পারাজিককণ্ড-অট্ঠকথা (দুতিযো ভাগো)
৩. ততিযপারাজিকং
ততিযং তীহি সুদ্ধেন, যং বুদ্ধেন ৰিভাৰিতং;
পারাজিকং তস্স দানি, পত্তো সংৰণ্ণনাক্কমো.
যস্মা তস্মা সুৰিঞ্ঞেয্যং, যং পুব্বে চ পকাসিতং;
তং ৰজ্জযিত্ৰা অস্সাপি, হোতি সংৰণ্ণনা অযং.
পঠমপঞ্ঞত্তিনিদানৰণ্ণনা
১৬২. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযন্তি এত্থ ৰেসালিযন্তি এৰংনামকে ইত্থিলিঙ্গৰসেন পৰত্তৰোহারে নগরে. তঞ্হি নগরং তিক্খত্তুং পাকারপরিক্খেপৰড্ঢনেন ৰিসালীভূতত্তা ‘‘ৰেসালী’’তি ৰুচ্চতি. ইদম্পি চ নগরং সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তেযেৰ সম্মাসম্বুদ্ধে সব্বাকারেন ৰেপুল্লং পত্তন্তি ৰেদিতব্বং. এৰং গোচরগামং দস্সেত্ৰা নিৰাসট্ঠান মাহ – ‘‘মহাৰনে কূটাগারসালায’’ন্তি. তত্থ মহাৰনং নাম সযংজাতং অরোপিমং সপরিচ্ছেদং মহন্তং ৰনং. কপিলৰত্থুসামন্তা পন মহাৰনং হিমৰন্তেন সহ একাবদ্ধং অপরিচ্ছেদং হুত্ৰা মহাসমুদ্দং আহচ্চ ঠিতং. ইদং তাদিসং ন হোতি, সপরিচ্ছেদং মহন্তং ৰনন্তি মহাৰনং. কূটাগারসালা পন মহাৰনং নিস্সায কতে আরামে কূটাগারং অন্তো কত্ৰা হংসৰট্টকচ্ছদনেন কতা সব্বাকারসম্পন্না বুদ্ধস্স ভগৰতো গন্ধকুটি ৰেদিতব্বা.
অনেকপরিযাযেন অসুভকথং কথেতীতি অনেকেহি কারণেহি অসুভাকারসন্দস্সনপ্পৰত্তং কাযৰিচ্ছন্দনিযকথং কথেতি. সেয্যথিদং – ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা লোমা…পে. … মুত্ত’’ন্তি. কিং ৰুত্তং হোতি? ভিক্খৰে, ইমস্মিং ব্যামমত্তে কল়েৰরে সব্বাকারেনপি ৰিচিনন্তো ন কোচি কিঞ্চি মুত্তং ৰা মণিং ৰা ৰেল়ুরিযং ৰা অগরুং ৰা চন্দনং ৰা কুঙ্কুমং ৰা কপ্পূরং ৰা ৰাসচুণ্ণাদীনি ৰা অণুমত্তম্পি সুচিভাৰং পস্সতি. অথ খো পরমদুগ্গন্ধং জেগুচ্ছং অস্সিরীকদস্সনং কেসলোমাদিনানপ্পকারং অসুচিংযেৰ পস্সতি. তস্মা ন এত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা করণীযো. যেপি হি উত্তমঙ্গে সিরস্মিং জাতা কেসা নাম, তেপি অসুভা চেৰ অসুচিনো চ পটিক্কূলা চ. সো চ নেসং অসুভাসুচিপটিক্কূলভাৰো ৰণ্ণতোপি সণ্ঠানতোপি গন্ধতোপি আসযতোপি ওকাসতোপীতি পঞ্চহি কারণেহি ৰেদিতব্বো. এৰং লোমাদীনন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৮২) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. ইতি ভগৰা একমেকস্মিং কোট্ঠাসে পঞ্চপঞ্চপ্পভেদেন অনেকপরিযাযেন অসুভকথং কথেতি.
অসুভায ৰণ্ণং ভাসতীতি উদ্ধুমাতকাদিৰসেন অসুভমাতিকং নিক্খিপিত্ৰা পদভাজনীযেন তং ৰিভজন্তো ৰণ্ণেন্তো সংৰণ্ণেন্তো অসুভায ৰণ্ণং ভাসতি. অসুভভাৰনায ৰণ্ণং ভাসতীতি যা অযং কেসাদীসু ৰা উদ্ধুমাতকাদীসু ৰা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰত্থূসু অসুভাকারং গহেত্ৰা পৰত্তস্স চিত্তস্স ভাৰনা ৰড্ঢনা ফাতিকম্মং, তস্সা অসুভভাৰনায আনিসংসং দস্সেন্তো ৰণ্ণং ভাসতি, গুণং পরিকিত্তেতি. সেয্যথিদং – ‘‘অসুভভাৰনাভিযুত্তো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কেসাদীসু ৰা ৰত্থূসু উদ্ধুমাতকাদীসু ৰা পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং তিৰিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নং পঠমং ঝানং পটিলভতি. সো তং পঠমজ্ঝানসঙ্খাতং চিত্তমঞ্জূসং নিস্সায ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা উত্তমত্থং অরহত্তং পাপুণাতী’’তি.
তত্রিমানি পঠমস্স ঝানস্স দস লক্খণানি – পারিপন্থিকতো চিত্তৰিসুদ্ধি, মজ্ঝিমস্স সমাধিনিমিত্তস্স পটিপত্তি, তত্থ চিত্তপক্খন্দনং, ৰিসুদ্ধস্স চিত্তস্স অজ্ঝুপেক্খনং, সমথপ্পটিপন্নস্স অজ্ঝুপেক্খনং, একত্তুপট্ঠানস্স অজ্ঝুপেক্খনং, তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা, ইন্দ্রিযানং একরসট্ঠেন তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেন আসেৰনট্ঠেন সম্পহংসনাতি.
তত্রাযং পাল়ি – ‘‘পঠমস্স ঝানস্স কো আদি, কিং মজ্ঝে, কিং পরিযোসানং? পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি, উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে, সম্পহংসনা পরিযোসানং. পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি, আদিস্স কতি লক্খণানি? আদিস্স তীণি লক্খণানি – যো তস্স পরিপন্থো ততো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, ৰিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. যঞ্চ পরিপন্থতো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, যঞ্চ ৰিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, যঞ্চ পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি, আদিস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৰুচ্চতি – ‘পঠমং ঝানং আদিকল্যাণঞ্চেৰ হোতি তিলক্খণসম্পন্নঞ্চ’.
‘‘পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে, মজ্ঝস্স কতি লক্খণানি? মজ্ঝস্স তীণি লক্খণানি – ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, সমথপ্পটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি. যঞ্চ ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ সমথপ্পটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি. পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে, মজ্ঝস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৰুচ্চতি – ‘পঠমং ঝানং মজ্ঝেকল্যাণঞ্চেৰ হোতি তিলক্খণসম্পন্নঞ্চ’.
‘‘পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পরিযোসানং, পরিযোসানস্স কতি লক্খণানি? পরিযোসানস্স চত্তারি লক্খণানি – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা, ইন্দ্রিযানং একরসট্ঠেন সম্পহংসনা, তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেন সম্পহংসনা, আসেৰনট্ঠেন সম্পহংসনা. পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পরিযোসানং, পরিযোসানস্স ইমানি চত্তারি লক্খণানি. তেন ৰুচ্চতি – ‘পঠমং ঝানং পরিযোসানকল্যাণঞ্চেৰ হোতি চতুলক্খণসম্পন্নঞ্চ. ‘‘এৰং তিৰিধত্তগতং চিত্তং তিৰিধকল্যাণকং দসলক্খণসম্পন্নং ৰিতক্কসম্পন্নঞ্চেৰ হোতি ৰিচারসম্পন্নঞ্চ পীতিসম্পন্নঞ্চ সুখসম্পন্নঞ্চ চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নঞ্চ সদ্ধাসম্পন্নঞ্চ ৰীরিযসম্পন্নঞ্চ সতিসম্পন্নঞ্চ সমাধিসম্পন্নঞ্চ পঞ্ঞাসম্পন্নঞ্চা’’তি (পটি. রো. ১.১৫৮).
আদিস্স আদিস্স অসুভসমাপত্তিযা ৰণ্ণং ভাসতীতি ‘‘এৰম্পি ইত্থম্পী’’তি পুনপ্পুনং ৰৰত্থানং কত্ৰা আদিসন্তো অসুভসমাপত্তিযা ৰণ্ণং ভাসতি, আনিসংসং কথেতি, গুণং পরিকিত্তেতি. সেয্যথিদং – ‘‘অসুভসঞ্ঞাপরিচিতেন, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো চেতসা বহুলং ৰিহরতো মেথুনধম্মসমাপত্তিযা চিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৰট্টতি, ন সম্পসারীযতি, উপেক্খা ৰা পাটিকুল্যতা ৰা সণ্ঠাতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কুক্কুটপত্তং ৰা ন্হারুদদ্দুলং ৰা অগ্গিম্হি পক্খিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৰট্টতি, ন সম্পসারীযতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অসুভসঞ্ঞাপরিচিতেন ভিক্খুনো চেতসা বহুলং ৰিহরতো মেথুনধম্মসমাপত্তিযা চিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৰট্টতি, ন সম্পসারীযতী’’তি (অ. নি. ৭.৪৯).
ইচ্ছামহং, ভিক্খৰে, অদ্ধমাসং পটিসল্লীযিতুন্তি অহং ভিক্খৰে একং অদ্ধমাসং পটিসল্লীযিতুং নিলীযিতুং একোৰ হুত্ৰা ৰিহরিতুং ইচ্ছামীতি অত্থো. নম্হি কেনচি উপসঙ্কমিতব্বো অঞ্ঞত্র একেন পিণ্ডপাতনীহারকেনাতি যো অত্তনা পযুত্তৰাচং অকত্ৰা মমত্থায সদ্ধেসু কুলেসু পটিযত্তং পিণ্ডপাতং নীহরিত্ৰা ময্হং উপনামেতি, তং পিণ্ডপাতনীহারকং একং ভিক্খুং ঠপেত্ৰা নম্হি অঞ্ঞেন কেনচি ভিক্খুনা ৰা গহট্ঠেন ৰা উপসঙ্কমিতব্বোতি.
কস্মা পন এৰমাহাতি? অতীতে কির পঞ্চসতা মিগলুদ্দকা মহতীহি দণ্ডৰাগুরাহি অরঞ্ঞং পরিক্খিপিত্ৰা হট্ঠতুট্ঠা একতোযেৰ যাৰজীৰং মিগপক্খিঘাতকম্মেন জীৰিকং কপ্পেত্ৰা নিরযে উপপন্না; তে তত্থ পচ্চিত্ৰা পুব্বে কতেন কেনচিদেৰ কুসলকম্মেন মনুস্সেসু উপপন্না কল্যাণূপনিস্সযৰসেন সব্বেপি ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জঞ্চ উপসম্পদঞ্চ লভিংসু; তেসং ততো মূলাকুসলকম্মতো অৰিপক্কৰিপাকা অপরাপরচেতনা তস্মিং অদ্ধমাসব্ভন্তরে অত্তূপক্কমেন চ পরূপক্কমেন চ জীৰতুপচ্ছেদায ওকাসমকাসি, তং ভগৰা অদ্দস. কম্মৰিপাকো নাম ন সক্কা কেনচি পটিবাহিতুং. তেসু চ ভিক্খূসু পুথুজ্জনাপি অত্থি সোতাপন্নসকদাগামীঅনাগামীখীণাসৰাপি. তত্থ খীণাসৰা অপ্পটিসন্ধিকা, ইতরে অরিযসাৰকা নিযতগতিকা সুগতিপরাযণা, পুথুজ্জনানং পন গতি অনিযতা. অথ ভগৰা চিন্তেসি – ‘‘ইমে অত্তভাৰে ছন্দরাগেন মরণভযভীতা ন সক্খিস্সন্তি গতিং ৰিসোধেতুং, হন্দ নেসং ছন্দরাগপ্পহানায অসুভকথং কথেমি. তং সুত্ৰা অত্তভাৰে ৰিগতচ্ছন্দরাগতায গতিৰিসোধনং কত্ৰা সগ্গে পটিসন্ধিং গণ্হিস্সন্তি. এৰং নেসং মম সন্তিকে পব্বজ্জা সাত্থিকা ভৰিস্সতী’’তি.
ততো তেসং অনুগ্গহায অসুভকথং কথেসি কম্মট্ঠানসীসেন, নো মরণৰণ্ণসংৰণ্ণনাধিপ্পাযেন. কথেত্ৰা চ পনস্স এতদহোসি – ‘‘সচে মং ইমং অদ্ধমাসং ভিক্খূ পস্সিস্সন্তি, ‘অজ্জ একো ভিক্খু মতো, অজ্জ দ্ৰে…পে… অজ্জ দসা’তি আগন্ত্ৰা আগন্ত্ৰা আরোচেস্সন্তি. অযঞ্চ কম্মৰিপাকো ন সক্কা মযা ৰা অঞ্ঞেন ৰা পটিবাহিতুং. স্ৰাহং তং সুত্ৰাপি কিং করিস্সামি? কিং মে অনত্থকেন অনযব্যসনেন সুতেন? হন্দাহং ভিক্খূনং অদস্সনং উপগচ্ছামী’’তি. তস্মা এৰমাহ – ‘‘ইচ্ছামহং, ভিক্খৰে, অদ্ধমাসং পতিসল্লীযিতুং; নম্হি কেনচি উপসঙ্কমিতব্বো অঞ্ঞত্র একেন পিণ্ডপাতনীহারকেনা’’তি.
অপরে পনাহু – ‘‘পরূপৰাদৰিৰজ্জনত্থং এৰং ৰত্ৰা পটিসল্লীনো’’তি. পরে কির ভগৰন্তং উপৰদিস্সন্তি – ‘‘অযং ‘সব্বঞ্ঞূ, অহং সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তী’তি পটিজানমানো অত্তনোপি সাৰকে অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘাতেন্তে নিৰারেতুং ন সক্কোতি. কিমঞ্ঞং সক্খিস্সতী’’তি? তত্থ পণ্ডিতা ৰক্খন্তি – ‘‘ভগৰা পটিসল্লানমনুযুত্তো নযিমং পৰত্তিং জানাতি, কোচিস্স আরোচযিতাপি নত্থি, সচে জানেয্য অদ্ধা নিৰারেয্যা’’তি. ইদং পন ইচ্ছামত্তং, পঠমমেৰেত্থ কারণং. নাস্সুধাতি এত্থ ‘‘অস্সুধা’’তি পদপূরণমত্তে অৰধারণত্থে ৰা নিপাতো; নেৰ কোচি ভগৰন্তং উপসঙ্কমতীতি অত্থো.
অনেকেহি ৰণ্ণসণ্ঠানাদীহি কারণেহি ৰোকারো অস্সাতি অনেকাকারৰোকারো; অনেকাকারৰোকিণ্ণো অনেককারণসম্মিস্সোতি ৰুত্তং হোতি. কো সো? অসুভভাৰনানুযোগো, তং অনেকাকারৰোকারং অসুভভাৰনানুযোগং অনুযুত্তা ৰিহরন্তীতি যুত্তপযুত্তা ৰিহরন্তি. অট্টীযন্তীতি সকেন কাযেন অট্টা দুক্খিতা হোন্তি. হরাযন্তীতি লজ্জন্তি. জিগুচ্ছন্তীতি সঞ্জাতজিগুচ্ছা হোন্তি. দহরোতি তরুণো. যুৰাতি যোব্বনেন সমন্নাগতো. মণ্ডনকজাতিকোতি মণ্ডনকপকতিকো. সীসংন্হাতোতি সীসেন সদ্ধিং ন্হাতো. দহরো যুৰাতি চেত্থ দহরৰচনেন পঠমযোব্বনভাৰং দস্সেতি. পঠমযোব্বনে হি সত্তা ৰিসেসেন মণ্ডনকজাতিকা হোন্তি. সীসংন্হাতোতি ইমিনা মণ্ডনানুযোগকালং. যুৰাপি হি কিঞ্চি কম্মং কত্ৰা সংকিলিট্ঠসরীরো ন মণ্ডনানুযুত্তো হোতি; সীসংন্হাতো পন সো মণ্ডনমেৰানুযুঞ্জতি. অহিকুণপাদীনি দট্ঠুম্পি ন ইচ্ছতি. সো তস্মিং খণে অহিকুণপেন ৰা কুক্কুরকুণপেন ৰা মনুস্সকুণপেন ৰা কণ্ঠে আসত্তেন কেনচিদেৰ পচ্চত্থিকেন আনেত্ৰা কণ্ঠে বদ্ধেন পটিমুক্কেন যথা অট্টীযেয্য হরাযেয্য জিগুচ্ছেয্য; এৰমেৰ তে ভিক্খূ সকেন কাযেন অট্টীযন্তা হরাযন্তা জিগুচ্ছন্তা সো ৰিয পুরিসো তং কুণপং ৰিগতচ্ছন্দরাগতায অত্তনো কাযং পরিচ্চজিতুকামা হুত্ৰা সত্থং আদায অত্তনাপি অত্তানং জীৰিতা ৰোরোপেন্তি. ‘‘ত্ৰং মং জীৰিতা ৰোরোপেহি; অহং ত’’ন্তি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি জীৰিতা ৰোরোপেন্তি.
মিগলণ্ডিকম্পি সমণকুত্তকন্তি মিগলণ্ডিকোতি তস্স নামং; সমণকুত্তকোতি সমণৰেসধারকো. সো কির সিখামত্তং ঠপেত্ৰা সীসং মুণ্ডেত্ৰা একং কাসাৰং নিৰাসেত্ৰা একং অংসে কত্ৰা ৰিহারংযেৰ উপনিস্সায ৰিঘাসাদভাৰেন জীৰতি. তম্পি মিগলণ্ডিকং সমণকুত্তকং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদন্তি. সাধূতি আযাচনত্থে নিপাতো. নোতি উপযোগবহুৰচনং, সাধু আৰুসো অম্হে জীৰিতা ৰোরোপেহীতি ৰুত্তং হোতি. এত্থ চ অরিযা নেৰ পাণাতিপাতং করিংসু ন সমাদপেসুং, ন সমনুঞ্ঞা অহেসুং. পুথুজ্জনা পন সব্বমকংসু. লোহিতকন্তি লোহিতমক্খিতং. যেন ৰগ্গুমুদানদীতি ৰগ্গুমতা লোকস্স পুঞ্ঞসম্মতা নদী. সোপি কির ‘‘তং পাপং তত্থ পৰাহেস্সামী’’তি সঞ্ঞায গতো, নদিযা আনুভাৰেন অপ্পমত্তকম্পি পাপং পহীনং নাম নত্থি.
১৬৩. অহুদেৰ কুক্কুচ্চন্তি তেসু কির ভিক্খূসু কেনচিপি কাযৰিকারো ৰা ৰচীৰিকারো ৰা ন কতো, সব্বে সতা সম্পজানা দক্খিণেন পস্সেন নিপজ্জিংসু. তং অনুস্সরতো তস্স কুক্কুচ্চং অহোসিযেৰ. অহু ৰিপ্পটিসারোতি তস্সেৰ কুক্কুচ্চস্স সভাৰনিযমনত্থমেতং ৰুত্তং. ৰিপ্পটিসারকুক্কুচ্চং অহোসি, ন ৰিনযকুক্কুচ্চন্তি. অলাভা ৰত মেতিআদি কুক্কুচ্চস্স পৰত্তিআকারদস্সনত্থং ৰুত্তং. তত্থ অলাভা ৰত মেতি আযতিং দানি মম হিতসুখলাভা নাম নত্থীতি অনুত্থুনাতি. ‘‘ন ৰত মে লাভা’’তিইমিনা পন তমেৰত্থং দল়্হং করোতি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সচেপি কোচি ‘‘লাভা তে’’তি ৰদেয্য, তং মিচ্ছা, ন ৰত মে লাভাতি. দুল্লদ্ধং ৰত মেতি কুসলানুভাৰেন লদ্ধম্পি ইদং মনুস্সত্তং দুল্লদ্ধং ৰত মে. ন ৰত মে সুলদ্ধন্তিইমিনা পন তমেৰত্থং দল়্হং করোতি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সচেপি কোচি ‘‘সুলদ্ধং তে’’তি ৰদেয্য, তং মিচ্ছা; ন ৰত মে সুলদ্ধন্তি. অপুঞ্ঞং পসুতন্তি অপুঞ্ঞং উপচিতং জনিতং ৰা. কস্মাতি চে? যোহং ভিক্খূ…পে… ৰোরোপেসিন্তি. তস্সত্থো – যো অহং সীলৰন্তে তায এৰ সীলৰন্ততায কল্যাণধম্মে উত্তমধম্মে সেট্ঠধম্মে ভিক্খূ জীৰিতা ৰোরোপেসিন্তি.
অঞ্ঞতরা মারকাযিকাতি নামৰসেন অপাকটা একা ভুম্মদেৰতা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মারপক্খিকা মারস্সনুৰত্তিকা ‘‘এৰমযং মারধেয্যং মারৰিসযং নাতিক্কমিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা সব্বাভরণৰিভূসিতা হুত্ৰা অত্তনো আনুভাৰং দস্সযমানা অভিজ্জমানে উদকে পথৰীতলে চঙ্কমমানা ৰিয আগন্ত্ৰা মিগলণ্ডিকং সমণকুত্তকং এতদৰোচ. সাধু সাধূতি সম্পহংসনত্থে নিপাতো; তস্মা এৰ দ্ৰিৰচনং কতং. অতিণ্ণে তারেসীতি সংসারতো অতিণ্ণে ইমিনা জীৰিতাৰোরোপনেন তারেসি পরিমোচেসীতি. অযং কির এতিস্সা দেৰতায বালায দুম্মেধায লদ্ধি ‘‘যে ন মতা, তে সংসারতো ন মুত্তা. যে মতা, তে মুত্তা’’তি. তস্মা সংসারমোচকমিলক্খা ৰিয এৰংলদ্ধিকা হুত্ৰা তম্পি তত্থ নিযোজেন্তী এৰমাহ. অথ খো মিগলণ্ডিকো সমণকুত্তকো তাৰ ভুসং উপ্পন্নৰিপ্পটিসারোপি তং দেৰতায আনুভাৰং দিস্ৰা ‘‘অযং দেৰতা এৰমাহ – অদ্ধা ইমিনা অত্থেন এৰমেৰ ভৰিতব্ব’’ন্তি নিট্ঠং গন্ত্ৰা ‘‘লাভা কির মে’’তিআদীনি পরিকিত্তযন্তো. ৰিহারেন ৰিহারং পরিৰেণেন পরিৰেণং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদেতীতি তং তং ৰিহারঞ্চ পরিৰেণঞ্চ উপসঙ্কমিত্ৰা দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা অন্তো পৰিসিত্ৰা ভিক্খূ এৰং ৰদতি – ‘‘কো অতিণ্ণো, কং তারেমী’’তি?
হোতিযেৰ ভযন্তি মরণং পটিচ্চ চিত্তুত্রাসো হোতি. হোতি ছম্ভিতত্তন্তি হদযমংসং আদিং কত্ৰা তস্মা সরীরচলনং হোতি; অতিভযেন থদ্ধসরীরত্তন্তিপি একে, থম্ভিতত্তঞ্হি ছম্ভিতত্তন্তি ৰুচ্চতি. লোমহংসোতি উদ্ধংঠিতলোমতা, খীণাসৰা পন সত্তসুঞ্ঞতায সুদিট্ঠত্তা মরণকসত্তমেৰ ন পস্সন্তি, তস্মা তেসং সব্বম্পেতং নাহোসীতি ৰেদিতব্বং. একম্পি ভিক্খুং দ্ৰেপি…পে… সট্ঠিম্পি ভিক্খূ একাহেন জীৰিতা ৰোরোপেসীতি এৰং গণনৰসেন সব্বানিপি তানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি জীৰিতা ৰোরোপেসি.
১৬৪. পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি তেসং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং জীৰিতক্খযপত্তভাৰং ঞত্ৰা ততো একীভাৰতো ৰুট্ঠিতো জানন্তোপি অজানন্তো ৰিয কথাসমুট্ঠাপনত্থং আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি. কিং নু খো আনন্দ তনুভূতো ৰিয ভিক্খুসঙ্ঘোতি আনন্দ ইতো পুব্বে বহূ ভিক্খূ একতো উপট্ঠানং আগচ্ছন্তি, উদ্দেসং পরিপুচ্ছং গণ্হন্তি সজ্ঝাযন্তি, একপজ্জোতো ৰিয আরামো দিস্সতি, ইদানি পন অদ্ধমাসমত্তস্স অচ্চযেন তনুভূতো ৰিয তনুকো মন্দো অপ্পকো ৰিরল়ৰিরল়ো ৰিয জাতো ভিক্খুসঙ্ঘো. কিন্নু খো কারণং, কিং দিসাসু পক্কন্তা ভিক্খূতি?
অথাযস্মা আনন্দো কম্মৰিপাকেন তেসং জীৰিতক্খযপ্পত্তিং অসল্লক্খেন্তো অসুভকম্মট্ঠানানুযোগপচ্চযা পন সল্লক্খেন্তো ‘‘তথা হি পন ভন্তে ভগৰা’’তিআদিং ৰত্ৰা ভিক্খূনং অরহত্তপ্পত্তিযা অঞ্ঞং কম্মট্ঠানং যাচন্তো ‘‘সাধু ভন্তে ভগৰা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – সাধু ভন্তে ভগৰা অঞ্ঞং কারণং আচিক্খতু, যেন ভিক্খুসঙ্ঘো অরহত্তে পতিট্ঠহেয্য; মহাসমুদ্দং ওরোহণতিত্থানি ৰিয হি অঞ্ঞানিপি দসানুস্সতিদসকসিণচতুধাতুৰৰত্থানব্রহ্মৰিহারানাপানসতিপ্পভেদানি বহূনি নিব্বানোরোহণকম্মট্ঠানানি সন্তি. তেসু ভগৰা ভিক্খূ সমস্সাসেত্ৰা অঞ্ঞতরং কম্মট্ঠানং আচিক্খতূতি অধিপ্পাযো.
অথ ভগৰা তথা কাতুকামো থেরং উয্যোজেন্তো ‘‘তেনহানন্দা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰেসালিং উপনিস্সাযাতি ৰেসালিং উপনিস্সায সমন্তা গাৰুতেপি অদ্ধযোজনেপি যাৰতিকা ভিক্খূ ৰিহরন্তি, তে সব্বে সন্নিপাতেহীতি অত্থো. তে সব্বে উপট্ঠানসালাযং সন্নিপাতেত্ৰাতি অত্তনা গন্তুং যুত্তট্ঠানং সযং গন্ত্ৰা অঞ্ঞত্থ দহরভিক্খূ পহিণিত্ৰা মুহুত্তেনেৰ অনৰসেসে ভিক্খূ উপট্ঠানসালাযং সমূহং কত্ৰা. যস্স দানি ভন্তে ভগৰা কালং মঞ্ঞতীতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘো সন্নিপতিতো এস কালো ভিক্খূনং ধম্মকথং কাতুং, অনুসাসনিং দাতুং, ইদানি যস্স তুম্হে কালং জানাথ, তং কত্তব্বন্তি.
আনাপানস্সতিসমাধিকথা
১৬৫. অথ খো ভগৰা…পে… ভিক্খূ আমন্তেসি – অযম্পি খো ভিক্খৰেতি আমন্তেত্ৰা চ পন ভিক্খূনং অরহত্তপ্পত্তিযা পুব্বে আচিক্খিতঅসুভকম্মট্ঠানতো অঞ্ঞং পরিযাযং আচিক্খন্তো ‘‘আনাপানস্সতিসমাধী’’তি আহ.
ইদানি যস্মা ভগৰতা ভিক্খূনং সন্তপণীতকম্মট্ঠানদস্সনত্থমেৰ অযং পাল়ি ৰুত্তা, তস্মা অপরিহাপেত্ৰা অত্থযোজনাক্কমং এত্থ ৰণ্ণনং করিস্সামি. তত্র ‘‘অযম্পি খো ভিক্খৰে’’তি ইমস্স তাৰ পদস্স অযং যোজনা – ভিক্খৰে ন কেৰলং অসুভভাৰনাযেৰ কিলেসপ্পহানায সংৰত্ততি, অপিচ অযম্পি খো আনাপানস্সতিসমাধি…পে… ৰূপসমেতীতি.
অযং পনেত্থ অত্থৰণ্ণনা – আনাপানস্সতীতি অস্সাসপস্সাসপরিগ্গাহিকা সতি. ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং –
‘‘আনন্তি অস্সাসো, নো পস্সাসো. অপানন্তি পস্সাসো, নো অস্সাসো. অস্সাসৰসেন উপট্ঠানং সতি, পস্সাসৰসেন উপট্ঠানং সতি. যো অস্সসতি তস্সুপট্ঠাতি, যো পস্সসতি তস্সুপট্ঠাতী’’তি (পটি. ম. ১.১৬০).
সমাধীতি তায আনাপানপরিগ্গাহিকায সতিযা সদ্ধিং উপ্পন্না চিত্তেকগ্গতা; সমাধিসীসেন চাযং দেসনা, ন সতিসীসেন. তস্মা আনাপানস্সতিযা যুত্তো সমাধি আনাপানস্সতিসমাধি, আনাপানস্সতিযং ৰা সমাধি আনাপানস্সতিসমাধীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ভাৰিতোতি উপ্পাদিতো ৰড্ঢিতো চ. বহুলীকতোতি পুনপ্পুনং কতো. সন্তো চেৰ পণীতো চাতি সন্তো চেৰ পণীতো চেৰ, উভযত্থ এৰসদ্দেন নিযমো ৰেদিতব্বো. কিং ৰুত্তং হোতি? অযঞ্হি যথা অসুভকম্মট্ঠানং কেৰলং পটিৰেধৰসেন সন্তঞ্চ পণীতঞ্চ ওল়ারিকারম্মণত্তা পন পটিকূলারম্মণত্তা চ আরম্মণৰসেন নেৰ সন্তং ন পণীতং, ন এৰং কেনচি পরিযাযেন অসন্তো ৰা অপ্পণীতো ৰা, অপিচ খো আরম্মণসন্ততাযপি সন্তো ৰূপসন্তো নিব্বুতো পটিৰেধসঙ্খাতঅঙ্গসন্ততাযপি আরম্মণপ্পণীততাযপি পণীতো অতিত্তিকরো অঙ্গপ্পণীততাযপীতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সন্তো চেৰ পণীতো চা’’তি.
অসেচনকো চ সুখো চ ৰিহারোতি এত্থ পন নাস্স সেচনন্তি অসেচনকো অনাসিত্তকো অব্বোকিণ্ণো পাটেক্কো আৰেণিকো, নত্থেত্থ পরিকম্মেন ৰা উপচারেন ৰা সন্ততা আদিমনসিকারতো পভুতি অত্তনো সভাৰেনেৰ সন্তো চ পণীতো চাতি অত্থো. কেচি পন অসেচনকোতি অনাসিত্তকো ওজৰন্তো সভাৰেনেৰ মধুরোতি ৰদন্তি. এৰমযং অসেচনকো চ অপ্পিতপ্পিতক্খণে কাযিকচেতসিকসুখপ্পটিলাভায সংৰত্তনতো সুখো চ ৰিহারোতি ৰেদিতব্বো.
উপ্পন্নুপ্পন্নেতি অৰিক্খম্ভিতে অৰিক্খম্ভিতে. পাপকেতি লামকে. অকুসলে ধম্মেতি অকোসল্লসম্ভূতে ধম্মে. ঠানসো অন্তরধাপেতীতি খণেনেৰ অন্তরধাপেতি ৰিক্খম্ভেতি. ৰূপসমেতীতি সুট্ঠু উপসমেতি, নিব্বেধভাগিযত্তা ৰা অনুপুব্বেন অরিযমগ্গৰুড্ঢিপ্পতো সমুচ্ছিন্দতি পটিপ্পস্সম্ভেতীতিপি অত্থো.
সেয্যথাপীতি ওপম্মনিদস্সনমেতং. গিম্হানং পচ্ছিমে মাসেতি আসাল়্হমাসে. ঊহতং রজোজল্লন্তি অদ্ধমাসে ৰাতাতপসুক্খায গোমহিংসাদিপাদপ্পহারসম্ভিন্নায পথৰিযা উদ্ধং হতং ঊহতং আকাসে সমুট্ঠিতং রজঞ্চ রেণুঞ্চ. মহা অকালমেঘোতি সব্বং নভং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা উট্ঠিতো আসাল়্হজুণ্হপক্খে সকলং অদ্ধমাসং ৰস্সনকমেঘো. সো হি অসম্পত্তে ৰস্সকালে উপ্পন্নত্তা অকালমেঘোতি ইধাধিপ্পেতো. ঠানসো অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতীতি খণেনেৰ অদস্সনং নেতি, পথৰিযং সন্নিসীদাপেতি. এৰমেৰ খোতি ওপম্মসম্পটিপাদনমেতং. ততো পরং ৰুত্তনযমেৰ.
ইদানি কথং ভাৰিতো চ ভিক্খৰে আনাপানস্সতিসমাধীতি এত্থ কথন্তি আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনং নানপ্পকারতো ৰিত্থারেতুকম্যতাপুচ্ছা. ভাৰিতো চ ভিক্খৰে আনাপানস্সতিসমাধীতি নানপ্পকারতো ৰিত্থারেতুকম্যতায পুট্ঠধম্মনিদস্সনং. এস নযো দুতিযপদেপি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৰে কেনপকারেন কেনাকারেন কেন ৰিধিনা ভাৰিতো আনাপানস্সতিসমাধি কেনপকারেন বহুলীকতো সন্তো চেৰ…পে… ৰূপসমেতীতি.
ইদানি তমত্থং ৰিত্থারেন্তো ‘‘ইধ ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ ইধ ভিক্খৰে ভিক্খূতি ভিক্খৰে ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. অযঞ্হেত্থ ইধসদ্দো সব্বপ্পকারআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপরিদীপনো অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৰপটিসেধনো চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯). তেন ৰুত্তং – ‘‘ইমস্মিং সাসনে ভিক্খূ’’তি.
অরঞ্ঞগতো ৰা…পে… সুঞ্ঞাগারগতো ৰাতি ইদমস্স আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনানুরূপসেনাসনপরিগ্গহপরিদীপনং. ইমস্স হি ভিক্খুনো দীঘরত্তং রূপাদীসু আরম্মণেসু অনুৰিসটং চিত্তং আনাপানস্সতিসমাধিআরম্মণং অভিরুহিতুং ন ইচ্ছতি. কূটগোণযুত্তরথো ৰিয উপ্পথমেৰ ধাৰতি. তস্মা সেয্যথাপি নাম গোপো কূটধেনুযা সব্বং খীরং পিৰিত্ৰা ৰড্ঢিতং কূটৰচ্ছং দমেতুকামো ধেনুতো অপনেত্ৰা একমন্তে মহন্তং থম্ভং নিখণিত্ৰা তত্থ যোত্তেন বন্ধেয্য. অথস্স সো ৰচ্ছো ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দিত্ৰা পলাযিতুং অসক্কোন্তো তমেৰ থম্ভং উপনিসীদেয্য ৰা উপনিপজ্জেয্য ৰা; এৰমেৰ ইমিনাপি ভিক্খুনা দীঘরত্তং রূপারম্মণাদিরসপানৰড্ঢিতং দুট্ঠচিত্তং দমেতুকামেন রূপাদিআরম্মণতো অপনেত্ৰা অরঞ্ঞং ৰা…পে… সুঞ্ঞাগারং ৰা পৰেসেত্ৰা তত্থ অস্সাসপস্সাসথম্ভে সতিযোত্তেন বন্ধিতব্বং. এৰমস্স তং চিত্তং ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দিত্ৰাপি পুব্বে আচিণ্ণারম্মণং অলভমানং সতিযোত্তং ছিন্দিত্ৰা পলাযিতুং অসক্কোন্তং তমেৰারম্মণং উপচারপ্পনাৰসেন উপনিসীদতি চেৰ উপনিপজ্জতি চ. তেনাহু পোরাণা –
‘‘যথা থম্ভে নিবন্ধেয্য, ৰচ্ছং দম্মং নরো ইধ;
বন্ধেয্যেৰং সকং চিত্তং, সতিযারম্মণে দল়্হ’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২১৭; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৭; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৬৩);
এৰমস্সেতং সেনাসনং ভাৰনানুরূপং হোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ইদমস্স আনাপানস্সতিসমআধিভাৰনানুরূপসেনাসনপরিগ্গহপরিদীপন’’ন্তি.
অথ ৰা যস্মা ইদং কম্মট্ঠানপ্পভেদে মুদ্ধভূতং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং ৰিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৰিহারপদট্ঠানং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ইত্থিপুরিসহত্থিঅস্সাদিসদ্দসমাকুলং গামন্তং অপরিচ্চজিত্ৰা ন সুকরং সম্পাদেতুং, সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্স. অগামকে পন অরঞ্ঞে সুকরং যোগাৰচরেন ইদং কম্মট্ঠানং পরিগ্গহেত্ৰা আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তদেৰ চ পাদকং কত্ৰা সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা অগ্গফলং অরহত্তং সম্পাপুণিতুং, তস্মাস্স অনুরূপংসেনাসনং দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘অরঞ্ঞগতো ৰা’’তিআদিমাহ.
ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো ৰিয হি ভগৰা, সো যথা ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো নগরভূমিং পস্সিত্ৰা সুট্ঠু উপপরিক্খিত্ৰা ‘‘এত্থ নগরং মাপেথা’’তি উপদিসতি, সোত্থিনা চ নগরে নিট্ঠিতে রাজকুলতো মহাসক্কারং লভতি; এৰমেৰ যোগাৰচরস্স অনুরূপসেনাসনং উপপরিক্খিত্ৰা এত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্বন্তি উপদিসতি. ততো তত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুত্তেন যোগিনা কমেন অরহত্তে পত্তে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰা’’তি মহন্তং সক্কারং লভতি. অযং পন ভিক্খু ‘‘দীপিসদিসো’’তি ৰুচ্চতি. যথা হি মহাদীপিরাজা অরঞ্ঞে তিণগহনং ৰা ৰনগহনং ৰা পব্বতগহনং ৰা নিস্সায নিলীযিত্ৰা ৰনমহিংসগোকণ্ণসূকরাদযো মিগে গণ্হাতি; এৰমেৰাযং অরঞ্ঞাদীসু কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো ভিক্খু যথাক্কমেন সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তমগ্গে চেৰ অরিযফলঞ্চ গণ্হাতীতি ৰেদিতব্বো. তেনাহু পোরাণা –
‘‘যথাপি দীপিকো নাম, নিলীযিত্ৰা গণ্হতী মিগে;
তথেৰাযং বুদ্ধপুত্তো, যুত্তযোগো ৰিপস্সকো;
অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰান, গণ্হাতি ফলমুত্তম’’ন্তি. (মি. প. ৬.১.৫);
তেনস্স পরক্কমজৰযোগ্গভূমিং অরঞ্ঞসেনাসনং দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘অরঞ্ঞগতো ৰা’’তিআদিমাহ.
তত্থ অরঞ্ঞগতো ৰাতি অরঞ্ঞন্তি ‘‘নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অরঞ্ঞ’’ন্তি (ৰিভ. ৫২৯) চ ‘‘আরঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পারা. ৬৫৩) চ এৰং ৰুত্তলক্খণেসু অরঞ্ঞেসু অনুরূপং যংকিঞ্চি পৰিৰেকসুখং অরঞ্ঞং গতো. রুক্খমূলগতো ৰাতি রুক্খসমীপং গতো. সুঞ্ঞাগারগতো ৰাতি সুঞ্ঞং ৰিৰিত্তোকাসং গতো. এত্থ চ ঠপেত্ৰা অরঞ্ঞঞ্চ রুক্খমূলঞ্চ অৰসেসসত্তৰিধসেনাসনগতোপি সুঞ্ঞাগারগতোতি ৰত্তুং ৰট্টতি. এৰমস্স উতুত্তযানুকূলং ধাতুচরিযানুকূলঞ্চ আনাপানস্সতিভাৰনানুরূপং সেনাসনং উপদিসিত্ৰা অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিকং সন্তমিরিযাপথং উপদিসন্তো ‘‘নিসীদতী’’তি আহ. অথস্স নিসজ্জায দল়্হভাৰং অস্সাসপস্সাসানং পৰত্তনসুখতং আরম্মণপরিগ্গহূপাযঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা’’তিআদিমাহ.
তত্থ পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনং. আভুজিত্ৰাতি আবন্ধিত্ৰা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপরিমং সরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা, অট্ঠারস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৰা. এৰঞ্হি নিসিন্নস্স চম্মমংসন্হারূনি ন পণমন্তি. অথস্স যা তেসং পণমনপ্পচ্চযা খণে খণে ৰেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু অনুপ্পজ্জমানাসু চিত্তং একগ্গং হোতি. কম্মট্ঠানং ন পরিপততি. ৰুড্ঢিং ফাতিং উপগচ্ছতি.
পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপযিত্ৰা. অথ ৰা ‘‘পরী’’তি পরিগ্গহট্ঠো; ‘‘মুখ’’ন্তি নিয্যানট্ঠো; ‘‘সতী’’তি উপট্ঠানট্ঠো; তেন ৰুচ্চতি – ‘‘পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’তি. এৰং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১৬৪-১৬৫) ৰুত্তনযেনপেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্রাযং সঙ্খেপো – ‘‘পরিগ্গহিতনিয্যানং সতিং কত্ৰা’’তি. সো সতোৰ অস্সসতীতি সো ভিক্খু এৰং নিসীদিত্ৰা এৰঞ্চ সতিং উপট্ঠপেত্ৰা তং সতিং অৰিজহন্তো সতোএৰ অস্সসতি, সতো পস্সসতি, সতোকারী হোতীতি ৰুত্তং হোতি.
ইদানি যেহাকারেহি সতোকারী হোতি, তে দস্সেন্তো ‘‘দীঘং ৰা অস্সসন্তো’’তিআদিমাহ. ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং – ‘‘সো সতোৰ অস্সসতি, সতো পস্সসতী’’তি এতস্সেৰ ৰিভঙ্গে –
‘‘বাত্তিংসায আকারেহি সতোকারী হোতি. দীঘং অস্সাসৰসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতোকারী হোতি. দীঘং পস্সাসৰসেন…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৰসেন পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সাসৰসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সতোকারী হোতী’’তি (পটি. ম. ১.১৬৫).
তত্থ দীঘং ৰা অস্সসন্তোতি দীঘং ৰা অস্সাসং পৰত্তেন্তো. ‘‘অস্সাসো’’তি বহি নিক্খমনৰাতো. ‘‘পস্সাসো’’তি অন্তো পৰিসনৰাতো. সুত্তন্তট্ঠকথাসু পন উপ্পটিপাটিযা আগতং.
তত্থ সব্বেসম্পি গব্ভসেয্যকানং মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনকালে পঠমং অব্ভন্তরৰাতো বহি নিক্খমতি. পচ্ছা বাহিরৰাতো সুখুমং রজং গহেত্ৰা অব্ভন্তরং পৰিসন্তো তালুং আহচ্চ নিব্বাযতি. এৰং তাৰ অস্সাসপস্সাসা ৰেদিতব্বা. যা পন তেসং দীঘরস্সতা, সা অদ্ধানৰসেন ৰেদিতব্বা. যথা হি ওকাসদ্ধানং ফরিত্ৰা ঠিতং উদকং ৰা ৰালিকা ৰা ‘‘দীঘমুদকং দীঘা ৰালিকা, রস্সমুদকং রস্সা ৰালিকা’’তি ৰুচ্চতি. এৰং চুণ্ণৰিচুণ্ণাপি অস্সাসপস্সাসা হত্থিসরীরে অহিসরীরে চ তেসং অত্তভাৰসঙ্খাতং দীঘং অদ্ধানং সণিকং পূরেত্ৰা সণিকমেৰ নিক্খমন্তি, তস্মা ‘‘দীঘা’’তি ৰুচ্চন্তি. সুনখসসাদীনং অত্তভাৰসঙ্খাতং রস্সং অদ্ধানং সীঘং পূরেত্ৰা সীঘমেৰ নিক্খমন্তি, তস্মা ‘‘রস্সা’’তি ৰুচ্চন্তি. মনুস্সেসু পন কেচি হত্থিঅহিআদযো ৰিয কালদ্ধানৰসেন দীঘং অস্সসন্তি চ পস্সসন্তি চ. কেচি সুনখসসাদযো ৰিয রস্সং. তস্মা তেসং কালৰসেন দীঘমদ্ধানং নিক্খমন্তা চ পৰিসন্তা চ তে দীঘা. ইত্তরমদ্ধানং নিক্খমন্তা চ পৰিসন্তা চ ‘‘রস্সা’’তি ৰেদিতব্বা. তত্রাযং ভিক্খু নৰহাকারেহি দীঘং অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ‘‘দীঘং অস্সসামি পস্সসামী’’তি পজানাতি. এৰং পজানতো চস্স একেনাকারেন কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা সম্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বা. যথাহ পটিসম্ভিদাযং –
‘‘কথং দীঘং অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি, দীঘং পস্সসন্তো ‘দীঘং পস্সসামী’তি পজানাতি? দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, দীঘং পস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে পস্সসতি, দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি ছন্দো উপ্পজ্জতি; ছন্দৰসেন ততো সুখুমতরং দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, ছন্দৰসেন ততো সুখুমতরং দীঘং পস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে পস্সসতি, ছন্দৰসেন ততো সুখুমতরং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. ছন্দৰসেন ততো সুখুমতরং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি পামোজ্জং উপ্পজ্জতি; পামোজ্জৰসেন ততো সুখুমতরং দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতি, পামোজ্জৰসেন ততো সুখুমতরং দীঘং পস্সাসং…পে… দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতিপি পস্সসতিপি. পামোজ্জৰসেন ততো সুখুমতরং দীঘং অস্সাসপস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে অস্সসতোপি পস্সসতোপি দীঘং অস্সাসপস্সাসা চিত্তং ৰিৰত্ততি, উপেক্খা সণ্ঠাতি. ইমেহি নৰহি আকারেহি দীঘং অস্সাসপস্সাসা কাযো; উপট্ঠানং সতি; অনুপস্সনা ঞাণং; কাযো উপট্ঠানং, নো সতি; সতি উপট্ঠানঞ্চেৰ সতি চ. তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা’’তি (পটি. ম. ১.১৬৬).
এসেৰ নযো রস্সপদেপি. অযং পন ৰিসেসো – ‘‘যথা এত্থ ‘দীঘং অস্সাসং অদ্ধানসঙ্খাতে’তি ৰুত্তং; এৰমিধ ‘রস্সং অস্সাসং ইত্তরসঙ্খাতে অস্সসতী’’তি আগতং. তস্মা তস্স ৰসেন যাৰ ‘‘তেন ৰুচ্চতি কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা’’তি তাৰ যোজেতব্বং. এৰমযং অদ্ধানৰসেন ইত্তরৰসেন চ ইমেহাকারেহি অস্সাসপস্সাসে পজানন্তো দীঘং ৰা অস্সসন্তো ‘‘দীঘং অস্সসামী’’তি পজানাতি…পে… রস্সং ৰা পস্সসন্তো ‘‘রস্সং পস্সসামী’’তি পজানাতীতি ৰেদিতব্বো.
এৰং পজানতো চস্স –
‘‘দীঘো রস্সো চ অস্সাসো;
পস্সাসোপি চ তাদিসো;
চত্তারো ৰণ্ণা ৰত্তন্তি;
নাসিকগ্গেৰ ভিক্খুনো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২১৯; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৬৩);
সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামি…পে… পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি সকলস্স অস্সাসকাযস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো ‘‘অস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. সকলস্স পস্সাসকাযস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো ‘‘পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি. এৰং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন অস্সসতি চেৰ পস্সসতি চ; তস্মা ‘‘অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতীতি ৰুচ্চতি. একস্স হি ভিক্খুনো চুণ্ণৰিচুণ্ণৰিসটে অস্সাসকাযে পস্সাসকাযে ৰা আদি পাকটো হোতি, ন মজ্ঝপরিযোসানং. সো আদিমেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, মজ্ঝপরিযোসানে কিলমতি. একস্স মজ্ঝং পাকটং হোতি, ন আদিপরিযোসানং. সো মজ্ঝমেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিপরিযোসানে কিলমতি. একস্স পরিযোসানং পাকটং হোতি, ন আদিমজ্ঝং. সো পরিযোসানংযেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিমজ্ঝে কিলমতি. একস্স সব্বম্পি পাকটং হোতি, সো সব্বম্পি পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, ন কত্থচি কিলমতি. তাদিসেন ভৰিতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামি…পে… পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি.
তত্থ সিক্খতীতি এৰং ঘটতি ৰাযমতি. যো ৰা তথাভূতস্স সংৰরো; অযমেত্থ অধিসীলসিক্খা. যো তথাভূতস্স সমাধি; অযং অধিচিত্তসিক্খা. যা তথাভূতস্স পঞ্ঞা; অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি. ইমা তিস্সো সিক্খাযো তস্মিং আরম্মণে তায সতিযা তেন মনসিকারেন সিক্খতি আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্থ যস্মা পুরিমনযে কেৰলং অস্সসিতব্বং পস্সসিতব্বমেৰ চ, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি কাতব্বং; ইতো পট্ঠায পন ঞাণুপ্পাদনাদীসু যোগো করণীযো. তস্মা তত্থ ‘‘অস্সসামীতি পজানাতি পস্সসামীতি পজানাতি’’চ্চেৰ ৰত্তমানকালৰসেন পাল়িং ৰত্ৰা ইতো পট্ঠায কত্তব্বস্স ঞাণুপ্পাদনাদিনো আকারস্স দস্সনত্থং ‘‘সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’’তিআদিনা নযেন অনাগতৰচনৰসেন পাল়ি আরোপিতাতি ৰেদিতব্বা.
পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং অস্সসিস্সামি…পে… পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি ওল়ারিকং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভেন্তো পটিপ্পস্সম্ভেন্তো নিরোধেন্তো ৰূপসমেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.
তত্রেৰং ওল়ারিকসুখুমতা চ পস্সদ্ধি চ ৰেদিতব্বা. ইমস্স হি ভিক্খুনো পুব্বে অপরিগ্গহিতকালে কাযো চ চিত্তঞ্চ সদরথা হোন্তি. ওল়ারিকানং কাযচিত্তানং ওল়ারিকত্তে অৰূপসন্তে অস্সাসপস্সাসাপি ওল়ারিকা হোন্তি, বলৰতরা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনস্স কাযোপি চিত্তম্পি পরিগ্গহিতা হোন্তি, তদা তে সন্তা হোন্তি ৰূপসন্তা. তেসু ৰূপসন্তেসু অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, ‘‘অত্থি নু খো নত্থী’’তি ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তা হোন্তি. সেয্যথাপি পুরিসস্স ধাৰিত্ৰা পব্বতা ৰা ওরোহিত্ৰা মহাভারং ৰা সীসতো ওরোপেত্ৰা ঠিতস্স ওল়ারিকা অস্সাসপস্সাসা হোন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনেস তং পরিস্সমং ৰিনোদেত্ৰা ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ অল্লসাটকং হদযে কত্ৰা সীতায ছাযায নিপন্নো হোতি, অথস্স তে অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হোন্তি, ‘‘অত্থি নু খো নত্থী’’তি ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তা. এৰমেৰ ইমস্স ভিক্খুনো পুব্বে অপরিগ্গহিতকালে কাযো চ…পে… ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তা হোন্তি. তং কিস্স হেতু? তথা হিস্স পুব্বে অপরিগ্গহিতকালে ‘‘ওল়ারিকোল়ারিকে কাযসঙ্খারে পস্সম্ভেমী’’তি আভোগসমন্নাহারমনসিকারপচ্চৰেক্খণা নত্থি, পরিগ্গহিতকালে পন অত্থি. তেনস্স অপরিগ্গহিতকালতো পরিগ্গহিতকালে কাযসঙ্খারো সুখুমো হোতি. তেনাহু পোরাণা –
‘‘সারদ্ধে কাযে চিত্তে চ, অধিমত্তং পৰত্ততি;
অসারদ্ধম্হি কাযম্হি, সুখুমং সম্পৰত্ততী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২২০; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৬৩);
পরিগ্গহেপি ওল়ারিকো, পঠমজ্ঝানূপচারে সুখুমো; তস্মিম্পি ওল়ারিকো পঠমজ্ঝানে সুখুমো. পঠমজ্ঝানে চ দুতিযজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, দুতিযজ্ঝানে সুখুমো. দুতিযজ্ঝানে চ ততিযজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, ততিযজ্ঝানে সুখুমো. ততিযজ্ঝানে চ চতুত্থজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, চতুত্থজ্ঝানে অতিসুখুমো অপ্পৰত্তিমেৰ পাপুণাতি. ইদং তাৰ দীঘভাণকসংযুত্তভাণকানং মতং.
মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘পঠমজ্ঝানে ওল়ারিকো, দুতিযজ্ঝানূপচারে সুখুমো’’তি এৰং হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো উপরূপরিজ্ঝানূপচারেপি সুখুমতরং ইচ্ছন্তি. সব্বেসংযেৰ পন মতেন অপরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো পরিগ্গহিতকালে পটিপ্পস্সম্ভতি, পরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো পঠমজ্ঝানূপচারে…পে… চতুত্থজ্ঝানূপচারে পৰত্তকাযসঙ্খারো চতুত্থজ্ঝানে পটিপ্পস্সম্ভতি. অযং তাৰ সমথে নযো.
ৰিপস্সনাযং পন অপরিগ্গহে পৰত্তো কাযসঙ্খারো ওল়ারিকো, মহাভূতপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, উপাদারূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, সকলরূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, অরূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, রূপারূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, পচ্চযপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, সপ্পচ্চযনামরূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনায সুখুমো. সোপি দুব্বলৰিপস্সনায ওল়ারিকো, বলৰৰিপস্সনায সুখুমো. তত্থ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমেন পচ্ছিমেন পস্সদ্ধি ৰেদিতব্বা. এৰমেত্থ ওল়ারিকসুখুমতা চ পস্সদ্ধি চ ৰেদিতব্বা.
পটিসম্ভিদাযং পনস্স সদ্ধিং চোদনাসোধনাহি এৰমত্থো ৰুত্তো – ‘‘কথং পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং অস্সসিস্সামি…পে… পস্সসিস্সামী’’তি সিক্খতি? কতমে কাযসঙ্খারা? দীঘং অস্সাসা কাযিকা এতে ধম্মা কাযপ্পটিবদ্ধা কাযসঙ্খারা, তে কাযসঙ্খারে পস্সম্ভেন্তো নিরোধেন্তো ৰূপসমেন্তো সিক্খতি. দীঘং পস্সাসা কাযিকা এতে ধম্মা…পে… রস্সং অস্সাসা…পে… রস্সং পস্সাসা… সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী অস্সাসা… সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী পস্সাসা কাযিকা এতে ধম্মা কাযপ্পটিবদ্ধা কাযসঙ্খারা, তে কাযসঙ্খারে পস্সম্ভেন্তো নিরোধেন্তো ৰূপসমেন্তো সিক্খতি.
যথারূপেহি কাযসঙ্খারেহি যা কাযস্স আনমনা ৰিনমনা সন্নমনা পণমনা ইঞ্জনা ফন্দনা চলনা কম্পনা পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.
যথারূপেহি কাযসঙ্খারেহি যা কাযস্স ন আনমনা ন ৰিনমনা ন সন্নমনা ন পণমনা অনিঞ্জনা অফন্দনা অচলনা অকম্পনা, সন্তং সুখুমং পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.
ইতি কির পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি, পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. এৰং সন্তে ৰাতূপলদ্ধিযা চ পভাৰনা ন হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৰনা ন হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৰনা ন হোতি, আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৰনা ন ন হোতি, ন চ নং তং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৰুট্ঠহন্তিপি.
ইতি কির পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং অস্সসিস্সামি…পে… পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. এৰং সন্তে ৰাতূপলদ্ধিযা চ পভাৰনা হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৰনা হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৰনা হোতি, আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৰনা হোতি, তঞ্চ নং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৰুট্ঠহন্তিপি.
যথা কথং ৰিয? সেয্যথাপি কংসে আকোটিতে পঠমং ওল়ারিকা সদ্দা পৰত্তন্তি, ওল়ারিকানং সদ্দানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধারিতত্তা নিরুদ্ধেপি ওল়ারিকে সদ্দে অথ পচ্ছা সুখুমকা সদ্দা পৰত্তন্তি, সুখুমকানং সদ্দানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধারিতত্তা নিরুদ্ধেপি সুখুমকে সদ্দে অথ পচ্ছা সুখুমসদ্দনিমিত্তারম্মণতাপি চিত্তং পৰত্ততি; এৰমেৰ পঠমং ওল়ারিকা অস্সাসপস্সাসা পৰত্তন্তি, ওল়ারিকানং অস্সাসপস্সাসানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধারিতত্তা নিরুদ্ধেপি ওল়ারিকে অস্সাসপস্সাসে অথ পচ্ছা সুখুমকা অস্সাসপস্সাসা পৰত্তন্তি, সুখুমকানং অস্সাসপস্সাসানং নিমিত্তং সুগ্গহিতত্তা সুমনসিকতত্তা সূপধারিতত্তা নিরুদ্ধেপি সুখুমকে অস্সাসপস্সাসে অথ পচ্ছা সুখুমঅস্সাসপস্সাসনিমিত্তারম্মণতাপি চিত্তং ন ৰিক্খেপং গচ্ছতি.
এৰং সন্তে ৰাতূপলদ্ধিযা চ পভাৰনা হোতি, অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৰনা হোতি, আনাপানস্সতিযা চ পভাৰনা হোতি, আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৰনা হোতি, তঞ্চ নং সমাপত্তিং পণ্ডিতা সমাপজ্জন্তিপি ৰুট্ঠহন্তিপি.
পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারন্তি অস্সাসপস্সাসা কাযো, উপট্ঠানং সতি, অনুপস্সনা ঞাণং. কাযো উপট্ঠানং নো সতি, সতি উপট্ঠানঞ্চেৰ সতি চ, তায সতিযা তেন ঞাণেন তং কাযং অনুপস্সতি. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘কাযে কাযানুপস্সনা সতিপট্ঠানভাৰনাতি (পটি. ম. ১.১৭১).
অযং তাৰেত্থ কাযানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তস্স পঠমচতুক্কস্স অনুপুব্বপদৰণ্ণনা.
যস্মা পনেত্থ ইদমেৰ চতুক্কং আদিকম্মিকস্স কম্মট্ঠানৰসেন ৰুত্তং, ইতরানি পন তীণি চতুক্কানি এত্থ পত্তজ্ঝানস্স ৰেদনাচিত্তধম্মানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তানি, তস্মা ইদং কম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা আনাপানস্সতিচতুত্থজ্ঝানপদট্ঠানায ৰিপস্সনায সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিতুকামেন বুদ্ধপুত্তেন যং কাতব্বং তং সব্বং ইধেৰ তাৰ আদিকম্মিকস্স কুলপুত্তস্স ৰসেন আদিতো পভুতি এৰং ৰেদিতব্বং. চতুব্বিধং তাৰ সীলং ৰিসোধেতব্বং. তত্থ তিৰিধা ৰিসোধনা – অনাপজ্জনং, আপন্নৰুট্ঠানং, কিলেসেহি চ অপ্পতিপীল়নং. এৰং ৰিসুদ্ধসীলস্স হি ভাৰনা সম্পজ্জতি. যম্পিদং চেতিযঙ্গণৰত্তং বোধিযঙ্গণৰত্তং উপজ্ঝাযৰত্তং আচরিযৰত্তং জন্তাঘরৰত্তং উপোসথাগারৰত্তং দ্ৰেঅসীতি খন্ধকৰত্তানি চুদ্দসৰিধং মহাৰত্তন্তি ইমেসং ৰসেন আভিসমাচারিকসীলং ৰুচ্চতি, তম্পি সাধুকং পরিপূরেতব্বং. যো হি ‘‘অহং সীলং রক্খামি, কিং আভিসমাচারিকেন কম্ম’’ন্তি ৰদেয্য, তস্স সীলং পরিপূরেস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. আভিসমাচারিকৰত্তে পন পরিপূরে সীলং পরিপূরতি, সীলে পরিপূরে সমাধি গব্ভং গণ্হাতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু আভিসমাচারিকং ধম্মং অপরিপূরেত্ৰা ‘সীলানি পরিপূরেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (অ. নি. ৫.২১) ৰিত্থারেতব্বং. তস্মা তেন যম্পিদং চেতিযঙ্গণৰত্তাদি আভিসমাচারিকসীলং ৰুচ্চতি, তম্পি সাধুকং পরিপূরেতব্বং. ততো –
‘‘আৰাসো চ কুলং লাভো, গণো কম্মঞ্চ পঞ্চমং;
অদ্ধানং ঞাতি আবাধো, গন্থো ইদ্ধীতি তে দসা’’তি.
এৰং ৰুত্তেসু দসসু পলিবোধেসু যো পলিবোধো অত্থি, সো উপচ্ছিন্দিতব্বো.
এৰং উপচ্ছিন্নপলিবোধেন কম্মট্ঠানং উগ্গহেতব্বং. তম্পি দুৰিধং হোতি – সব্বত্থককম্মট্ঠানঞ্চ পারিহারিযকম্মট্ঠানঞ্চ. তত্থ সব্বত্থককম্মট্ঠানং নাম ভিক্খুসঙ্ঘাদীসু মেত্তা মরণস্সতি চ অসুভসঞ্ঞাতিপি একে. কম্মট্ঠানিকেন হি ভিক্খুনা পঠমং তাৰ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সীমট্ঠকভিক্খুসঙ্ঘে মেত্তা ভাৰেতব্বা; ততো সীমট্ঠকদেৰতাসু, ততো গোচরগামে ইস্সরজনে, ততো তত্থ মনুস্সে উপাদায সব্বসত্তেসু. সো হি ভিক্খুসঙ্ঘে মেত্তায সহৰাসীনং মুদুচিত্ততং জনেতি, অথস্স সুখসংৰাসতা হোতি. সীমট্ঠকদেৰতাসু মেত্তায মুদুকতচিত্তাহি দেৰতাহি ধম্মিকায রক্খায সুসংৰিহিতারক্খো হোতি. গোচরগামে ইস্সরজনে মেত্তায মুদুকতচিত্তসন্তানেহি ইস্সরেহি ধম্মিকায রক্খায সুরক্খিতপরিক্খারো হোতি. তত্থ মনুস্সেসু মেত্তায পসাদিতচিত্তেহি তেহি অপরিভূতো হুত্ৰা ৰিচরতি. সব্বসত্তেসু মেত্তায সব্বত্থ অপ্পটিহতচারো হোতি.
মরণস্সতিযা পন ‘‘অৰস্সং মরিতব্ব’’ন্তি চিন্তেন্তো অনেসনং পহায উপরূপরিৰড্ঢমানসংৰেগো অনোলীনৰুত্তিকো হোতি. অসুভসঞ্ঞায দিব্বেসুপি আরম্মণেসু তণ্হা নুপ্পজ্জতি. তেনস্সেতং তযং এৰং বহূপকারত্তা ‘‘সব্বত্থ অত্থযিতব্বং ইচ্ছিতব্ব’’ন্তি কত্ৰা অধিপ্পেতস্স চ যোগানুযোগকম্মস্স পদট্ঠানত্তা ‘‘সব্বত্থককম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি.
অট্ঠতিংসারম্মণেসু পন যং যস্স চরিতানুকূলং, তং তস্স নিচ্চং পরিহরিতব্বত্তা যথাৰুত্তেনেৰ নযেন ‘‘পারিহারিযকম্মট্ঠান’’ন্তিপি ৰুচ্চতি. ইধ পন ইদমেৰ আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ‘‘পারিহারিযকম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন সীলৰিসোধনকথং পলিবোধুপচ্ছেদকথঞ্চ ইচ্ছন্তেন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো গহেতব্বো.
এৰং ৰিসুদ্ধসীলেন পন উপচ্ছিন্নপলিবোধেন চ ইদং কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হন্তেন ইমিনাৰ কম্মট্ঠানেন চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্তস্স বুদ্ধপুত্তস্স সন্তিকে উগ্গহেতব্বং. তং অলভন্তেন অনাগামিস্স, তম্পি অলভন্তেন সকদাগামিস্স, তম্পি অলভন্তেন সোতাপন্নস্স, তম্পি অলভন্তেন আনাপানচতুত্থজ্ঝানলাভিস্স, তম্পি অলভন্তেন পাল়িযা অট্ঠকথায চ অসম্মূল়্হস্স ৰিনিচ্ছযাচরিযস্স সন্তিকে উগ্গহেতব্বং. অরহন্তাদযো হি অত্তনা অধিগতমগ্গমেৰ আচিক্খন্তি. অযং পন গহনপদেসে মহাহত্থিপথং নীহরন্তো ৰিয সব্বত্থ অসম্মূল়্হো সপ্পাযাসপ্পাযং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কথেতি.
তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – তেন ভিক্খুনা সল্লহুকৰুত্তিনা ৰিনযাচারসম্পন্নেন ৰুত্তপ্পকারমাচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰত্তপটিপত্তিযা আরাধিতচিত্তস্স তস্স সন্তিকে পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেতব্বং. তত্রিমে পঞ্চ সন্ধযো – উগ্গহো, পরিপুচ্ছা, উপট্ঠানং, অপ্পনা, লক্খণন্তি. তত্থ ‘‘উগ্গহো’’ নাম কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনং, ‘‘পরিপুচ্ছা’’ নাম কম্মট্ঠানস্স পরিপুচ্ছনা, ‘‘উপট্ঠানং’’ নাম কম্মট্ঠানস্স উপট্ঠানং, ‘‘অপ্পনা’’ নাম কম্মট্ঠানপ্পনা, ‘‘লক্খণং’’ নাম কম্মট্ঠানস্স লক্খণং. ‘‘এৰংলক্খণমিদং কম্মট্ঠান’’ন্তি কম্মট্ঠানসভাৰূপধারণন্তি ৰুত্তং হোতি.
এৰং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হন্তো অত্তনাপি ন কিলমতি, আচরিযম্পি ন ৰিহেঠেতি; তস্মা থোকং উদ্দিসাপেত্ৰা বহুকালং সজ্ঝাযিত্ৰা এৰং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৰা সচে তত্থ সপ্পাযং হোতি, তত্থেৰ ৰসিতব্বং. নো চে তত্থ সপ্পাযং হোতি, আচরিযং আপুচ্ছিত্ৰা সচে মন্দপঞ্ঞো যোজনপরমং গন্ত্ৰা, সচে তিক্খপঞ্ঞো দূরম্পি গন্ত্ৰা অট্ঠারসসেনাসনদোসৰিৰজ্জিতং, পঞ্চসেনাসনঙ্গসমন্নাগতং সেনাসনং উপগম্ম তত্থ ৰসন্তেন উপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেন কতভত্তকিচ্চেন ভত্তসম্মদং পটিৰিনোদেত্ৰা রতনত্তযগুণানুস্সরণেন চিত্তং সম্পহংসেত্ৰা আচরিযুগ্গহতো একপদম্পি অসম্মুস্সন্তেন ইদং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং মনসিকাতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন ইমং কথামগ্গং ইচ্ছন্তেন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৫) গহেতব্বো.
যং পন ৰুত্তং ‘‘ইদং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং মনসিকাতব্ব’’ন্তি তত্রাযং মনসিকারৰিধি –
‘‘গণনা অনুবন্ধনা, ফুসনা ঠপনা সল্লক্খণা;
ৰিৰট্টনা পারিসুদ্ধি, তেসঞ্চ পটিপস্সনা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২২৩; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৬৩);
‘‘গণনা’’তি গণনাযেৰ. ‘‘অনুবন্ধনা’’তি অনুৰহনা. ‘‘ফুসনা’’তি ফুট্ঠট্ঠানং. ‘‘ঠপনা’’তি অপ্পনা. ‘‘সল্লক্খণা’’তি ৰিপস্সনা. ‘‘ৰিৰট্টনা’’তি মগ্গো. ‘‘পারিসুদ্ধী’’তি ফলং. ‘‘তেসঞ্চ পটিপস্সনা’’তি পচ্চৰেক্খণা. তত্থ ইমিনা আদিকম্মিককুলপুত্তেন পঠমং গণনায ইদং কমট্ঠানং মনসিকাতব্বং. গণেন্তেন চ পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন ঠপেতব্বং, দসন্নং উপরি ন নেতব্বং, অন্তরে খণ্ডং ন দস্সেতব্বং. পঞ্চন্নং হেট্ঠা ঠপেন্তস্স হি সম্বাধে ওকাসে চিত্তুপ্পাদো ৰিপ্ফন্দতি, সম্বাধে ৰজে সন্নিরুদ্ধগোগণো ৰিয. দসন্নং উপরি নেন্তস্স গণনানিস্সিতোৰ চিত্তুপ্পাদো হোতি. অন্তরা খণ্ডং দস্সেন্তস্স ‘‘সিখাপ্পত্তং নু খো মে কম্মট্ঠানং, নো’’তি চিত্তং ৰিকম্পতি. তস্মা এতে দোসে ৰজ্জেত্ৰা গণেতব্বং.
গণেন্তেন চ পঠমং দন্ধগণনায ধঞ্ঞমাপকগণনায গণেতব্বং. ধঞ্ঞমাপকো হি নাল়িং পূরেত্ৰা ‘‘এক’’ন্তি ৰত্ৰা ওকিরতি. পুন পূরেন্তো কিঞ্চি কচৰরং দিস্ৰা তং ছড্ডেন্তো ‘‘একং এক’’ন্তি ৰদতি. এস নযো ‘‘দ্ৰে দ্ৰে’’তিআদীসু. এৰমেৰ ইমিনাপি অস্সাসপস্সাসেসু যো উপট্ঠাতি তং গহেত্ৰা ‘‘একং এক’’ন্তি আদিংকত্ৰা যাৰ ‘‘দস দসা’’তি পৰত্তমানং পৰত্তমানং উপলক্খেত্ৰাৰ গণেতব্বং. তস্সেৰং গণযতো নিক্খমন্তা চ পৰিসন্তা চ অস্সাসপস্সাসা পাকটা হোন্তি.
অথানেন তং দন্ধগণনং ধঞ্ঞমাপকগণনং পহায সীঘগণনায গোপালকগণনায গণেতব্বং. ছেকো হি গোপালকো সক্খরাযো উচ্ছঙ্গেন গহেত্ৰা রজ্জুদণ্ডহত্থো পাতোৰ ৰজং গন্ত্ৰা গাৰো পিট্ঠিযং পহরিত্ৰা পলিঘত্থম্ভমত্থকে নিসিন্নো দ্ৰারং পত্তং পত্তংযেৰ গাৰং ‘‘একো দ্ৰে’’তি সক্খরং খিপিত্ৰা খিপিত্ৰা গণেতি. তিযামরত্তিং সম্বাধে ওকাসে দুক্খং ৰুত্থগোগণো নিক্খমন্তো অঞ্ঞমঞ্ঞং উপনিঘংসন্তো ৰেগেন ৰেগেন পুঞ্জো পুঞ্জো হুত্ৰা নিক্খমতি. সো ৰেগেন ৰেগেন ‘‘তীণি চত্তারি পঞ্চ দসা’’তি গণেতিযেৰ. এৰমিমস্সাপি পুরিমনযেন গণযতো অস্সাসপস্সাসা পাকটা হুত্ৰা সীঘং সীঘং পুনপ্পুনং সঞ্চরন্তি. ততো তেন ‘‘পুনপ্পুনং সঞ্চরন্তী’’তি ঞত্ৰা অন্তো চ বহি চ অগ্গহেত্ৰা দ্ৰারপ্পত্তং দ্ৰারপ্পত্তংযেৰ গহেত্ৰা ‘‘একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ, একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ ছ, একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ ছ সত্ত…পে… অট্ঠ… নৰ… দসা’’তি সীঘং সীঘং গণেতব্বমেৰ. গণনাপটিবদ্ধে হি কম্মট্ঠানে গণনাবলেনেৰ চিত্তং একগ্গং হোতি অরিত্তূপত্থম্ভনৰসেন চণ্ডসোতে নাৰাঠপনমিৰ.
তস্সেৰং সীঘং সীঘং গণযতো কম্মট্ঠানং নিরন্তরপ্পৰত্তং ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠাতি. অথ ‘‘নিরন্তরং পৰত্ততী’’তি ঞত্ৰা অন্তো চ বহি চ ৰাতং অপরিগ্গহেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ ৰেগেন ৰেগেন গণেতব্বং. অন্তোপৰিসনৰাতেন হি সদ্ধিং চিত্তং পৰেসযতো অব্ভন্তরং ৰাতব্ভাহতং মেদপূরিতং ৰিয হোতি, বহিনিক্খমনৰাতেন সদ্ধিং চিত্তং নীহরতো বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে চিত্তং ৰিক্খিপতি. ফুট্ঠোকাসে পন সতিং ঠপেত্ৰা ভাৰেন্তস্সেৰ ভাৰনা সম্পজ্জতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অন্তো চ বহি চ ৰাতং অপরিগ্গহেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ ৰেগেন ৰেগেন গণেতব্ব’’ন্তি.
কীৰ চিরং পনেতং গণেতব্বন্তি? যাৰ ৰিনা গণনায অস্সাসপস্সাসারম্মণে সতি সন্তিট্ঠতি. বহি ৰিসটৰিতক্কৰিচ্ছেদং কত্ৰা অস্সাসপস্সাসারম্মণে সতি সণ্ঠপনত্থংযেৰ হি গণনাতি.
এৰং গণনায মনসিকত্ৰা অনুবন্ধনায মনসিকাতব্বং. অনুবন্ধনা নাম গণনং পটিসংহরিত্ৰা সতিযা নিরন্তরং অস্সাসপস্সাসানং অনুগমনং; তঞ্চ খো ন আদিমজ্ঝপরিযোসানানুগমনৰসেন. বহিনিক্খমনৰাতস্স হি নাভি আদি, হদযং মজ্ঝং, নাসিকগ্গং পরিযোসানং. অব্ভন্তরপৰিসনৰাতস্স নাসিকগ্গং আদি, হদযং মজ্ঝং, নাভি পরিযোসানং. তঞ্চস্স অনুগচ্ছতো ৰিক্খেপগতং চিত্তং সারদ্ধায চেৰ হোতি ইঞ্জনায চ. যথাহ –
‘‘অস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো অজ্ঝত্তং ৰিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সারদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ. পস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো বহিদ্ধা ৰিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সারদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চা’’তি (পটি. ম. ১.১৫৭).
তস্মা অনুবন্ধনায মনসিকরোন্তেন ন আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন মনসিকাতব্বং. অপিচ খো ফুসনাৰসেন চ ঠপনাৰসেন চ মনসিকাতব্বং. গণনানুবন্ধনাৰসেন ৰিয হি ফুসনাঠপনাৰসেন ৰিসুং মনসিকারো নত্থি. ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৰ পন গণেন্তো গণনায চ ফুসনায চ মনসি করোতি. তত্থেৰ গণনং পটিসংহরিত্ৰা তে সতিযা অনুবন্ধন্তো অপ্পনাৰসেন চ চিত্তং ঠপেন্তো ‘‘অনুবন্ধনায চ ফুসনায চ ঠপনায চ মনসি করোতী’’তি ৰুচ্চতি. স্ৰাযমত্থো অট্ঠকথাযং ৰুত্তপঙ্গুল়দোৰারিকোপমাহি পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তককচোপমায চ ৰেদিতব্বো.
তত্রাযং পঙ্গুল়োপমা – ‘‘সেয্যথাপি পঙ্গুল়ো দোলায কীল়তং মাতাপুত্তানং দোলং খিপিত্ৰা তত্থেৰ দোলত্থম্ভমূলে নিসিন্নো কমেন আগচ্ছন্তস্স চ গচ্ছন্তস্স চ দোলাফলকস্স উভো কোটিযো মজ্ঝঞ্চ পস্সতি, ন চ উভোকোটিমজ্ঝানং দস্সনত্থং ব্যাৰটো হোতি. এৰমেৰাযং ভিক্খু সতিৰসেন উপনিবন্ধনত্থম্ভমূলে ঠত্ৰা অস্সাসপস্সাসদোলং খিপিত্ৰা তত্থেৰ নিমিত্তে সতিযা নিসিন্নো কমেন আগচ্ছন্তানঞ্চ গচ্ছন্তানঞ্চ ফুট্ঠট্ঠানে অস্সাসপস্সাসানং আদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছন্তো তত্থ চ চিত্তং ঠপেন্তো পস্সতি, ন চ তেসং দস্সনত্থং ব্যাৰটো হোতি. অযং পঙ্গুল়োপমা.
অযং পন দোৰারিকোপমা – ‘‘সেয্যথাপি দোৰারিকো নগরস্স অন্তো চ বহি চ পুরিসে ‘কো ত্ৰং, কুতো ৰা আগতো, কুহিং ৰা গচ্ছসি, কিং ৰা তে হত্থে’তি ন ৰীমংসতি, ন হি তস্স তে ভারা. দ্ৰারপ্পত্তং দ্ৰারপ্পত্তংযেৰ পন ৰীমংসতি; এৰমেৰ ইমস্স ভিক্খুনো অন্তো পৰিট্ঠৰাতা চ বহি নিক্খন্তৰাতা চ ন ভারা হোন্তি, দ্ৰারপ্পত্তা দ্ৰারপ্পত্তাযেৰ ভারাতি. অযং দোৰারিকোপমা.
ককচোপমা পন আদিতোপভুতি এৰং ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনারম্মণমেকচিত্তস্স;
অজানতো চ তযো ধম্মে, ভাৰনানুপলব্ভতি.
‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনারম্মণমেকচিত্তস্স;
জানতো চ তযো ধম্মে, ভাৰনা উপলব্ভতী’’তি. (পটি. ম. ১.১৫৯);
কথং ইমে তযো ধম্মা একচিত্তস্স আরম্মণং ন হোন্তি, ন চিমে তযো ধম্মা অৰিদিতা হোন্তি, ন চ চিত্তং ৰিক্খেপং গচ্ছতি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি, ৰিসেসমধিগচ্ছতি? সেয্যথাপি রুক্খো সমে ভূমিভাগে নিক্খিত্তো, তমেনং পুরিসো ককচেন ছিন্দেয্য, রুক্খে ফুট্ঠককচদন্তানং ৰসেন পুরিসস্স সতি উপট্ঠিতা হোতি, ন আগতে ৰা গতে ৰা ককচদন্তে মনসি করোতি, ন আগতা ৰা গতা ৰা ককচদন্তা অৰিদিতা হোন্তি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি.
যথা রুক্খো সমে ভূমিভাগে নিক্খিত্তো; এৰং উপনিবন্ধননিমিত্তং. যথা ককচদন্তা; এৰং অস্সাসপস্সাসা. যথা রুক্খে ফুট্ঠককচদন্তানং ৰসেন পুরিসস্স সতি উপট্ঠিতা হোতি, ন আগতে ৰা গতে ৰা ককচদন্তে মনসি করোতি, ন আগতা ৰা গতা ৰা ককচদন্তা অৰিদিতা হোন্তি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি, এৰমেৰ ভিক্খু নাসিকগ্গে ৰা মুখনিমিত্তে ৰা সতিং উপট্ঠপেত্ৰা নিসিন্নো হোতি, ন আগতে ৰা গতে ৰা অস্সাসপস্সাসে মনসি করোতি, ন আগতা ৰা গতা ৰা অস্সাসপস্সাসা অৰিদিতা হোন্তি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি, ৰিসেসমধিগচ্ছতি.
পধানন্তি কতমং পধানং? আরদ্ধৰীরিযস্স কাযোপি চিত্তম্পি কম্মনিযং হোতি – ইদং পধানং. কতমো পযোগো? আরদ্ধৰীরিযস্স উপক্কিলেসা পহীযন্তি, ৰিতক্কা ৰূপসম্মন্তি – অযং পযোগো. কতমো ৰিসেসো? আরদ্ধৰীরিযস্স সংযোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তী হোন্তি – অযং ৰিসেসো. এৰং ইমে তযো ধম্মা একচিত্তস্স আরম্মণা ন হোন্তি, ন চিমে তযো ধম্মা অৰিদিতা হোন্তি, ন চ চিত্তং ৰিক্খেপং গচ্ছতি, পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, পযোগঞ্চ সাধেতি, ৰিসেসমধিগচ্ছতি.
‘‘আনাপানস্সতী যস্স, পরিপুণ্ণা সুভাৰিতা;
অনুপুব্বং পরিচিতা, যথা বুদ্ধেন দেসিতা;
সো ইমং লোকং পভাসেতি, অব্ভা মুত্তোৰ চন্দিমা’’তি. (পটি. ম. ১.১৬০);
অযং ককচোপমা. ইধ পনস্স আগতাগতৰসেন অমনসিকারমত্তমেৰ পযোজনন্তি ৰেদিতব্বং. ইদং কম্মট্ঠানং মনসিকরোতো কস্সচি নচিরেনেৰ নিমিত্তঞ্চ উপ্পজ্জতি, অৰসেসজ্ঝানঙ্গপটিমণ্ডিতা অপ্পনাসঙ্খাতা ঠপনা চ সম্পজ্জতি. কস্সচি পন গণনাৰসেনেৰ মনসিকারকালতোপভুতি অনুক্কমতো ওল়ারিকঅস্সাসপস্সাসনিরোধৰসেন কাযদরথে ৰূপসন্তে কাযোপি চিত্তম্পি লহুকং হোতি, সরীরং আকাসে লঙ্ঘনাকারপ্পত্তং ৰিয হোতি. যথা সারদ্ধকাযস্স মঞ্চে ৰা পীঠে ৰা নিসীদতো মঞ্চপীঠং ওনমতি, ৰিকূজতি, পচ্চত্থরণং ৰলিং গণ্হাতি. অসারদ্ধকাযস্স পন নিসীদতো নেৰ মঞ্চপীঠং ওনমতি, ন ৰিকূজতি, ন পচ্চত্থরণং ৰলিং গণ্হাতি, তূলপিচুপূরিতং ৰিয মঞ্চপীঠং হোতি. কস্মা? যস্মা অসারদ্ধো কাযো লহুকো হোতি; এৰমেৰ গণনাৰসেন মনসিকারকালতোপভুতি অনুক্কমতো ওল়ারিকঅস্সাসপস্সাসনিরোধৰসেন কাযদরথে ৰূপসন্তে কাযোপি চিত্তম্পি লহুকং হোতি, সরীরং আকাসে লঙ্ঘনাকারপ্পত্তং ৰিয হোতি.
তস্স ওল়ারিকে অস্সাসপস্সাসে নিরুদ্ধে সুখুমঅস্সাসপস্সাসনিমিত্তারম্মণং চিত্তং পৰত্ততি, তস্মিম্পি নিরুদ্ধে অপরাপরং ততো সুখুমতরসুখুমতমনিমিত্তারম্মণং পৰত্ততিযেৰ. কথং? যথা পুরিসো মহতিযা লোহসলাকায কংসতাল়ং আকোটেয্য, একপ্পহারেন মহাসদ্দো উপ্পজ্জেয্য, তস্স ওল়ারিকসদ্দারম্মণং চিত্তং পৰত্তেয্য, নিরুদ্ধে ওল়ারিকে সদ্দে অথ পচ্ছা সুখুমসদ্দনিমিত্তারম্মণং, তস্মিম্পি নিরুদ্ধে অপরাপরং ততো সুখুমতরসুখুমতমসদ্দনিমিত্তারম্মণং চিত্তং পৰত্ততেৰ; এৰন্তি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘সেয্যথাপি কংসে আকোটিতে’’তি (পটি. ম. ১.১৭১) ৰিত্থারো.
যথা হি অঞ্ঞানি কম্মট্ঠানানি উপরূপরি ৰিভূতানি হোন্তি, ন তথা ইদং. ইদং পন উপরূপরি ভাৰেন্তস্স ভাৰেন্তস্স সুখুমত্তং গচ্ছতি, উপট্ঠানম্পি ন উপগচ্ছতি. এৰং অনুপট্ঠহন্তে পন তস্মিং ন তেন ভিক্খুনা উট্ঠাযাসনা চম্মখণ্ডং পপ্ফোটেত্ৰা গন্তব্বং. কিং কাতব্বং? ‘‘আচরিযং পুচ্ছিস্সামী’’তি ৰা ‘‘নট্ঠং দানি মে কম্মট্ঠান’’ন্তি ৰা ন ৰুট্ঠাতব্বং, ইরিযাপথং ৰিকোপেত্ৰা গচ্ছতো হি কম্মট্ঠানং নৰনৰমেৰ হোতি. তস্মা যথানিসিন্নেনেৰ দেসতো আহরিতব্বং.
তত্রাযং আহরণূপাযো. তেন হি ভিক্খুনা কম্মট্ঠানস্স অনুপট্ঠহনভাৰং ঞত্ৰা ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং – ‘‘ইমে অস্সাসপস্সাসা নাম কত্থ অত্থি, কত্থ নত্থি, কস্স ৰা অত্থি, কস্স ৰা নত্থী’’তি. অথেৰং পটিসঞ্চিক্খতা ‘‘ইমে অন্তোমাতুকুচ্ছিযং নত্থি, উদকে নিমুগ্গানং নত্থি, তথা অসঞ্ঞীভূতানং মতানং চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নানং রূপারূপভৰসমঙ্গীনং নিরোধসমাপন্নান’’ন্তি ঞত্ৰা এৰং অত্তনাৰ অত্তা পটিচোদেতব্বো – ‘‘ননু ত্ৰং, পণ্ডিত, নেৰ মাতুকুচ্ছিগতো, ন উদকে নিমুগ্গো, ন অসঞ্ঞীভূতো, ন মতো, ন চতুত্থজ্ঝানসমআপন্নো, ন রূপারূপভৰসমঙ্গী, ন নিরোধসমাপন্নো, অত্থিযেৰ তে অস্সাসপস্সাসা, মন্দপঞ্ঞতায পন পরিগ্গহেতুং ন সক্কোসী’’তি. অথানেন পকতিফুট্ঠৰসেনেৰ চিত্তং ঠপেত্ৰা মনসিকারো পৰত্তেতব্বো. ইমে হি দীঘনাসিকস্স নাসা পুটং ঘট্টেন্তা পৰত্তন্তি, রস্সনাসিকস্স উত্তরোট্ঠং. তস্মানেন ইমং নাম ঠানং ঘট্টেন্তীতি নিমিত্তং পট্ঠপেতব্বং. ইমমেৰ হি অত্থৰসং পটিচ্চ ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স আনাপানস্সতিভাৰনং ৰদামী’’তি (ম. নি. ৩.১৪৯; সং. নি. ৫.৯৯২). কিঞ্চাপি হি যংকিঞ্চি কম্মট্ঠানং সতস্স সম্পজানস্সেৰ সম্পজ্জতি, ইতো অঞ্ঞং পন মনসিকরোন্তস্স পাকটং হোতি. ইদং পন আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং গরুকং গরুকভাৰনং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধপুত্তানং মহাপুরিসানমেৰ মনসিকারভূমিভূতং, ন চেৰ ইত্তরং, ন চ ইত্তরসত্তসমাসেৰিতং. যথা যথা মনসি করীযতি, তথা তথা সন্তঞ্চেৰ হোতি সুখুমঞ্চ. তস্মা এত্থ বলৰতী সতি চ পঞ্ঞা চ ইচ্ছিতব্বা.
যথা হি মট্ঠসাটকস্স তুন্নকরণকালে সূচিপি সুখুমা ইচ্ছিতব্বা, সূচিপাসৰেধনম্পি ততো সুখুমতরং; এৰমেৰ মট্ঠসাটকসদিসস্স ইমস্স কম্মট্ঠানস্স ভাৰনাকালে সূচিপটিভাগা সতিপি সূচিপাসৰেধনপটিভাগা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞাপি বলৰতী ইচ্ছিতব্বা. তাহি চ পন সতিপঞ্ঞাহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্র পকতিফুট্ঠোকাসা পরিযেসিতব্বা.
যথা পন কস্সকো কসিং কসিত্ৰা বলিবদ্দে মুঞ্চিত্ৰা গোচরাভিমুখে কত্ৰা ছাযায নিসিন্নো ৰিস্সমেয্য, অথস্স তে বলিবদ্দা ৰেগেন অটৰিং পৰিসেয্যুং. যো হোতি ছেকো কস্সকো সো পুন তে গহেত্ৰা যোজেতুকামো ন তেসং অনুপদং গন্ত্ৰা অটৰিং আহিণ্ডতি. অথ খো রস্মিঞ্চ পতোদঞ্চ গহেত্ৰা উজুকমেৰ তেসং নিপাততিত্থং গন্ত্ৰা নিসীদতি ৰা নিপজ্জতি ৰা. অথ তে গোণে দিৰসভাগং চরিত্ৰা নিপাততিত্থং ওতরিত্ৰা ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ পচ্চুত্তরিত্ৰা ঠিতে দিস্ৰা রস্মিযা বন্ধিত্ৰা পতোদেন ৰিজ্ঝন্তো আনেত্ৰা যোজেত্ৰা পুন কম্মং করোতি; এৰমেৰ তেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্র পকতিফুট্ঠোকাসা পরিযেসিতব্বা. সতিরস্মিং পন পঞ্ঞাপতোদঞ্চ গহেত্ৰা পকতিফুট্ঠোকাসে চিত্তং ঠপেত্ৰা মনসিকারো পৰত্তেতব্বো. এৰঞ্হিস্স মনসিকরোতো নচিরস্সেৰ তে উপট্ঠহন্তি, নিপাততিত্থে ৰিয গোণা. ততো তেন সতিরস্মিযা বন্ধিত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে যোজেত্ৰা পঞ্ঞাপতোদেন ৰিজ্ঝন্তেন পুন কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্বং; তস্সেৰমনুযুঞ্জতো নচিরস্সেৰ নিমিত্তং উপট্ঠাতি. তং পনেতং ন সব্বেসং একসদিসং হোতি; অপিচ খো কস্সচি সুখসম্ফস্সং উপ্পাদযমানো তূলপিচু ৰিয, কপ্পাসপিচু ৰিয, ৰাতধারা ৰিয চ উপট্ঠাতীতি একচ্চে আহু.
অযং পন অট্ঠকথাৰিনিচ্ছযো – ইদঞ্হি কস্সচি তারকরূপং ৰিয, মণিগুল়িকা ৰিয, মুত্তাগুল়িকা ৰিয চ কস্সচি খরসম্ফস্সং হুত্ৰা কপ্পাসট্ঠি ৰিয, সারদারুসূচি ৰিয চ কস্সচি দীঘপামঙ্গসুত্তং ৰিয, কুসুমদামং ৰিয, ধূমসিখা ৰিয চ কস্সচি ৰিত্থত মক্কটকসুত্তং ৰিয, ৰলাহকপটলং ৰিয, পদুমপুপ্ফং ৰিয, রথচক্কং ৰিয, চন্দমণ্ডলং ৰিয, সূরিযমণ্ডলং ৰিয চ উপট্ঠাতি. তঞ্চ পনেতং যথা সম্বহুলেসু ভিক্খূসু সুত্তন্তং সজ্ঝাযিত্ৰা নিসিন্নেসু একেন ভিক্খুনা ‘‘তুম্হাকং কীদিসং হুত্ৰা ইদং সুত্তং উপট্ঠাতী’’তি ৰুত্তে একো ‘‘ময্হং মহতী পব্বতেয্যা নদী ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠাতী’’তি আহ. অপরো ‘‘ময্হং একা ৰনরাজি ৰিয’’. অঞ্ঞো ‘‘ময্হং সীতচ্ছাযো সাখাসম্পন্নো ফলভারভরিতরুক্খো ৰিযা’’তি. তেসঞ্হি তং একমেৰ সুত্তং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. এৰং একমেৰ কম্মট্ঠানং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. সঞ্ঞজঞ্হি এতং সঞ্ঞানিদানং সঞ্ঞাপ্পভৰং তস্মা সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতীতি ৰেদিতব্বং.
এত্থ চ অঞ্ঞমেৰ অস্সাসারম্মণং চিত্তং, অঞ্ঞং পস্সাসারম্মণং, অঞ্ঞং নিমিত্তারম্মণং যস্স হি ইমে তযো ধম্মা নত্থি, তস্স কম্মট্ঠানং নেৰ অপ্পনং ন উপচারং পাপুণাতি. যস্স পনিমে তযো ধম্মা অত্থি, তস্সেৰ কম্মট্ঠানং অপ্পনঞ্চ উপচারঞ্চ পাপুণাতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনারম্মণমেকচিত্তস্স;
অজানতো চ তযো ধম্মে, ভাৰনানুপলব্ভতি.
‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনারম্মণমেকচিত্তস্স;
জানতো চ তযো ধম্মে, ভাৰনা উপলব্ভতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২৩১);
এৰং উপট্ঠিতে পন নিমিত্তে তেন ভিক্খুনা আচরিযসন্তিকং গন্ত্ৰা আরোচেতব্বং – ‘‘ময্হং, ভন্তে, এৰরূপং নাম উপট্ঠাতী’’তি. আচরিযেন পন ‘‘এতং নিমিত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘ন নিমিত্ত’’ন্তি ৰা ন ৰত্তব্বং. ‘‘এৰং হোতি, আৰুসো’’তি ৰত্ৰা পন ‘‘পুনপ্পুনং মনসি করোহী’’তি ৰত্তব্বো. ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি হি ৰুত্তে ৰোসানং আপজ্জেয্য; ‘‘ন নিমিত্ত’’ন্তি ৰুত্তে নিরাসো ৰিসীদেয্য. তস্মা তদুভযম্পি অৰত্ৰা মনসিকারেযেৰ নিযোজেতব্বোতি. এৰং তাৰ দীঘভাণকা. মজ্ঝিমভাণকা পনাহু – ‘‘নিমিত্তমিদং, আৰুসো, কম্মট্ঠানং পুনপ্পুনং মনসি করোহি সপ্পুরিসাতি ৰত্তব্বো’’তি. অথানেন নিমিত্তেযেৰ চিত্তং ঠপেতব্বং. এৰমস্সাযং ইতো পভুতি ঠপনাৰসেন ভাৰনা হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –
‘‘নিমিত্তে ঠপযং চিত্তং, নানাকারং ৰিভাৰযং;
ধীরো অস্সাসপস্সাসে, সকং চিত্তং নিবন্ধতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২৩২; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৬৩);
তস্সেৰং নিমিত্তুপট্ঠানতো পভুতি নীৰরণানি ৰিক্খম্ভিতানেৰ হোন্তি কিলেসা সন্নিসিন্নাৰ সতি উপট্ঠিতাযেৰ, চিত্তং সমাহিতমেৰ. ইদঞ্হি দ্ৰীহাকারেহি চিত্তং সমাহিতং নাম হোহি – উপচারভূমিযং ৰা নীৰরণপ্পহানেন, পটিলাভভূমিযং ৰা অঙ্গপাতুভাৰেন. তত্থ ‘‘উপচারভূমী’’তি উপচারসমাধি; ‘‘পটিলাভভূমী’’তি অপ্পনাসমাধি. তেসং কিং নানাকরণং? উপচারসমাধি কুসলৰীথিযং জৰিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি, অপ্পনাসমাধি দিৰসভাগে অপ্পেত্ৰা নিসিন্নস্স দিৰসভাগম্পি কুসলৰীথিযং জৰতি, ন ভৰঙ্গং ওতরতি. ইমেসু দ্ৰীসু সমাধীসু নিমিত্তপাতুভাৰেন উপচারসমাধিনা সমাহিতং চিত্তং হোতি. অথানেন তং নিমিত্তং নেৰ ৰণ্ণতো মনসিকাতব্বং, ন লক্খণতো পচ্চৰেক্খিতব্বং. অপিচ খো খত্তিযমহেসিযা চক্কৰত্তিগব্ভো ৰিয কস্সকেন সালিযৰগব্ভো ৰিয চ অপ্পমত্তেন রক্খিতব্বং; রক্খিতং হিস্স ফলদং হোতি.
‘‘নিমিত্তং রক্খতো লদ্ধ, পরিহানি ন ৰিজ্জতি;
আরক্খম্হি অসন্তম্হি, লদ্ধং লদ্ধং ৰিনস্সতী’’তি.
তত্রাযং রক্খণূপাযো – তেন ভিক্খুনা আৰাসো, গোচরো, ভস্সং, পুগ্গলো, ভোজনং, উতু, ইরিযাপথোতি ইমানি সত্ত অসপ্পাযানি ৰজ্জেত্ৰা তানেৰ সত্ত সপ্পাযানি সেৰন্তেন পুনপ্পুনং তং নিমিত্তং মনসিকাতব্বং.
এৰং সপ্পাযসেৰনেন নিমিত্তং থিরং কত্ৰা ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং গমযিত্ৰা ৰত্থুৰিসদকিরিযা, ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনতা, নিমিত্তকুসলতা, যস্মিং সমযে চিত্তং সপগ্গহেতব্ব তস্মিং সমযে চিত্তপগ্গণ্হনা, যস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গহেতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তনিগ্গণ্হনা, যস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসেতব্বং তস্মিং সমযে সম্পহংসেতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তসম্পহংসনা, যস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খিতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তঅজ্ঝুপেক্খনা, অসমাহিতপুগ্গলপরিৰজ্জনা, সমাহিতপুগ্গলসেৰনা, তদধিমুত্ততাতি ইমানি দস অপ্পনাকোসল্লানি অৰিজহন্তেন যোগো করণীযো.
তস্সেৰং অনুযুত্তস্স ৰিহরতো ইদানি অপ্পনা উপ্পজ্জিস্সতীতি ভৰঙ্গং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা নিমিত্তারম্মণং মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি. তস্মিঞ্চ নিরুদ্ধে তদেৰারম্মণং গহেত্ৰা চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি, যেসং পঠমং পরিকম্মং, দুতিযং উপচারং, ততিযং অনুলোমং, চতুত্থং গোত্রভু, পঞ্চমং অপ্পনাচিত্তং. পঠমং ৰা পরিকম্মঞ্চেৰ উপচারঞ্চ, দুতিযং অনুলোমং, ততিযং গোত্রভু, চতুত্থং অপ্পনাচিত্তন্তি ৰুচ্চতি. চতুত্থমেৰ হি পঞ্চমং ৰা অপ্পেতি, ন ছট্ঠং সত্তমং ৰা আসন্নভৰঙ্গপাতত্তা.
আভিধম্মিকগোদত্তত্থেরো পনাহ – ‘‘আসেৰনপচ্চযেন কুসলা ধম্মা বলৰন্তো হোন্তি; তস্মা ছট্ঠং সত্তমং ৰা অপ্পেতী’’তি. তং অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তং. তত্থ পুব্বভাগচিত্তানি কামাৰচরানি হোন্তি, অপ্পনাচিত্তং পন রূপাৰচরং. এৰমনেন পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং, পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং, দসলক্খণসম্পন্নং, তিৰিধকল্যাণং, পঠমজ্ঝানং অধিগতং হোতি. সো তস্মিংযেৰারম্মণে ৰিতক্কাদযো ৰূপসমেত্ৰা দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানানি পাপুণাতি. এত্তাৰতা চ ঠপনাৰসেন ভাৰনায পরিযোসানপ্পত্তো হোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপকথা. ৰিত্থারো পন ইচ্ছন্তেন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো গহেতব্বো.
এৰং পত্তচতুত্থজ্ঝানো পনেত্থ ভিক্খু সল্লক্খণাৰিৰট্টনাৰসেন কম্মট্ঠানং ৰড্ঢেত্ৰা পারিসুদ্ধিং পত্তুকামো তদেৰ ঝানং আৰজ্জনসমাপজ্জনঅধিট্ঠানৰুট্ঠানপচ্চৰেক্খণসঙ্খাতেহি পঞ্চহাকারেহি ৰসিপ্পত্তং পগুণং কত্ৰা অরূপপুব্বঙ্গমং ৰা রূপং, রূপপুব্বঙ্গমং ৰা অরূপন্তি রূপারূপং পরিগ্গহেত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেতি. কথং? সো হি ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা ঝানঙ্গানি পরিগ্গহেত্ৰা তেসং নিস্সযং হদযৰত্থুং তং নিস্সযানি চ ভূতানি তেসঞ্চ নিস্সযং সকলম্পি করজকাযং পস্সতি. ততো ‘‘ঝানঙ্গানি অরূপং, ৰত্থাদীনি রূপ’’ন্তি রূপারূপং ৰৰত্থপেতি.
অথ ৰা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠহিত্ৰা কেসাদীসু কোট্ঠাসেসু পথৰীধাতুআদিৰসেন চত্তারি ভূতানি তংনিস্সিতরূপানি চ পরিগ্গহেত্ৰা যথাপরিগ্গহিতরূপারম্মণং যথাপরিগ্গহিতরূপৰত্থুদ্ৰারারম্মণং ৰা সসম্পযুত্তধম্মং ৰিঞ্ঞাণঞ্চ পস্সতি. ততো ‘‘ভূতাদীনি রূপং সসম্পযুত্তধম্মং ৰিঞ্ঞাণং অরূপ’’ন্তি ৰৰত্থপেতি.
অথ ৰা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠহিত্ৰা অস্সাসপস্সাসানং সমুদযো করজকাযো চ চিত্তঞ্চাতি পস্সতি. যথা হি কম্মারগগ্গরিযা ধমমানায ভস্তঞ্চ পুরিসস্স চ তজ্জং ৰাযামং পটিচ্চ ৰাতো সঞ্চরতি; এৰমেৰ কাযঞ্চ চিত্তঞ্চ পটিচ্চ অস্সাসপস্সাসাতি. ততো অস্সাসপস্সাসে চ কাযঞ্চ রূপং, চিত্তঞ্চ তংসম্পযুত্তধম্মে চ অরূপন্তি ৰৰত্থপেতি.
এৰং নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা তস্স পচ্চযং পরিযেসতি, পরিযেসন্তো চ তং দিস্ৰা তীসুপি অদ্ধাসু নামরূপস্স পৰত্তিং আরব্ভ কঙ্খং ৰিতরতি. ৰিতিণ্ণকঙ্খো কলাপসম্মসনৰসেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা উদযব্বযানুপস্সনায পুব্বভাগে উপ্পন্নে ওভাসাদযো দস ৰিপস্সনুপক্কিলেসে পহায উপক্কিলেসৰিমুত্তং পটিপদাঞাণং ‘‘মগ্গো’’তি ৰৰত্থপেত্ৰা উদযং পহায ভঙ্গানুপস্সনং পত্ৰা নিরন্তরং ভঙ্গানুপস্সনেন ভযতো উপট্ঠিতেসু সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দন্তো ৰিরজ্জন্তো ৰিমুচ্চন্তো যথাক্কমং চত্তারো অরিযমগ্গে পাপুণিত্ৰা অরহত্তফলে পতিট্ঠায একূনৰীসতিভেদস্স পচ্চৰেক্খণঞাণস্স পরিযন্তপ্পত্তো সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যো হোতি. এত্তাৰতা চস্স গণনং আদিং কত্ৰা ৰিপস্সনাপরিযোসানা আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনা চ সমত্তা হোতীতি.
অযং সব্বাকারতো পঠমচতুক্কৰণ্ণনা.
ইতরেসু পন তীসু চতুক্কেসু যস্মা ৰিসুং কম্মট্ঠানভাৰনানযো নাম নত্থি; তস্মা অনুপদৰণ্ণনানযেনেৰ নেসং অত্থো ৰেদিতব্বো. পীতিপ্পটিসংৰেদীতি পীতিং পটিসংৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৰীহাকারেহি পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি – আরম্মণতো চ অসম্মোহতো চ.
কথং আরম্মণতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জতি, তস্স সমাপত্তিক্খণে ঝানপটিলাভেন আরম্মণতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি আরম্মণস্স পটিসংৰিদিতত্তা.
কথং অসম্মোহতো? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তকপীতিং খযতো ৰযতো সম্মসতি, তস্স ৰিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৰেধেন অসম্মোহতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং –
‘‘দীঘং অস্সাসৰসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি. দীঘং পস্সাসৰসেন…পে… রস্সং অস্সাসৰসেন… রস্সং পস্সাসৰসেন… সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী অস্সাসৰসেন… সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী পস্সাসৰসেন… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং অস্সাসৰসেন… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং পস্সাসৰসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতি, তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি. আৰজ্জতো সা পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি জানতো… পস্সতো… পচ্চৰেক্খতো… চিত্তং অধিট্ঠহতো… সদ্ধায অধিমুচ্চতো… ৰীরিযং পগ্গণ্হতো… সতিং উপট্ঠাপযতো… চিত্তং সমাদহতো… পঞ্ঞায পজানতো… অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানতো… পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানতো… পহাতব্বং পজহতো… ভাৰেতব্বং ভাৰযতো… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকরোতো সা পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি. এৰং সা পীতি পটিসংৰিদিতা হোতী’’তি (পটি. ম. ১.১৭২).
এতেনেৰ নযেন অৰসেসপদানিপি অত্থতো ৰেদিতব্বানি. ইদং পনেত্থ ৰিসেসমত্তং. তিণ্ণং ঝানানং ৰসেন সুখপটিসংৰেদিতা চতুন্নম্পি ৰসেন চিত্তসঙ্খারপটিসংৰেদিতা ৰেদিতব্বা. ‘‘চিত্তসঙ্খারো’’তি ৰেদনাদযো দ্ৰে খন্ধা. সুখপ্পটিসংৰেদিপদে চেত্থ ৰিপস্সনাভূমিদস্সনত্থং ‘‘সুখন্তি দ্ৰে সুখানি – কাযিকঞ্চ সুখং চেতসিকঞ্চা’’তি পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তং. পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারন্তি ওল়ারিকং ওল়ারিকং চিত্তসঙ্খারং পস্সম্ভেন্তো, নিরোধেন্তোতি অত্থো. সো ৰিত্থারতো কাযসঙ্খারে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অপিচেত্থ পীতিপদে পীতিসীসেন ৰেদনা ৰুত্তা. সুখপদে সরূপেনেৰ ৰেদনা. দ্ৰীসু চিত্তসঙ্খারপদেসু ‘‘সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চেতসিকা এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খারা’’তি (পটি. ম. ১.১৭৪; ম. নি. ১.৪৬৩) ৰচনতো সঞ্ঞাসম্পযুত্তা ৰেদনাতি. এৰং ৰেদনানুপস্সনানযেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ততিযচতুক্কেপি চতুন্নং ঝানানং ৰসেন চিত্তপটিসংৰেদিতা ৰেদিতব্বা. অভিপ্পমোদযং চিত্তন্তি চিত্তং মোদেন্তো পমোদেন্তো হাসেন্তো পহাসেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৰীহাকারেহি অভিপ্পমোদো হোতি – সমাধিৰসেন চ ৰিপস্সনাৰসেন চ.
কথং সমাধিৰসেন? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জতি, সো সমাপত্তিক্খণে সম্পযুত্তায পীতিযা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. কথং ৰিপস্সনাৰসেন? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তকপীতিং খযতো ৰযতো সম্মসতি; এৰং ৰিপস্সনাক্খণে ঝানসম্পযুত্তকপীতিং আরম্মণং কত্ৰা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. এৰং পটিপন্নো ‘‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি.
সমাদহং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানাদিৰসেন আরম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো তানি ৰা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তকচিত্তং খযতো ৰযতো সম্মসতো ৰিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৰেধেন উপ্পজ্জতি খণিকচিত্তেকগ্গতা; এৰং উপ্পন্নায খণিকচিত্তেকগ্গতায ৰসেনপি আরম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো ‘‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি.
ৰিমোচযং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানেন নীৰরণেহি চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো, দুতিযেন ৰিতক্কৰিচারেহি, ততিযেন পীতিযা, চতুত্থেন সুখদুক্খেহি চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো. তানি ৰা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তকচিত্তং খযতো ৰযতো সম্মসতি. সো ৰিপস্সনাক্খণে অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞাতো চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো, দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞাতো, অনত্তানুপস্সনায অত্তসঞ্ঞাতো, নিব্বিদানুপস্সনায নন্দিতো, ৰিরাগানুপস্সনায রাগতো, নিরোধানুপস্সনায সমুদযতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায আদানতো চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো অস্সসতি চেৰ পস্সসতি চ. তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি. এৰং চিত্তানুপস্সনাৰসেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৰেদিতব্বং.