১. পত্তসিক্খাপদৰণ্ণনা

৫৯৮. তেন সমযেনাতি পত্তসিক্খাপদং. তত্থ পত্তৰাণিজ্জন্তি গামনিগমাদীসু ৰিচরন্তা পত্তৰাণিজ্জং ৰা করিস্সন্তি. আমত্তিকাপণং ৰাতি অমত্তানি ৰুচ্চন্তি ভাজনানি, তানি যেসং ভণ্ডং তে আমত্তিকা, তেসং আমত্তিকানং আপণং আমত্তিকাপণং, কুলালভণ্ডৰাণিজকাপণন্তি অত্থো.

৬০২. তযো পত্তস্স ৰণ্ণাতি তীণি পত্তস্স পমাণানি. অড্ঢাল়্হকোদনং গণ্হাতীতি মগধনাল়িযা দ্ৰিন্নং তণ্ডুলনাল়ীনং ওদনং গণ্হাতি. মগধনাল়ি নাম অড্ঢতেরসপলা হোতীতি অন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্তং. সীহল়দীপে পকতিনাল়ি মহন্তা, দমিল়নাল়ি খুদ্দকা, মগধনাল়ি পমাণযুত্তা, তায মগধনাল়িযা দিযড্ঢনাল়ি একা সীহল়নাল়ি হোতীতি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তং. চতুভাগং খাদনন্তি ওদনস্স চতুত্থভাগপ্পমাণং খাদনং, তং হত্থহারিযস্স মুগ্গসূপস্স ৰসেন ৰেদিতব্বং. তদুপিযং ব্যঞ্জনন্তি তস্স ওদনস্স অনুরূপং মচ্ছমংসসাকফলকল়ীরাদিব্যঞ্জনং.

তত্রাযং ৰিনিচ্ছযো – অনুপহতপুরাণসালিতণ্ডুলানং সুকোট্টিতপরিসুদ্ধানং দ্ৰে মগধনাল়িযো গহেত্ৰা তেহি তণ্ডুলেহি অনুত্তণ্ডুলং অকিলিন্নং অপিণ্ডিতং সুৰিসদং কুন্দমকুল়রাসিসদিসং অৰস্সাৰিতোদনং পচিত্ৰা নিরৰসেসং পত্তে পক্খিপিত্ৰা তস্স ওদনস্স চতুত্থভাগপ্পমাণো নাতিঘনো নাতিতনুকো হত্থহারিযো সব্বসম্ভারসঙ্খতো মুগ্গসূপো পক্খিপিতব্বো. ততো আলোপস্স আলোপস্স অনুরূপং যাৰচরিমালোপপ্পহোনকং মচ্ছমংসাদিব্যঞ্জনং পক্খিপিতব্বং, সপ্পিতেলতক্করসকঞ্জিকাদীনি পন গণনূপগানি ন হোন্তি, তানি হি ওদনগতিকানেৰ, নেৰ হাপেতুং ন ৰড্ঢেতুং সক্কোন্তি. এৰমেতং সব্বম্পি পক্খিত্তং সচে পত্তস্স মুখৰট্টিযা হেট্ঠিমরাজিসমং তিট্ঠতি, সুত্তেন ৰা হীরেন ৰা ছিন্দন্তস্স সুত্তস্স ৰা হীরস্স ৰা হেট্ঠিমন্তং ফুসতি, অযং উক্কট্ঠো নাম পত্তো. সচে তং রাজিং অতিক্কম্ম থূপীকতং তিট্ঠতি, অযং উক্কট্ঠোমকো নাম পত্তো. সচে তং রাজিং ন সম্পাপুণাতি, অন্তোগতমেৰ হোতি, অযং উক্কট্ঠুক্কট্ঠো নাম পত্তো.

নাল়িকোদনন্তি মগধনাল়িযা একায তণ্ডুলনাল়িযা ওদনং. পত্থোদনন্তি মগধনাল়িযা উপড্ঢনাল়িকোদনং. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অযং পন নামমত্তে ৰিসেসো – সচে নাল়িকোদনাদি সব্বম্পি পক্খিত্তং ৰুত্তনযেনেৰ হেট্ঠিমরাজিসমং তিট্ঠতি, অযং মজ্ঝিমো নাম পত্তো. সচে তং রাজিং অতিক্কম্ম থূপীকতং তিট্ঠতি, অযং মজ্ঝিমোমকো নাম পত্তো. সচে তং রাজিং ন সম্পাপুণাতি অন্তোগতমেৰ হোতি, অযং মজ্ঝিমুক্কট্ঠো নাম পত্তো. সচে পত্থোদনাদি সব্বম্পি পক্খিত্তং হেট্ঠিমরাজিসমং তিট্ঠতি, অযং ওমকো নাম পত্তো. সচে তং রাজিং অতিক্কম্ম থূপীকতং তিট্ঠতি, অযং ওমকোমকো নাম পত্তো. সচে তং রাজিং ন পাপুণাতি অন্তোগতমেৰ হোতি, অযং ওমকুক্কট্ঠো নাম পত্তোতি এৰমেতে নৰ পত্তা. তেসু দ্ৰে অপত্তা উক্কট্ঠুক্কট্ঠো চ ওমকোমকো চ. ‘‘ততো উক্কট্ঠো অপত্তো ওমকো অপত্তো’’তি ইদঞ্হি এতে সন্ধায ৰুত্তং. উক্কট্ঠুক্কট্ঠো হি এত্থ উক্কট্ঠতো উক্কট্ঠত্তা ‘‘ততো উক্কট্ঠো অপত্তো’’তি ৰুত্তো. ওমকোমকো চ ওমকতো ওমকত্তা ততো ওমকো অপত্তোতি ৰুত্তো. তস্মা এতে ভাজনপরিভোগেন পরিভুঞ্জিতব্বা, ন অধিট্ঠানুপগা, ন ৰিকপ্পনুপগা. ইতরে পন সত্ত অধিট্ঠহিত্ৰা ৰা ৰিকপ্পেত্ৰা ৰা পরিভুঞ্জিতব্বা, এৰং অকত্ৰা তং দসাহং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযন্তি তং সত্তৰিধম্পি পত্তং দসাহপরমং কালং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং.

৬০৭. নিস্সগ্গিযং পত্তং অনিস্সজ্জিত্ৰা পরিভুঞ্জতীতি যাগুং পিৰিত্ৰা ধোতে দুক্কটং, খঞ্জকং খাদিত্ৰা ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা ধোতে দুক্কটন্তি এৰং পযোগে পযোগে দুক্কটং.

৬০৮. অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৰিকপ্পেতীতি এত্থ পন পমাণযুত্তস্সপি অধিট্ঠানৰিকপ্পনুপগত্তং এৰং ৰেদিতব্বং – অযোপত্তো পঞ্চহি পাকেহি মত্তিকাপত্তো দ্ৰীহি পাকেহি পক্কো অধিট্ঠানুপগো, উভোপি যং মূলং দাতব্বং, তস্মিং দিন্নেযেৰ. সচে একোপি পাকো ঊনো হোতি, কাকণিকমত্তম্পি ৰা মূলং অদিন্নং, ন অধিট্ঠানুপগো. সচেপি পত্তসামিকো ৰদতি ‘‘যদা তুম্হাকং মূলং ভৰিস্সতি, তদা দস্সথ, অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জথা’’তি নেৰ অধিট্ঠানুপগো হোতি, পাকস্স হি ঊনত্তা পত্তসঙ্খং ন গচ্ছতি, মূলস্স সকলস্স ৰা একদেসস্স ৰা অদিন্নত্তা সকভাৰং ন উপেতি, অঞ্ঞস্সেৰ সন্তকো হোতি, তস্মা পাকে চ মূলে চ নিট্ঠিতেযেৰ অধিট্ঠানুপগো হোতি. যো অধিট্ঠানুপগো, স্ৰেৰ ৰিকপ্পনুপগো, সো হত্থং আগতোপি অনাগতোপি অধিট্ঠাতব্বো ৰিকপ্পেতব্বো ৰা. যদি হি পত্তকারকো মূলং লভিত্ৰা সযং ৰা দাতুকামো হুত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হাকং পত্তং কত্ৰা অসুকদিৰসে নাম পচিত্ৰা ঠপেস্সামী’’তি ৰদতি, ভিক্খু চ তেন পরিচ্ছিন্নদিৰসতো দসাহং অতিক্কামেতি, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. সচে পন পত্তকারকো ‘‘অহং তুম্হাকং পত্তং কত্ৰা পচিত্ৰা সাসনং পেসেস্সামী’’তি ৰত্ৰা তথেৰ করোতি, তেন পেসিতভিক্খু পন তস্স ভিক্খুনো ন আরোচেতি, অঞ্ঞো দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা ‘‘তুম্হাকং, ভন্তে, পত্তো নিট্ঠিতো’’তি আরোচেতি, এতস্স আরোচনং নপমাণং. যদা পন তেন পেসিতোযেৰ আরোচেতি, তস্স ৰচনং সুতদিৰসতো পট্ঠায দসাহং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. সচে পত্তকারকো ‘‘অহং তুম্হাকং পত্তং কত্ৰা পচিত্ৰা কস্সচি হত্থে পহিণিস্সামী’’তি ৰত্ৰা তথেৰ করোতি, পত্তং গহেত্ৰা আগতভিক্খু পন অত্তনো পরিৰেণে ঠপেত্ৰা তস্স ন আরোচেতি, অঞ্ঞো কোচি ভণতি ‘‘অপি, ভন্তে, অধুনা আভতো পত্তো সুন্দরো’’তি! ‘‘কুহিং, আৰুসো, পত্তো’’তি? ‘‘ইত্থন্নামস্স হত্থে পেসিতো’’তি. এতস্সপি ৰচনং ন পমাণং. যদা পন সো ভিক্খু পত্তং দেতি, লদ্ধদিৰসতো পট্ঠায দসাহং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. তস্মা দসাহং অনতিক্কামেত্ৰাৰ অধিট্ঠাতব্বো ৰিকপ্পেতব্বো ৰা.

তত্থ দ্ৰে পত্তস্স অধিট্ঠানা – কাযেন ৰা অধিট্ঠাতি, ৰাচায ৰা অধিট্ঠাতি. তেসং ৰসেন অধিট্ঠহন্তেন চ ‘‘ইমং পত্তং পচ্চুদ্ধরামী’’তি ৰা ‘‘এতং পত্তং পচ্চুদ্ধরামী’’তি ৰা এৰং সম্মুখে ৰা পরম্মুখে ৰা ঠিতং পুরাণপত্তং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা অঞ্ঞস্স ৰা দত্ৰা নৰং পত্তং যত্থ কত্থচি ঠিতং হত্থেন পরামসিত্ৰা ‘‘ইমং পত্তং অধিট্ঠামী’’তি চিত্তেন আভোগং কত্ৰা কাযৰিকারং করোন্তেন কাযেন ৰা অধিট্ঠাতব্বো, ৰচীভেদং কত্ৰা ৰাচায ৰা অধিট্ঠাতব্বো. তত্র দুৰিধং অধিট্ঠানং – সচে হত্থপাসে হোতি ‘‘ইমং পত্তং অধিট্ঠামী’’তি ৰাচা ভিন্দিতব্বা. অথ অন্তোগব্ভে ৰা উপরিপাসাদে ৰা সামন্তৰিহারে ৰা হোতি, ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘এতং পত্তং অধিট্ঠামী’’তি ৰাচা ভিন্দিতব্বা.

অধিট্ঠহন্তেন পন এককেন অধিট্ঠাতুম্পি ৰট্টতি, অঞ্ঞস্স সন্তিকে অধিট্ঠাতুম্পি ৰট্টতি. অঞ্ঞস্স সন্তিকে অযমানিসংসো – সচস্স ‘‘অধিট্ঠিতো নু খো মে, নো’’তি ৰিমতি উপ্পজ্জতি, ইতরো সারেত্ৰা ৰিমতিং ছিন্দিস্সতীতি. সচে কোচি দস পত্তে লভিত্ৰা সব্বেৰ অত্তনাৰ পরিভুঞ্জিতুকামো হোতি, ন সব্বে অধিট্ঠাতব্বা. একং পত্তং অধিট্ঠায পুনদিৰসে তং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা অঞ্ঞো অধিট্ঠাতব্বো. এতেনুপাযেন ৰস্সসতম্পি পরিহরিতুং সক্কা.

এৰং অপ্পমত্তস্স ভিক্খুনো সিযা অধিট্ঠানৰিজহনন্তি? সিযা. সচে হি অযং পত্তং অঞ্ঞস্স ৰা দেতি, ৰিব্ভমতি ৰা সিক্খং ৰা পচ্চক্খাতি, কালং ৰা করোতি, লিঙ্গং ৰাস্স পরিৰত্ততি, পচ্চুদ্ধরতি ৰা, পত্তে ৰা ছিদ্দং হোতি, অধিট্ঠানং ৰিজহতি. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘দিন্নৰিব্ভন্তপচ্চক্খা, কালংকিরিযকতেন চ;

লিঙ্গপচ্চুদ্ধরা চেৰ, ছিদ্দেন ভৰতি সত্তম’’ন্তি.

চোরহরণৰিস্সাসগ্গাহেহিপি ৰিজহতিযেৰ. কিত্তকেন ছিদ্দেন অধিট্ঠানং ভিজ্জতি? যেন কঙ্গুসিত্থং নিক্খমতি চেৰ পৰিসতি চ. ইদঞ্হি সত্তন্নং ধঞ্ঞানং লামকধঞ্ঞসিত্থং, তস্মিং অযচুণ্ণেন ৰা আণিযা ৰা পটিপাকতিকে কতে দসাহব্ভন্তরে পুন অধিট্ঠাতব্বো. অযং তাৰ ‘‘অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৰিকপ্পেতী’’তি এত্থ অধিট্ঠানে ৰিনিচ্ছযো.

ৰিকপ্পনে পন দ্ৰে ৰিকপ্পনা – সম্মুখাৰিকপ্পনা চ পরম্মুখাৰিকপ্পনা চ. কথং সম্মুখাৰিকপ্পনা হোতি? পত্তানং একবহুভাৰং সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৰঞ্চ ঞত্ৰা ‘‘ইমং পত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘ইমে পত্তে’’তি ৰা ‘‘এতং পত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘এতে পত্তে’’তি ৰা ৰত্ৰা ‘‘তুয্হং ৰিকপ্পেমী’’তি ৰত্তব্বং. অযমেকা সম্মুখাৰিকপ্পনা. এত্তাৰতা নিধেতুং ৰট্টতি, পরিভুঞ্জিতুং ৰা ৰিস্সজ্জেতুং ৰা অধিট্ঠাতুং ৰা ন ৰট্টতি. ‘‘ময্হং সন্তকং পরিভুঞ্জ ৰা ৰিস্সজ্জেহি ৰা যথাপচ্চযং ৰা করোহী’’তি এৰং পন ৰুত্তে পচ্চুদ্ধারো নাম হোতি, ততোপভুতি পরিভোগাদযোপি ৰট্টন্তি.

অপরো নযো – তথেৰ পত্তানং একবহুভাৰং সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৰঞ্চ ঞত্ৰা তস্সেৰ ভিক্খুনো সন্তিকে ‘‘ইমং পত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘ইমে পত্তে’’তি ৰা ‘‘এতং পত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘এতে পত্তে’’তি ৰা ৰত্ৰা পঞ্চসু সহধম্মিকেসু অঞ্ঞতরস্স অত্তনা অভিরুচিতস্স যস্স কস্সচি নামং গহেত্ৰা ‘‘তিস্সস্স ভিক্খুনো ৰিকপ্পেমী’’তি ৰা ‘‘তিস্সায ভিক্খুনিযা সিক্খমানায সামণেরস্স তিস্সায সামণেরিযা ৰিকপ্পেমী’’তি ৰা ৰত্তব্বং, অযং অপরাপি সম্মুখাৰিকপ্পনা. এত্তাৰতা নিধেতুং ৰট্টতি, পরিভোগাদীসু পন একম্পি ন ৰট্টতি. তেন পন ভিক্খুনা ‘‘তিস্সস্স ভিক্খুনো সন্তকং…পে… তিস্সায সামণেরিযা সন্তকং পরিভুঞ্জ ৰা ৰিস্সজ্জেহি ৰা যথাপচ্চযং ৰা করোহী’’তি ৰুত্তে পচ্চুদ্ধারো নাম হোতি. ততোপভুতি পরিভোগাদযোপি ৰট্টন্তি.

কথং পরম্মুখাৰিকপ্পনা হোতি? পত্তানং তথেৰ একবহুভাৰং সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৰঞ্চ ঞত্ৰা ‘‘ইমং পত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘ইমে পত্তে’’তি ৰা ‘‘এতং পত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘এতে পত্তে’’তি ৰা ৰত্ৰা ‘‘তুয্হং ৰিকপ্পনত্থায দম্মী’’তি ৰত্তব্বং. তেন ৰত্তব্বো – ‘‘কো তে মিত্তো ৰা সন্দিট্ঠো ৰা’’তি? ততো ইতরেন পুরিমনযেনেৰ ‘‘তিস্সো ভিক্খূতি ৰা…পে… তিস্সা সামণেরী’’তি ৰা ৰত্তব্বং. পুন তেন ভিক্খুনা ‘‘অহং তিস্সস্স ভিক্খুনো দম্মী’’তি ৰা…পে… ‘‘তিস্সায সামণেরিযা দম্মী’’তি ৰা ৰত্তব্বং, অযং পরম্মুখাৰিকপ্পনা. এত্তাৰত্তা নিধেতুং ৰট্টতি, পরিভোগাদীসু পন একম্পি ন ৰট্টতি. তেন পন ভিক্খুনা দুতিযসম্মুখাৰিকপ্পনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ‘‘ইত্থন্নামস্স সন্তকং পরিভুঞ্জ ৰা ৰিস্সজ্জেহি ৰা যথাপচ্চযং ৰা করোহী’’তি ৰুত্তে পচ্চুদ্ধারো নাম হোতি. ততোপভুতি পরিভোগাদযোপি ৰট্টন্তি.

ইমাসং পন দ্ৰিন্নং ৰিকপ্পনানং নানাকরণং, অৰসেসো চ ৰচনক্কমো সব্বো পঠমকথিনসিক্খাপদৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো সদ্ধিং সমুট্ঠানাদীহীতি.

পত্তসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.