৩. তিকনিপাতো
১. পঠমৰগ্গো
১. মূলসুত্তং
৫০. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, অকুসলমূলানি. কতমানি তীণি? লোভো অকুসলমূলং, দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি অকুসলমূলানী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘লোভো দোসো চ মোহো চ, পুরিসং পাপচেতসং;
হিংসন্তি অত্তসম্ভূতা, তচসারংৰ সম্ফল’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.
২. ধাতুসুত্তং
৫১. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ধাতুযো. কতমা তিস্সো? রূপধাতু, অরূপধাতু, নিরোধধাতু – ইমা খো, ভিক্খৰে, তিস্সো ধাতুযো’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘রূপধাতুং [রূপধাতু (সব্বত্থ)] পরিঞ্ঞায, অরূপেসু অসণ্ঠিতা;
নিরোধে যে ৰিমুচ্চন্তি, তে জনা মচ্চুহাযিনো.
‘‘কাযেন অমতং ধাতুং, ফুসযিত্ৰা [ফুস্সযিত্ৰা (স্যা.), ফস্সযিত্ৰা (পী.)] নিরূপধিং;
উপধিপ্পটিনিস্সগ্গং, সচ্ছিকত্ৰা অনাসৰো;
দেসেতি সম্মাসম্বুদ্ধো, অসোকং ৰিরজং পদ’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.
৩. পঠমৰেদনাসুত্তং
৫২. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা –
ইমা খো, ভিক্খৰে, তিস্সো ৰেদনা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৰকো;
ৰেদনা চ পজানাতি, ৰেদনানঞ্চ সম্ভৰং.
‘‘যত্থ চেতা নিরুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;
ৰেদনানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পরিনিব্বুতো’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.
৪. দুতিযৰেদনাসুত্তং
৫৩. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা. সুখা, ভিক্খৰে, ৰেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা; দুক্খা ৰেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা; অদুক্খমসুখা ৰেদনা অনিচ্চতো দট্ঠব্বা. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সুখা ৰেদনা দুক্খতো দিট্ঠা হোতি, দুক্খা ৰেদনা সল্লতো দিট্ঠা হোতি, অদুক্খমসুখা ৰেদনা অনিচ্চতো দিট্ঠা হোতি; অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ভিক্খু অরিযো সম্মদ্দসো অচ্ছেচ্ছি [অচ্ছেজ্জি (সী. পী.), অচ্ছিজ্জি (ক.)], তণ্হং, ৰিৰত্তযি [ৰাৰত্তযি (সী. অট্ঠ.)] সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ [দক্খি (সী. পী. ক.), অদক্খি (স্যা.)], দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;
অদুক্খমসুখং সন্তং, অদক্খি নং অনিচ্চতো.
‘‘স ৰে সম্মদ্দসো ভিক্খু, যতো তত্থ ৰিমুচ্চতি;
অভিঞ্ঞাৰোসিতো সন্তো, স ৰে যোগাতিগো মুনী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.
৫. পঠমএসনাসুত্তং
৫৪. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, এসনা. কতমা তিস্সো? কামেসনা, ভৰেসনা, ব্রহ্মচরিযেসনা – ইমা খো, ভিক্খৰে, তিস্সো এসনা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৰকো;
এসনা চ পজানাতি, এসনানঞ্চ সম্ভৰং.
‘‘যত্থ চেতা নিরুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;
এসনানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পরিনিব্বুতো’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.
৬. দুতিযএসনাসুত্তং
৫৫. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, এসনা. কতমা তিস্সো? কামেসনা, ভৰেসনা, ব্রহ্মচরিযেসনা – ইমা খো, ভিক্খৰে, তিস্সো এসনা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘কামেসনা ভৰেসনা, ব্রহ্মচরিযেসনা সহ;
ইতি সচ্চপরামাসো, দিট্ঠিট্ঠানা সমুস্সযা.
‘‘সব্বরাগৰিরত্তস্স, তণ্হক্খযৰিমুত্তিনো;
এসনা পটিনিস্সট্ঠা, দিট্ঠিট্ঠানা সমূহতা;
এসনানং খযা ভিক্খু, নিরাসো অকথংকথী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.
৭. পঠমআসৰসুত্তং
৫৬. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, আসৰা. কতমে তযো? কামাসৰো, ভৰাসৰো, অৰিজ্জাসৰো – ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো আসৰা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৰকো;
আসৰে চ পজানাতি, আসৰানঞ্চ সম্ভৰং.
‘‘যত্থ চেতা নিরুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;
আসৰানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পরিনিব্বুতো’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.
৮. দুতিযআসৰসুত্তং
৫৭. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, আসৰা. কতমে তযো? কামাসৰো, ভৰাসৰো, অৰিজ্জাসৰো – ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো আসৰা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘যস্স কামাসৰো খীণো, অৰিজ্জা চ ৰিরাজিতা;
ভৰাসৰো পরিক্খীণো, ৰিপ্পমুত্তো নিরূপধি;
ধারেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৰা মারং সৰাহিনি’’ন্তি [সৰাহনন্তি (বহূসু)].
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. অট্ঠমং.
৯. তণ্হাসুত্তং
৫৮. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, তণ্হা. কতমা তিস্সো? কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হা – ইমা খো, ভিক্খৰে, তিস্সো তণ্হা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘তণ্হাযোগেন সংযুত্তা, রত্তচিত্তা ভৰাভৰে;
তে যোগযুত্তা মারস্স, অযোগক্খেমিনো জনা;
সত্তা গচ্ছন্তি সংসারং, জাতীমরণগামিনো.
‘‘যে চ তণ্হং পহন্ত্ৰান, ৰীততণ্হা [নিক্কণ্হা চ (সী. ক.)] ভৰাভৰে;
তে ৰে [তে চ (সী. পী. ক.)] পারঙ্গতা [পারগতা (ক. সী. স্যা.)] লোকে, যে পত্তা আসৰক্খয’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. নৰমং.
১০. মারধেয্যসুত্তং
৫৯. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অতিক্কম্ম মারধেয্যং আদিচ্চোৰ ৰিরোচতি. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসেখেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন সমাধিক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন পঞ্ঞাক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি – ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অতিক্কম্ম মারধেয্যং আদিচ্চোৰ ৰিরোচতী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘সীলং সমাধি পঞ্ঞা চ, যস্স এতে সুভাৰিতা;
অতিক্কম্ম মারধেয্যং, আদিচ্চোৰ ৰিরোচতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. দসমং.
পঠমো ৰগ্গো নিট্ঠিতো.
তস্সুদ্দানং –
মূলধাতু অথ ৰেদনা দুৰে, এসনা চ দুৰে আসৰা দুৰে;
তণ্হাতো চ অথ [তণ্হাতো অথ (স্যা.)] মারধেয্যতো, ৰগ্গমাহু পঠমন্তি মুত্তমন্তি.
২. দুতিযৰগ্গো
১. পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুসুত্তং
৬০. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি. কতমানি তীণি? দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘পুঞ্ঞমেৰ সো সিক্খেয্য, আযতগ্গং সুখুদ্রযং;
দানঞ্চ সমচরিযঞ্চ, মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৰযে.
‘‘এতে ধম্মে ভাৰযিত্ৰা, তযো সুখসমুদ্দযে;
অব্যাপজ্ঝং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.
২. চক্খুসুত্তং
৬১. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, চক্খূনি. কতমানি তীণি? মংসচক্খু, দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি চক্খূনী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘মংসচক্খু দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তরং;
এতানি তীণি চক্খূনি, অক্খাসি পুরিসুত্তমো.
‘‘মংসচক্খুস্স উপ্পাদো, মগ্গো দিব্বস্স চক্খুনো;
যতো ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তরং;
যস্স চক্খুস্স পটিলাভা, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.
৩. ইন্দ্রিযসুত্তং
৬২. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি তীণি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং, অঞ্ঞিন্দ্রিযং, অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি ইন্দ্রিযানী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসারিনো;
খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তরা.
‘‘ততো অঞ্ঞা ৰিমুত্তস্স, ঞাণং ৰে হোতি তাদিনো;
অকুপ্পা মে ৰিমুত্তীতি, ভৰসংযোজনক্খযা.
‘‘স ৰে [সচে (সী. স্যা.)] ইন্দ্রিযসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে রতো;
ধারেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৰা মারং সৰাহিনি’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.
৪. অদ্ধাসুত্তং
৬৩. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, অদ্ধা. কতমে তযো? অতীতো অদ্ধা, অনাগতো অদ্ধা, পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা – ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো অদ্ধা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘অক্খেয্যসঞ্ঞিনো সত্তা, অক্খেয্যস্মিং পতিট্ঠিতা;
অক্খেয্যং অপরিঞ্ঞায, যোগমাযন্তি মচ্চুনো.
‘‘অক্খেয্যঞ্চ পরিঞ্ঞায, অক্খাতারং ন মঞ্ঞতি;
ফুট্ঠো ৰিমোক্খো মনসা, সন্তিপদমনুত্তরং.
‘‘স ৰে [সচে (ক.)] অক্খেয্যসম্পন্নো, সন্তো সন্তিপদে রতো;
সঙ্খাযসেৰী ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৰেদগূ’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.
৫. দুচ্চরিতসুত্তং
৬৪. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, দুচ্চরিতানি. কতমানি তীণি? কাযদুচ্চরিতং, ৰচীদুচ্চরিতং, মনোদুচ্চরিতং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি দুচ্চরিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘কাযদুচ্চরিতং কত্ৰা, ৰচীদুচ্চরিতানি চ;
মনোদুচ্চরিতং কত্ৰা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.
‘‘অকত্ৰা কুসলং কম্মং, কত্ৰানাকুসলং বহুং;
কাযস্স ভেদা দুপ্পঞ্ঞো, নিরযং সোপপজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.
৬. সুচরিতসুত্তং
৬৫. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সুচরিতানি. কতমানি তীণি? কাযসুচরিতং, ৰচীসুচরিতং, মনোসুচরিতং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি সুচরিতানী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘কাযদুচ্চরিতং হিত্ৰা, ৰচীদুচ্চরিতানি চ;
মনোদুচ্চরিতং হিত্ৰা, যঞ্চঞ্ঞং দোসসংহিতং.
‘‘অকত্ৰাকুসলং কম্মং, কত্ৰান কুসলং বহুং;
কাযস্স ভেদা সপ্পঞ্ঞো, সগ্গং সো উপপজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.
৭. সোচেয্যসুত্তং
৬৬. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সোচেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযসোচেয্যং, ৰচীসোচেয্যং, মনোসোচেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি সোচেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘কাযসুচিং ৰচীসুচিং [ৰাচাসুচিং (ক.)], চেতোসুচিমনাসৰং;
সুচিং সোচেয্যসম্পন্নং, আহু সব্বপ্পহাযিন’’ন্তি [আহু নিন্হাতপাপকন্তি (অ. নি. ৩.১২২) যুত্ততরং].
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.
৮. মোনেয্যসুত্তং
৬৭. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, মোনেয্যানি. কতমানি তীণি? কাযমোনেয্যং, ৰচীমোনেয্যং, মনোমোনেয্যং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি মোনেয্যানী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘কাযমুনিং ৰচীমুনিং, মনোমুনিমনাসৰং;
মুনিং মোনেয্যসম্পন্নং, আহু নিন্হাতপাপক’’ন্তি [আহু সব্বপ্পহাযিনন্তি (অ. নি. ৩.১২৩)].