২. দুতিযৰগ্গো

১. পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুসুত্তং

৬০. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি. কতমানি তীণি? দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –

‘‘পুঞ্ঞমেৰ সো সিক্খেয্য, আযতগ্গং সুখুদ্রযং;

দানঞ্চ সমচরিযঞ্চ, মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৰযে.

‘‘এতে ধম্মে ভাৰযিত্ৰা, তযো সুখসমুদ্দযে;

অব্যাপজ্ঝং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.

২. চক্খুসুত্তং

৬১. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, চক্খূনি. কতমানি তীণি? মংসচক্খু, দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি চক্খূনী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –

‘‘মংসচক্খু দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তরং;

এতানি তীণি চক্খূনি, অক্খাসি পুরিসুত্তমো.

‘‘মংসচক্খুস্স উপ্পাদো, মগ্গো দিব্বস্স চক্খুনো;

যতো ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তরং;

যস্স চক্খুস্স পটিলাভা, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.

৩. ইন্দ্রিযসুত্তং

৬২. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি তীণি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং, অঞ্ঞিন্দ্রিযং, অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি ইন্দ্রিযানী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –

‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসারিনো;

খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তরা.

‘‘ততো অঞ্ঞা ৰিমুত্তস্স, ঞাণং ৰে হোতি তাদিনো;

অকুপ্পা মে ৰিমুত্তীতি, ভৰসংযোজনক্খযা.

‘‘স ৰে [সচে (সী. স্যা.)] ইন্দ্রিযসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে রতো;

ধারেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৰা মারং সৰাহিনি’’ন্তি.

অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.

৪. অদ্ধাসুত্তং

৬৩. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –

‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, অদ্ধা. কতমে তযো? অতীতো অদ্ধা, অনাগতো অদ্ধা, পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা – ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো অদ্ধা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –

‘‘অক্খেয্যসঞ্ঞিনো সত্তা, অক্খেয্যস্মিং পতিট্ঠিতা;

অক্খেয্যং অপরিঞ্ঞায, যোগমাযন্তি মচ্চুনো.

‘‘অক্খেয্যঞ্চ পরিঞ্ঞায, অক্খাতারং ন মঞ্ঞতি;

ফুট্ঠো ৰিমোক্খো মনসা, সন্তিপদমনুত্তরং.

‘‘স ৰে [সচে (ক.)] অক্খেয্যসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে রতো;

সঙ্খাযসেৰী ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৰেদগূ’’তি.

অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.

৫. দুচ্চরিতসুত্তং

৬৪. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, দুচ্চরিতানি. কতমানি তীণি? কাযদুচ্চরিতং, ৰচীদুচ্চরিতং, মনোদুচ্চরিতং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি দুচ্চরিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –

‘‘কাযদুচ্চরিতং কত্ৰা, ৰচীদুচ্চরিতানি চ;

মনোদুচ্চরিতং কত্ৰা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.

‘‘অকত্ৰা কুসলং কম্মং, কত্ৰানাকুসলং বহুং;

কাযস্স ভেদা দুপ্পঞ্ঞো, নিরযং সোপপজ্জতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.

৬. সুচরিতসুত্তং

৬৫. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সুচরিতানি. কতমানি তীণি? কাযসুচরিতং, ৰচীসুচরিতং, মনোসুচরিতং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি সুচরিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –

‘‘কাযদুচ্চরিতং হিত্ৰা, ৰচীদুচ্চরিতানি চ;

মনোদুচ্চরিতং হিত্ৰা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.

‘‘অকত্ৰাকুসলং কম্মং, কত্ৰান কুসলং বহুং;

কাযস্স ভেদা সপ্পঞ্ঞো, সগ্গং সো উপপজ্জতী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.

৭. সোচেয্যসুত্তং

৬৬. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সোচেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযসোচেয্যং, ৰচীসোচেয্যং, মনোসোচেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি সোচেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –

‘‘কাযসুচিং ৰচীসুচিং [ৰাচাসুচিং (ক.)], চেতোসুচিমনাসৰং;

সুচিং সোচেয্যসম্পন্নং, আহু সব্বপ্পহাযিন’’ন্তি [আহু নিন্হাতপাপকন্তি (অ. নি. ৩.১২২) যুত্ততরং].

অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.

৮. মোনেয্যসুত্তং

৬৭. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, মোনেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযমোনেয্যং, ৰচীমোনেয্যং, মনোমোনেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি মোনেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –

‘‘কাযমুনিং ৰচীমুনিং, মনোমুনিমনাসৰং;

মুনিং মোনেয্যসম্পন্নং, আহু নিন্হাতপাপক’’ন্তি [আহু সব্বপ্পহাযিনন্তি (অ. নি. ৩.১২৩)].

অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. অট্ঠমং.

৯. পঠমরাগসুত্তং

৬৮. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –

‘‘যস্স কস্সচি, ভিক্খৰে, রাগো অপ্পহীনো, দোসো অপ্পহীনো, মোহো অপ্পহীনো – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘বদ্ধো [বন্দো (বহূসু)] মারস্স পটিমুক্কস্স মারপাসো যথাকামকরণীযো [যথা কামকরণীযো চ (সী. স্যা. পী. ক.)] পাপিমতো’. যস্স কস্সচি, ভিক্খৰে, রাগো পহীনো, দোসো পহীনো, মোহো পহীনো – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘অবদ্ধো মারস্স ওমুক্কস্স মারপাসো ন যথা কামকরণীযো [ন যথাকামকরণীযো চ (স্যা.)] পাপিমতো’’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –

‘‘যস্স রাগো চ দোসো চ, অৰিজ্জা চ ৰিরাজিতা;

তং ভাৰিতত্তঞ্ঞতরং, ব্রহ্মভূতং তথাগতং;

বুদ্ধং ৰেরভযাতীতং, আহু সব্বপ্পহাযিন’’ন্তি.

অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. নৰমং.

১০. দুতিযরাগসুত্তং

৬৯. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –

‘‘যস্স কস্সচি, ভিক্খৰে, ভিক্খুস্স ৰা ভিক্খুনিযা ৰা রাগো অপ্পহীনো, দোসো অপ্পহীনো, মোহো অপ্পহীনো – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ন ‘অতরি [অতিণ্ণো (ক. সী. ক.)] সমুদ্দং সঊমিং সৰীচিং সাৰট্টং সগহং সরক্খসং’. যস্স কস্সচি, ভিক্খৰে, ভিক্খুস্স ৰা ভিক্খুনিযা ৰা রাগো পহীনো, দোসো পহীনো, মোহো পহীনো – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘অতরি সমুদ্দং সঊমিং সৰীচিং সাৰট্টং সগহং সরক্খসং, তিণ্ণো পারঙ্গতো [পারগতো (সী. অট্ঠ. স্যা.)] থলে তিট্ঠতি ব্রাহ্মণো’’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –

‘‘যস্স রাগো চ দোসো চ, অৰিজ্জা চ ৰিরাজিতা;

সোমং সমুদ্দং সগহং সরক্খসং, সঊমিভযং দুত্তরং অচ্চতারি.

‘‘সঙ্গাতিগো মচ্চুজহো নিরূপধি, পহাসি দুক্খং অপুনব্ভৰায;

অত্থঙ্গতো সো ন পমাণমেতি, অমোহযি মচ্চুরাজন্তি ব্রূমী’’তি.

অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. দসমং.

দুতিযো ৰগ্গো নিট্ঠিতো.

তস্সুদ্দানং –

পুঞ্ঞং চক্খু অথ ইন্দ্রিযানি [অত্থিন্দ্রিযা (স্যা.)], অদ্ধা চ চরিতং দুৰে সোচি [সুচি (স্যা.)];

মুনো [মুনে (স্যা.)] অথ রাগদুৰে, পুন ৰগ্গমাহু দুতিযমুত্তমন্তি.