২. ৰিচযহারৰিভঙ্গো

১১. তত্থ কতমো ৰিচযো হারো? ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৰিস্সজ্জিতঞ্চা’’তি গাথা, অযং ৰিচযো হারো.

কিং ৰিচিনতি? পদং ৰিচিনতি, পঞ্হং ৰিচিনতি, ৰিসজ্জনং [ৰিস্সজ্জনং (সী. ক.)] ৰিচিনতি, পুব্বাপরং ৰিচিনতি, অস্সাদং ৰিচিনতি, আদীনৰং ৰিচিনতি, নিস্সরণং ৰিচিনতি, ফলং ৰিচিনতি, উপাযং ৰিচিনতি, আণত্তিং ৰিচিনতি, অনুগীতিং ৰিচিনতি, সব্বে নৰ সুত্তন্তে ৰিচিনতি. যথা কিং ভৰে, যথা আযস্মা অজিতো পারাযনে ভগৰন্তং পঞ্হং পুচ্ছতি –

‘‘কেনস্সু [পস্স সু. নি. ১০৩৮] নিৰুতো লোকো, [ইচ্চাযস্মা অজিতো,]

কেনস্সু নপ্পকাসতি;

কিস্সাভিলেপনং ব্রূসি, কিং সু তস্স মহব্ভয’’ন্তি.

ইমানি চত্তারি পদানি পুচ্ছিতানি, সো একো পঞ্হো. কস্মা? একৰত্থু পরিগ্গহা, এৰঞ্হি আহ ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তি লোকাধিট্ঠানং পুচ্ছতি, ‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি লোকস্স অপ্পকাসনং পুচ্ছতি, ‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্রূসী’’তি লোকস্স অভিলেপনং পুচ্ছতি, ‘‘কিংসু তস্স মহব্ভয’’ন্তি তস্সেৰ লোকস্স মহাভযং পুচ্ছতি. লোকো তিৰিধো কিলেসলোকো ভৰলোকো ইন্দ্রিযলোকো.

তত্থ ৰিসজ্জনা –

‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো, [অজিতাতি ভগৰা,]

ৰিৰিচ্ছা [ৰেৰিচ্ছা (সু. নি. ১০৩৯)] পমাদা নপ্পকাসতি;

জপ্পাভিলেপনং ব্রূমি, দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি.

ইমানি চত্তারি পদানি ইমেহি চতূহি পদেহি ৰিসজ্জিতানি পঠমং পঠমেন, দুতিযং দুতিযেন, ততিযং ততিযেন, চতুত্থং চতুত্থেন.

‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তি পঞ্হে ‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো’’তি ৰিসজ্জনা. নীৰরণেহি নিৰুতো লোকো, অৰিজ্জানীৰরণা হি সব্বে সত্তা. যথাহ ভগৰা ‘‘সব্বসত্তানং, ভিক্খৰে, সব্বপাণানং সব্বভূতানং পরিযাযতো একমেৰ নীৰরণং ৰদামি যদিদং অৰিজ্জা, অৰিজ্জানীৰরণা হি সব্বে সত্তা. সব্বসোৰ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায নিরোধা চাগা পটিনিস্সগ্গা নত্থি সত্তানং নীৰরণন্তি ৰদামী’’তি. তেন চ পঠমস্স পদস্স ৰিসজ্জনা যুত্তা.

‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি পঞ্হে ‘‘ৰিৰিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতী’’তি ৰিসজ্জনা. যো পুগ্গলো নীৰরণেহি নিৰুতো, সো ৰিৰিচ্ছতি. ৰিৰিচ্ছা নাম ৰুচ্চতি ৰিচিকিচ্ছা. সো ৰিচিকিচ্ছন্তো নাভিসদ্দহতি, ন অভিসদ্দহন্তো ৰীরিযং নারভতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং সচ্ছিকিরিযায. সো ইধপ্পমাদমনুযুত্তো ৰিহরতি পমত্তো, সুক্কে ধম্মে ন উপ্পাদিযতি, তস্স তে অনুপ্পাদিযমানা নপ্পকাসন্তি, যথাহ ভগৰা –

‘‘দূরে সন্তো পকাসন্তি [পকাসেন্তি ধ. প. ৩০৪], হিমৰন্তোৰ পব্বতো;

অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, রত্তিং খিত্তা [রত্তি খিত্তা (সী.), পস্স ধ. প. ৩০৪] যথা সরা;

তে গুণেহি পকাসন্তি, কিত্তিযা চ যসেন চা’’তি.

তেন চ দুতিযস্স পদস্স ৰিসজ্জনা যুত্তা.

‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্রূসী’’তি পঞ্হে ‘‘জপ্পাভিলেপনং ব্রূমী’’তি ৰিসজ্জনা. জপ্পা নাম ৰুচ্চতি তণ্হা. সা কথং অভিলিম্পতি? যথাহ ভগৰা –

‘‘রত্তো অত্থং ন জানাতি, রত্তো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধন্তমং [অন্ধতমং (ক.)] তদা হোতি, যং রাগো সহতে নর’’ন্তি.

সাযং তণ্হা আসত্তিবহুলস্স পুগ্গলস্স ‘‘এৰং অভিজপ্পা’’তি করিত্ৰা তত্থ লোকো অভিলিত্তো নাম ভৰতি, তেন চ ততিযস্স পদস্স ৰিসজ্জনা যুত্তা.

‘‘কিং সু তস্স মহব্ভয’’ন্তি পঞ্হে ‘‘দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি ৰিসজ্জনা. দুৰিধং দুক্খং – কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চ. যং কাযিকং ইদং দুক্খং, যং চেতসিকং ইদং দোমনস্সং. সব্বে সত্তা হি দুক্খস্স উব্বিজ্জন্তি, নত্থি ভযং দুক্খেন সমসমং, কুতো ৰা পন তস্স উত্তরিতরং? তিস্সো দুক্খতা – দুক্খদুক্খতা সঙ্খারদুক্খতা ৰিপরিণামদুক্খতা. তত্থ লোকো ওধসো কদাচি করহচি দুক্খদুক্খতায মুচ্চতি. তথা ৰিপরিণামদুক্খতায. তং কিস্স হেতু? হোন্তি লোকে অপ্পাবাধাপি দীঘাযুকাপি. সঙ্খারদুক্খতায পন লোকো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা মুচ্চতি, তস্মা সঙ্খারদুক্খতা দুক্খং লোকস্সাতি কত্ৰা দুক্খমস্স মহব্ভযন্তি. তেন চ চতুত্থস্স পদস্স ৰিসজ্জনা যুত্তা. তেনাহ ভগৰা ‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো’’তি.

সৰন্তি সব্বধি সোতা, [ইচ্চাযস্মা অজিতো,]

সোতানং কিং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূহি, কেন সোতা পিধীযরে [পিথীযরে (সী.), পিধিয্যরে (ক.), পস্স সু. নি. ১০৪০].

ইমানি চত্তারি পদানি পুচ্ছিতানি. তে দ্ৰে পঞ্হা. কস্মা? ইমেহি বত্ৰাধিৰচনেন পুচ্ছিতা. এৰং সমাপন্নস্স লোকস্স এৰং সংকিলিট্ঠস্স কিং লোকস্স ৰোদানং ৰুট্ঠানমিতি, এৰঞ্হি আহ.

সৰন্তি সব্বধি সোতাতি. অসমাহিতস্স সৰন্তি অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদবহুলস্স. তত্থ যা অভিজ্ঝা অযং লোভো অকুসলমূলং, যো ব্যাপাদো অযং দোসো অকুসলমূলং, যো পমাদো অযং মোহো অকুসলমূলং. তস্সেৰং অসমাহিতস্স ছসু আযতনেসু তণ্হা সৰন্তি রূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা রসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা, যথাহ ভগৰা –

‘‘সৰতী’’তি চ খো, ভিক্খৰে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচনং. চক্খু সৰতি মনাপিকেসু রূপেসু, অমনাপিকেসু [অমনাপিযেসু (ক.)] পটিহঞ্ঞতীতি. সোতং…পে… ঘানং… জিৰ্হা… কাযো… মনো সৰতি মনাপিকেসু ধম্মেসু অমনাপিকেসু পটিহঞ্ঞতীতি. ইতি সব্বা চ সৰতি, সব্বথা চ সৰতি. তেনাহ ‘‘সৰন্তি সব্বধি সোতা’’তি.

‘‘সোতানং কিং নিৰারণ’’ন্তি পরিযুট্ঠানৰিঘাতং পুচ্ছতি, ইদং ৰোদানং. ‘‘সোতানং সংৰরং ব্রূহি, কেন সোতা পিধীযরে’’তি অনুসযসমুগ্ঘাতং পুচ্ছতি, ইদং ৰুট্ঠানং.

তত্থ ৰিসজ্জনা –

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, [অজিতাতি ভগৰা,]

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি.

কাযগতায সতিযা ভাৰিতায বহুলীকতায চক্খু নাৰিঞ্ছতি মনাপিকেসু রূপেসু, অমনাপিকেসু ন পটিহঞ্ঞতি, সোতং…পে… ঘানং… জিৰ্হা… কাযো… মনো নাৰিঞ্ছতি মনাপিকেসু ধম্মেসু, অমনাপিকেসু ন পটিহঞ্ঞতি. কেন কারণেন? সংৰুতনিৰারিতত্তা ইন্দ্রিযানং. কেন তে সংৰুতনিৰারিতা? সতিআরক্খেন. তেনাহ ভগৰা – ‘‘সতি তেসং নিৰারণ’’ন্তি.

পঞ্ঞায অনুসযা পহীযন্তি, অনুসযেসু পহীনেসু পরিযুট্ঠানা পহীযন্তি. কিস্স [তস্স (সী.)], অনুসযস্স পহীনত্তা? তং যথা খন্ধৰন্তস্স রুক্খস্স অনৰসেসমূলুদ্ধরণে কতে পুপ্ফফলপল্লৰঙ্কুরসন্ততি সমুচ্ছিন্না ভৰতি. এৰং অনুসযেসু পহীনেসু পরিযুট্ঠানসন্ততি সমুচ্ছিন্না ভৰতি পিদহিতা পটিচ্ছন্না. কেন? পঞ্ঞায. তেনাহ ভগৰা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি.

‘‘পঞ্ঞা চেৰ সতি চ, [ইচ্চাযস্মা অজিতো,]

নামরূপঞ্চ মারিস;

এতং মে পুট্ঠো পব্রূহি, কত্থেতং উপরুজ্ঝতী’’তি.

‘‘যমেতং পঞ্হং অপুচ্ছি [মং পুচ্ছি (ক.), পস্স সু. নি. ১০৪৩], অজিত তং ৰদামি তে;

যত্থ নামঞ্চ রূপঞ্চ, অসেসং উপরুজ্ঝতি;

ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন, এত্থেতং উপরুজ্ঝতী’’তি.

অযং পঞ্হে [পঞ্হো (সী. ক.) নেত্তিৰিভাৰনী পস্সিতব্বা] অনুসন্ধিং পুচ্ছতি. অনুসন্ধিং পুচ্ছন্তো কিং পুচ্ছতি? অনুপাদিসেসং নিব্বানধাতুং. তীণি চ সচ্চানি সঙ্খতানি নিরোধধম্মানি দুক্খং সমুদযো মগ্গো, নিরোধো অসঙ্খতো. তত্থ সমুদযো দ্ৰীসু ভূমীসু পহীযতি দস্সনভূমিযা চ ভাৰনাভূমিযা চ. দস্সনেন তীণি সংযোজনানি পহীযন্তি সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা সীলব্বতপরামাসো, ভাৰনায সত্ত সংযোজনানি পহীযন্তি কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো রূপরাগো অরূপরাগো মানো উদ্ধচ্চং অৰিজ্জাৰসেসা [অৰিজ্জা চ নিরৰসেসা (সী. ক.)]. তেধাতুকে ইমানি দস সংযোজনানি পঞ্চোরম্ভাগিযানি পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযানি.

১২. তত্থ তীণি সংযোজনানি সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা সীলব্বতপরামাসো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং অধিট্ঠায নিরুজ্ঝন্তি. সত্ত সংযোজনানি কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো রূপরাগো অরূপরাগো মানো উদ্ধচ্চং অৰিজ্জাৰসেসা অঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিট্ঠায নিরুজ্ঝন্তি. যং পন এৰং জানাতি ‘‘খীণা মে জাতী’’তি, ইদং খযে ঞাণং. ‘‘নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি পজানাতি, ইদং অনুপ্পাদে ঞাণং. ইমানি দ্ৰে ঞাণানি অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং. তত্থ যঞ্চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং যঞ্চ অঞ্ঞিন্দ্রিযং, ইমানি অগ্গফলং অরহত্তং পাপুণন্তস্স নিরুজ্ঝন্তি, তত্থ যঞ্চ খযে ঞাণং যঞ্চ অনুপ্পাদে ঞাণং, ইমানি দ্ৰে ঞাণানি একপঞ্ঞা.

অপি চ আরম্মণসঙ্কেতেন দ্ৰে নামানি লব্ভন্তি, ‘‘খীণা মে জাতী’’তি পজানন্তস্স খযে ঞাণন্তি নামং লভতি, ‘‘নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি পজানন্তস্স অনুপ্পাদে ঞাণন্তি নামং লভতি. সা পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা, যথাদিট্ঠং অপিলাপনট্ঠেন সতি.

১৩. তত্থ যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ইদং নামরূপং. তত্থ যে ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা, ইদং নামং. যানি পঞ্চিন্দ্রিযানি রূপানি, ইদং রূপং. তদুভযং নামরূপং ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং তস্স নিরোধং ভগৰন্তং পুচ্ছন্তো আযস্মা অজিতো পারাযনে এৰমাহ –

‘‘পঞ্ঞা চেৰ সতি চ, নামরূপঞ্চ মারিস;

এতং মে পুট্ঠো পব্রূহি, কত্থেতং উপরুজ্ঝতী’’তি.

তত্থ সতি চ পঞ্ঞা চ চত্তারি ইন্দ্রিযানি, সতি দ্ৰে ইন্দ্রিযানি সতিন্দ্রিযঞ্চ সমাধিন্দ্রিযঞ্চ, পঞ্ঞা দ্ৰে ইন্দ্রিযানি পঞ্ঞিন্দ্রিযঞ্চ ৰীরিযিন্দ্রিযঞ্চ. যা ইমেসু চতূসু ইন্দ্রিযেসু সদ্দহনা ওকপ্পনা, ইদং সদ্ধিন্দ্রিযং. তত্থ যা সদ্ধাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ছন্দসমাধি. সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৰিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৰা ভাৰনাবলেন ৰা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৰিতক্কৰিচারা সঞ্ঞাৰেদযিতা সরসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খারা. ইতি পুরিমকো চ ছন্দসমাধি, কিলেসৰিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খারা, তদুভযং ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. তত্থ যা ৰীরিযাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ৰীরিযসমাধি…পে… তত্থ যা চিত্তাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং চিত্তসমাধি…পে… তত্থ যা ৰীমংসাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ৰীমংসাসমাধি. সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৰিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৰা ভাৰনাবলেন ৰা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৰিতক্কৰিচারা সঞ্ঞাৰেদযিতা সরসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খারা. ইতি পুরিমকো চ ৰীমংসাসমাধি, কিলেসৰিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খারা, তদুভযং ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং.

১৪. সব্বো সমাধি ঞাণমূলকো ঞাণপুব্বঙ্গমো ঞাণানুপরিৰত্তি.

যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে;

যথা দিৰা তথা রত্তিং [রত্তি (ক.) অযং গাথা থেরগা. ৩৯৭ দিস্সতি], যথা রত্তিং তথা দিৰা.

ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি. পঞ্চিন্দ্রিযানি কুসলানি চিত্তসহভূনি চিত্তে উপ্পজ্জমানে উপ্পজ্জন্তি, চিত্তে নিরুজ্ঝমানে নিরুজ্ঝন্তি. নামরূপঞ্চ ৰিঞ্ঞাণহেতুকং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নিব্বত্তং, তস্স মগ্গেন হেতু উপচ্ছিন্নো, ৰিঞ্ঞাণং অনাহারং অনভিনন্দিতং অপ্পটিসন্ধিকং তং নিরুজ্ঝতি. নামরূপমপি অহেতু অপ্পচ্চযং পুনব্ভৰং ন নিব্বত্তযতি [নিব্বত্তিযতি (ক.)]. এৰং ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধা পঞ্ঞা চ সতি চ নামরূপঞ্চ নিরুজ্ঝতি. তেনাহ ভগৰা –

‘‘যমেতং পঞ্হং অপুচ্ছি, অজিত তং ৰদামি তে;

যত্থ নামঞ্চ রূপঞ্চ, অসেসং উপরুজ্ঝতি;

ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন, এত্থেতং উপরুজ্ঝতী’’তি.

‘‘যে চ [অযং গাথা সু. নি. ১০৪৪ অঞ্ঞথা দিস্সতি] সঙ্খাতধম্মাসে, [ইচ্চাযস্মা অজিতো]

যে চ সেক্খা পুথূ ইধ;

তেসং মে নিপকো ইরিযং, পুট্ঠো পব্রূহি মারিসা’’তি.

১৫. ইমানি তীণি পদানি পুচ্ছিতানি, তে তযো পঞ্হা. কিস্স? সেখাসেখৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমপ্পহানযোগেন, এৰঞ্হি আহ. ‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে’’তি অরহত্তং পুচ্ছতি, ‘‘যে চ সেখা পুথূ ইধা’’তি সেখং পুচ্ছতি, ‘‘তেসং মে নিপকো ইরিযং, পুট্ঠো পব্রূহি মারিসা’’তি ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং পহানং পুচ্ছতি.

তত্থ ৰিসজ্জনা –

‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্য, [অজিতাতি ভগৰা]

মনসানাৰিলো সিযা;

কুসলো সব্বধম্মানং, সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি.

ভগৰতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তি, সব্বং ৰচীকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তি, সব্বং মনোকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তি. অতীতে অংসে অপ্পটিহতঞাণদস্সনং, অনাগতে অংসে অপ্পটিহতঞাণদস্সনং, পচ্চুপ্পন্নে অংসে অপ্পটিহতঞাণদস্সনং.

কো চ ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো? যং অনিচ্চে দুক্খে অনত্তনি চ অঞ্ঞাণং অদস্সনং, অযং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো. যথা ইধ পুরিসো তারকরূপানি পস্সেয্য, নো চ গণনসঙ্কেতেন জানেয্য, অযং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো.

ভগৰতো পন অপ্পটিহতঞাণদস্সনং, অনাৰরণঞাণদস্সনা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো. তত্থ সেখেন দ্ৰীসু ধম্মেসু চিত্তং রক্খিতব্বং গেধা চ রজনীযেসু ধম্মেসু, দোসা চ পরিযুট্ঠানীযেসু. তত্থ যা ইচ্ছা মুচ্ছা পত্থনা পিযাযনা কীল়না, তং ভগৰা নিৰারেন্তো এৰমাহ ‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্যা’’তি.

‘‘মনসানাৰিলো সিযা’’তি পরিযুট্ঠানৰিঘাতং আহ. তথা হি সেখো অভিগিজ্ঝন্তো অসমুপ্পন্নঞ্চ কিলেসং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নঞ্চ কিলেসং ফাতিং করোতি. যো পন অনাৰিলসঙ্কপ্পো অনভিগিজ্ঝন্তো ৰাযমতি, সো অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. সো উপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. সো অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. সো উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি.

১৬. কতমে [কতমে চ (অট্ঠ.)] অনুপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা? কামৰিতক্কো ব্যাপাদৰিতক্কো ৰিহিংসাৰিতক্কো, ইমে অনুপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা. কতমে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা? অনুসযা অকুসলমূলানি, ইমে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা. কতমে অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা? যানি সোতাপন্নস্স ইন্দ্রিযানি, ইমে অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা. কতমে উপ্পন্না কুসলা ধম্মা? যানি অট্ঠমকস্স ইন্দ্রিযানি, ইমে উপ্পন্না কুসলা ধম্মা.

যেন কামৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং সতিন্দ্রিযং. যেন ব্যাপাদৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং সমাধিন্দ্রিযং. যেন ৰিহিংসাৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং ৰীরিযিন্দ্রিযং.

যেন উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি নাধিৰাসেতি, ইদং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. যা ইমেসু চতূসু ইন্দ্রিযেসু সদ্দহনা ওকপ্পনা, ইদং সদ্ধিন্দ্রিযং.

তত্থ সদ্ধিন্দ্রিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু. ৰীরিযিন্দ্রিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু সম্মপ্পধানেসু. সতিন্দ্রিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু. সমাধিন্দ্রিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু ঝানেসু. পঞ্ঞিন্দ্রিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু অরিযসচ্চেসু. এৰং সেখো সব্বেহি কুসলেহি ধম্মেহি অপ্পমত্তো ৰুত্তো ভগৰতা অনাৰিলতায মনসা. তেনাহ ভগৰা ‘‘মনসানাৰিলোসিযা’’তি.

১৭. ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তি লোকো নাম তিৰিধো কিলেসলোকো ভৰলোকো ইন্দ্রিযলোকো. তত্থ কিলেসলোকেন ভৰলোকো সমুদাগচ্ছতি, সো ইন্দ্রিযানি নিব্বত্তেতি, ইন্দ্রিযেসু ভাৰিযমানেসু নেয্যস্স পরিঞ্ঞা ভৰতি. সা দুৰিধেন উপপরিক্খিতব্বা দস্সনপরিঞ্ঞায চ ভাৰনাপরিঞ্ঞায চ. যদা হি সেখো ঞেয্যং পরিজানাতি, তদা নিব্বিদাসহগতেহি সঞ্ঞামনসিকারেহি নেয্যং পরিঞ্ঞাতং ভৰতি. তস্স দ্ৰে ধম্মা কোসল্লং গচ্ছন্তি – দস্সনকোসল্লঞ্চ ভাৰনাকোসল্লঞ্চ.

তং ঞাণং পঞ্চৰিধেন ৰেদিতব্বংः অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহানং ভাৰনা সচ্ছিকিরিযা. তত্থ কতমা অভিঞ্ঞা? যং ধম্মানং সলক্খণে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা চ অত্থপটিসম্ভিদা চ, অযং অভিঞ্ঞা.

তত্থ কতমা পরিঞ্ঞা? এৰং অভিজানিত্ৰা যা পরিজাননা ‘‘ইদং কুসলং, ইদং অকুসলং, ইদং সাৰজ্জং, ইদং অনৰজ্জং, ইদং কণ্হং, ইদং সুক্কং, ইদং সেৰিতব্বং, ইদং ন সেৰিতব্বং, ইমে ধম্মা এৰংগহিতা, ইদং ফলং নিব্বত্তেন্তি [নিব্বত্তাপেন্তি (ক.)], তেসং এৰংগহিতানং অযং অত্থো’’তি, অযং পরিঞ্ঞা.

এৰং পরিজানিত্ৰা তযো ধম্মা অৰসিট্ঠা ভৰন্তি পহাতব্বা ভাৰেতব্বা সচ্ছিকাতব্বা চ. তত্থ কতমে ধম্মা পহাতব্বা? যে অকুসলা. তত্থ কতমে ধম্মা ভাৰেতব্বা? যে কুসলা. তত্থ কতমে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা? যং অসঙ্খতং. যো এৰং জানাতি অযং ৰুচ্চতি অত্থকুসলো ধম্মকুসলো কল্যাণতাকুসলো ফলতাকুসলো, আযকুসলো অপাযকুসলো উপাযকুসলো মহতা কোসল্লেন সমন্নাগতোতি, তেনাহ ভগৰা ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তি.

‘‘সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি তেন দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে আলোকিতে ৰিলোকিতে সমিঞ্জিতে [সম্মিঞ্জিতে (সী.)] পসারিতে সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণে অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে উচ্চারপস্সাৰকম্মে গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগরিতে ভাসিতে তুণ্হিভাৰে সতেন সম্পজানেন ৰিহাতব্বং. ইমা দ্ৰে চরিযা অনুঞ্ঞাতা ভগৰতা একা ৰিসুদ্ধানং, একা ৰিসুজ্ঝন্তানং. কে ৰিসুদ্ধা? অরহন্তো. কে ৰিসুজ্ঝন্তা? সেক্খা. কতকিচ্চানি হি অরহতো ইন্দ্রিযানি. যং বোজ্ঝং, তং চতুব্বিধং দুক্খস্স পরিঞ্ঞাভিসমযেন সমুদযস্স পহানাভিসমযেন মগ্গস্স ভাৰনাভিসমযেন নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন, ইদং চতুব্বিধং বোজ্ঝং যো এৰং জানাতি, অযং ৰুচ্চতি সতো অভিক্কমতি সতো পটিক্কমতি খযা রাগস্স খযা দোসস্স খযা মোহস্স. তেনাহ ভগৰা ‘‘সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি, তেনাহ –

‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্য, [অজিতাতি ভগৰা]

মনসানাৰিলো সিযা;

কুসলো সব্বধম্মানং, সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি.

এৰং পুচ্ছিতব্বং, এৰং ৰিসজ্জিতব্বং. সুত্তস্স চ অনুগীতি অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ সমানেতব্বা [সমানযিতব্বা (সী. ক.)]. অত্থাপগতং হি ব্যঞ্জনং সম্ফপ্পলাপং ভৰতি. দুন্নিক্খিত্তস্স পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো ভৰতি, তস্মা অত্থব্যঞ্জনূপেতং সঙ্গাযিতব্বং. সুত্তঞ্চ পৰিচিনিতব্বং. কিং ইদং সুত্তং আহচ্চ ৰচনং অনুসন্ধিৰচনং নীতত্থং নেয্যত্থং সংকিলেসভাগিযং নিব্বেধভাগিযং অসেক্খভাগিযং? কুহিং ইমস্স সুত্তস্স সব্বানি সচ্চানি পস্সিতব্বানি, আদিমজ্ঝপরিযোসানেতি? এৰং সুত্তং পৰিচেতব্বং. তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো – ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৰিস্সজ্জিতঞ্চ, সুত্তস্স যা চ অনুগীতী’’তি.

নিযুত্তো ৰিচযো হারো.