৩. ঞাণপঞ্ঞাপঞ্হো

৩. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যস্স ঞাণং উপ্পন্নং, তস্স পঞ্ঞা উপ্পন্না’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, যস্স ঞাণং উপ্পন্নং, তস্স পঞ্ঞা উপ্পন্না’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে, যঞ্ঞেৰ ঞাণং সা যেৰ পঞ্ঞা’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, যঞ্ঞেৰ ঞাণং সা যেৰ পঞ্ঞা’’তি. ‘‘যস্স পন, ভন্তে, তঞ্ঞেৰ ঞাণং সা যেৰ পঞ্ঞা উপ্পন্না, কিং সম্মুয্হেয্য সো, উদাহু ন সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘কত্থচি, মহারাজ, সম্মুয্হেয্য, কত্থচি ন সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘কুহিং, ভন্তে, সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘অঞ্ঞাতপুব্বেসু ৰা, মহারাজ, সিপ্পট্ঠানেসু, অগতপুব্বায ৰা দিসায, অস্সুতপুব্বায ৰা নামপঞ্ঞত্তিযা সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘কুহিং ন সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘যং খো পন, মহারাজ, তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তহিং ন সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘মোহো পনস্স, ভন্তে, কুহিং গচ্ছতী’’তি? ‘‘মোহো খো, মহারাজ, ঞাণে উপ্পন্নমত্তে তত্থেৰ নিরুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো অন্ধকারগেহে পদীপং আরোপেয্য, ততো অন্ধকারো নিরুজ্ঝেয্য, আলোকো পাতুভৰেয্য. এৰমেৰ খো, মহারাজ, ঞাণে উপ্পন্নমত্তে মোহো তত্থেৰ নিরুজ্ঝতী’’তি.

‘‘পঞ্ঞা পন, ভন্তে, কুহিং গচ্ছতী’’তি? ‘‘পঞ্ঞাপি খো, মহারাজ, সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্রূসি ‘পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’তি, তস্স ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, যো কোচি পুরিসো রত্তিং লেখং পেসেতুকামো লেখকং পক্কোসাপেত্ৰা পদীপং আরোপেত্ৰা লেখং লিখাপেয্য, লিখিতে পন লেখে পদীপং ৰিজ্ঝাপেয্য, ৰিজ্ঝাপিতেপি পদীপে লেখং ন ৰিনস্সেয্য. এৰমেৰ খো, মহারাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, পুরত্থিমেসু জনপদেসু মনুস্সা অনুঘরং পঞ্চ পঞ্চ উদকঘটকানি ঠপেন্তি আলিম্পনং ৰিজ্ঝাপেতুং, ঘরে পদিত্তে তানি পঞ্চ উদকঘটকানি ঘরস্সূপরি খিপন্তি, ততো অগ্গি ৰিজ্ঝাযতি, কিং নু খো, মহারাজ, তেসং মনুস্সানং এৰং হোতি ‘পুন তেহি ঘটেহি ঘটকিচ্চং করিস্সামা’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি ঘটেহি, কিং তেহি ঘটেহী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, পঞ্চ উদকঘটকানি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. যথা তে মনুস্সা, এৰং যোগাৰচরো দট্ঠব্বো. যথা অগ্গি, এৰং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা পঞ্চহি উদকঘটকেহি অগ্গি ৰিজ্ঝাপীযতি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযেহি কিলেসা ৰিজ্ঝাপিযন্তি, ৰিজ্ঝাপিতাপি কিলেসা ন পুন সম্ভৰন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, ৰেজ্জো পঞ্চমূলভেসজ্জানি গহেত্ৰা গিলানকং উপসঙ্কমিত্ৰা তানি পঞ্চমূলভেসজ্জানি পিসিত্ৰা [পিংসিত্ৰা (সী. পী.)] গিলানকং পাযেয্য, তেহি চ দোসা নিদ্ধমেয্যুং, কিং নু খো, মহারাজ, তস্স ৰেজ্জস্স এৰং হোতি ‘পুন তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহি ভেসজ্জকিচ্চং করিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহি, কিং তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, পঞ্চমূলভেসজ্জানি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং, যথা ৰেজ্জো, এৰং যোগাৰচরো দট্ঠব্বো. যথা ব্যাধি, এৰং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা ব্যাধিতো পুরিসো, এৰং পুথুজ্জনো দট্ঠব্বো. যথা পঞ্চমূলভেসজ্জেহি গিলানস্স দোসা নিদ্ধন্তা, দোসে নিদ্ধন্তে গিলানো অরোগো হোতি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযেহি কিলেসা নিদ্ধমীযন্তি, নিদ্ধমিতা চ কিলেসা ন পুন সম্ভৰন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, সঙ্গামাৰচরো যোধো পঞ্চ কণ্ডানি গহেত্ৰা সঙ্গামং ওতরেয্য পরসেনং ৰিজেতুং, সো সঙ্গামগতো তানি পঞ্চ কণ্ডানি খিপেয্য, তেহি চ পরসেনা ভিজ্জেয্য, কিং নু খো, মহারাজ, তস্স সঙ্গামাৰচরস্স যোধস্স এৰং হোতি ‘পুন তেহি কণ্ডেহি কণ্ডকিচ্চং করিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি কণ্ডেহি, কিং তেহি কণ্ডেহী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, পঞ্চ কণ্ডানি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. যথা, মহারাজ, সঙ্গামাৰচরো যোধো, এৰং যোগাৰচরো দট্ঠব্বো. যথা পরসেনা, এৰং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা পঞ্চহি কণ্ডেহি পরসেনা ভিজ্জতি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযেহি কিলেসা ভিজ্জন্তি, ভগ্গা চ কিলেসা ন পুন সম্ভৰন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ঞাণপঞ্ঞাপঞ্হো ততিযো.