৫. সিৰিরাজচক্খুদানপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে এৰং ভণথ ‘সিৰিরাজেন যাচকস্স চক্খূনি দিন্নানি, অন্ধস্স সতো পুন দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানী’তি, এতম্পি ৰচনং সকসটং সনিগ্গহং সদোসং ‘হেতুসমুগ্ঘাতে অহেতুস্মিং অৰত্থুস্মিং নত্থি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদো’তি সুত্তে ৰুত্তং, যদি, ভন্তে নাগসেন, সিৰিরাজেন যাচকস্স চক্খূনি দিন্নানি, তেন হি ‘পুন দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানী’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা; যদি দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানি, তেন হি ‘সিৰিরাজেন যাচকস্স চক্খূনি দিন্নানী’তি যং ৰচনং, তম্পি মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো গণ্ঠিতোপি গণ্ঠিতরো ৰেঠতোপি ৰেঠতরো গহনতোপি গহনতরো, সো তৰানুপ্পত্তো, তত্থ ছন্দমভিজনেহি নিব্বাহনায পরৰাদানং নিগ্গহাযা’’তি.

‘‘দিন্নানি, মহারাজ, সিৰিরাজেন যাচকস্স চক্খূনি, তত্থ মা ৰিমতিং উপ্পাদেহি, পুন দিব্বানি চ চক্খূনি উপ্পন্নানি, তত্থাপি মা ৰিমতিং জনেহী’’তি. ‘‘অপি নু খো, ভন্তে নাগসেন, হেতুসমুগ্ঘাতে অহেতুস্মিং অৰত্থুস্মিং দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘ন হি, মহারাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, এত্থ কারণং, যেন কারণেন হেতুসমুগ্ঘাতে অহেতুস্মিং অৰত্থুস্মিং দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, ইঙ্ঘ তাৰ কারণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি?

‘‘কিং পন, মহারাজ, অত্থি লোকে সচ্চং নাম, যেন সচ্চৰাদিনো সচ্চকিরিযং করোন্তী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অত্থি লোকে সচ্চং নাম, সচ্চেন, ভন্তে নাগসেন, সচ্চৰাদিনো সচ্চকিরিযং কত্ৰা দেৰং ৰস্সাপেন্তি, অগ্গিং নিব্বাপেন্তি, ৰিসং পটিহনন্তি, অঞ্ঞম্পি ৰিৰিধং কত্তব্বং করোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, মহারাজ, যুজ্জতি সমেতি সিৰিরাজস্স সচ্চবলেন দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানীতি, সচ্চবলেন, মহারাজ, অৰত্থুস্মিং দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, সচ্চং যেৰ তত্থ ৰত্থু ভৰতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদায.

‘‘যথা, মহারাজ, যে কেচি সত্তা সচ্চমনুগাযন্তি ‘মহামেঘো পৰস্সতূ’তি, তেসং সহ সচ্চমনুগীতেন মহামেঘো পৰস্সতি, অপি নু খো, মহারাজ, অত্থি আকাসে ৰস্সহেতু সন্নিচিতো ‘যেন হেতুনা মহামেঘো পৰস্সতী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সচ্চং যেৰ তত্থ হেতু ভৰতি মহতো মেঘস্স পৰস্সনাযা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, নত্থি তস্স পকতিহেতু, সচ্চং যেৰেত্থ ৰত্থু ভৰতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদাযাতি.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, যে কেচি সত্তা সচ্চমনুগাযন্তি ‘জলিতপজ্জলিতমহাঅগ্গিক্খন্ধো পটিনিৰত্ততূ’তি, তেসং সহ সচ্চমনুগীতেন জলিতপজ্জলিতমহাঅগ্গিক্খন্ধো খণেন পটিনিৰত্ততি. অপি নু খো, মহারাজ, অত্থি তস্মিং জলিতপজ্জলিতে মহাঅগ্গিক্খন্ধে হেতু সন্নিচিতো ‘যেন হেতুনা জলিতপজ্জলিতমহাঅগ্গিক্খন্ধো খণেন পটিনিৰত্ততী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সচ্চং যেৰ তত্থ ৰত্থু হোতি তস্স জলিতপজ্জলিতস্স মহাঅগ্গিক্খন্ধস্স খণেন পটিনিৰত্তনাযা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, নত্থি তস্স পকতিহেতু, সচ্চং যেৰেত্থ ৰত্থু ভৰতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদাযাতি.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, যে কেচি সত্তা সচ্চমনুগাযন্তি ‘ৰিসং হলাহলং অগদং ভৰতূ’তি. তেসং সহ সচ্চমনুগীতেন ৰিসং হলাহলং খণেন অগদং ভৰতি, অপি নু খো, মহারাজ, অত্থি তস্মিং হলাহলৰিসে হেতু সন্নিচিতো ‘যেন হেতুনা ৰিসং হলাহলং খণেন অগদং ভৰতী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সচ্চং যেৰ তত্থ হেতু ভৰতি ৰিসস্স হলাহলস্স খণেন পটিঘাতাযা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, ৰিনা পকতিহেতুং সচ্চং যেৰেত্থ ৰত্থু ভৰতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদাযাতি.

‘‘চতুন্নম্পি, মহারাজ, অরিযসচ্চানং পটিৰেধায নত্থঞ্ঞং ৰত্থু, সচ্চং ৰত্থুং কত্ৰা চত্তারি অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তীতি. অত্থি, মহারাজ, চীনৰিসযে চীনরাজা, সো মহাসমুদ্দে কীল়িতুকামো [বলিং কাতুকামো (সী. পী.)] চতুমাসে চতুমাসে সচ্চকিরিযং কত্ৰা সহ রথেন অন্তোমহাসমুদ্দে যোজনং পৰিসতি, তস্স রথসীসস্স পুরতো পুরতো মহাৰারিক্খন্ধো পটিক্কমতি, নিক্খন্তস্স পুন ওত্থরতি, অপি নু খো, মহারাজ, সো মহাসমুদ্দো সদেৰমনুস্সেনপি লোকেন পকতিকাযবলেন সক্কা পটিক্কমাপেতু’’ন্তি? ‘‘অতিপরিত্তকেপি, ভন্তে, তল়াকে উদকং ন সক্কা সদেৰমনুস্সেনপি লোকেন পকতিকাযবলেন পটিক্কমাপেতুং, কিং পন মহাসমুদ্দে উদক’’ন্তি? ‘‘ইমিনাপি, মহারাজ, কারণেন সচ্চবলং ঞাতব্বং ‘নত্থি তং ঠানং, যং সচ্চেন ন পত্তব্ব’ন্তি.

‘‘নগরে, মহারাজ, পাটলিপুত্তে অসোকো ধম্মরাজা সনেগমজানপদঅমচ্চভটবলমহামত্তেহি পরিৰুতো গঙ্গং নদিং [গঙ্গানদিং (সী.)] নৰসলিলসম্পুণ্ণং সমতিত্থিকং সম্ভরিতং পঞ্চযোজনসতাযামং যোজনপুথুলং সন্দমানং দিস্ৰা অমচ্চে এৰমাহ ‘অত্থি কোচি, ভণে, সমত্থো, যো ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেতু’ন্তি. অমচ্চা আহংসু ‘দুক্করং দেৰা’তি.

‘‘তস্মিং যেৰ গঙ্গাকূলে ঠিতা বন্ধুমতী নাম গণিকা অস্সোসি রঞ্ঞা কির এৰং ৰুত্তং ‘সক্কা নু খো ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেতু’ন্তি, সা এৰমাহ ‘অহঞ্হি নগরে পাটলিপুত্তে গণিকা রূপূপজীৰিনী অন্তিমজীৰিকা, মম তাৰ রাজা সচ্চকিরিযং পস্সতূ’তি. অথ সা সচ্চকিরিযং অকাসি, সহ তস্সা সচ্চকিরিযায খণেন সা মহাগঙ্গা গল়গল়াযন্তী পটিসোতং সন্দিত্থ মহতো জনকাযস্স পস্সতো.

‘‘অথ রাজা গঙ্গায আৰট্টঊমিৰেগজনিতং হলাহলসদ্দং সুত্ৰা ৰিম্হিতো অচ্ছরিযব্ভুতজাতো অমচ্চে এৰমাহ ‘কিস্সাযং, ভণে, মহাগঙ্গা পটিসোতং সন্দতী’তি? ‘বন্ধুমতী, মহারাজ, গণিকা তৰ ৰচনং সুত্ৰা সচ্চকিরিযং অকাসি, তস্সা সচ্চকিরিযায মহাগঙ্গা উদ্ধংমুখা সন্দতী’তি.

‘‘অথ সংৰিগ্গহদযো রাজা তুরিততুরিতো সযং গন্ত্ৰা তং গণিকং পুচ্ছি ‘সচ্চং কির, জে, তযা সচ্চকিরিযায অযং গঙ্গা পটিসোতং সন্দাপিতা’তি? ‘আম দেৰা’তি. রাজা আহ ‘কিং তে তত্থ বলং অত্থি, কো ৰা তে ৰচনং আদিযতি অনুম্মত্তো, কেন ত্ৰং বলেন ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেসী’তি? সা আহ ‘সচ্চবলেনাহং, মহারাজ, ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেসি’ন্তি. রাজা আহ ‘কিং তে সচ্চবলং অত্থি চোরিযা ধুত্তিযা অসতিযা ছিন্নিকায পাপিযা ভিন্নসীলায [পাপিকায ভিন্নসীমায (সী.)] হিরিঅতিক্কন্তিকায অন্ধজনপলোভিকাযা’তি. ‘সচ্চং, মহারাজ, তাদিসিকা অহং, তাদিসিকাযপি মে, মহারাজ, সচ্চকিরিযা অত্থি, যাযাহং ইচ্ছমানা সদেৰকম্পি লোকং পরিৰত্তেয্য’ন্তি. রাজা আহ ‘কতমা পন সা হোতি সচ্চকিরিযা, ইঙ্ঘ মং সাৰেহী’তি. ‘যো মে, মহারাজ, ধনং দেতি খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্দো ৰা অঞ্ঞো ৰা কোচি, তেসং সমকং যেৰ উপট্ঠহামি, ‘‘খত্তিযো’’তি ৰিসেসো নত্থি, ‘‘সুদ্দো’’তি অতিমঞ্ঞনা [অতিমঞ্ঞমানো (ক.)] নত্থি, অনুনযপ্পটিঘৰিপ্পমুত্তা ধনস্সামিকং পরিচরামি, এসা মে দেৰ সচ্চকিরিযা, যাযাহং ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেসি’ন্তি.

‘‘ইতিপি, মহারাজ, সচ্চে ঠিতা ন কিঞ্চি অত্থং ন ৰিন্দন্তি. দিন্নানি চ, মহারাজ, সিৰিরাজেন যাচকস্স চক্খূনি, দিব্বচক্খূনি চ উপ্পন্নানি, তঞ্চ সচ্চকিরিযায. যং পন সুত্তে ৰুত্তং ‘মংসচক্খুস্মিং নট্ঠে অহেতুস্মিং অৰত্থুস্মিং নত্থি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদো’তি. তং ভাৰনামযং চক্খুং সন্ধায ৰুত্তং, এৰমেতং, মহারাজ, ধারেহী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সুনিব্বেঠিতো পঞ্হো, সুনিদ্দিট্ঠো নিগ্গহো, সুমদ্দিতা পরৰাদা, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

সিৰিরাজচক্খুদানপঞ্হো পঞ্চমো.