১১. পঞ্ঞত্তিহারৰিভঙ্গো

৩৯. তত্থ কতমো পঞ্ঞত্তিহারো? ‘‘একং ভগৰা ধম্মং পঞ্ঞত্তীহি ৰিৰিধাহি দেসেতী’’তি.

যা পকতিকথায দেসনা. অযং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি. কা চ পকতিকথায দেসনা, চত্তারি সচ্চানি. যথা ভগৰা আহ ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি অযং পঞ্ঞত্তি পঞ্চন্নং খন্ধানং ছন্নং ধাতূনং অট্ঠারসন্নং ধাতূনং দ্ৰাদসন্নং আযতনানং দসন্নং ইন্দ্রিযানং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি.

কবল়ীকারে চে, ভিক্খৰে, আহারে অত্থি রাগো অত্থি নন্দী [নন্দি (সী.) পস্স সং. নি. ২.৬৪)] অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং, অত্থি তত্থ নামরূপস্স অৰক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামরূপস্স অৰক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি [বুদ্ধি (ক.)]. যত্থ অত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, সসোকং তং, ভিক্খৰে, সদরং সউপাযাসন্তি ৰদামি.

ফস্সে চে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৰে, আহারে. ৰিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৰে, আহারে অত্থি রাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং, অত্থি তত্থ নামরূপস্স অৰক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামরূপস্স অৰক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, সসোকং তং, ভিক্খৰে, সদরং সউপাযাসন্তি ৰদামি. অযং পভৰপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স চ সমুদযস্স চ.

কবল়ীকারে চে, ভিক্খৰে [পস্স সং. নি. ২.৬৪], আহারে নত্থি রাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা, অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং. যত্থ অপ্পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং, নত্থি তত্থ নামরূপস্স অৰক্কন্তি. যত্থ নত্থি নামরূপস্স অৰক্কন্তি, নত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ নত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, নত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ নত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, নত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ নত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, অসোকং তং, ভিক্খৰে, অদরং অনুপাযাসন্তি ৰদামি.

ফস্সে চে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৰে, আহারে. ৰিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৰে, আহারে নত্থি রাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা, অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং. যত্থ অপ্পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং, নত্থি তত্থ নামরূপস্স অৰক্কন্তি. যত্থ নত্থি নামরূপস্স অৰক্কন্তি, নত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ নত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, নত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ নত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, নত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ নত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, অসোকং তং, ভিক্খৰে, অদরং অনুপাযাসন্তি ৰদামি.

অযং পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স, পহানপঞ্ঞত্তি সমুদযস্স, ভাৰনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি নিরোধস্স.

৪০. সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰেথ. অপ্পমত্তো নিপকো সতো, সমাহিতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতি. কিঞ্চ যথাভূতং পজানাতি? ‘‘চক্খু [চক্খুং (ক.) পস্স সং. নি. ৪.৯৯] অনিচ্চ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘রূপা অনিচ্চা’’তি যথাভূতং পজানাতি ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘চক্খুসম্ফস্সো অনিচ্চো’’তি যথাভূতং পজানাতি. যম্পিদং [যমিদং (সী. ক.)] চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, তম্পি অনিচ্চন্তি যথাভূতং পজানাতি.

সোতং …পে… ঘানং…পে… জিৰ্হা…পে… কাযো…পে… ‘‘মনো অনিচ্চো’’তি [অনিচ্চ’’ন্তি (সং. নি. ৪.১০০)] যথাভূতং পজানাতি. ‘‘ধম্মা অনিচ্চা’’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘মনোসম্ফস্সো অনিচ্চো’’তি যথাভূতং পজানাতি. যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, তম্পি অনিচ্চন্তি যথাভূতং পজানাতি.

অযং ভাৰনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স, পহানপঞ্ঞত্তি সমুদযস্স, সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি নিরোধস্স.

রূপং, রাধ, ৰিকিরথ ৰিধমথ ৰিদ্ধংসেথ ৰিকীল়নিযং [ৰিকীল়নিকং (সী. ক.) পস্স সং. নি. ৩.১৬৯] করোথ, পঞ্ঞায তণ্হক্খযায পটিপজ্জথ. তণ্হক্খযা দুক্খক্খযো, দুক্খক্খযা নিব্বানং. ৰেদনং…পে…. সঞ্ঞং…পে… সঙ্খারে ৰিঞ্ঞাণং ৰিকিরথ ৰিধমথ ৰিদ্ধংসেথ ৰিকীল়নিযং করোথ, পঞ্ঞায তণ্হক্খযায পটিপজ্জথ. তণ্হক্খযা দুক্খক্খযো, দুক্খক্খযা নিব্বানং.

অযং নিরোধপঞ্ঞত্তি নিরোধস্স, নিব্বিদাপঞ্ঞত্তি অস্সাদস্স, পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স, পহানপঞ্ঞত্তি সমুদযস্স, ভাৰনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি নিরোধস্স.

‘‘সো ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি.

অযং পটিৰেধপঞ্ঞত্তি সচ্চানং, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি দস্সনভূমিযা, ভাৰনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি সোতাপত্তিফলস্স. ‘‘সো ইমে আসৰা’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং আসৰসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং আসৰনিরোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘ইমে আসৰা অসেসং নিরুজ্ঝন্তী’’তি যথাভূতং পজানাতি.

অযং উপ্পাদপঞ্ঞত্তি খযে ঞাণস্স, ওকাসপঞ্ঞত্তি অনুপ্পাদে ঞাণস্স, ভাৰনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স, পহানপঞ্ঞত্তি সমুদযস্স, আরম্ভপঞ্ঞত্তি ৰীরিযিন্দ্রিযস্স, আসাটনপঞ্ঞত্তি আসাটিকানং, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ভাৰনাভূমিযা, অভিনিঘাতপঞ্ঞত্তি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং.

৪১. ইদং ‘‘দুক্খ’’ন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. অযং ‘‘দুক্খসমুদযো’’তি মে, ভিক্খৰে…পে… অযং ‘‘দুক্খনিরোধো’’তি মে, ভিক্খৰে…পে…. অযং ‘‘দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.

অযং দেসনাপঞ্ঞত্তি সচ্চানং, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি সুতমযিযা পঞ্ঞায সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযস্স, পৰত্তনাপঞ্ঞত্তি ধম্মচক্কস্স.

‘‘তং খো পনিদং দুক্খং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘‘সো খো পনাযং দুক্খসমুদযো পহাতব্বো’’তি মে, ভিক্খৰে…পে… ‘‘সো খো পনাযং দুক্খনিরোধো সচ্ছিকাতব্বো’’তি মে, ভিক্খৰে…পে… ‘‘সা খো পনাযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা ভাৰেতব্বা’’তি মে, ভিক্খৰে পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.

অযং ভাৰনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি চিন্তামযিযা পঞ্ঞায, সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি অঞ্ঞিন্দ্রিযস্স.

‘‘তং খো পনিদং দুক্খং পরিঞ্ঞাত’’ন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘‘সো খো পনাযং দুক্খসমুদযো পহীনো’’তি মে, ভিক্খৰে…পে… ‘‘সো খো পনাযং দুক্খনিরোধো সচ্ছিকতো’’তি মে, ভিক্খৰে…পে… ‘‘সা খো পনাযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা ভাৰিতা’’তি মে, ভিক্খৰে পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. অযং ভাৰনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ভাৰনামযিযা পঞ্ঞায, সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি অঞ্ঞাতাৰিনো ইন্দ্রিযস্স, পৰত্তনাপঞ্ঞত্তি ধম্মচক্কস্স.

‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৰং, ভৰসঙ্খারমৰস্সজি মুনি;

অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো, অভিন্দি [অভিদা (সী. ক.) পস্স দী. নি. ২.১৬৯] কৰচমিৰত্তসম্ভৰ’’ন্তি.

‘‘তুল’’ন্তি সঙ্খারধাতু. ‘‘অতুল’’ন্তি নিব্বানধাতু, ‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৰ’’ন্তি অভিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি সব্বধম্মানং. নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ধম্মপটিসম্ভিদায. ‘‘ভৰসঙ্খারমৰস্সজি মুনী’’তি পরিচ্চাগপঞ্ঞত্তি সমুদযস্স. পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স. ‘‘অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো’’তি ভাৰনাপঞ্ঞত্তি কাযগতায সতিযা. ঠিতিপঞ্ঞত্তি চিত্তেকগ্গতায. ‘‘অভিন্দি কৰচমিৰত্তসম্ভৰ’’ন্তি অভিনিব্বিদাপঞ্ঞত্তি চিত্তস্স, উপাদানপঞ্ঞত্তি সব্বঞ্ঞুতায, পদালনাপঞ্ঞত্তি অৰিজ্জণ্ডকোসানং. তেনাহ ভগৰা ‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৰ’’ন্তি.

যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদানং, কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্য;

কামা হি লোকে সঙ্গোতি ঞত্ৰা, তেসং সতীমা ৰিনযায সিক্খেতি.

‘‘যো দুক্খ’’ন্তি ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি চ দুক্খস্স পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘যতোনিদান’’ন্তি পভৰপঞ্ঞত্তি চ সমুদযস্স পহানপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘অদ্দক্খী’’তি ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি চ ঞাণচক্খুস্স পটিৰেধপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘কামেসু সো জন্তুকথং নমেয্যা’’তি ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি চ কামতণ্হায অভিনিৰেসপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘কামা হি লোকে সঙ্গোতি ঞত্ৰা’’তি পচ্চত্থিকতো দস্সনপঞ্ঞত্তি কামানং. কামা হি অঙ্গারকাসূপমা মংসপেসূপমা পাৰককপ্পা পপাতউরগোপমা চ. ‘‘তেসং সতীমা’’তি অপচযপঞ্ঞত্তি পহানায, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি কাযগতায সতিযা, ভাৰনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স. ‘‘ৰিনযায সিক্খে’’তি পটিৰেধপঞ্ঞত্তি রাগৰিনযস্স দোসৰিনযস্স মোহৰিনযস্স. ‘‘জন্তূ’’তি ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি যোগিস্স. যদা হি যোগী কামা সঙ্গোতি পজানাতি. সো কামানং অনুপ্পাদায কুসলে ধম্মে উপ্পাদযতি, সো অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ৰাযমতি. অযং ৰাযামপঞ্ঞত্তি অপ্পত্তস্স পত্তিযা. নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ওরমত্তিকায অসন্তুট্ঠিযা. তত্থ সো উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা ৰাযমতীতি অযং অপ্পমাদপঞ্ঞত্তি ভাৰনায, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ৰীরিযিন্দ্রিযস্স, আরক্খপঞ্ঞত্তি কুসলানং ধম্মানং, ঠিতিপঞ্ঞত্তি অধিচিত্তসিক্খায. তেনাহ ভগৰা ‘‘যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদান’’ন্তি.

‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো, ভব্বরূপোৰ দিস্সতি;

উপধিবন্ধনো [উপধিসম্বন্ধনো (সী.) পস্স উদা. ৭০] বালো, তমসা পরিৰারিতো;

অস্সিরী ৰিয [সস্সতোরিৰ (উদা. ৭০)] খাযতি, পস্সতো নত্থি কিঞ্চন’’ন্তি.

‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো’’তি দেসনাপঞ্ঞত্তি ৰিপল্লাসানং. ‘‘ভব্বরূপোৰ দিস্সতী’’তি ৰিপরীতপঞ্ঞত্তি লোকস্স. ‘‘উপধিবন্ধনো বালো’’তি পভৰপঞ্ঞত্তি পাপকানং ইচ্ছাৰচরানং, কিচ্চপঞ্ঞত্তি পরিযুট্ঠানানং. বলৰপঞ্ঞত্তি কিলেসানং. ৰিরূহনাপঞ্ঞত্তি সঙ্খারানং. ‘‘তমসা পরিৰারিতো’’তি দেসনাপঞ্ঞত্তি অৰিজ্জন্ধকারস্স ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘অস্সিরী ৰিয খাযতী’’তি দস্সনপঞ্ঞত্তি দিব্বচক্খুস্স, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি পঞ্ঞাচক্খুস্স. ‘‘পস্সতো নত্থি কিঞ্চন’’ন্তি পটিৰেধপঞ্ঞত্তি সত্তানং, রাগো কিঞ্চনং দোসো কিঞ্চনং মোহো কিঞ্চনং. তেনাহ ভগৰা ‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো’’তি.

‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং, নো চেতং, ভিক্খৰে, অভৰিস্স অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং. নযিধ [ন ইধ (সী. ক.) পস্স উদা. ৭৩] জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযেথ. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং, তস্মা জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযতী’’তি.

‘‘নো চেতং, ভিক্খৰে, অভৰিস্স অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি দেসনাপঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘নযিধ জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযেথা’’তি ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি সঙ্খতস্স উপনযনপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স জোতনাপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘তস্মা জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযতী’’তি অযং ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স, নিয্যানিকপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, নিস্সরণপঞ্ঞত্তি সংসারতো. তেনাহ ভগৰা ‘‘নো চেতং, ভিক্খৰে, অভৰিস্সা’’তি. তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো ‘‘একং ভগৰা ধম্মং, পঞ্ঞত্তীহি ৰিৰিধাহি দেসেতী’’তি.

নিযুত্তো পঞ্ঞত্তি হারো.