৬. অরহন্তৰেদনাৰেদিযনপঞ্হো
৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘অরহা একং ৰেদনং ৰেদযতি কাযিকং, ন চেতসিক’ন্তি. কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অরহতো চিত্তং যং কাযং নিস্সায পৰত্ততি, তত্থ অরহা অনিস্সরো অস্সামী অৰসৰত্তী’’তি? ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ‘‘ন খো, ভন্তে নাগসেন, যুত্তমেতং, যং সো সকচিত্তস্স পৰত্তমানে কাযে অনিস্সরো হোতি অস্সামী অৰসৰত্তী; সকুণোপি তাৰ, ভন্তে, যস্মিং কুলাৰকে পটিৰসতি, তত্থ সো ইস্সরো হোতি সামী ৰসৰত্তী’’তি.
‘‘দসযিমে, মহারাজ, কাযানুগতা ধম্মা ভৰে ভৰে কাযং অনুধাৰন্তি অনুপরিৰত্তন্তি. কতমে দস? সীতং উণ্হং জিঘচ্ছা পিপাসা উচ্চারো পস্সাৰো মিদ্ধং জরা ব্যাধি মরণং. ইমে খো, মহারাজ, দস কাযানুগতা ধম্মা ভৰে ভৰে কাযং অনুধাৰন্তি অনুপরিৰত্তন্তি, তত্থ অরহা অনিস্সরো অস্সামী অৰসৰত্তী’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কারণেন অরহতো কাযে আণা নপ্পৰত্ততি ইস্সরিযং ৰা, তত্থ মে কারণং ব্রূহী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, যে কেচি পথৰিনিস্সিতা সত্তা, সব্বে তে পথৰিং নিস্সায চরন্তি ৰিহরন্তি ৰুত্তিং কপ্পেন্তি, অপি নু খো, মহারাজ, তেসং পথৰিযা আণা পৰত্ততি ইস্সরিযং ৰা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অরহতো চিত্তং কাযং নিস্সায পৰত্ততি, ন চ অরহতো কাযে আণা পৰত্ততি ইস্সরিযং ৰা’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কারণেন পুথুজ্জনো কাযিকম্পি চেতসিকম্পি ৰেদনং ৰেদযতী’’তি? ‘‘অভাৰিতত্তা, মহারাজ, চিত্তস্স পুথুজ্জনো কাযিকম্পি চেতসিকম্পি ৰেদনং ৰেদযতি. যথা, মহারাজ, গোণো ছাতো পরিতসিতো অবলদুব্বলপরিত্তকতিণেসু ৰা লতায ৰা উপনিবদ্ধো অস্স, যদা সো গোণো পরিকুপিতো হোতি, তদা সহ উপনিবন্ধনেন পক্কমতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অভাৰিতচিত্তস্স ৰেদনা উপ্পজ্জিত্ৰা চিত্তং পরিকোপেতি, চিত্তং পরিকুপিতং কাযং আভুজতি নিব্ভুজতি সম্পরিৰত্তকং করোতি. অথ খো সো অভাৰিতচিত্তো তসতি রৰতি ভেরৰরাৰমভিরৰতি, ইদমেত্থ, মহারাজ, কারণং, যেন কারণেন পুথুজ্জনো কাযিকম্পি চেতসিকম্পি ৰেদনং ৰেদযতী’’তি.
‘‘কিং পন তং কারণং, যেন কারণেন অরহা একং ৰেদনং ৰেদযতি কাযিকং, ন চেতসিক’’ন্তি? ‘‘অরহতো, মহারাজ, চিত্তং ভাৰিতং হোতি সুভাৰিতং দন্তং সুদন্তং অস্সৰং ৰচনকরং, সো দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো ‘অনিচ্চ’ন্তি দল়্হং গণ্হাতি, সমাধিথম্ভে চিত্তং উপনিবন্ধতি, তস্স তং চিত্তং সমাধিথম্ভে উপনিবন্ধনং ন ৰেধতি ন চলতি, ঠিতং হোতি অৰিক্খিত্তং, তস্স ৰেদনাৰিকারৰিপ্ফারেন কাযো আভুজতি নিব্ভুজতি সম্পরিৰত্ততি, ইদমেত্থ, মহারাজ, কারণং, যেন কারণেন অরহা একং ৰেদনং ৰেদযতি কাযিকং, ন চেতসিক’’ন্তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, তং নাম লোকে অচ্ছরিযং যং কাযে চলমানে চিত্তং ন চলতি, তত্থ মে কারণং ব্রূহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, মহতিমহারুক্খে খন্ধসাখাপলাসসম্পন্নে অনিলবলসমাহতে সাখা চলতি, অপি নু তস্স খন্ধোপি চলতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অরহা দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো ‘অনিচ্চ’ন্তি দল়্হং গণ্হাতি, সমাধিথম্ভে চিত্তং উপনিবন্ধতি, তস্স তং চিত্তং সমাধিথম্ভে উপনিবন্ধনং ন ৰেধতি ন চলতি, ঠিতং হোতি অৰিক্খিত্তং, তস্স ৰেদনাৰিকারৰিপ্ফারেন কাযো আভুজতি নিব্ভুজতি সম্পরিৰত্ততি, চিত্তং পন তস্স ন ৰেধতি ন চলতি খন্ধো ৰিয মহারুক্খস্সা’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, ন মে এৰরূপো সব্বকালিকো ধম্মপদীপো দিট্ঠপুব্বো’’তি.
অরহন্তৰেদনাৰেদিযনপঞ্হো ছট্ঠো.