৮. অকুসলচ্ছেদনপঞ্হো
৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তথাগতো সব্বং অকুসলং ঝাপেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, উদাহু সাৰসেসে অকুসলে সব্বঞ্ঞুতং পত্তো’’তি? ‘‘সব্বং, মহারাজ, অকুসলং ঝাপেত্ৰা ভগৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, নত্থি ভগৰতো সেসেকং অকুসল’’ন্তি.
‘‘কিং পন, ভন্তে, দুক্খা ৰেদনা তথাগতস্স কাযে উপ্পন্নপুব্বা’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, রাজগহে ভগৰতো পাদো সকলিকায [সক্খলিকায (স্যা. ক.)] খতো, লোহিতপক্খন্দিকাবাধো উপ্পন্নো, কাযে অভিসন্নে জীৰকেন ৰিরেকো কারিতো, ৰাতাবাধে উপ্পন্নে উপট্ঠাকেন থেরেন উণ্হোদকং পরিযিট্ঠ’’ন্তি.
‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো সব্বং অকুসলং ঝাপেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, তেন হি ভগৰতো পাদো সকলিকায খতো, লোহিতপক্খন্দিকা চ আবাধো উপ্পন্নোতি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতস্স পাদো সকলিকায খতো, লোহিতপক্খন্দিকা চ আবাধো উপ্পন্নো, তেন হি তথাগতো সব্বং অকুসলং ঝাপেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. নত্থি, ভন্তে, ৰিনা কম্মেন ৰেদযিতং, সব্বং তং ৰেদযিতং কম্মমূলকং, তং কম্মেনেৰ ৰেদযতি, অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি [নিব্বাযিতব্বোতি (ক.)].
‘‘ন হি, মহারাজ, সব্বং তং ৰেদযিতং কম্মমূলকং. অট্ঠহি, মহারাজ, কারণেহি ৰেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি, যেহি কারণেহি পুথূ সত্তা ৰেদনা ৰেদিযন্তি. কতমেহি অট্ঠহি? ৰাতসমুট্ঠানানিপি খো, মহারাজ, ইধেকচ্চানি ৰেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি, পিত্তসমুট্ঠানানিপি খো, মহারাজ…পে… সেম্হসমুট্ঠানানিপি খো, মহারাজ…পে… সন্নিপাতিকানিপি খো, মহারাজ…পে… উতুপরিণামজানিপি খো, মহারাজ…পে… ৰিসমপরিহারজানিপি খো, মহারাজ…পে… ওপক্কমিকানিপি খো, মহারাজ…পে… কম্মৰিপাকজানিপি খো, মহারাজ, ইধেকচ্চানি ৰেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. ইমেহি খো, মহারাজ, অট্ঠহি কারণেহি পুথূ সত্তা ৰেদনা ৰেদযন্তি. তত্থ যে তে পুগ্গলা ‘সত্তে কম্মং ৰিবাধতী’তি ৰদেয্যুং, তে ইমে পুগ্গলা সত্তকারণং পটিবাহন্তি. তেসং তং ৰচনং মিচ্ছা’’তি. ‘‘ভন্তে নাগসেন, যঞ্চ ৰাতিকং যঞ্চ পিত্তিকং যঞ্চ সেম্হিকং যঞ্চ সন্নিপাতিকং যঞ্চ উতুপরিণামজং যঞ্চ ৰিসমপরিহারজং যঞ্চ ওপক্কমিকং, সব্বেতে কম্মসমুট্ঠানা যেৰ, কম্মেনেৰ তে সব্বে সম্ভৰন্তী’’তি.
‘‘যদি, মহারাজ, তেপি সব্বে কম্মসমুট্ঠানাৰ আবাধা ভৰেয্যুং, ন তেসং কোট্ঠাসতো লক্খণানি ভৰেয্যুং. ৰাতো খো, মহারাজ, কুপ্পমানো দসৰিধেন কুপ্পতি সীতেন উণ্হেন জিঘচ্ছায ৰিপাসায অতিভুত্তেন ঠানেন পধানেন আধাৰনেন উপক্কমেন কম্মৰিপাকেন. তত্র যে তে নৰ ৰিধা, ন তে অতীতে, ন অনাগতে, ৰত্তমানকে ভৰে উপ্পজ্জন্তি, তস্মা ন ৰত্তব্বা ‘কম্মসম্ভৰা সব্বা ৰেদনা’তি. পিত্তং, মহারাজ, কুপ্পমানং তিৰিধেন কুপ্পতি সীতেন উণ্হেন ৰিসমভোজনেন. সেম্হং, মহারাজ, কুপ্পমানং তিৰিধেন কুপ্পতি সীতেন উণ্হেন অন্নপানেন. যো চ, মহারাজ, ৰাতো যঞ্চ পিত্তং যঞ্চ সেম্হং, তেহি তেহি কোপেহি কুপ্পিত্ৰা মিস্সী হুত্ৰা সকং সকং ৰেদনং আকড্ঢতি. উতুপরিণামজা, মহারাজ, ৰেদনা উতুপরিযামেন উপ্পজ্জতি. ৰিসমপরিহারজা ৰেদনা ৰিসমপরিহারেন উপ্পজ্জতি. ওপক্কমিকা, মহারাজ, ৰেদনা অত্থি কিরিযা, অত্থি কম্মৰিপাকা, কম্মৰিপাকজা ৰেদনা পুব্বে কতেন কম্মেন উপ্পজ্জতি. ইতি খো, মহারাজ, অপ্পং কম্মৰিপাকজং, বহুতরং অৰসেসং. তত্থ বালা ‘সব্বং কম্মৰিপাকজং যেৰা’তি অতিধাৰন্তি. তং কম্মং ন সক্কা ৰিনা বুদ্ধঞাণেন ৰৰত্থানং কাতুং.
‘‘যং পন, মহারাজ, ভগৰতো পাদো সকলিকায খতো, তং ৰেদযিতং নেৰ ৰাতসমুট্ঠানং, ন পিত্তসমুট্ঠানং, ন সেম্হসমুট্ঠানং, ন সন্নিপাতিকং, ন উতুপরিণামজং, ন ৰিসমপরিহারজং, ন কম্মৰিপাকজং, ওপক্কমিকং যেৰ. দেৰদত্তো হি, মহারাজ, বহূনি জাতিসতসহস্সানি তথাগতে আঘাতং বন্ধি, সো তেন আঘাতেন মহতিং গরুং সিলং গহেত্ৰা ‘মত্থকে পাতেস্সামী’তি মুঞ্চি, অথঞ্ঞে দ্ৰে সেলা আগন্ত্ৰা তং সিলং তথাগতং অসম্পত্তং যেৰ সম্পটিচ্ছিংসু, তাসং পহারেন পপটিকা ভিজ্জিত্ৰা ভগৰতো পাদে পতিত্ৰা রুহিরং [নিপতিত্ৰা রুধিরং (স্যা.)] উপ্পাদেসি, কম্মৰিপাকতো ৰা, মহারাজ, ভগৰতো এসা ৰেদনা নিব্বত্তা কিরিযতো ৰা, ততুদ্ধং নত্থঞ্ঞা ৰেদনা.
‘‘যথা, মহারাজ, খেত্তদুট্ঠতায ৰা বীজং ন সম্ভৰতি বীজদুট্ঠতায ৰা. এৰমেৰ খো, মহারাজ, কম্মৰিপাকতো ৰা ভগৰতো এসা ৰেদনা নিব্বত্তা কিরিযতো ৰা, ততুদ্ধং নত্থঞ্ঞা ৰেদনা.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, কোট্ঠদুট্ঠতায ৰা ভোজনং ৰিসমং পরিণমতি আহারদুট্ঠতায ৰা, এৰমেৰ খো, মহারাজ, কম্মৰিপাকতো ৰা ভগৰতো এসা ৰেদনা নিব্বত্তা কিরিযতো ৰা, ততুদ্ধং নত্থঞ্ঞা ৰেদনা. অপি চ, মহারাজ, নত্থি ভগৰতো কম্মৰিপাকজা ৰেদনা, নত্থি ৰিসমপরিহারজা ৰেদনা, অৰসেসেহি সমুট্ঠানেহি ভগৰতো ৰেদনা উপ্পজ্জতি, তায চ পন ৰেদনায ন সক্কা ভগৰন্তং জীৰিতা ৰোরোপেতুং.
‘‘নিপতন্তি, মহারাজ, ইমস্মিং চাতুমহাভূতিকে [চাতুম্মহাভূতিকে (সী.)] কাযে ইট্ঠানিট্ঠা সুভাসুভৰেদনা. ইধ, মহারাজ, আকাসে খিত্তো লেড্ডু মহাপথৰিযা নিপততি, অপি নু খো সো, মহারাজ, লেড্ডু পুব্বে কতেন মহাপথৰিযা নিপতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নত্থি সো, ভন্তে, হেতু মহাপথৰিযা, যেন হেতুনা মহাপথৰী কুসলাকুসলৰিপাকং পটিসংৰেদেয্য, পচ্চুপ্পন্নেন, ভন্তে, অকম্মকেন হেতুনা সো লেড্ডু মহাপথৰিযং নিপততি. যথা, মহারাজ, মহাপথৰী, এৰং তথাগতো দট্ঠব্বো. যথা লেড্ডু পুব্বে অকতেন মহাপথৰিযং নিপততি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতস্স পুব্বে অকতেন সা সকলিকাপাদে নিপতিতা.
‘‘ইধ পন, মহারাজ, মনুস্সা মহাপথৰিং ভিন্দন্তি চ খণন্তি চ, অপি নু খো, মহারাজ, তে মনুস্সা পুব্বে কতেন মহাপথৰিং ভিন্দন্তি চ খণন্তি চা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, যা সা সকলিকা ভগৰতো পাদে নিপতিতা, ন সা সকলিকা পুব্বে কতেন ভগৰতো পাদে নিপতিতা. যোপি, মহারাজ, ভগৰতো লোহিতপক্খন্দিকাবাধো উপ্পন্নো, সোপি আবাধো ন পুব্বে কতেন উপ্পন্নো, সন্নিপাতিকেনেৰ উপ্পন্নো, যে কেচি, মহারাজ, ভগৰতো কাযিকা আবাধা উপ্পন্না, ন তে কম্মাভিনিব্বত্তা, ছন্নং এতেসং সমুট্ঠানানং অঞ্ঞতরতো নিব্বত্তা.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন সংযুত্তনিকাযৰরলঞ্ছকে মোল়িযসীৰকে [মোলিযসিৰকে (স্যা. ক.) সং. নি. ৪.২৬৯ পস্সিতব্বং] ৰেয্যাকরণে –
‘‘‘পিত্তসমুট্ঠানানিপি খো, সীৰক, ইধেকচ্চানি ৰেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. সামম্পি খো এতং, সীৰক, ৰেদিতব্বং, যথা পিত্তসমুট্ঠানানিপি ইধেকচ্চানি ৰেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. লোকস্সপি খো এতং, সীৰক, সচ্চসম্মতং, যথা পিত্তসমুট্ঠানানিপি ইধেকচ্চানি ৰেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. তত্র, সীৰক, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো ‘‘যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বে কতহেতূ’’তি. যঞ্চ সামং ঞাতং, তঞ্চ অতিধাৰন্তি, যঞ্চ লোকে সচ্চসম্মতং, তঞ্চ অতিধাৰন্তি. তস্মা তেসং সমণব্রাহ্মণানং মিচ্ছাতি ৰদামি.
‘‘‘সেম্হসমুট্ঠানানিপি খো, সীৰক, ইধেকচ্চানি ৰেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. ৰাতসমুট্ঠানানিপি খো, সীৰক…পে… সন্নিপাতিকানিপি খো, সীৰক…পে… উতুপরিণামজানিপি খো, সীৰক…পে… ৰিসমপরিহারজানিপি খো, সীৰক…পে… ওপক্কমিকানিপি খো, সীৰক…পে… কম্মৰিপাকজানিপি খো, সীৰক, ইধেকচ্চানি ৰেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. সামম্পি খো এতং, সীৰক, ৰেদিতব্বং, যথা কম্মৰিপাকজানিপি ইধেকচ্চানি ৰেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. লোকস্সপি খো এতং, সীৰক, সচ্চসম্মতং, যথা কম্মৰিপাকজানিপি ইধেকচ্চানি ৰেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. তত্র, সীৰক, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো ‘‘যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বে কতহেতূ’’তি. যঞ্চ সামং ঞাতং, তঞ্চ অতিধাৰন্তি, যঞ্চ লোকে সচ্চসম্মতং, তঞ্চ অতিধাৰন্তি. তস্মা তেসং সমণব্রাহ্মণানং মিচ্ছাতি ৰদামী’’’তি.
‘‘ইতিপি, মহারাজ, ন সব্বা ৰেদনা কম্মৰিপাকজা, সব্বং, মহারাজ, অকুসলং ঝাপেত্ৰা ভগৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি এৰমেতং ধারেহী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
অকুসলচ্ছেদনপঞ্হো অট্ঠমো.