৪. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো
১৮. পুচ্ছামি তং ভগৰা ব্রূহি মেতং, [ইচ্চাযস্মা মেত্তগূ]
মঞ্ঞামি তং ৰেদগূ ভাৰিতত্তং;
কুতো নু দুক্খা সমুদাগতা ইমে, যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা.
পুচ্ছামি তং ভগৰা ব্রূহি মেতন্তি. পুচ্ছামীতি তিস্সো পুচ্ছা – অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা, ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা. কতমা অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং. তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভূতত্থায ৰিভাৰনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা.
কতমা দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং. অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা.
কতমা ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৰিমতিপক্খন্দো দ্ৰেল়্হকজাতো – ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি? সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা. ইমা তিস্সো পুচ্ছা.
অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – মনুস্সপুচ্ছা, অমনুস্সপুচ্ছা, নিম্মিতপুচ্ছা. কতমা মনুস্সপুচ্ছা? মনুস্সা বুদ্ধং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তি, ভিক্খূ পুচ্ছন্তি, ভিক্খুনিযো পুচ্ছন্তি, উপাসকা পুচ্ছন্তি, উপাসিকাযো পুচ্ছন্তি, রাজানো পুচ্ছন্তি খত্তিযা পুচ্ছন্তি, ব্রাহ্মণা পুচ্ছন্তি, ৰেস্সা পুচ্ছন্তি, সুদ্দা পুচ্ছন্তি, গহট্ঠা পুচ্ছন্তি, পব্বজিতা পুচ্ছন্তি – অযং মনুস্সপুচ্ছা.
কতমা অমনুস্সপুচ্ছা? অমনুস্সা বুদ্ধং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তি, নাগা পুচ্ছন্তি, সুপণ্ণা পুচ্ছন্তি, যক্খা পুচ্ছন্তি, অসুরা পুচ্ছন্তি, গন্ধব্বা পুচ্ছন্তি, মহারাজানো পুচ্ছন্তি, ইন্দা পুচ্ছন্তি, ব্রহ্মা পুচ্ছন্তি, দেৰা পুচ্ছন্তি – অযং অমনুস্সপুচ্ছা.
কতমা নিম্মিতপুচ্ছা? ভগৰা রূপং অভিনিম্মিনাতি মনোমযং সব্বঙ্গপচ্চঙ্গং অহীনিন্দ্রিযং. সো নিম্মিতো বুদ্ধং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছতি. ভগৰা ৰিসজ্জেতি. অযং নিম্মিতপুচ্ছা. ইমা তিস্সো পুচ্ছা.
অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অত্তত্থপুচ্ছা, পরত্থপুচ্ছা, উভযত্থপুচ্ছা…পে… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – দিট্ঠধম্মিকত্থপুচ্ছা, সম্পরাযিকত্থপুচ্ছা, পরমত্থপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অনৰজ্জত্থপুচ্ছা, নিক্কিলেসত্থপুচ্ছা, ৰোদানত্থপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অতীতপুচ্ছা, অনাগতপুচ্ছা, পচ্চুপ্পন্নপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অজ্ঝত্তপুচ্ছা, বহিদ্ধাপুচ্ছা, অজ্ঝত্তবহিদ্ধাপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – কুসলপুচ্ছা, অকুসলপুচ্ছা, অব্যাকতপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – খন্ধপুচ্ছা, ধাতুপুচ্ছা আযতনপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – সতিপট্ঠানপুচ্ছা, সম্মপ্পধানপুচ্ছা, ইদ্ধিপাদপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – ইন্দ্রিযপুচ্ছা, বলপুচ্ছা, বোজ্ঝঙ্গপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – মগ্গপুচ্ছা, ফলপুচ্ছা, নিব্বানপুচ্ছা….
পুচ্ছামি তন্তি পুচ্ছামি তং যাচামি তং অজ্ঝেসামি তং পসাদেমি তং ‘‘কথযস্সু মে’’তি পুচ্ছামি তং. ভগৰাতি গারৰাধিৰচনমেতং…পে… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি – যদিদং ভগৰাতি. ব্রূহি মেতন্তি ব্রূহি আচিক্খাহি দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৰিৰরাহি ৰিভজাহি উত্তানীকরোহি পকাসেহীতি – পুচ্ছামি তং ভগৰা ব্রূহি মেতং.
ইচ্চাযস্মা মেত্তগূতি ইচ্চাতি পদসন্ধি…পে… ইচ্চাযস্মা মেত্তগূ.
মঞ্ঞামি তং ৰেদগূ ভাৰিতত্তন্তি. ৰেদগূতি তং মঞ্ঞামি, ভাৰিতত্তোতি তং মঞ্ঞামি, এৰং জানামি, এৰং আজানামি এৰং পটিজানামি এৰং পটিৰিজ্ঝামি. ৰেদগূ ভাৰিতত্তোতি কথঞ্চ ভগৰা ৰেদগূ? ৰেদা ৰুচ্চন্তি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্রিযং পঞ্ঞাবলং…পে… ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো ৰীমংসা ৰিপস্সনা সম্মাদিট্ঠি. ভগৰা তেহি ৰেদেহি জাতিজরামরণস্স অন্তগতো অন্তপ্পত্তো কোটিগতো কোটিপ্পত্তো পরিযন্তগতো পরিযন্তপ্পত্তো ৰোসানগতো ৰোসানপ্পত্তো তাণগতো তাণপ্পত্তো লেণগতো লেণপ্পত্তো সরণগতো সরণপ্পত্তো অভযগতো অভযপ্পত্তো অচ্চুতগতো অচ্চুতপ্পত্তো অমতগতো অমতপ্পত্তো নিব্বানগতো নিব্বানপ্পত্তো. ৰেদানং ৰা অন্তগতোতি ৰেদগূ; ৰেদেহি ৰা অন্তগতোতি ৰেদগূ; সত্তন্নং ৰা ধম্মানং ৰিদিতত্তা ৰেদগূ; সক্কাযদিট্ঠি ৰিদিতা হোতি, ৰিচিকিচ্ছা ৰিদিতা হোতি, সীলব্বতপরামাসো ৰিদিতো হোতি, রাগো দোসো মোহো মানো ৰিদিতো হোতি, ৰিদিতাস্স হোন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সংকিলেসিকা পোনোভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা.
ৰেদানি ৰিচেয্য কেৰলানি, [সভিযাতি ভগৰা]
সমণানং যানীধত্থি [যানি পত্থি (স্যা.), যানি অত্থি (ক.) সু. নি. ৫৩৪] ব্রাহ্মণানং;
সব্বৰেদনাসু ৰীতরাগো;
সব্বং ৰেদমতিচ্চ ৰেদগূ সোতি.
এৰং ভগৰা ৰেদগূ.
কথং ভগৰা ভাৰিতত্তো? ভগৰা ভাৰিতকাযো ভাৰিতসীলো ভাৰিতচিত্তো ভাৰিতপঞ্ঞো ভাৰিতসতিপট্ঠানো ভাৰিতসম্মপ্পধানো ভাৰিতইদ্ধিপাদো ভাৰিতইন্দ্রিযো ভাৰিতবলো ভাৰিতবোজ্ঝঙ্গো ভাৰিতমগ্গো, পহীনকিলেসো পটিৰিদ্ধাকুপ্পো সচ্ছিকতনিরোধো. দুক্খং তস্স পরিঞ্ঞাতং, সমুদযো পহীনো, মগ্গো ভাৰিতো, নিরোধো সচ্ছিকতো, অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, পরিঞ্ঞেয্যং পরিঞ্ঞাতং, পহাতব্বং পহীনং, ভাৰেতব্বং ভাৰিতং, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, অপরিত্তো মহন্তো গম্ভীরো অপ্পমেয্যো দুপ্পরিযোগাল়্হো বহুরতনো সাগরূপমো [সাগরসমো (ক.)] ছল়ঙ্গুপেক্খায সমন্নাগতো হোতি.
চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা, ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা, জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা, কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা, মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো.
চক্খুনা রূপং দিস্ৰা মনাপং রূপং নাভিগিজ্ঝতি নাভিহংসতি [নাভিপিহযতি (স্যা.) মহানি. ৯০] ন রাগং জনেতি. তস্স ঠিতোৰ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং. চক্খুনা খো পনেৰ রূপং দিস্ৰা অমনাপং ন মঙ্কু হোতি অপ্পতিট্ঠিতচিত্তো [অপ্পতিট্ঠীনচিত্তো (স্যা.)] অলীনমনসো [আদিনমনসো (স্যা.) মহানি. ৯০] অব্যাপন্নচেতসো. তস্স ঠিতোৰ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায মনাপং নাভিগিজ্ঝতি নাভিহংসতি ন রাগং জনেতি. তস্স ঠিতোৰ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং. মনসাযেৰ খো পন ধম্মং ৰিঞ্ঞায অমনাপং ন মঙ্কু হোতি. অপ্পতিট্ঠিতচিত্তো অলীনমনসো অব্যাপন্নচেতসো তস্স ঠিতোৰ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং.
চক্খুনা রূপং দিস্ৰা মনাপামনাপেসু রূপেসু ঠিতোৰ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায মনাপামনাপেসু ধম্মেসু ঠিতোৰ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং.
চক্খুনা রূপং দিস্ৰা রজনীযে ন রজ্জতি, দুস্সনীযে [দোসনীযে (স্যা. ক.) মহানি. ৯০] ন দুস্সতি, মোহনীযে ন মুয্হতি, কোপনীযে ন কুপ্পতি, মদনীযে ন মজ্জতি, কিলেসনীযে ন কিলিস্সতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায রজনীযে ন রজ্জতি, দুস্সনীযে ন দুস্সতি, মোহনীযে ন মুয্হতি, কোপনীযে ন কুপ্পতি, মদনীযে ন মজ্জতি, কিলেসনীযে ন কিলিস্সতি.
দিট্ঠে দিট্ঠমত্তো, সুতে সুতমত্তো, মুতে মুতমত্তো, ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তো. দিট্ঠে ন লিম্পতি, সুতে ন লিম্পতি, মুতে ন লিম্পতি, ৰিঞ্ঞাতে ন লিম্পতি. দিট্ঠে অনূপযো [অনুপযো (স্যা.), অনুসযো (ক.) মহানি. ৯০] অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরতি. সুতে…পে… মুতে … ৰিঞ্ঞাতে অনূপযো [অনুপযো (স্যা.), অনুসযো (ক.) মহানি. ৯০] অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরতি.
সংৰিজ্জতি ভগৰতো চক্খু, পস্সতি ভগৰা চক্খুনা রূপং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা. সংৰিজ্জতি ভগৰতো সোতং, সুণাতি ভগৰা সোতেন সদ্দং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা. সংৰিজ্জতি ভগৰতো ঘানং, ঘাযতি ভগৰা ঘানেন গন্ধং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা. সংৰিজ্জতি ভগৰতো জিৰ্হা, সাযতি ভগৰা জিৰ্হায রসং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা. সংৰিজ্জতি ভগৰতো কাযো, ফুসতি ভগৰা কাযেন ফোট্ঠব্বং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা. সংৰিজ্জতি ভগৰতো মনো, ৰিজানাতি ভগৰা মনসা ধম্মং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা.
চক্খু রূপারামং রূপরতং রূপসম্মুদিতং, তং ভগৰতো [ভগৰতা (স্যা.) মহানি. ৯০] দন্তং গুত্তং রক্খিতং সংৰুতং; তস্স চ সংৰরায ধম্মং দেসেতি. সোতং সদ্দারামং সদ্দরতং…পে… ঘানং গন্ধারামং গন্ধরতং… জিৰ্হা রসারামা রসরতা রসসম্মুদিতা, সা ভগৰতো দন্তা গুত্তা রক্খিতা সংৰুতা; তস্স চ সংৰরায ধম্মং দেসেতি. কাযো ফোট্ঠব্বারামো ফোট্ঠব্বরতো ফোট্ঠব্বসম্মুদিতো… মনো ধম্মারামো ধম্মরতো ধম্মসম্মুদিতো, সো ভগৰতো দন্তো গুত্তো রক্খিতো সংৰুতো; তস্স চ সংৰরায ধম্মং দেসেতি –
‘‘দন্তং নযন্তি সমিতিং, দন্তং রাজাভিরূহতি;
দন্তো সেট্ঠো মনুস্সেসু, যোতিৰাক্যং তিতিক্খতি.
‘‘ৰরমস্সতরা দন্তা, আজানীযা চ [আজানিযাৰ (স্যা.) ধ. প. ৩২২] সিন্ধৰা;
কুঞ্জরা চ [কুঞ্জরাৰ (স্যা.)] মহানাগা, অত্তদন্তো ততো ৰরং.
‘‘ন হি এতেহি যানেহি, গচ্ছেয্য অগতং দিসং;
যথাত্তনা সুদন্তেন, দন্তো দন্তেন গচ্ছতি.
‘‘ৰিধাসু ন ৰিকম্পন্তি, ৰিপ্পমুত্তা পুনব্ভৰা;
দন্তভূমিং অনুপ্পত্তা, তে লোকে ৰিজিতাৰিনো.
‘‘যস্সিন্দ্রিযানি ভাৰিতানি, অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ সব্বলোকে;
নিব্বিজ্ঝ ইমং পরঞ্চ লোকং, কালং কঙ্খতি ভাৰিতো স দন্তো’’তি [সুদন্তোতি (স্যা.) সু. নি. ৫২১; মহানি. ৯০].
এৰং ভগৰা ভাৰিতত্তোতি.
মঞ্ঞামি তং ৰেদগূ ভাৰিতত্তং, কুতো নু দুক্খা সমুদাগতা ইমেতি. কুতো নূতি সংসযপুচ্ছা ৰিমতিপুচ্ছা দ্ৰেল়্হকপুচ্ছা অনেকংসপুচ্ছা – ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি – কুতো নু. দুক্খাতি জাতিদুক্খং, জরাদুক্খং, ব্যাধিদুক্খং, মরণদুক্খং, সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খং, ব্যসনং দুক্খং, নেরযিকং দুক্খং, তিরচ্ছানযোনিকং দুক্খং, পেত্তিৰিসযিকং দুক্খং, মানুসিকং দুক্খং, গব্ভোক্কন্তিমূলকং দুক্খং, গব্ভট্ঠিতিমূলকং দুক্খং, গব্ভৰুট্ঠানমূলকং দুক্খং, জাতস্সূপনিবন্ধকং দুক্খং, জাতস্স পরাধেয্যকং দুক্খং, অত্তূপক্কমং দুক্খং, পরূপক্কমং দুক্খং, দুক্খদুক্খং, সঙ্খারদুক্খং, ৰিপরিণামদুক্খং, চক্খুরোগো সোতরোগো ঘানরোগো জিৰ্হারোগো কাযরোগো সীসরোগো কণ্ণরোগো মুখরোগো দন্তরোগো কাসো সাসো পিনাসো ডাহো জরো কুচ্ছিরোগো মুচ্ছা পক্খন্দিকা সূলা ৰিসূচিকা কুট্ঠং গণ্ডো কিলাসো সোসো অপমারো দদ্দু কণ্ডু কচ্ছু রখসা ৰিতচ্ছিকা লোহিতপিত্তং মধুমেহো অংসা পিল়কা ভগন্দলা পিত্তসমুট্ঠানা আবাধা সেম্হসমুট্ঠানা আবাধা ৰাতসমুট্ঠানা আবাধা সন্নিপাতিকা আবাধা উতুপরিণামজা আবাধা ৰিসমপরিহারজা আবাধা ওপক্কমিকা আবাধা কম্মৰিপাকজা আবাধা সীতং উণ্হং জিঘচ্ছা পিপাসা উচ্চারো পস্সাৰো ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সং দুক্খং, মাতুমরণং দুক্খং, পিতুমরণং দুক্খং, ভাতুমরণং দুক্খং, ভগিনিমরণং দুক্খং, পুত্তমরণং দুক্খং, ধীতুমরণং দুক্খং, ঞাতিব্যসনং দুক্খং, রোগব্যসনং দুক্খং, ভোগব্যসনং দুক্খং, সীলব্যসনং দুক্খং, দিট্ঠিব্যসনং দুক্খং; যেসং ধম্মানং আদিতো সমুদাগমনং পঞ্ঞাযতি, অত্থঙ্গমতো নিরোধো পঞ্ঞাযতি, কম্মসন্নিস্সিতো ৰিপাকো, ৰিপাকসন্নিস্সিতং কম্মং, নামসন্নিস্সিতং রূপং, রূপসন্নিস্সিতং নামং, জাতিযা অনুগতং, জরায অনুসটং, ব্যাধিনা অভিভূতং, মরণেন অব্ভাহতং, দুক্খে পতিট্ঠিতং, অতাণং অলেণং অসরণং অসরণীভূতং – ইমে ৰুচ্চন্তি দুক্খা. ইমে দুক্খা কুতো সমুদাগতা কুতো জাতা কুতো সঞ্জাতা কুতো নিব্বত্তা কুতো অভিনিব্বত্তা কুতো পাতুভূতা কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰাতি, ইমেসং দুক্খানং মূলং পুচ্ছতি হেতুং পুচ্ছতি নিদানং পুচ্ছতি সম্ভৰং পুচ্ছতি পভৰং পুচ্ছতি সমুট্ঠানং পুচ্ছতি আহারং পুচ্ছতি আরম্মণং পুচ্ছতি পচ্চযং পুচ্ছতি সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – কুতো নু দুক্খা সমুদাগতা ইমে.
যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপাতি. যে কেচীতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পরিযাদিযনৰচনমেতং – যে কেচীতি. লোকস্মিন্তি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৰলোকে খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে. অনেকরূপাতি অনেকৰিধা নানাপ্পকারা দুক্খাতি – যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা. তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
‘‘পুচ্ছামি তং ভগৰা ব্রূহি মেতং, [ইচ্চাযস্মা মেত্তগূ]
মঞ্ঞামি তং ৰেদগূ ভাৰিতত্তং;
কুতো নু দুক্খা সমুদাগতা ইমে, যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা’’তি.
১৯. দুক্খস্স ৰে মং পভৰং অপুচ্ছসি, [মেত্তগূতি ভগৰা]
তং তে পৰক্খামি যথা পজানং;
উপধিনিদানা পভৰন্তি দুক্খা, যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা.
দুক্খস্স ৰে মং পভৰং অপুচ্ছসীতি. দুক্খস্সাতি জাতিদুক্খস্স জরাদুক্খস্স ব্যাধিদুক্খস্স মরণদুক্খস্স সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খস্স. পভৰং অপুচ্ছসীতি দুক্খস্স মূলং পুচ্ছসি হেতুং পুচ্ছসি নিদানং পুচ্ছসি সম্ভৰং পুচ্ছসি পভৰং পুচ্ছসি সমুট্ঠানং পুচ্ছসি আহারং পুচ্ছসি আরম্মণং পুচ্ছসি পচ্চযং পুচ্ছসি সমুদযং পুচ্ছসি যাচসি অজ্ঝেসসি পসাদেসীতি – দুক্খস্স ৰে মং পভৰং অপুচ্ছসি. মেত্তগূতি ভগৰা তং ব্রাহ্মণং নামেন আলপতি. ভগৰাতি গারৰাধিৰচনমেতং…পে… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি, যদিদং ভগৰাতি – মেত্তগূতি ভগৰা.
তং তে পৰক্খামি যথা পজানন্তি. তন্তি দুক্খস্স মূলং পৰক্খামি হেতুং পৰক্খামি নিদানং পৰক্খামি সম্ভৰং পৰক্খামি পভৰং পৰক্খামি সমুট্ঠানং পৰক্খামি আহারং পৰক্খামি আরম্মণং পৰক্খামি পচ্চযং পৰক্খামি সমুদযং পৰক্খামি আচিক্খিস্সামি দেসেস্সামি পঞ্ঞপেস্সামি পট্ঠপেস্সামি ৰিৰরিস্সামি ৰিভজিস্সামি উত্তানীকরিস্সামি পকাসেস্সামীতি – তং তে পৰক্খামি. যথা পজানন্তি যথা পজানন্তো আজানন্তো ৰিজানন্তো পটিৰিজানন্তো পটিৰিজ্ঝন্তো. ন ইতিহীতিহং ন ইতিকিরায ন পরম্পরায ন পিটকসম্পদায [ন পিটকসম্পদানেন (ক.) মহানি. ১৫৬] ন তক্কহেতু ন নযহেতু ন আকারপরিৰিতক্কেন ন দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা সামং সযমভিঞ্ঞাতং অত্তপচ্চক্খধম্মং তং কথযিস্সামীতি – তং তে পৰক্খামি যথা পজানং.
উপধিনিদানা পভৰন্তি দুক্খাতি. উপধীতি দস উপধী – তণ্হূপধি, দিট্ঠূপধি, কিলেসূপধি, কম্মূপধি, দুচ্চরিতূপধি, আহারূপধি, পটিঘূপধি, চতস্সো উপাদিন্নধাতুযো উপধী, ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি উপধী, ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা উপধী, সব্বম্পি দুক্খং দুক্খমনট্ঠেন [দুক্খট্ঠেন (স্যা.)] উপধি. ইমে ৰুচ্চন্তি দস উপধী. দুক্খাতি জাতিদুক্খং জরাদুক্খং ব্যাধিদুক্খং মরণদুক্খং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খং নেরযিকং দুক্খং…পে… দিট্ঠিব্যসনং দুক্খং. যেসং ধম্মানং আদিতো সমুদাগমনং পঞ্ঞাযতি, অত্থঙ্গমতো নিরোধো পঞ্ঞাযতি, কম্মসন্নিস্সিতো ৰিপাকো, ৰিপাকসন্নিস্সিতং কম্মং, নামসন্নিস্সিতং রূপং, রূপসন্নিস্সিতং নামং, জাতিযা অনুগতং, জরায অনুসটং, ব্যাধিনা অভিভূতং, মরণেন অব্ভাহতং, দুক্খে পতিট্ঠিতং, অতাণং অলেণং অসরণং অসরণীভূতং – ইমে ৰুচ্চন্তি দুক্খা. ইমে দুক্খা উপধিনিদানা উপধিহেতুকা উপধিপচ্চযা উপধিকারণা হোন্তি পভৰন্তি সম্ভৰন্তি জাযন্তি সঞ্জাযন্তি নিব্বত্তন্তি পাতুভৰন্তীতি – উপধিনিদানা পভৰন্তি দুক্খা.
যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপাতি. যে কেচীতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পরিযাদিযনৰচনমেতং – যে কেচীতি. লোকস্মিন্তি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৰলোকে খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে. অনেকরূপাতি অনেকৰিধা নানপ্পকারা দুক্খাতি – যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা. তেনাহ ভগৰা –
‘‘দুক্খস্স ৰে মং পভৰং অপুচ্ছসি, [মেত্তগূতি ভগৰা]
তং তে পৰক্খামি যথা পজানং;
উপধিনিদানা পভৰন্তি দুক্খা, যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা’’তি.
২০. যো ৰে অৰিদ্ৰা উপধিং করোতি, পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি মন্দো;
তস্মা পজানং উপধিং ন কযিরা, দুক্খস্স জাতিপ্পভৰানুপস্সী.
যো ৰে অৰিদ্ৰা উপধিং করোতীতি. যোতি যো যাদিসো যথাযুত্তো যথাৰিহিতো যথাপকারো যংঠানপ্পত্তো যংধম্মসমন্নাগতো খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্দো ৰা গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা দেৰো ৰা মনুস্সো ৰা. অৰিদ্ৰাতি অৰিজ্জাগতো অঞ্ঞাণী অৰিভাৰী দুপ্পঞ্ঞো. উপধিং করোতীতি তণ্হূপধিং করোতি, দিট্ঠূপধিং করোতি, কিলেসূপধিং করোতি, কম্মূপধিং করোতি, দুচ্চরিতূপধিং করোতি, আহারূপধিং করোতি, পটিঘূপধিং করোতি, চতস্সো উপাদিন্নধাতুযো উপধী করোতি, ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি উপধী করোতি, ছ ৰিঞ্ঞাণকাযে উপধী করোতি জনেতি সঞ্জনেতি নিব্বত্তেতি অভিনিব্বত্তেতীতি – অৰিদ্ৰা উপধিং করোতি.
পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি মন্দোতি পুনপ্পুনং জাতিদুক্খং জরাদুক্খং ব্যাধিদুক্খং মরণদুক্খং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খং এতি সমুপেতি উপগচ্ছতি গণ্হাতি পরামসতি অভিনিৰিসতীতি – পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি. মন্দোতি মন্দো মোমুহো অৰিদ্ৰা অৰিজ্জাগতো অঞ্ঞাণী অৰিভাৰী দুপ্পঞ্ঞোতি – পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি মন্দো.
তস্মা পজানং উপধিং ন কযিরাতি. তস্মাতি তংকারণা তংহেতু তপ্পচ্চযা তংনিদানা এতং আদীনৰং সম্পস্সমানো উপধীসূতি তস্মা. পজানন্তি পজানন্তো আজানন্তো ৰিজানন্তো পটিৰিজানন্তো পটিৰিজ্ঝন্তো, ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি পজানন্তো আজানন্তো ৰিজানন্তো পটিৰিজানন্তো পটিৰিজ্ঝন্তো, ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি…পে… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি…পে… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি পজানন্তো আজানন্তো ৰিজানন্তো পটিৰিজানন্তো পটিৰিজ্ঝন্তো. উপধিং ন কযিরাতি তণ্হূপধিং ন করেয্য, দিট্ঠূপধিং ন করেয্য, কিলেসূপধিং ন করেয্য, দুচ্চরিতূপধিং ন করেয্য, আহারূপধিং ন করেয্য, পটিঘূপধিং ন করেয্য, চতস্সো উপাদিন্নধাতুযো উপধী ন করেয্য, ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি উপধী ন করেয্য, ছ ৰিঞ্ঞাণকাযে উপধী ন করেয্য, ন জনেয্য ন সঞ্জনেয্য ন নিব্বত্তেয্য নাভিনিব্বত্তেয্যাতি – তস্মা পজানং উপধিং ন কযিরা.
দুক্খস্সাতি জাতিদুক্খস্স জরাদুক্খস্স ব্যাধিদুক্খস্স মরণদুক্খস্স সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খস্স. পভৰানুপস্সীতি দুক্খস্স মূলানুপস্সী হেতানুপস্সী নিদানানুপস্সী সম্ভৰানুপস্সী পভৰানুপস্সী সমুট্ঠানানুপস্সী আহারানুপস্সী আরম্মণানুপস্সী পচ্চযানুপস্সী সমুদযানুপস্সী. অনুপস্সনা ৰুচ্চতি ঞাণং. যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি. ইমায অনুপস্সনায পঞ্ঞায উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো. সো ৰুচ্চতি অনুপস্সীতি – দুক্খস্স জাতিপ্পভৰানুপস্সী. তেনাহ ভগৰা –
‘‘যো ৰে অৰিদ্ৰা উপধিং করোতি, পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি মন্দো;
তস্মা পজানং উপধিং ন কযিরা, দুক্খস্স জাতিপ্পভৰানুপস্সী’’তি.
২১. যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো, অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহি;
কথং নু ধীরা ৰিতরন্তি ওঘং, জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ;
তং মে মুনী সাধু ৰিযাকরোহি, তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো.
যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নোতি যং তং অপুচ্ছিম্হ অযাচিম্হ অজ্ঝেসিম্হ পসাদযিম্হ. অকিত্তযী নোতি কিত্তিতং [অকিত্তি তং (স্যা.) এৰমীদিসেসু পদেসু অতীতৰিভত্তিৰসেন মহানি. ১১০] পকিত্তিতং আচিক্খিতং দেসিতং পঞ্ঞপিতং [পঞ্ঞাপিতং (ক.)] পট্ঠপিতং ৰিৰরিতং ৰিভত্তং উত্তানীকতং পকাসিতন্তি – যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো.
অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহীতি অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম, অঞ্ঞং তং যাচাম, অঞ্ঞং তং অজ্ঝেসাম, অঞ্ঞং তং পসাদেম, উত্তরি তং পুচ্ছাম. তদিঙ্ঘ ব্রূহীতি ইঙ্ঘ ব্রূহি আচিক্খাহি দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৰিৰরাহি ৰিভজাহি উত্তানীকরোহি পকাসেহীতি – অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহি.
কথং নু ধীরা ৰিতরন্তি ওঘং, জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চাতি. কথং নূতি সংসযপুচ্ছা ৰিমতিপুচ্ছা দ্ৰেল়্হকপুচ্ছা অনেকংসপুচ্ছা – ‘‘এৰং নু খো, ননু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি – কথং নু. ধীরাতি ধীরা পণ্ডিতা পঞ্ঞৰন্তো বুদ্ধিমন্তো ঞাণিনো ৰিভাৰিনো মেধাৰিনো. ওঘন্তি কামোঘং ভৰোঘং দিট্ঠোঘং অৰিজ্জোঘং. জাতীতি যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জাতি সঞ্জাতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি খন্ধানং পাতুভাৰো আযতনানং পটিলাভো. জরাতি যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জরা জীরণতা খণ্ডিচ্চং পালিচ্চং ৰলিত্তচতা আযুনো সংহানি ইন্দ্রিযানং পরিপাকো. সোকোতি ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স সীলব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স দিট্ঠিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ব্যসনেন ৰা সমন্নাগতস্স অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন দুক্খধম্মেন ৰা ফুট্ঠস্স সোকো সোচনা সোচিতত্তং অন্তোসোকো অন্তোপরিসোকো অন্তোডাহো অন্তোপরিডাহো চেতসো পরিজ্ঝাযনা দোমনস্সং সোকসল্লং. পরিদেৰোতি ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স সীলব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স দিট্ঠিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ব্যসনেন ৰা সমন্নাগতস্স অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন দুক্খধম্মেন ৰা ফুট্ঠস্স আদেৰো পরিদেৰো আদেৰনা পরিদেৰনা আদেৰিতত্তং পরিদেৰিতত্তং ৰাচা পলাপো [লাপো পলাপো (স্যা.) ধম্মসঙ্গণিযে] ৰিপ্পলাপো লালপ্পো লালপ্পনা লালপ্পিতত্তং [লালপ্পাযনা লালপ্পাযিতত্তং (বহূসু) জরাসুত্তনিদ্দেসট্ঠকথা ওলোকেতব্বা].
কথং নু ধীরা ৰিতরন্তি ওঘং, জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চাতি ধীরা কথং ওঘঞ্চ জাতিঞ্চ জরঞ্চ সোকঞ্চ পরিদেৰঞ্চ তরন্তি উত্তরন্তি পতরন্তি সমতিক্কমন্তি ৰীতিৰত্তন্তীতি – কথং নু ধীরা ৰিতরন্তি ওঘং, জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ.
তং মে মুনী সাধু ৰিযাকরোহীতি. তন্তি যং পুচ্ছামি যং যাচামি যং অজ্ঝেসামি যং পসাদেমি. মুনীতি মোনং ৰুচ্চতি ঞাণং. যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি. ভগৰা তেন ঞাণেন সমন্নাগতো মুনি মোনপ্পত্তো. তীণি মোনেয্যানি – কাযমোনেয্যং ৰচীমোনেয্যং মনোমোনেয্যং.
কতমং কাযমোনেয্যং? তিৰিধানং কাযদুচ্চরিতানং পহানং কাযমোনেয্যং. তিৰিধং কাযসুচরিতং কাযমোনেয্যং. কাযারম্মণে ঞাণং কাযমোনেয্যং. কাযপরিঞ্ঞা কাযমোনেয্যং. পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো কাযমোনেয্যং. কাযে ছন্দরাগস্স পহানং কাযমোনেয্যং. কাযসঙ্খারনিরোধো চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তি কাযমোনেয্যং. ইদং কাযমোনেয্যং.
কতমং ৰচীমোনেয্যং? চতুব্বিধানং ৰচীদুচ্চরিতানং পহানং ৰচীমোনেয্যং. চতুব্বিধং ৰচীসুচরিতং ৰচীমোনেয্যং. ৰাচারম্মণে ঞাণং ৰচীমোনেয্যং. ৰাচাপরিঞ্ঞা ৰচীমোনেয্যং. পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো ৰচীমোনেয্যং. ৰাচায ছন্দরাগস্স পহানং ৰচীমোনেয্যং. ৰচীসঙ্খারনিরোধো দুতিযজ্ঝানসমাপত্তি ৰচীমোনেয্যং. ইদং ৰচীমোনেয্যং.
কতমং মনোমোনেয্যং? তিৰিধানং মনোদুচ্চরিতানং পহানং মনোমোনেয্যং. তিৰিধং মনোসুচরিতং মনোমোনেয্যং. চিত্তারম্মণে ঞাণং মনোমোনেয্যং. চিত্তপরিঞ্ঞা মনোমোনেয্যং. পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো মনোমোনেয্যং. চিত্তে ছন্দরাগস্স পহানং মনোমোনেয্যং. চিত্তসঙ্খারনিরোধো সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসমাপত্তি মনোমোনেয্যং. ইদং মনোমোনেয্যং.
কাযমুনিং ৰচীমুনিং [ৰাচামুনিং (বহূসু) ইতিৰু. ৬৭], মনোমুনিমনাসৰং;
মুনিং মোনেয্যসম্পন্নং, আহু সব্বপ্পহাযিনং.
কাযমুনিং ৰচীমুনিং, মনোমুনিমনাসৰং;
মুনিং মোনেয্যসম্পন্নং, আহু নিন্হাতপাপকন্তি.
ইমেহি তীহি মোনেয্যেহি ধম্মেহি সমন্নাগতা. ছ মুনিনো [মুনযো (স্যা.) মহানি. ১৪] – অগারমুনিনো, অনগারমুনিনো, সেখমুনিনো [সেক্খমুনিনো (স্যা. ক.)], অসেখমুনিনো, পচ্চেকমুনিনো মুনিমুনিনোতি. কতমে অগারমুনিনো? যে তে অগারিকা দিট্ঠপদা ৰিঞ্ঞাতসাসনা – ইমে অগারমুনিনো. কতমে অনগারমুনিনো? যে তে পব্বজিতা দিট্ঠপদা ৰিঞ্ঞাতসাসনা – ইমে অনগারমুনিনো. সত্ত সেখা সেখমুনিনো. অরহন্তো অসেখমুনিনো. পচ্চেকসম্বুদ্ধা পচ্চেকমুনিনো. তথাগতা অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা মুনিমুনিনো.
ন মোনেন মুনী [মুনি (স্যা. ক.) ধ. প. ২৬৮] হোতি, মূল়্হরূপো অৰিদ্দসু;
যো চ তুলংৰ পগ্গয্হ, ৰরমাদায পণ্ডিতো.
পাপানি পরিৰজ্জেতি, স মুনী তেন সো মুনি;
যো মুনাতি উভো লোকে, মুনি তেন পৰুচ্চতি.
অসতঞ্চ সতঞ্চ ঞত্ৰা ধম্মং, অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা চ সব্বলোকে;
দেৰমনুস্সেহি পূজনীযো [পূজিতো (স্যা. ক.) মহানি. ১৪], সঙ্গজালমতিচ্চ [সঙ্গ জালমতিচ্চ, সু. নি. ৫৩২] সো মুনীতি.
সাধু ৰিযাকরোহীতি তং সাধু আচিক্খাহি দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৰিৰরাহি ৰিভজাহি উত্তানীকরোহি পকাসেহীতি – তং মে মুনী সাধু ৰিযাকরোহি. তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মোতি তথা হি তে ৰিদিতো তুলিতো তীরিতো ৰিভূতো ৰিভাৰিতো এস ধম্মোতি – তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো. তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
‘‘যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো, অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহি;
কথং নু ধীরা ৰিতরন্তি ওঘং, জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ;
তং মে মুনী সাধু ৰিযাকরোহি, তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো’’তি.
২২. কিত্তযিস্সামি তে ধম্মং, [মেত্তগূতি ভগৰা]
দিট্ঠে ধম্মে অনীতিহং;
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং, তরে লোকে ৰিসত্তিকং.
কিত্তযিস্সামি তে ধম্মন্তি. ধম্মন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং, চত্তারো সতিপট্ঠানে, চত্তারো সম্মপ্পধানে, চত্তারো ইদ্ধিপাদে, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে, অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, নিব্বানঞ্চ, নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদং কিত্তযিস্সামি আচিক্খিস্সামি দেসেস্সামি পঞ্ঞপেস্সামি পট্ঠপেস্সামি ৰিৰরিস্সামি ৰিভজিস্সামি উত্তানীকরিস্সামি পকাসিস্সামীতি – কিত্তযিস্সামি তে ধম্মং. মেত্তগূতি ভগৰা তং ব্রাহ্মণং নামেন আলপতি.
দিট্ঠে ধম্মে অনীতিহন্তি. দিট্ঠে ধম্মেতি দিট্ঠে ধম্মে ঞাতে ধম্মে তুলিতে ধম্মে তীরিতে ধম্মে ৰিভূতে ধম্মে ৰিভাৰিতে ধম্মে সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চাতি…পে… যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি দিট্ঠে ধম্মে ঞাতে ধম্মে তুলিতে ধম্মে তীরিতে ধম্মে ৰিভূতে ধম্মে ৰিভাৰিতে ধম্মেতি – এৰম্পি দিট্ঠে ধম্মে কথযিস্সামি. অথ ৰা, দুক্খে দিট্ঠে দুক্খং কথযিস্সামি, সমুদযে দিট্ঠে সমুদযং কথযিস্সামি, মগ্গে দিট্ঠে মগ্গং কথযিস্সামি, নিরোধে দিট্ঠে নিরোধং কথযিস্সামীতি – এৰম্পি দিট্ঠে ধম্মে কথযিস্সামি. অথ ৰা, দিট্ঠে ধম্মে সন্দিট্ঠিকং অকালিকং এহিপস্সিকং ওপনেয্যিকং পচ্চত্তং ৰেদিতব্বং ৰিঞ্ঞূহীতি – এৰম্পি দিট্ঠে ধম্মে কথযিস্সামীতি দিট্ঠে ধম্মে. অনীতিহন্তি ন ইতিহীতিহং ন ইতিকিরায ন পরম্পরায ন পিটকসম্পদায ন তক্কহেতু ন নযহেতু ন আকারপরিৰিতক্কেন ন দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, সামং সযমভিঞ্ঞাতং অত্তপচ্চক্খধম্মং, তং কথযিস্সামীতি – দিট্ঠে ধম্মে অনীতিহং.
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরন্তি যং ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা, ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা, ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি…পে… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা. সতোতি চতূহি কারণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো…পে… সো ৰুচ্চতি সতো. চরন্তি চরন্তো ৰিহরন্তো ইরিযন্তো ৰত্তেন্তো পালেন্তো যপেন্তো যাপেন্তোতি – যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং.
তরে লোকে ৰিসত্তিকন্তি ৰিসত্তিকা ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ৰিসত্তিকাতি কেনট্ঠেন ৰিসত্তিকা? ৰিসতাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসালাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসটাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসমাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসক্কতীতি ৰিসত্তিকা, ৰিসংহরতীতি ৰিসত্তিকা, ৰিসংৰাদিকাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসমূলাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসফলাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসপরিভোগাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসালা ৰা পন সা তণ্হা রূপে সদ্দে গন্ধে রসে ফোট্ঠব্বে কুলে গণে আৰাসে লাভে যসে পসংসায সুখে চীৰরে পিণ্ডপাতে সেনাসনে গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারে কামধাতুযা রূপধাতুযা অরূপধাতুযা কামভৰে রূপভৰে অরূপভৰে সঞ্ঞাভৰে অসঞ্ঞাভৰে নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰে একৰোকারভৰে চতুৰোকারভৰে পঞ্চৰোকারভৰে অতীতে অনাগতে পচ্চুপ্পন্নে দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু ৰিসটা ৰিত্থতাতি ৰিসত্তিকা. লোকেতি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৰলোকে খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে. তরে লোকে ৰিসত্তিকন্তি লোকে ৰেসা ৰিসত্তিকা [যা সা লোকে ৰিসত্তিকা (স্যা.) কামসুত্তনিদ্দেসট্ঠকথা ওলোকেতব্বা], লোকে ৰেতং ৰিসত্তিকং সতো তরেয্য উত্তরেয্য পতরেয্য সমতিক্কমেয্য ৰীতিৰত্তেয্যাতি – তরে লোকে ৰিসত্তিকং. তেনাহ ভগৰা –
‘‘কিত্তযিস্সামি তে ধম্মং, [মেত্তগূতি ভগৰা]
দিট্ঠে ধম্মে অনীতিহং;
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং, তরে লোকে ৰিসত্তিক’’ন্তি.
২৩. তঞ্চাহং অভিনন্দামি, মহেসি ধম্মমুত্তমং;
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং, তরে লোকে ৰিসত্তিকং.
তঞ্চাহং অভিনন্দামীতি. তন্তি তুয্হং ৰচনং ব্যপ্পথং [ব্যপথং (স্যা. ক.)] দেসনং অনুসাসনং অনুসিট্ঠং [দেসনং অনুসন্ধি (স্যা.)]. নন্দামীতি অভিনন্দামি মোদামি অনুমোদামি ইচ্ছামি সাদিযামি যাচামি পত্থযামি পিহযামি অভিজপ্পামীতি – তঞ্চাহং অভিনন্দামি.
মহেসি ধম্মমুত্তমন্তি. মহেসীতি কিং মহেসি ভগৰা, মহন্তং সীলক্খন্ধং এসী গৰেসী [এসি গৰেসি (স্যা.) মহানি. ১৫০] পরিযেসীতি মহেসি, মহন্তং সমাধিক্খন্ধং…পে… মহন্তং পঞ্ঞাক্খন্ধং… মহন্তং ৰিমুত্তিক্খন্ধং… মহন্তং ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো তমোকাযস্স পদালনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো ৰিপল্লাসস্স পভেদনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো তণ্হাসল্লস্স অব্বহনং [অব্বূহনং (বহূসু), অব্বূহং (সী. অট্ঠ.)] এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো দিট্ঠিসঙ্ঘাতস্স ৰিনিৰেঠনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো মানধজস্স পপাতনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো অভিসঙ্খারস্স ৰূপসমং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো ওঘস্স নিত্থরণং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো ভারস্স নিক্খেপনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো সংসারৰট্টস্স উপচ্ছেদং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো সন্তাপস্স নিব্বাপনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো পরিল়াহস্স পটিপ্পস্সদ্ধিং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো ধম্মধজস্স উস্সাপনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহন্তে সতিপট্ঠানে…পে… মহন্তে সম্মপ্পধানে… মহন্তে ইদ্ধিপাদে… মহন্তানি ইন্দ্রিযানি… মহন্তানি বলানি… মহন্তে বোজ্ঝঙ্গে… মহন্তং অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং… মহন্তং পরমত্থং অমতং নিব্বানং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহেসক্খেহি সত্তেহি এসিতো গৰেসিতো পরিযেসিতো – ‘‘কহং বুদ্ধো, কহং ভগৰা, কহং দেৰদেৰো, কহং নরাসভো’’তি মহেসি. ধম্মমুত্তমন্তি ধম্মমুত্তংমং ৰুচ্চতি অমতং নিব্বানং. যো সো সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং. উত্তমন্তি অগ্গং সেট্ঠং ৰিসেট্ঠং পামোক্খং উত্তমং পৰরং ধম্মন্তি – মহেসি ধম্মমুত্তমং.
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরন্তি ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা, ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা, ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি…পে… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা. সতোতি চতূহি কারণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো, ৰেদনাসু…পে… চিত্তে… ধম্মেসু… ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো… সো ৰুচ্চতি সতো. চরন্তি চরন্তো ৰিহরন্তো ইরিযন্তো ৰত্তেন্তো পালেন্তো যপেন্তো যাপেন্তোতি – যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং.
তরে লোকে ৰিসত্তিকন্তি ৰিসত্তিকা ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ৰিসত্তিকাতি কেনট্ঠেন ৰিসত্তিকা…পে… ৰিসটা ৰিত্থতাতি ৰিসত্তিকা. লোকেতি অপাযলোকে…পে… আযতনলোকে. তরে লোকে ৰিসত্তিকন্তি লোকে ৰেসা ৰিসত্তিকা, লোকে ৰেতং ৰিসত্তিকং সতো তরেয্য উত্তরেয্য পতরেয্য সমতিক্কমেয্য ৰীতিৰত্তেয্যাতি – তরে লোকে ৰিসত্তিকং. তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
‘‘তঞ্চাহং অভিনন্দামি, মহেসি ধম্মমুত্তমং;
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং, তরে লোকে ৰিসত্তিক’’ন্তি.
২৪. যং কিঞ্চি সম্পজানাসি, [মেত্তগূতি ভগৰা]
উদ্ধং অধো তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝে;
এতেসু নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ, পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণং ভৰে ন তিট্ঠে.
যং কিঞ্চি সম্পজানাসীতি যং কিঞ্চি পজানাসি আজানাসি ৰিজানাসি পটিৰিজানাসি পটিৰিজ্ঝসীতি – যং কিঞ্চি সম্পজানাসি. মেত্তগূতি ভগৰা তং ব্রাহ্মণং নামেন আলপতি. ভগৰাতি গারৰাধিৰচনমেতং…পে… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি, যদিদং ভগৰাতি – মেত্তগূতি ভগৰা.
উদ্ধং অধো তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি. উদ্ধন্তি অনাগতং [উদ্ধং ৰুচ্চতি অনাগতং (স্যা. ক.)]; অধোতি অতীতং; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি পচ্চুপ্পন্নং. উদ্ধন্তি দেৰলোকো; অধোতি নিরযলোকো; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি মনুস্সলোকো. অথ ৰা, উদ্ধন্তি কুসলা ধম্মা; অধোতি অকুসলা ধম্মা; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি অব্যাকতা ধম্মা. উদ্ধন্তি অরূপধাতু; অধোতি কামধাতু; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি রূপধাতু. উদ্ধন্তি সুখা ৰেদনা; অধোতি দুক্খা ৰেদনা; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি অদুক্খমসুখা ৰেদনা. উদ্ধন্তি উদ্ধং পাদতলা; অধোতি অধো কেসমত্থকা; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি ৰেমজ্ঝেতি – উদ্ধং অধো তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝে.
এতেসু নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ, পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণং ভৰে ন তিট্ঠেতি এতেসূতি আচিক্খিতেসু দেসিতেসু পঞ্ঞপিতেসু পট্ঠপিতেসু ৰিৰরিতেসু ৰিভজিতেসু উত্তানীকতেসু পকাসিতেসু. নন্দী ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. নিৰেসনন্তি দ্ৰে নিৰেসনা – তণ্হানিৰেসনা চ দিট্ঠিনিৰেসনা চ. কতমা তণ্হা নিৰেসনা? যাৰতা তণ্হাসঙ্খাতেন …পে… অযং তণ্হানিৰেসনা. কতমা দিট্ঠিনিৰেসনা? ৰীসতিৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি …পে… অযং দিট্ঠিনিৰেসনা.
পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণন্তি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারসহগতং ৰিঞ্ঞাণং, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারসহগতং ৰিঞ্ঞাণং, আনেঞ্জাভিসঙ্খারসহগতং ৰিঞ্ঞাণং. এতেসু নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ অভিসঙ্খারসহগতঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং নুজ্জ পনুজ্জ নুদ পনুদ জহ পজহ ৰিনোদেহি ব্যন্তীকরোহি অনভাৰং গমেহীতি – এতেসু নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণং.
ভৰে ন তিট্ঠেতি. ভৰাতি দ্ৰে ভৰা – কম্মভৰো চ পটিসন্ধিকো চ পুনব্ভৰো. কতমো কম্মভৰো? পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো আনেঞ্জাভিসঙ্খারো – অযং কম্মভৰো. কতমো পটিসন্ধিকো পুনব্ভৰো? পটিসন্ধিকা রূপং ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং – অযং পটিসন্ধিকো পুনব্ভৰো. ভৰে ন তিট্ঠেতি নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ অভিসঙ্খারসহগতং ৰিঞ্ঞাণঞ্চ কম্মভৰঞ্চ পটিসন্ধিকঞ্চ পুনব্ভৰং পজহন্তো ৰিনোদেন্তো ব্যন্তীকরোন্তো অনভাৰং গমেন্তো কম্মভৰে ন তিট্ঠেয্য পটিসন্ধিকে পুনব্ভৰে ন তিট্ঠেয্য ন সন্তিট্ঠেয্যাতি – পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণং ভৰে ন তিট্ঠে. তেনাহ ভগৰা –
‘‘যং কিঞ্চি সম্পজানাসি, [মেত্তগূতি ভগৰা]
উদ্ধং অধো তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝে;
এতেসু নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ, পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণং ভৰে ন তিট্ঠে’’তি.
২৫. এৰংৰিহারী সতো অপ্পমত্তো,
ভিক্খু চরং হিত্ৰা মমাযিতানি;
জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ, ইধেৰ ৰিদ্ৰা পজহেয্য দুক্খং.
এৰংৰিহারী সতো অপ্পমত্তোতি. এৰংৰিহারীতি নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ অভিসঙ্খারসহগতৰিঞ্ঞাণঞ্চ কম্মভৰঞ্চ পটিসন্ধিকঞ্চ পুনব্ভৰং পজহন্তো ৰিনোদেন্তো ব্যন্তীকরোন্তো অনভাৰং গমেন্তোতি – এৰংৰিহারী. সতোতি চতূহি কারণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো…পে… সো ৰুচ্চতি সতো. অপ্পমত্তোতি সক্কচ্চকারী সাতচ্চকারী অট্ঠিতকারী অনোলীনৰুত্তী [অনোলীনৰুত্তিকো (ক.) মহানি. ১৪] অনিক্খিত্তচ্ছন্দো অনিক্খিত্তধুরো অপ্পমত্তো কুসলেসু ধম্মেসু – ‘‘কথাহং [কদাহং (স্যা.)] অপরিপূরং ৰা সীলক্খন্ধং পরিপূরেয্যং, পরিপূরং ৰা সীলক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গণ্হেয্য’’ন্তি যো তত্থ ছন্দো চ ৰাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোল়্হী চ অপ্পটিৰানী [অপ্পটিৰানি (ক.) মহানি. ১৪] চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ আতপ্পং পধানং অধিট্ঠানং অনুযোগো অপ্পমত্তো অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসু. ‘‘কথাহং অপরিপূরং ৰা সমাধিক্খন্ধং…পে… পঞ্ঞাক্খন্ধং… ৰিমুত্তিক্খন্ধং… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং পরিপূরেয্যং পরিপূরং ৰা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গণ্হেয্য’’ন্তি যো তত্থ ছন্দো চ ৰাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোল়্হী চ অপ্পটিৰানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ আতপ্পং পধানং অধিট্ঠানং অনুযোগো অপ্পমত্তো অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসু. ‘‘কথাহং অপরিঞ্ঞাতং ৰা দুক্খং পরিজানেয্যং, অপ্পহীনে ৰা কিলেসে পজহেয্যং, অভাৰিতং ৰা মগ্গং ভাৰেয্যং, অসচ্ছিকতং ৰা নিরোধং সচ্ছিকরেয্য’’ন্তি যো তত্থ ছন্দো চ ৰাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোল়্হী চ অপ্পটিৰানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ আতপ্পং পধানং অধিট্ঠানং অনুযোগো অপ্পমত্তো অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসূতি – এৰংৰিহারী সতো অপ্পমত্তো.
ভিক্খু চরং হিত্ৰা মমাযিতানীতি. ভিক্খূতি পুথুজ্জনকল্যাণকো [কল্যাণপুথুজ্জনো (স্যা.), এৰমীদিসেসু ঠানেসু] ৰা ভিক্খু সেক্খো ৰা ভিক্খু. চরন্তি চরন্তো ৰিহরন্তো ইরিযন্তো ৰত্তেন্তো পালেন্তো যপেন্তো যাপেন্তো. মমত্তাতি দ্ৰে মমত্তা – তণ্হামমত্তঞ্চ দিট্ঠিমমত্তঞ্চ…পে… ইদং তণ্হামমত্তং…পে… ইদং দিট্ঠিমমত্তং… তণ্হামমত্তং পহায দিট্ঠিমমত্তং পটিনিস্সজ্জিত্ৰা মমত্তে জহিত্ৰা চজিত্ৰা পজহিত্ৰা ৰিনোদেত্ৰা ব্যন্তীকরিত্ৰা অনভাৰং গমেত্ৰাতি – ভিক্খু চরং হিত্ৰা মমাযিতানি.
জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ, ইধেৰ ৰিদ্ৰা পজহেয্য দুক্খন্তি. জাতীতি যা তেসং তেসং সত্তানং…পে… জরন্তি যা তেসং তেসং সত্তানং…পে… সোকোতি ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স…পে… পরিদেৰোতি ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স…পে… ইধাতি ইমিস্সা দিট্ঠিযা…পে… ইমস্মিং মনুস্সলোকে. ৰিদ্ৰাতি ৰিজ্জাগতো ঞাণী ৰিভাৰী মেধাৰী. দুক্খন্তি জাতিদুক্খং…পে… দোমনস্সুপাযাসদুক্খং. জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ, ইধেৰ ৰিদ্ৰা পজহেয্য দুক্খন্তি ৰিজ্জাগতো ঞাণী ৰিভাৰী মেধাৰী ইধেৰ জাতিঞ্চ জরঞ্চ সোকপরিদ্দৰঞ্চ দুক্খঞ্চ পজহেয্য ৰিনোদেয্য ব্যন্তীকরেয্য অনভাৰং গমেয্যাতি – জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ, ইধেৰ ৰিদ্ৰা পজহেয্য দুক্খং. তেনাহ ভগৰা –
‘‘এৰংৰিহারী সতো অপ্পমত্তো, ভিক্খু চরং হিত্ৰা মমাযিতানি;
জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ, ইধেৰ ৰিদ্ৰা পজহেয্য দুক্খ’’ন্তি.
২৬. এতাভিনন্দামি ৰচো মহেসিনো, সুকিত্তিতং গোতমনূপধীকং;
অদ্ধা হি ভগৰা পহাসি দুক্খং, তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো.
এতাভিনন্দামি ৰচো মহেসিনোতি. এতন্তি তুয্হং ৰচনং ব্যপ্পথং দেসনং অনুসাসনং অনুসিট্ঠং নন্দামি অভিনন্দামি মোদামি অনুমোদামি ইচ্ছামি সাদিযামি পত্থযামি পিহযামি অভিজপ্পামি. মহেসিনোতি কিং মহেসি ভগৰা? মহন্তং সীলক্খন্ধং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি…পে… কহং নরাসভোতি মহেসীতি – এতাভিনন্দামি ৰচো মহেসিনো.
সুকিত্তিতং গোতমনূপধীকন্তি. সুকিত্তিতন্তি সুকিত্তিতং সুআচিক্খিতং সুদেসিতং সুপঞ্ঞপিতং সুপট্ঠপিতং সুৰিৰরিতং সুৰিভজিতং সুউত্তানীকতং সুপকাসিতন্তি – সুকিত্তিতং. গোতমনূপধীকন্তি উপধী ৰুচ্চন্তি কিলেসা চ খন্ধা চ অভিসঙ্খারা চ. উপধিপ্পহানং উপধিৰূপসমং উপধিপটিনিস্সগ্গং উপধিপটিপস্সদ্ধং অমতং নিব্বানন্তি – সুকিত্তিতং গোতমনূপধীকং.
অদ্ধা হি ভগৰা পহাসি দুক্খন্তি. অদ্ধাতি একংসৰচনং নিস্সংসযৰচনং নিক্কঙ্খাৰচনং অদ্ৰেজ্ঝৰচনং অদ্ৰেল়্হকৰচনং নিরোধৰচনং অপ্পণকৰচনং অৰত্থাপনৰচনমেতং – অদ্ধাতি. ভগৰাতি গারৰাধিৰচনমেতং…পে… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি, যদিদং ভগৰাতি. পহাসি দুক্খন্তি জাতিদুক্খং জরাদুক্খং ব্যাধিদুক্খং মরণদুক্খং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খং পহাসি পজহি ৰিনোদেসি ব্যন্তীকরোসি অনভাৰং গমেসীতি – অদ্ধা হি ভগৰা পহাসি দুক্খং.
তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মোতি তথা হি তে ৰিদিতো তুলিতো তীরিতো ৰিভূতো ৰিভাৰিতো এস ধম্মোতি – তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো. তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
‘‘এতাভিনন্দামি ৰচো মহেসিনো, সুকিত্তিতং গোতমনূপধীকং;
অদ্ধা হি ভগৰা পহাসি দুক্খং, তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো’’তি.
২৭. তে চাপি নূনপ্পজহেয্যু দুক্খং, যে ত্ৰং মুনী অট্ঠিতং ওৰদেয্য;
তং তং নমস্সামি সমেচ্চ নাগ, অপ্পেৰ মং ভগৰা অট্ঠিতং ওৰদেয্য.
তে চাপি নূনপ্পজহেয্যু দুক্খন্তি. তে চাপীতি খত্তিযা চ ব্রাহ্মণা চ ৰেস্সা চ সুদ্দা চ গহট্ঠা চ পব্বজিতা চ দেৰা চ মনুস্সা চ. পজহেয্যু দুক্খন্তি জাতিদুক্খং জরাদুক্খং ব্যাধিদুক্খং মরণদুক্খং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খং পজহেয্যুং ৰিনোদেয্যুং ব্যন্তীকরেয্যুং অনভাৰং গমেয্যুন্তি – তে চাপি নূনপ্পজহেয্যু দুক্খং.
যে ত্ৰং মুনী অট্ঠিতং ওৰদেয্যাতি. যেতি খত্তিযে চ ব্রাহ্মণে চ ৰেস্সে চ সুদ্দে চ গহট্ঠে চ পব্বজিতে চ দেৰে চ মনুস্সে চ. ত্ৰন্তি ভগৰন্তং ভণতি. মুনীতি মোনং ৰুচ্চতি ঞাণং…পে… সঙ্গজালমতিচ্চ সো মুনি. অট্ঠিতং ওৰদেয্যাতি অট্ঠিতং ওৰদেয্য সক্কচ্চং ওৰদেয্য অভিণ্হং ওৰদেয্য পুনপ্পুনং ওৰদেয্য অনুসাসেয্যাতি – যে ত্ৰং মুনী অট্ঠিতং ওৰদেয্য.
তং তং নমস্সামি সমেচ্চ নাগাতি. তন্তি ভগৰন্তং ভণতি. নমস্সামীতি কাযেন ৰা নমস্সামি, ৰাচায ৰা নমস্সামি, চিত্তেন ৰা নমস্সামি, অন্ৰত্থপটিপত্তিযা ৰা নমস্সামি, ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা ৰা নমস্সামি, সক্করোমি গরুং করোমি [গরুকরোমি (স্যা.)] মানেমি পূজেমি. সমেচ্চাতি সমেচ্চ অভিসমেচ্চ সমাগন্ত্ৰা অভিসমাগন্ত্ৰা সম্মুখা তং নমস্সামি. নাগাতি নাগো চ ভগৰা আগুং ন করোতীতি – নাগো, ন গচ্ছতীতি – নাগো, ন আগচ্ছতীতি – নাগো. কথং ভগৰা আগুং ন করোতীতি – নাগো? আগু ৰুচ্চতি পাপকা অকুসলা ধম্মা সংকিলেসিকা পোনোভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা.
আগুং ন করোতি কিঞ্চি লোকে, [সভিযাতি ভগৰা]
সব্বসংযোগে [সব্বযোগে (ক.), সু. নি. ৫২৭] ৰিসজ্জ বন্ধনানি;
সব্বত্থ ন সজ্জতী ৰিমুত্তো, নাগো তাদি পৰুচ্চতে তথত্তাতি.
এৰং ভগৰা আগুং ন করোতীতি – নাগো.
কথং ভগৰা ন গচ্ছতীতি – নাগো. ভগৰা ন ছন্দাগতিং গচ্ছতি, ন দোসাগতিং গচ্ছতি, ন মোহাগতিং গচ্ছতি, ন ভযাগতিং গচ্ছতি, ন রাগৰসেন গচ্ছতি, ন দোসৰসেন গচ্ছতি, ন মোহৰসেন গচ্ছতি, ন মানৰসেন গচ্ছতি, ন দিট্ঠিৰসেন গচ্ছতি, ন উদ্ধচ্চৰসেন গচ্ছতি, ন ৰিচিকিচ্ছাৰসেন গচ্ছতি, ন অনুসযৰসেন গচ্ছতি, ন ৰগ্গেহি ধম্মেহি যাযতি নীযতি [নিয্যতি (স্যা. ক.)] ৰুয্হতি সংহরীযতি. এৰং ভগৰা ন গচ্ছতীতি – নাগো.
কথং ভগৰা ন আগচ্ছতীতি – নাগো. সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি. সকদাগামিমগ্গেন…পে… অনাগামিমগ্গেন… অরহত্তমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি. এৰং ভগৰা ন আগচ্ছতীতি নাগোতি – তং তং নমস্সামি সমেচ্চ নাগ.
অপ্পেৰ মং ভগৰা অট্ঠিতং ওৰদেয্যাতি অপ্পেৰ মং ভগৰা অট্ঠিতং ওৰদেয্য সক্কচ্চং ওৰদেয্য অভিণ্হং ওৰদেয্য পুনপ্পুনং ওৰদেয্য অনুসাসেয্যাতি – অপ্পেৰ মং ভগৰা অট্ঠিতং ওৰদেয্য. তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
‘‘তে চাপি নূনপ্পজহেয্যু দুক্খং, যে ত্ৰং মুনী অট্ঠিতং ওৰদেয্য;
তং তং নমস্সামি সমেচ্চ নাগ, অপ্পেৰ মং ভগৰা অট্ঠিতং ওৰদেয্যা’’তি.
২৮. যং ব্রাহ্মণং ৰেদগুমাভিজঞ্ঞা, অকিঞ্চনং কামভৰে অসত্তং;
অদ্ধা হি সো ওঘমিমং অতারি, তিণ্ণো চ পারং অখিলো অকঙ্খো.
যং ব্রাহ্মণং ৰেদগুমাভিজঞ্ঞাতি. ব্রাহ্মণোতি সত্তন্নং ধম্মানং বাহিতত্তা ব্রাহ্মণো. সক্কাযদিট্ঠি বাহিতা হোতি, ৰিচিকিচ্ছা বাহিতা হোতি, সীলব্বতপরামাসো বাহিতো হোতি, রাগো বাহিতো হোতি, দোসো বাহিতো হোতি, মোহো বাহিতো হোতি, মানো বাহিতো হোতি. বাহিতাস্স হোন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সংকিলেসিকা পোনোভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা.
বাহিত্ৰা সব্বপাপকানি, [সভিযাতি ভগৰা]