৩. যুত্তিহারৰিভঙ্গো
১৮. তত্থ কতমো যুত্তিহারো? ‘‘সব্বেসং হারান’’ন্তি, অযং যুত্তিহারো. কিং যোজযতি [যোজেতি (সী.)]? চত্তারো মহাপদেসা বুদ্ধাপদেসো সঙ্ঘাপদেসো সম্বহুলত্থেরাপদেসো [সম্পহুল… (ক.)] একত্থেরাপদেসো. ইমে চত্তারো মহাপদেসা, তানি পদব্যঞ্জনানি সুত্তে ওতারযিতব্বানি, ৰিনযে সন্দস্সযিতব্বানি, ধম্মতাযং উপনিক্খিপিতব্বানি.
কতমস্মিং সুত্তে ওতারযিতব্বানি? চতূসু অরিযসচ্চেসু. কতমস্মিং ৰিনযে সন্দস্সযিতব্বানি? রাগৰিনযে দোসৰিনযে মোহৰিনযে. কতমিস্সং [কতমিযং (সী.)] ধম্মতাযং উপনিক্খিপিতব্বানি? পটিচ্চসমুপ্পাদে. যদি চতূসু অরিযসচ্চেসু অৰতরতি, কিলেসৰিনযে সন্দিস্সতি, ধম্মতঞ্চ ন ৰিলোমেতি, এৰং আসৰে ন জনেতি. চতূহি মহাপদেসেহি যং যং যুজ্জতি, যেন যেন যুজ্জতি, যথা যথা যুজ্জতি, তং তং গহেতব্বং.
১৯. পঞ্হং পুচ্ছিতেন কতি পদানি পঞ্হেতি পদসো পরিযোগাহিতব্বং ৰিচেতব্বং? যদি সব্বানি পদানি একং অত্থং অভিৰদন্তি, একো পঞ্হো. অথ চত্তারি পদানি একং অত্থং অভিৰদন্তি, একো পঞ্হো. অথ তীণি পদানি একং অত্থং অভিৰদন্তি, একো পঞ্হো. অথ দ্ৰে পদানি একং অত্থং অভিৰদন্তি, একো পঞ্হো. অথ একং পদং একং অত্থং অভিৰদতি, একো পঞ্হো. তং উপপরিক্খমানেন অঞ্ঞাতব্বং কিং ইমে ধম্মা নানত্থা নানাব্যঞ্জনা, উদাহু ইমেসং ধম্মানং একো অত্থো ব্যঞ্জনমেৰ নানন্তি. যথা কিং ভৰে? যথা সা দেৰতা ভগৰন্তং পঞ্হং পুচ্ছতি.
‘‘কেনস্সুব্ভাহতো [পস্স স. নি. ১.৬৬] লোকো, কেনস্সু পরিৰারিতো;
কেন সল্লেন ওতিণ্ণো, কিস্স ধূপাযিতো সদা’’তি.
ইমানি চত্তারি পদানি পুচ্ছিতানি. তে তযো পঞ্হা কথং ঞাযতি? ভগৰা হি দেৰতায ৰিসজ্জেতি.
‘‘মচ্চুনাব্ভাহতো [মচ্চুনব্ভাহতো (ক.) থেরগা. ৪৪৮; সং. নি. ১.৬৬ পস্সিতব্বং] লোকো, জরায পরিৰারিতো;
তণ্হাসল্লেন ওতিণ্ণো, ইচ্ছাধূপাযিতো সদা’’তি.
২০. তত্থ জরা চ মরণঞ্চ ইমানি দ্ৰে সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি. জরাযং ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং, মরণং ৰযো. তত্থ জরায চ মরণস্স চ অত্থতো নানত্তং. কেন কারণেন, গব্ভগতাপি হি মীযন্তি, ন চ তে জিণ্ণা ভৰন্তি. অত্থি চ দেৰানং মরণং, ন চ তেসং সরীরানি জীরন্তি. সক্কতেৰ জরায পটিকম্মং কাতুং, ন পন সক্কতে মরণস্স পটিকম্মং কাতুং অঞ্ঞত্রেৰ ইদ্ধিমন্তানং ইদ্ধিৰিসযা. যং পনাহ তণ্হাসল্লেন ওতিণ্ণোতি দিস্সন্তি ৰীতরাগা জীরন্তাপি মীযন্তাপি. যদি চ যথা জরামরণং, এৰং তণ্হাপি সিযা. এৰং সন্তে সব্বে যোব্বনট্ঠাপি ৰিগততণ্হা সিযুং. যথা চ তণ্হা দুক্খস্স সমুদযো, এৰং জরামরণম্পি সিযা দুক্খস্স সমুদযো, ন চ সিযা তণ্হা দুক্খস্স সমুদযো, ন হি জরামরণং দুক্খস্স সমুদযো, তণ্হা দুক্খস্স সমুদযো. যথা চ তণ্হা মগ্গৰজ্ঝা, এৰং জরামরণম্পি সিযা মগ্গৰজ্ঝং. ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কারণেহি গৰেসিতব্বং. যদি চ সন্দিস্সতি যুত্তিসমারূল়্হং অত্থতো চ অঞ্ঞত্তং, ব্যঞ্জনতোপি গৰেসিতব্বং.
সল্লোতি ৰা ধূপাযনন্তি ৰা ইমেসং ধম্মানং অত্থতো একত্তং. ন হি যুজ্জতি ইচ্ছায চ তণ্হায চ অত্থতো অঞ্ঞত্তং. তণ্হায অধিপ্পাযে অপরিপূরমানে নৰসু আঘাতৰত্থূসু কোধো চ উপনাহো চ উপ্পজ্জতি. ইমায যুত্তিযা জরায চ মরণস্স চ তণ্হায চ অত্থতো অঞ্ঞত্তং.
যং পনিদং ভগৰতা দ্ৰীহি নামেহি অভিলপিতং ইচ্ছাতিপি তণ্হাতিপি, ইদং ভগৰতা বাহিরানং ৰত্থূনং আরম্মণৰসেন দ্ৰীহি নামেহি অভিলপিতং ইচ্ছাতিপি তণ্হাতিপি, সব্বা হি তণ্হা অজ্ঝোসানলক্খণেন একলক্খণা. যথা সব্বো অগ্গি উণ্হত্তলক্খণেন একলক্খণো, অপি চ উপাদানৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞানি নামানি লভতি, কট্ঠগ্গীতিপি তিণগ্গীতিপি সকলিকগ্গীতিপি গোমযগ্গীতিপি থুসগ্গীতিপি সঙ্কারগ্গীতিপি, সব্বো হি অগ্গি উণ্হত্তলক্খণোৰ. এৰং সব্বা তণ্হা অজ্ঝোসানলক্খণেন একলক্খণা, অপি তু আরম্মণউপাদানৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞেহি নামেহি অভিলপিতা ইচ্ছাইতিপি তণ্হাইতিপি সল্লোইতিপি ধূপাযনাইতিপি সরিতাইতিপি ৰিসত্তিকাইতিপি সিনেহোইতিপি কিলমথোইতিপি লতাইতিপি মঞ্ঞনাইতিপি বন্ধোইতিপি আসাইতিপি পিপাসাইতিপি অভিনন্দনাইতিপি, ইতি সব্বা তণ্হা অজ্ঝোসানলক্খণেন একলক্খণা. যথা চ ৰেৰচনে ৰুত্তা.
‘‘আসা চ পিহা অভিনন্দনা চ, অনেকধাতূসু সরা পতিট্ঠিতা;
অঞ্ঞাণমূলপ্পভৰা পজপ্পিতা, সব্বা মযা ব্যন্তিকতা সমূলকা’’তি [সমূলিকা (সী.)].
তণ্হাযেতং ৰেৰচনং. যথাহ ভগৰা – রূপে তিস্স অৰিগতরাগস্স অৰিগতচ্ছন্দস্স অৰিগতপেমস্স অৰিগতপিপাসস্স অৰিগতপরিল়াহস্স. এৰং ৰেদনায সঞ্ঞায সঙ্খারেসু ৰিঞ্ঞাণে অৰিগতরাগস্স অৰিগতচ্ছন্দস্স অৰিগতপেমস্স অৰিগতপিপাসস্স অৰিগতপরিল়াহস্স সব্বং সুত্তং ৰিত্থারেতব্বং. তণ্হাযেতং ৰেৰচনং. এৰং যুজ্জতি.
২১. সব্বো দুক্খূপচারো কামতণ্হাসঙ্খারমূলকো, ন পন যুজ্জতি সব্বো নিব্বিদূপচারো কামতণ্হাপরিক্খারমূলকো. ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কারণেহি গৰেসিতব্বং.
যথা হি [যথাহ (সী.)] ভগৰা রাগচরিতস্স পুগ্গলস্স অসুভং দেসযতি, দোসচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স মেত্তং দেসযতি. মোহচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসযতি. যদি হি ভগৰা রাগচরিতস্স পুগ্গলস্স মেত্তং চেতোৰিমুত্তিং দেসেয্য. সুখং ৰা পটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং সুখং ৰা পটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞং ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং ৰা পহানং দেসেয্য, ন যুজ্জতি দেসনা. এৰং যং কিঞ্চি রাগস্স অনুলোমপ্পহানং দোসস্স অনুলোমপ্পহানং মোহস্স অনুলোমপ্পহানং. সব্বং তং ৰিচযেন হারেন ৰিচিনিত্ৰা যুত্তিহারেন যোজেতব্বং. যাৰতিকা ঞাণস্স ভূমি.
মেত্তাৰিহারিস্স সতো ব্যাপাদো চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি ন যুজ্জতি দেসনা, ব্যাপাদো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি যুজ্জতি দেসনা. করুণাৰিহারিস্স সতো ৰিহেসা চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি ন যুজ্জতি দেসনা, ৰিহেসা পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি যুজ্জতি দেসনা. মুদিতা ৰিহারিস্স সতো অরতি চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি ন যুজ্জতি দেসনা, অরতি পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি যুজ্জতি দেসনা. উপেক্খাৰিহারিস্স সতো রাগো চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি ন যুজ্জতি দেসনা, রাগো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি যুজ্জতি দেসনা. অনিমিত্তৰিহারিস্স সতো নিমিত্তানুসারী তেন তেনেৰ ৰিঞ্ঞাণং পৰত্ততীতি ন যুজ্জতি দেসনা, নিমিত্তং পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি যুজ্জতি দেসনা. অস্মীতি ৰিগতং অযমহমস্মীতি ন সমনুপস্সামি. অথ চ পন মে কিস্মীতি কথস্মীতি ৰিচিকিচ্ছা কথংকথাসল্লং চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি ন যুজ্জতি দেসনা, ৰিচিকিচ্ছা কথংকথাসল্লং পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি যুজ্জতি দেসনা.
যথা ৰা পন পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স সতো কামরাগব্যাপাদা ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, হানায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. ৰিতক্কসহগতা ৰা সঞ্ঞামনসিকারা হানায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স সতো ৰিতক্কৰিচারসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, হানায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. উপেক্খাসুখসহগতা ৰা সঞ্ঞামনসিকারা হানায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স সতো পীতিসুখসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, হানায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা, উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিসহগতা ৰা সঞ্ঞামনসিকারা হানায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স সতো উপেক্খাসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, হানায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. আকাসানঞ্চাযতনসহগতা ৰা সঞ্ঞামনসিকারা হানায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা.
আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স সতো রূপসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, হানায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসহগতা ৰা সঞ্ঞামনসিকারা হানায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স সতো আকাসানঞ্চাযতনসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, হানায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসহগতা ৰা সঞ্ঞামনসিকারা হানায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা.
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স সতো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, হানায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসহগতা ৰা সঞ্ঞামনসিকারা হানায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স সতো সঞ্ঞূপচারা ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, হানায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসহগতা ৰা সঞ্ঞামনসিকারা হানায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতি দেসনা, ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা. কল্লতাপরিচিতং চিত্তং ন চ অভিনীহারং খমতীতি ন যুজ্জতি দেসনা, কল্লতাপরিচিতং চিত্তং অথ চ অভিনীহারং খমতীতি যুজ্জতি দেসনা.
এৰং সব্বে নৰসুত্তন্তা যথাধম্মং যথাৰিনযং যথাসত্থুসাসনং সব্বতো ৰিচযেন হারেন ৰিচিনিত্ৰা যুত্তিহারেন যোজেতব্বাতি. তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো ‘‘সব্বেসং হারানং যা ভূমি যো চ গোচরো তেস’’ন্তি.
নিযুত্তো যুত্তি হারো.