১. দেসনাহারৰিভঙ্গো
৫. তত্থ কতমো দেসনাহারো? ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তি গাথা অযং দেসনাহারো. কিং দেসযতি? অস্সাদং আদীনৰং নিস্সরণং ফলং উপাযং আণত্তিং. ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেস্সামীতি.
তত্থ কতমো অস্সাদো?
‘‘কামং [কামমাদিকা ইমা ছ গাথা সু. নি. ৭৭২ পস্সিতব্বা] কামযমানস্স, তস্স চেতং সমিজ্ঝতি;
অদ্ধা পীতিমনো হোতি, লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতী’’তি.
অযং অস্সাদো.
তত্থ কতমো আদীনৰো?
‘‘তস্স চে কামযানস্স, ছন্দজাতস্স জন্তুনো;
তে কামা পরিহাযন্তি, সল্লৰিদ্ধোৰ রুপ্পতী’’তি.
অযং আদীনৰো.
তত্থ কতমং নিস্সরণং?
‘‘যো কামে পরিৰজ্জেতি, সপ্পস্সেৰ পদা সিরো;
সোমং ৰিসত্তিকং লোকে, সতো সমতিৰত্ততী’’তি.
ইদং নিস্সরণং.
তত্থ কতমো অস্সাদো?
‘‘খেত্তং ৰত্থুং হিরঞ্ঞং ৰা, গৰাস্সং দাসপোরিসং;
থিযো বন্ধূ পুথূ কামে, যো নরো অনুগিজ্ঝতী’’তি.
অযং অস্সাদো.
তত্থ কতমো আদীনৰো?
‘‘অবলা নং বলীযন্তি, মদ্দন্তে নং পরিস্সযা;
ততো নং দুক্খমন্ৰেতি, নাৰং ভিন্নমিৰোদক’’ন্তি.
অযং আদীনৰো.
তত্থ কতমং নিস্সরণং?
‘‘তস্মা জন্তু সদা সতো, কামানি পরিৰজ্জযে;
তে পহায তরে ওঘং, নাৰং সিত্ৰাৰ পারগূ’’তি.
ইদং নিস্সরণং.
তত্থ কতমং ফলং?
‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিং, ছত্তং মহন্তং যথ ৰস্সকালে;
এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচারী’’তি.
ইদং ফলং.
তত্থ কতমো উপাযো?
‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি…পে…
‘‘সব্বে সঙ্খারা [পস্স ধ. প. ২৭৭] দুক্খা’’তি…পে…
‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৰিসুদ্ধিযা’’তি.
অযং উপাযো.
তত্থ কতমা আণত্তি?
‘‘চক্খুমা [পস্স উদা. ৪৩] ৰিসমানীৰ, ৰিজ্জমানে পরক্কমে;
পণ্ডিতো জীৰলোকস্মিং, পাপানি পরিৰজ্জযে’’তি.
অযং আণত্তি.
‘‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু,
মোঘরাজা’তি আণত্তি, ‘সদা সতো’তি উপাযো;
‘অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ [উহচ্চ (ক.) পস্স সু. নি. ১১২৫], এৰং মচ্চুতরো সিযা’’’.
ইদং ফলং.
৬. তত্থ ভগৰা উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স পুগ্গলস্স নিস্সরণং দেসযতি, ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স পুগ্গলস্স আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ দেসযতি, নেয্যস্স পুগ্গলস্স অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ দেসযতি.
তত্থ চতস্সো পটিপদা, চত্তারো পুগ্গলা. তণ্হাচরিতো মন্দো সতিন্দ্রিযেন দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যাতি সতিপট্ঠানেহি নিস্সযেহি. তণ্হাচরিতো উদত্তো [উদত্থো (সী.) উ + আ + দা + ত] সমাধিন্দ্রিযেন দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতি ঝানেহি নিস্সযেহি. দিট্ঠিচরিতো মন্দো ৰীরিযিন্দ্রিযেন সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যাতি সম্মপ্পধানেহি নিস্সযেহি. দিট্ঠিচরিতো উদত্তো পঞ্ঞিন্দ্রিযেন সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতি সচ্চেহি নিস্সযেহি.
উভো তণ্হাচরিতা সমথপুব্বঙ্গমায ৰিপস্সনা নিয্যন্তি রাগৰিরাগায চেতোৰিমুত্তিযা. উভো দিট্ঠিচরিতা ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমে সমথেন নিয্যন্তি অৰিজ্জাৰিরাগায পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা.
তত্থ যে সমথপুব্বঙ্গমাহি পটিপদাহি নিয্যন্তি, তে নন্দিযাৰট্টেন নযেন হাতব্বা, যে ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমাহি পটিপদাহি নিয্যন্তি, তে সীহৰিক্কীল়িতেন নযেন হাতব্বা.
৭. স্ৰাযং হারো কত্থ সম্ভৰতি, যস্স সত্থা ৰা ধম্মং দেসযতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানীযো সব্রহ্মচারী, সো তং ধম্মং সুত্ৰা সদ্ধং পটিলভতি. তত্থ যা ৰীমংসা উস্সাহনা তুলনা উপপরিক্খা, অযং সুতমযী পঞ্ঞা. তথা সুতেন নিস্সযেন যা ৰীমংসা তুলনা উপপরিক্খা মনসানুপেক্খণা, অযং চিন্তামযী পঞ্ঞা. ইমাহি দ্ৰীহি পঞ্ঞাহি মনসিকারসম্পযুত্তস্স যং ঞাণং উপ্পজ্জতি দস্সনভূমিযং ৰা ভাৰনাভূমিযং ৰা, অযং ভাৰনামযী পঞ্ঞা.
৮. পরতোঘোসা সুতমযী পঞ্ঞা. পচ্চত্তসমুট্ঠিতা যোনিসো মনসিকারা চিন্তামযী পঞ্ঞা. যং পরতো চ ঘোসেন পচ্চত্তসমুট্ঠিতেন চ যোনিসোমনসিকারেন ঞাণং উপ্পজ্জতি, অযং ভাৰনামযী পঞ্ঞা. যস্স ইমা দ্ৰে পঞ্ঞা অত্থি সুতমযী চিন্তামযী চ, অযং উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. যস্স সুতমযী পঞ্ঞা অত্থি, চিন্তামযী নত্থি, অযং ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ [ৰিপচ্চিতঞ্ঞূ (সী.)]. যস্স নেৰ সুতমযী পঞ্ঞা অত্থি ন চিন্তামযী, অযং নেয্যো.
৯. সাযং ধম্মদেসনা কিং দেসযতি? চত্তারি সচ্চানি দুক্খং সমুদযং নিরোধং মগ্গং. আদীনৰো চ ফলঞ্চ দুক্খং, অস্সাদো সমুদযো, নিস্সরণং নিরোধো, উপাযো আণত্তি চ মগ্গো. ইমানি চত্তারি সচ্চানি. ইদং ধম্মচক্কং.
যথাহ ভগৰা – ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি মে, ভিক্খৰে, বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং, সব্বং ধম্মচক্কং.
তত্থ অপরিমাণা পদা, অপরিমাণা অক্খরা, অপরিমাণা ব্যঞ্জনা, অপরিমাণা আকারা নেরুত্তা নিদ্দেসা. এতস্সেৰ অত্থস্স সঙ্কাসনা পকাসনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং [উত্তানিকম্মং (ক.)] পঞ্ঞত্তি, ইতিপিদং দুক্খং অরিযসচ্চং.
‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি মে, ভিক্খৰে, বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং…পে… ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি মে, ভিক্খৰে…পে… ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি মে, ভিক্খৰে, বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং.
তত্থ অপরিমাণা পদা, অপরিমাণা অক্খরা, অপরিমাণা ব্যঞ্জনা, অপরিমাণা আকারা নেরুত্তা নিদ্দেসা. এতস্সেৰ অত্থস্স সঙ্কাসনা পকাসনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং পঞ্ঞত্তি ইতিপিদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং.
তত্থ ভগৰা অক্খরেহি সঙ্কাসেতি, পদেহি পকাসেতি, ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরতি, আকারেহি ৰিভজতি, নিরুত্তীহি উত্তানীকরোতি [উত্তানিং করোতি (ক.)], নিদ্দেসেহি পঞ্ঞপেতি. তত্থ ভগৰা অক্খরেহি চ পদেহি চ উগ্ঘটেতি [উগ্ঘাটেতি (সী.)], ব্যঞ্জনেহি চ আকারেহি চ ৰিপঞ্চযতি, নিরুত্তীহি চ নিদ্দেসেহি চ ৰিত্থারেতি. তত্থ উগ্ঘটনা [উগ্ঘাটনা (সী.)] আদি, ৰিপঞ্চনা মজ্ঝে, ৰিত্থারণা পরিযোসানং. সোযং ধম্মৰিনযো উগ্ঘটীযন্তো উগ্ঘটিতঞ্ঞূপুগ্গলং ৰিনেতি, তেন নং আহু ‘‘আদিকল্যাণো’’তি. ৰিপঞ্চীযন্তো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূপুগ্গলং ৰিনেতি, তেন নং আহু ‘‘মজ্ঝেকল্যাণো’’তি. ৰিত্থারীযন্তো নেয্যং পুগ্গলং ৰিনেতি, তেন নং আহু ‘‘পরিযোসানকল্যাণো’’তি.
১০. তত্থ ছপ্পদানি অত্থো সঙ্কাসনা পকাসনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং পঞ্ঞত্তি, ইমানি ছপ্পদানি অত্থো. ছপ্পদানি ব্যঞ্জনং অক্খরং পদং ব্যঞ্জনং আকারো নিরুত্তি নিদ্দেসো, ইমানি ছপ্পদানি ব্যঞ্জনং. তেনাহ ভগৰা ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তি.
কেৰলন্তি লোকুত্তরং, ন মিস্সং লোকিযেহি ধম্মেহি. পরিপুণ্ণন্তি পরিপূরং অনূনং অনতিরেকং. পরিসুদ্ধন্তি নিম্মলং সব্বমলাপগতং পরিযোদাতং উপট্ঠিতং সব্বৰিসেসানং, ইদং ৰুচ্চতি তথাগতপদংইতিপি তথাগতনিসেৰিতংইতিপি তথাগতারঞ্জিতংইতিপি, অতোচেতং ব্রহ্মচরিযং পঞ্ঞাযতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেস্সামী’’তি.
কেসং অযং ধম্মদেসনা, যোগীনং. তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো –
‘‘অস্সাদাদীনৰতা, নিস্সরণম্পি চ ফলং উপাযো চ;
আণত্তী চ ভগৰতো, যোগীনং দেসনাহারো’’তি.
নিযুত্তো দেসনাহারো.