২. তিস্সমেত্তেয্যমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো

৯. কোধ সন্তুসিতো লোকে, [ইচ্চাযস্মা তিস্সমেত্তেয্যো]

কস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা;

কো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি;

কং ব্রূসি মহাপুরিসোতি, কো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা.

কোধ সন্তুসিতো লোকেতি কো লোকে তুট্ঠো সন্তুট্ঠো অত্তমনো পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পোতি – কোধ সন্তুসিতো লোকে.

ইচ্চাযস্মা তিস্সমেত্তেয্যোতি. ইচ্চাতি পদসন্ধি পদসংসগ্গো পদপারিপূরী অক্খরসমৰাযো ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতা পদানুপুব্বতাপেতং – ইচ্চাতি. আযস্মাতি পিযৰচনং গরুৰচনং সগারৰসপ্পতিস্সাধিৰচনমেতং – আযস্মাতি. তিস্সোতি তস্স ব্রাহ্মণস্স নামং সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিরুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো. মেত্তেয্যোতি তস্স ব্রাহ্মণস্স গোত্তং সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারোতি – ইচ্চাযস্মা তিস্সমেত্তেয্যো.

কস্স নো সন্তি ইঞ্জিতাতি তণ্হিঞ্জিতং দিট্ঠিঞ্জিতং মানিঞ্জিতং কিলেসিঞ্জিতং কামিঞ্জিতং. কস্সিমে ইঞ্জিতা নত্থি ন সন্তি ন সংৰিজ্জন্তি নুপলব্ভন্তি পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – কস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা.

কো উভন্তমভিঞ্ঞাযাতি কো উভো অন্তে অভিঞ্ঞায জানিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰাতি – কো উভন্তমভিঞ্ঞায.

মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতীতি মজ্ঝে মন্তায ন লিপ্পতি, অলিত্তো অনুপলিত্তো নিক্খন্তো নিস্সটো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরতীতি – মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি.

কং ব্রূসি মহাপুরিসোতি মহাপুরিসো অগ্গপুরিসো সেট্ঠপুরিসো ৰিসেট্ঠপুরিসো পামোক্খপুরিসো উত্তমপুরিসো পধানপুরিসো পৰরপুরিসোতি. কং ব্রূসি কং কথেসি কং মঞ্ঞসি কং ভণসি কং পস্সতি কং ৰোহরসীতি – কং ব্রূসি মহাপুরিসোতি.

কো ইধ সিব্বিনিমচ্চগাতি কো ইধ সিব্বিনিং তণ্হং অজ্ঝগা উপচ্চগা অতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো ৰীতিৰত্তোতি – কো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা. তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –

‘‘কোধ সন্তুসিতো লোকে, [ইচ্চাযস্মা তিস্সমেত্তেয্যো]

কস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা;

কো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি;

কং ব্রূসি মহাপুরিসোতি, কো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা’’তি.

১০. কামেসু ব্রহ্মচরিযৰা, [মেত্তেয্যাতি ভগৰা]

ৰীততণ্হো সদা সতো;

সঙ্খায নিব্বুতো ভিক্খু, তস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা.

কামেসু ব্রহ্মচরিযৰাতি. কামাতি উদ্দানতো দ্ৰে কামা – ৰত্থুকামা চ কিলেসকামা চ…পে… ইমে ৰুচ্চন্তি ৰত্থুকামা…পে… ইমে ৰুচ্চন্তি কিলেসকামা. ব্রহ্মচরিযং ৰুচ্চতি অসদ্ধম্মসমাপত্তিযা আরতি ৰিরতি পটিৰিরতি ৰেরমণী অকিরিযা অকরণং অনজ্ঝাপত্তি ৰেলাঅনতিক্কমো. অপি চ, নিপ্পরিযাযেন ব্রহ্মচরিযং ৰুচ্চতি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰো, সম্মাৰাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি. যো ইমিনা অরিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন উপেতো সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো, সো ৰুচ্চতি ব্রহ্মচরিযৰা. যথা চ ধনেন ধনৰাতি ৰুচ্চতি, ভোগেন ভোগৰাতি ৰুচ্চতি, যসেন যসৰাতি ৰুচ্চতি, সিপ্পেন সিপ্পৰাতি ৰুচ্চতি, সীলেন সীলৰাতি ৰুচ্চতি, ৰীরিযেন ৰীরিযৰাতি ৰুচ্চতি, পঞ্ঞায পঞ্ঞৰাতি ৰুচ্চতি, ৰিজ্জায ৰিজ্জৰাতি ৰুচ্চতি – এৰমেৰ যো ইমিনা অরিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন উপেতো সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো, সো ৰুচ্চতি ব্রহ্মচরিযৰাতি – কামেসু ব্রহ্মচরিযৰা.

মেত্তেয্যাতি ভগৰা তং ব্রাহ্মণং গোত্তেন আলপতি. ভগৰাতি গারৰাধিৰচনমেতং…পে… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি, যদিদং ভগৰাতি – মেত্তেয্যাতি ভগৰা.

ৰীততণ্হো সদা সতোতি. তণ্হাতি রূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হা. যস্সেসা তণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৰুচ্চতি ৰীততণ্হো চত্ততণ্হো ৰন্ততণ্হো মুত্ততণ্হো পহীনতণ্হো পটিনিস্সট্ঠতণ্হো ৰীতরাগো চত্তরাগো ৰন্তরাগো মুত্তরাগো পহীনরাগো পটিনিস্সট্ঠরাগো নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতিভূতো সুখপ্পটিসংৰেদী ব্রহ্মভূতেন অত্তনা ৰিহরতি. সদাতি সদা সব্বদা সব্বকালং নিচ্চকালং ধুৰকালং সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং পোঙ্খানুপোঙ্খং [পোখানুপোখং (স্যা.)] উদকূমিকজাতং অৰীচিসন্ততিসহিতং [অৰীচি সমঙ্গিসহিতং (স্যা.)] ফস্সিতং [ফুসিতং (স্যা.)] পুরেভত্তং পচ্ছাভত্তং পুরিমযামং মজ্ঝিমযামং পচ্ছিমযামং কাল়ে জুণ্হে ৰস্সে হেমন্তে গিম্হে পুরিমে ৰযোখন্ধে মজ্ঝিমে ৰযোখন্ধে পচ্ছিমে ৰযোখন্ধে. সতোতি চতূহি কারণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো, ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো, চিত্তে চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো…পে… সো ৰুচ্চতি সতোতি – ৰীততণ্হো সদা সতো.

সঙ্খায নিব্বুতো ভিক্খূতি সঙ্খা ৰুচ্চতি ঞাণং. যা পঞ্ঞা পজাননা ৰিচযো পৰিচযো…পে… অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি. সঙ্খাযাতি সঙ্খায জানিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা, ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি সঙ্খায জানিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা, ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি…পে… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি… ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি সঙ্খায জানিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা.

অথ ৰা, অনিচ্চতো সঙ্খায জানিত্ৰা…পে… দুক্খতো… রোগতো… গণ্ডতো… সল্লতো…পে… নিস্সরণতো সঙ্খায জানিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা. নিব্বুতোতি রাগস্স নিব্বাপিতত্তা নিব্বুতো, দোসস্স নিব্বাপিতত্তা নিব্বুতো, মোহস্স নিব্বাপিতত্তা নিব্বুতো, কোধস্স… উপনাহস্স… মক্খস্স… পল়াসস্স… ইস্সায… মচ্ছরিযস্স… মাযায… সাঠেয্যস্স… থম্ভস্স… সারম্ভস্স… মানস্স… অতিমানস্স… মদস্স… পমাদস্স… সব্বকিলেসানং… সব্বদুচ্চরিতানং… সব্বদরথানং … সব্বপরিল়াহানং… সব্বসন্তাপানং… সব্বাকুসলাভিসঙ্খারানং নিব্বাপিতত্তা নিব্বুতো. ভিক্খূতি সত্তন্নং ধম্মানং ভিন্নত্তা ভিক্খু…পে… ৰুসিতৰা খীণপুনব্ভৰো স ভিক্খূতি – সঙ্খায নিব্বুতো ভিক্খু.

তস্স নো সন্তি ইঞ্জিতাতি. তস্সাতি অরহতো খীণাসৰস্স. ইঞ্জিতাতি তণ্হিঞ্জিতং দিট্ঠিঞ্জিতং মানিঞ্জিতং কিলেসিঞ্জিতং কামিঞ্জিতং. তস্সিমে ইঞ্জিতা নত্থি ন সন্তি ন সংৰিজ্জন্তি নুপলব্ভন্তি পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – তস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা. তেনাহ ভগৰা –

‘‘কামেসু ব্রহ্মচরিযৰা, [মেত্তেয্যাতি ভগৰা]

ৰীততণ্হো সদা সতো;

সঙ্খায নিব্বুতো ভিক্খু, তস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা’’তি.

১১. সো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি;

তং ব্রূমি মহাপুরিসোতি, সো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা.

সো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতীতি. অন্তাতি ফস্সো একো অন্তো, ফস্সসমুদযো দুতিযো অন্তো, ফস্সনিরোধো মজ্ঝে; অতীতং একো অন্তো, অনাগতং দুতিযো অন্তো, পচ্চুপ্পন্নং মজ্ঝে; সুখা ৰেদনা একো অন্তো, দুক্খা ৰেদনা দুতিযো অন্তো, অদুক্খমসুখা ৰেদনা মজ্ঝে; নামং একো অন্তো, রূপং দুতিযো অন্তো, ৰিঞ্ঞাণং মজ্ঝে; ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি একো অন্তো, ছ বাহিরানি আযতনানি দুতিযো অন্তো, ৰিঞ্ঞাণং মজ্ঝে; সক্কাযো একো অন্তো, সক্কাযসমুদযো দুতিযো অন্তো, সক্কাযনিরোধো মজ্ঝে. মন্তা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি.

লেপাতি দ্ৰে লেপা – তণ্হালেপো চ দিট্ঠিলেপো চ. কতমো তণ্হালেপো? যাৰতা তণ্হাসঙ্খাতেন সীমকতং ওধিকতং [মরিযাদিকতং ওধিকতং (স্যা.)] পরিযন্তকতং পরিগ্গহিতং মমাযিতং – ‘‘ইদং মম, এতং মম, এত্তকং মম, এত্তাৰতা মম রূপা সদ্দা গন্ধা রসা ফোট্ঠব্বা অত্থরণা পাৰুরণা দাসিদাসা অজেল়কা কুক্কুটসূকরা হত্থিগৰাস্সৰল়ৰা খেত্তং ৰত্থু হিরঞ্ঞং সুৰণ্ণং গামনিগমরাজধানিযো রট্ঠঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগারঞ্চ’’. কেৰলম্পি মহাপথৰিং তণ্হাৰসেন মমাযতি. যাৰতা অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতং – অযং তণ্হালেপো.

কতমো দিট্ঠিলেপো? ৰীসতিৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি, দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি, দসৰত্থুকা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি, যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তারো দিট্ঠিৰিসূকাযিকং দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসংযোজনং গাহো পটিগ্গাহো অভিনিৰেসো পরামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৰিপরিযেসগ্গাহো [ৰিপরিযেসগ্গাহো (বহূসু)] ৰিপরীতগ্গাহো ৰিপল্লাসগ্গাহো মিচ্ছাগাহো অযাথাৰকস্মিং যাথাৰকন্তি গাহো, যাৰতা দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি – অযং দিট্ঠিলেপো.

সো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতীতি সো উভো চ অন্তে মজ্ঝঞ্চ মন্তায অভিঞ্ঞায জানিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা ন লিপ্পতি ন পলিপ্পতি ন উপলিপ্পতি, অলিত্তো অসংলিত্তো অনুপলিত্তো নিক্খন্তো নিস্সটো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরতীতি – সো উভন্তমভিঞ্ঞায মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি.

তং ব্রূমি মহাপুরিসোতি মহাপুরিসো অগ্গপুরিসো সেট্ঠপুরিসো ৰিসেট্ঠপুরিসো পামোক্খপুরিসো উত্তমপুরিসো পৰরপুরিসো, তং ব্রূমি তং কথেমি তং ভণামি তং দীপেমি তং ৰোহরামি.

আযস্মা সারিপুত্তো [পস্স সং. নি. ৫.৩৭৭] ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘মহাপুরিসো মহাপুরিসো’তি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, মহাপুরিসো হোতী’’তি? ‘‘ৰিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৰাহং, সারিপুত্ত, মহাপুরিসোতি ৰদামি, অৰিমুত্তচিত্তত্তা নো মহাপুরিসোতি ৰদামি.

‘‘কথঞ্চ, সারিপুত্ত, ৰিমুত্তচিত্তো হোতি? ইধ, সারিপুত্ত, ভিক্খু অজ্ঝত্তং কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৰিহরতো চিত্তং ৰিরজ্জতি ৰিমুচ্চতি অনুপাদায আসৰেহি. ৰেদনাসু…পে… চিত্তে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৰিহরতো চিত্তং ৰিরজ্জতি ৰিমুচ্চতি অনুপাদায আসৰেহি. এৰং খো, সারিপুত্ত, ভিক্খু ৰিমুত্তচিত্তো হোতি. ৰিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৰাহং, সারিপুত্ত, মহাপুরিসোতি ৰদামি, অৰিমুত্তচিত্তত্তা নো মহাপুরিসোতি ৰদামী’’তি – তং ব্রূমি মহাপুরিসোতি.

সো ইধ সিব্বিনিমচ্চগাতি সিব্বিনী ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং, যস্সেসা সিব্বিনী তণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা. সো সিব্বিনিং তণ্হং অচ্চগা উপচ্চগা অতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো ৰীতিৰত্তোতি – সো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা. তেনাহ ভগৰা –

‘‘সো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি;

তং ব্রূমি মহাপুরিসোতি, সো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা’’তি.

সহ গাথাপরিযোসানা যে তে ব্রাহ্মণেন সদ্ধিং একচ্ছন্দা একপযোগা একাধিপ্পাযা একৰাসনৰাসিতা, তেসং অনেকপাণসহস্সানং ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি. তস্স ব্রাহ্মণস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চি. সহ অরহত্তপ্পত্তা অজিনজটাৰাকচীরতিদণ্ডকমণ্ডলুকেসা চ মস্সূ চ অন্তরহিতা. ভণ্ডুকাসাযৰত্থৰসনো সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধরো অন্ৰত্থপটিপত্তিযা পঞ্জলিকো ভগৰন্তং নমস্সমানো নিসিন্নো হোতি – ‘‘সত্থা মে ভন্তে ভগৰা, সাৰকোহমস্মী’’তি.

তিস্সমেত্তেয্যমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো দুতিযো.