১. পঞ্ঞত্তিপঞ্হো

১. অথ খো মিলিন্দো রাজা যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা নাগসেনেন সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. আযস্মাপি খো নাগসেনো পটিসম্মোদনীযেনেৰ [পটিসম্মোদি, তেনেৰ (সী.)] মিলিন্দস্স রঞ্ঞো চিত্তং আরাধেসি. অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘কথং ভদন্তো ঞাযতি, কিন্নামোসি ভন্তে’’তি? ‘‘নাগসেনো’’তি খো অহং, মহারাজ, ঞাযামি, ‘‘নাগসেনো’’তি খো মং, মহারাজ, সব্রহ্মচারী সমুদাচরন্তি, অপি চ মাতাপিতরো নামং করোন্তি ‘‘নাগসেনো’’তি ৰা ‘‘সূরসেনো’’তি ৰা ‘‘ৰীরসেনো’’তি ৰা ‘‘সীহসেনো’’তি ৰা, অপি চ খো, মহারাজ, সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামমত্তং যদিদং নাগসেনোতি, ন হেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি.

অথ খো মিলিন্দো রাজা এৰমাহ ‘‘সুণন্তু মে ভোন্তো পঞ্চসতা যোনকা অসীতিসহস্সা চ ভিক্খূ, অযং নাগসেনো এৰমাহ ‘ন হেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতী’তি, কল্লং নু খো তদভিনন্দিতু’’ন্তি. অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘সচে, ভন্তে নাগসেন, পুগ্গলো নূপলব্ভতি, কো চরহি তুম্হাকং চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং দেতি, কো তং পরিভুঞ্জতি, কো সীলং রক্খতি, কো ভাৰনমনুযুঞ্জতি, কো মগ্গফলনিব্বানানি সচ্ছিকরোতি, কো পাণং হনতি, কো অদিন্নং আদিযতি, কো কামেসুমিচ্ছাচারং চরতি, কো মুসা ভণতি, কো মজ্জং পিৰতি, কো পঞ্চানন্তরিযকম্মং করোতি, তস্মা নত্থি কুসলং, নত্থি অকুসলং, নত্থি কুসলাকুসলানং কম্মানং কত্তা ৰা কারেতা ৰা, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, সচে, ভন্তে নাগসেন, যো তুম্হে মারেতি, নত্থি তস্সাপি পাণাতিপাতো, তুম্হাকম্পি, ভন্তে নাগসেন, নত্থি আচরিযো, নত্থি উপজ্ঝাযো, নত্থি উপসম্পদা. ‘নাগসেনোতি মং, মহারাজ, সব্রহ্মচারী সমুদাচরন্তী’তি যং ৰদেসি, ‘কতমো এত্থ নাগসেনো? কিন্নু খো, ভন্তে, কেসা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘লোমা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘নখা…পে… দন্তা…পে… তচো…পে… মংসং…পে… ন্হারু…পে… অট্ঠি…পে… অট্ঠিমিঞ্জং…পে… ৰক্কং…পে… হদযং…পে… যকনং…পে… কিলোমকং…পে… পিহকং…পে… পপ্ফাসং…পে… অন্তং…পে… অন্তগুণং…পে… উদরিযং…পে… করীসং…পে… পিত্তং…পে… সেম্হং…পে… পুব্বো…পে… লোহিতং…পে… সেদো…পে… মেদো…পে… অস্সু…পে… ৰসা…পে… খেল়ো…পে… সিঙ্ঘাণিকা…পে… লসিকা…পে… মুত্তং…পে… মত্থকে মত্থলুঙ্গং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হিমহারাজা’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, রূপং নাগসেনো’’তি? ‘‘নহি মহারাজা’’তি. ‘‘ৰেদনা নাগসেনো’’তি?‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘সঞ্ঞা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘সঙ্খারা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘ৰিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, অঞ্ঞত্র রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘তমহং ভন্তে, পুচ্ছন্তো পুচ্ছন্তো ন পস্সামি নাগসেনং. নাগসেনসদ্দো যেৰ নু খো, ভন্তে, নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘কো পনেত্থ নাগসেনো, অলিকং ত্ৰং, ভন্তে, ভাসসি মুসাৰাদং, নত্থি নাগসেনো’’তি.

অথ খো আযস্মা নাগসেনো মিলিন্দং রাজানং এতদৰোচ ‘‘ত্ৰং খোসি, মহারাজ, খত্তিযসুখুমালো অচ্চন্তসুখুমালো, তস্স তে, মহারাজ, মজ্ঝন্হিকসমযং তত্তায ভূমিযা উণ্হায ৰালিকায খরায সক্খরকথলিকায [খরা সক্খরকঠলৰালিকা (সী. পী.)] মদ্দিত্ৰা পাদেনাগচ্ছন্তস্স পাদা রুজ্জন্তি, কাযো কিলমতি, চিত্তং উপহঞ্ঞতি, দুক্খসহগতং কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, কিং নু খো ত্ৰং পাদেনাগতোসি, উদাহু ৰাহনেনা’’তি? ‘‘নাহং, ভন্তে, পাদেনাগচ্ছামি, রথেনাহং আগতোস্মী’’তি. ‘‘সচে, ত্ৰং মহারাজ, রথেনাগতোসি, রথং মে আরোচেহি, কিং নু খো, মহারাজ, ঈসা রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘অক্খো রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘চক্কানি রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘রথপঞ্জরং রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘রথদণ্ডকো রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যুগং রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘রস্মিযো রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘পতোদলট্ঠি রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহারাজ, ঈসাঅক্খচক্করথপঞ্জররথদণ্ডযুগরস্মিপতোদা রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পন, মহারাজ, অঞ্ঞত্র ঈসাঅক্খচক্করথপঞ্জররথদণ্ডযুগরস্মিপতোদা রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘তমহং, মহারাজ, পুচ্ছন্তো পুচ্ছন্তো ন পস্সামি রথং. রথসদ্দোযেৰ নু খো, মহারাজ, রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কো পনেত্থ রথো, অলিকং, ত্ৰং মহারাজ, ভাসসি মুসাৰাদং, নত্থি রথো, ত্ৰংসি, মহারাজ, সকলজম্বুদীপে অগ্গরাজা, কস্স পন ত্ৰং ভাযিত্ৰা মুসাৰাদং ভাসসি, সুণন্তু মে ভোন্তো পঞ্চসতা যোনকা অসীতিসহস্সা চ ভিক্খূ, অযং মিলিন্দো রাজা এৰমাহ ‘রথেনাহং আগতোস্মী’তি, সচে ত্ৰং, মহারাজ, রথেনাগতো‘সি, রথং মে আরোচেহী’তি ৰুত্তো সমানো রথং ন সম্পাদেতি, কল্লং নু খো তদভিনন্দিতু’’ন্তি. এৰং ৰুত্তে পঞ্চসতা যোনকা আযস্মতো নাগসেনস্স সাধুকারং দত্ৰা মিলিন্দং রাজানং এতদৰোচুং ‘‘ইদানি খো ত্ৰং, মহারাজ, সক্কোন্তো ভাসস্সূ’’তি.

অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘নাহং, ভন্তে নাগসেন, মুসা ভণামি, ঈসঞ্চ পটিচ্চ অক্খঞ্চ পটিচ্চ চক্কানি চ পটিচ্চ রথপঞ্জরঞ্চ পটিচ্চ রথদণ্ডকঞ্চ পটিচ্চ ‘রথো’তি সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামমত্তং পৰত্ততী’’তি.

‘‘সাধু খো, ত্ৰং মহারাজ, রথং জানাসি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ময্হম্পি কেসে চ পটিচ্চ লোমে চ পটিচ্চ…পে… মত্থকে মত্থলুঙ্গঞ্চ পটিচ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ৰেদনঞ্চ পটিচ্চ সঞ্ঞঞ্চ পটিচ্চ সঙ্খারে চ পটিচ্চ ৰিঞ্ঞাণঞ্চ পটিচ্চ ‘নাগসেনো’তি সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামমত্তং পৰত্ততি, পরমত্থতো পনেত্থ পুগ্গলো নূপলব্ভতি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ৰজিরায ভিক্খুনিযা ভগৰতো সম্মুখা –

‘‘‘যথা হি অঙ্গসম্ভারা, হোতি সদ্দো রথো ইতি;

এৰং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি ‘‘সত্তো’’তি সম্মুতী’’’তি [পস্স সং. নি. ১.১৭১].

‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, অতিচিত্রানি পঞ্হপটিভানানি ৰিসজ্জিতানি, যদি বুদ্ধো তিট্ঠেয্য সাধুকারং দদেয্য, সাধু সাধু নাগসেন, অতিচিত্রানি পঞ্হপটিভানানি ৰিসজ্জিতানী’’তি.

পঞ্ঞত্তিপঞ্হো পঠমো.