৪. চতুত্থপারাজিকং

চতুসচ্চৰিদূ সত্থা, চতুত্থং যং পকাসযি;

পারাজিকং তস্স দানি, পত্তো সংৰণ্ণনাক্কমো.

যস্মা তস্মা সুৰিঞ্ঞেয্যং, যং পুব্বে চ পকাসিতং;

তং ৰজ্জযিত্ৰা অস্সাপি, হোতি সংৰণ্ণনা অযং.

ৰগ্গুমুদাতীরিযভিক্খুৰত্থুৰণ্ণনা

১৯৩. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি…পে… গিহীনং কম্মন্তং অধিট্ঠেমাতি গিহীনং খেত্তেসু চেৰ আরামাদীসু চ কত্তব্বকিচ্চং অধিট্ঠাম; ‘‘এৰং কাতব্বং, এৰং ন কাতব্ব’’ন্তি আচিক্খাম চেৰ অনুসাসাম চাতি ৰুত্তং হোতি. দূতেয্যন্তি দূতকম্মং. উত্তরিমনুস্সধম্মস্সাতি মনুস্সে উত্তিণ্ণধম্মস্স; মনুস্সে অতিক্কমিত্ৰা ব্রহ্মত্তং ৰা নিব্বানং ৰা পাপনকধম্মস্সাতি অত্থো. উত্তরিমনুস্সানং ৰা সেট্ঠপুরিসানং ঝাযীনঞ্চ অরিযানঞ্চ ধম্মস্স. অসুকো ভিক্খূতিআদীসু অত্তনা এৰং মন্তযিত্ৰা পচ্ছা গিহীনং ভাসন্তা ‘‘বুদ্ধরক্খিতো নাম ভিক্খু পঠমস্স ঝানস্স লাভী, ধম্মরক্খিতো দুতিযস্সা’’তি এৰং নামৰসেনেৰ ৰণ্ণং ভাসিংসূতি ৰেদিতব্বো. তত্থ এসোযেৰ খো আৰুসো সেয্যোতি কম্মন্তাধিট্ঠানং দূতেয্যহরণঞ্চ বহুসপত্তং মহাসমারম্ভং ন চ সমণসারুপ্পং. ততো পন উভযতোপি এসো এৰ সেয্যো পাসংসতরো সুন্দরতরো যো অম্হাকং গিহীনং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স উত্তরিমনুস্সধম্মস্স ৰণ্ণো ভাসিতো. কিং ৰুত্তং হোতি? ইরিযাপথং সণ্ঠপেত্ৰা নিসিন্নং ৰা চঙ্কমন্তং ৰা পুচ্ছন্তানং ৰা অপুচ্ছন্তানং ৰা গিহীনং ‘‘অযং অসুকো নাম ভিক্খু পঠমস্স ঝানস্স লাভী’’তি এৰমাদিনা নযেন যো অম্হাকং অঞ্ঞেন অঞ্ঞস্স উত্তরিমনুস্সধম্মস্স ৰণ্ণো ভাসিতো ভৰিস্সতি, এসো এৰ সেয্যোতি. অনাগতসম্বন্ধে পন অসতি ন এতেহি সো তস্মিং খণে ভাসিতোৰ যস্মা ন যুজ্জতি, তস্মা অনাগতসম্বন্ধং কত্ৰা ‘‘যো এৰং ভাসিতো ভৰিস্সতি, সো এৰ সেয্যো’’তি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. লক্খণং পন সদ্দসত্থতো পরিযেসিতব্বং.

১৯৪. ৰণ্ণৰা অহেসুন্তি অঞ্ঞোযেৰ নেসং অভিনৰো সরীরৰণ্ণো উপ্পজ্জি, তেন ৰণ্ণেন ৰণ্ণৰন্তো অহেসুং. পীণিন্দ্রিযাতি পঞ্চহি পসাদেহি অভিনিৰিট্ঠোকাসস্স পরিপুণ্ণত্তা মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং অমিলাতভাৰেন পীণিন্দ্রিযা. পসন্নমুখৰণ্ণাতি কিঞ্চাপি অৰিসেসেন ৰণ্ণৰন্তো সরীরৰণ্ণতো পন নেসং মুখৰণ্ণো অধিকতরং পসন্নো; অচ্ছো অনাৰিলো পরিসুদ্ধোতি অত্থো. ৰিপ্পসন্নছৰিৰণ্ণাতি যেন চ তে মহাকণিকারপুপ্ফাদিসদিসেন ৰণ্ণেন ৰণ্ণৰন্তো, তাদিসো অঞ্ঞেসম্পি মনুস্সানং ৰণ্ণো অত্থি. যথা পন ইমেসং; এৰং ন তেসং ছৰিৰণ্ণো ৰিপ্পসন্নো. তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰিপ্পসন্নছৰিৰণ্ণা’’তি. ইতিহ তে ভিক্খূ নেৰ উদ্দেসং ন পরিপুচ্ছং ন কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তা. অথ খো কুহকতায অভূতগুণসংৰণ্ণনায লদ্ধানি পণীতভোজনানি ভুঞ্জিত্ৰা যথাসুখং নিদ্দারামতং সঙ্গণিকারামতঞ্চ অনুযুঞ্জন্তা ইমং সরীরসোভং পাপুণিংসু, যথা তং বালা ভন্তমিগপ্পটিভাগাতি.

ৰগ্গুমুদাতীরিযাতি ৰগ্গুমুদাতীরৰাসিনো. কচ্চি ভিক্খৰে খমনীযন্তি ভিক্খৰে কচ্চি তুম্হাকং ইদং চতুচক্কং নৰদ্ৰারং সরীরযন্তং খমনীযং সক্কা খমিতুং সহিতুং পরিহরিতুং ন কিঞ্চি দুক্খং উপ্পাদেতীতি. কচ্চি যাপনীযন্তি কচ্চি সব্বকিচ্চেসু যাপেতুং গমেতুং সক্কা, ন কিঞ্চি অন্তরাযং দস্সেতীতি. কুচ্ছি পরিকন্তোতি কুচ্ছি পরিকন্তিতো ৰরং ভৰেয্য; ‘‘পরিকত্তো’’তিপি পাঠো যুজ্জতি. এৰং ৰগ্গুমুদাতীরিযে অনেকপরিযাযেন ৰিগরহিত্ৰা ইদানি যস্মা তেহি কতকম্মং চোরকম্মং হোতি, তস্মা আযতিং অঞ্ঞেসম্পি এৰরূপস্স কম্মস্স অকরণত্থং অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি.

১৯৫. আমন্তেত্ৰা চ পন ‘‘পঞ্চিমে ভিক্খৰে মহাচোরা’’তিআদিমাহ. তত্থ সন্তো সংৰিজ্জমানাতি অত্থি চেৰ উপলব্ভন্তি চাতি ৰুত্তং হোতি. ইধাতি ইমস্মিং সত্তলোকে. এৰং হোতীতি এৰং পুব্বভাগে ইচ্ছা উপ্পজ্জতি. কুদাস্সু নামাহন্তি এত্থ সুইতি নিপাতো; কুদা নামাতি অত্থো. সো অপরেন সমযেনাতি সো পুব্বভাগে এৰং চিন্তেত্ৰা অনুক্কমেন পরিসং ৰড্ঢেন্তো পন্থদূহনকম্মং পচ্চন্তিমগামৰিলোপন্তি এৰমাদীনি কত্ৰা ৰেপুল্লপ্পত্তপরিসো হুত্ৰা গামেপি অগামে, জনপদেপি অজনপদে করোন্তো হনন্তো ঘাতেন্তো ছিন্দন্তো ছেদাপেন্তো পচন্তো পাচেন্তো.

ইতি বাহিরকমহাচোরং দস্সেত্ৰা তেন সদিসে সাসনে পঞ্চ মহাচোরে দস্সেতুং ‘‘এৰমেৰ খো’’তিআদিমাহ. তত্থ পাপভিক্খুনোতি অঞ্ঞেসু ঠানেসু মূলচ্ছিন্নো পারাজিকপ্পত্তো ‘‘পাপভিক্খূ’’তি ৰুচ্চতি. ইধ পন পারাজিকং অনাপন্নো ইচ্ছাচারে ঠিতো খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি মদ্দিত্ৰা ৰিচরন্তো ‘‘পাপভিক্খূ’’তি অধিপ্পেতো. তস্সাপি বাহিরকচোরস্স ৰিয পুব্বভাগে এৰং হোতি – ‘‘কুদাস্সু নামাহং…পে… পরিক্খারান’’ন্তি. তত্থ সক্কতোতি সক্কারপ্পত্তো. গরুকতোতি গরুকারপ্পত্তো. মানিতোতি মনসা পিযাযিতো. পূজিতোতি চতুপচ্চযাভিহারপূজায পূজিতো. অপচিতোতি অপচিতিপ্পত্তো. তত্থ যস্স চত্তারো পচ্চযে সক্করিত্ৰা সুট্ঠু অভিসঙ্খতে পণীতপণীতে কত্ৰা দেন্তি, সো সক্কতো. যস্মিং গরুভাৰং পচ্চুপেত্ৰা দেন্তি, সো গরুকতো. যং মনসা পিযাযন্তি, সো মানিতো. যস্স সব্বম্পেতং করোন্তি, সো পূজিতো. যস্স অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মাদিৰসেন পরমনিপচ্চকারং করোন্তি, সো অপচিতো. ইমস্স চ পন সব্বম্পি ইমং লোকামিসং পত্থযমানস্স এৰং হোতি.

সো অপরেন সমযেনাতি সো পুব্বভাগে এৰং চিন্তেত্ৰা অনুক্কমেন সিক্খায অতিব্বগারৰে উদ্ধতে উন্নল়ে চপলে মুখরে ৰিকিণ্ণৰাচে মুট্ঠস্সতী অসম্পজানে পাকতিন্দ্রিযে আচরিযুপজ্ঝাযেহি পরিচ্চত্তকে লাভগরুকে পাপভিক্খূ সঙ্গণ্হিত্ৰা ইরিযাপথসণ্ঠপনাদীনি কুহকৰত্তানি সিক্খাপেত্ৰা ‘‘অযং থেরো অসুকস্মিং নাম সেনাসনে ৰস্সং উপগম্ম ৰত্তপটিপত্তিং পূরযমানো ৰস্সং ৰসিত্ৰা নিগ্গতো’’তি লোকসম্মতসেনাসনসংৰণ্ণনাদীহি উপাযেহি লোকং পরিপাচেতুং পটিবলেহি জাতকাদীসু কতপরিচযেহি সরসম্পন্নেহি পাপভিক্খূহি সংৰণ্ণিযমানগুণো হুত্ৰা সতেন ৰা সহস্সেন ৰা পরিৰুতো…পে… ভেসজ্জপরিক্খারানং. অযং ভিক্খৰে পঠমো মহাচোরোতি অযং সন্ধিচ্ছেদাদিচোরকো ৰিয ন একং কুলং ন দ্ৰে, অথ খো মহাজনং ৰঞ্চেত্ৰা চতুপচ্চযগহণতো ‘‘পঠমো মহাচোরো’’তি ৰেদিতব্বো. যে পন সুত্তন্তিকা ৰা আভিধম্মিকা ৰা ৰিনযধরা ৰা ভিক্খূ ভিক্খাচারে অসম্পজ্জমানে পাল়িং ৰাচেন্তা অট্ঠকথং কথেন্তা অনুমোদনায ধম্মকথায ইরিযাপথসম্পত্তিযা চ লোকং পসাদেন্তা জনপদচারিকং চরন্তি সক্কতা গরুকতা মানিতা পূজিতা অপচিতা, তে ‘‘তন্তিপৰেণিঘটনকা সাসনজোতকা’’তি ৰেদিতব্বা.

তথাগতপ্পৰেদিতন্তি তথাগতেন পটিৰিদ্ধং পচ্চক্খকতং জানাপিতং ৰা. অত্তনো দহতীতি পরিসমজ্ঝে পাল়িঞ্চ অট্ঠকথঞ্চ সংসন্দিত্ৰা মধুরেন সরেন পসাদনীযং সুত্তন্তং কথেত্ৰা ধম্মকথাৰসেন অচ্ছরিযব্ভুতজাতেন ৰিঞ্ঞূজনেন ‘‘অহো, ভন্তে, পাল়ি চ অট্ঠকথা চ সুপরিসুদ্ধা, কস্স সন্তিকে উগ্গণ্হিত্থা’’তি পুচ্ছিতো ‘‘কো অম্হাদিসে উগ্গহাপেতুং সমত্থো’’তি আচরিযং অনুদ্দিসিত্ৰা অত্তনা পটিৰিদ্ধং সযম্ভুঞাণাধিগতং ধম্মৰিনযং পৰেদেতি. অযং তথাগতেন সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি পারমিযো পূরেত্ৰা কিচ্ছেন কসিরেন পটিৰিদ্ধধম্মত্থেনকো দুতিযো মহাচোরো.

সুদ্ধং ব্রহ্মচারিন্তি খীণাসৰভিক্খুং. পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং চরন্তন্তি নিরুপক্কিলেসং সেট্ঠচরিযং চরন্তং; অঞ্ঞম্পি ৰা অনাগামিং আদিং কত্ৰা যাৰ সীলৰন্তং পুথুজ্জনং অৰিপ্পটিসারাদিৰত্থুকং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং চরন্তং. অমূলকেন অব্রহ্মচরিযেন অনুদ্ধংসেতীতি তস্মিং পুগ্গলে অৰিজ্জমানেন অন্তিমৰত্থুনা অনুৰদতি চোদেতি; অযং ৰিজ্জমানগুণমক্খী অরিযগুণত্থেনকো ততিযো মহাচোরো.

গরুভণ্ডানি গরুপরিক্খারানীতি যথা অদিন্নাদানে ‘‘চতুরো জনা সংৰিধায গরুভণ্ডং অৰাহরু’’ন্তি (পরি. ৪৭৯) এত্থ পঞ্চমাসকগ্ঘনকং ‘‘গরুভণ্ড’’ন্তি ৰুচ্চতি, ইধ পন ন এৰং. অথ খো ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, অৰিস্সজ্জিযানি ন ৰিস্সজ্জেতব্বানি সঙ্ঘেন ৰা গণেন ৰা পুগ্গলেন ৰা. ৰিস্সজ্জিতানিপি অৰিস্সজ্জিতানি হোন্তি. যো ৰিস্সজ্জেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. কতমানি পঞ্চ? আরামো, আরামৰত্থু…পে… দারুভণ্ডং, মত্তিকাভণ্ড’’ন্তি ৰচনতো অৰিস্সজ্জিতব্বত্তা গরুভণ্ডানি. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, অৰেভঙ্গিযানি ন ৰিভজিতব্বানি সঙ্ঘেন ৰা গণেন ৰা পুগ্গলেন ৰা. ৰিভত্তানিপি অৰিভত্তানি হোন্তি. যো ৰিভজেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. কতমানি পঞ্চ? আরামো, আরামৰত্থু…পে… দারুভণ্ডং, মত্তিকাভণ্ড’’ন্তি (চূল়ৰ. ৩২২) ৰচনতো অৰেভঙ্গিযত্তা সাধারণপরিক্খারভাৰেন গরুপরিক্খারানি. আরামো আরামৰত্থূতিআদীসু যং ৰত্তব্বং তং সব্বং ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, অৰিস্সজ্জিযানী’’তি খন্ধকে আগতসুত্তৰণ্ণনাযমেৰ ভণিস্সাম. তেহি গিহী সঙ্গণ্হাতীতি তানি দত্ৰা দত্ৰা গিহীং সঙ্গণ্হাতি অনুগ্গণ্হাতি. উপলাপেতীতি ‘‘অহো অম্হাকং অয্যো’’তি এৰং লপনকে অনুবন্ধনকে সস্নেহে করোতি. অযং অৰিস্সজ্জিযং অৰেভঙ্গিযঞ্চ গরুপরিক্খারং তথাভাৰতো থেনেত্ৰা গিহি সঙ্গণ্হনকো চতুত্থো মহাচোরো. সো চ পনাযং ইমং গরুভণ্ডং কুলসঙ্গণ্হনত্থং ৰিস্সজ্জেন্তো কুলদূসকদুক্কটং আপজ্জতি. পব্বাজনীযকম্মারহো চ হোতি. ভিক্খুসঙ্ঘং অভিভৰিত্ৰা ইস্সরৰতায ৰিস্সজ্জেন্তো থুল্লচ্চযং আপজ্জতি. থেয্যচিত্তেন ৰিস্সজ্জেন্তো ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৰা কারেতব্বোতি.

অযং অগ্গো মহাচোরোতি অযং ইমেসং চোরানং জেট্ঠচোরো; ইমিনা সদিসো চোরো নাম নত্থি, যো পঞ্চিন্দ্রিযগ্গহণাতীতং অতিসণ্হসুখুমং লোকুত্তরধম্মং থেনেতি. কিং পন সক্কা লোকুত্তরধম্মো হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীনি ৰিয ৰঞ্চেত্ৰা থেনেত্ৰা গহেতুন্তি? ন সক্কা, তেনেৰাহ – ‘‘যো অসন্তং অভূতং উত্তরিমনুস্সধম্মং উল্লপতী’’তি. অযঞ্হি অত্তনি অসন্তং তং ধম্মং কেৰলং ‘‘অত্থি ময্হং এসো’’তি উল্লপতি, ন পন সক্কোতি ঠানা চাৰেতুং, অত্তনি ৰা সংৰিজ্জমানং কাতুং. অথ কস্মা চোরোতি ৰুত্তোতি? যস্মা তং উল্লপিত্ৰা অসন্তসম্ভাৰনায উপ্পন্নে পচ্চযে গণ্হাতি. এৰঞ্হি গণ্হতা তে পচ্চযা সুখুমেন উপাযেন ৰঞ্চেত্ৰা থেনেত্ৰা গহিতা হোন্তি. তেনেৰাহ – ‘‘তং কিস্স হেতু? থেয্যায ৰো ভিক্খৰে রট্ঠপিণ্ডো ভুত্তো’’তি. অযঞ্হি এত্থ অত্থো – যং অৰোচুম্হ – ‘‘অযং অগ্গো মহাচোরো, যো অসন্তং অভূতং উত্তরিমনুস্সধম্মং উল্লপতী’’তি. তং কিস্স হেতূতি কেন কারণেন এতং অৰোচুম্হাতি চে. ‘‘থেয্যায ৰো ভিক্খৰে রট্ঠপিণ্ডো ভুত্তো’’তি ভিক্খৰে যস্মা সো তেন রট্ঠপিণ্ডো থেয্যায থেয্যচিত্তেন ভুত্তো হোতি. এত্থ হি ৰোকারো ‘‘যে হি ৰো অরিযা অরঞ্ঞৰনপত্থানী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫-৩৬) ৰিয পদপূরণমত্তে নিপাতো. তস্মা ‘‘তুম্হেহি ভুত্তো’’তি এৰমস্স অত্থো ন দট্ঠব্বো.

ইদানি তমেৰত্থং গাথাহি ৰিভূততরং করোন্তো ‘‘অঞ্ঞথা সন্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞথা সন্তন্তি অপরিসুদ্ধকাযসমাচারাদিকেন অঞ্ঞেনাকারেন সন্তং. অঞ্ঞথা যো পৰেদযেতি পরিসুদ্ধকাযসমাচারাদিকেন অঞ্ঞেন আকারেন যো পৰেদেয্য. ‘‘পরমপরিসুদ্ধো অহং, অত্থি মে অব্ভন্তরে লোকুত্তরধম্মো’’তি এৰং জানাপেয্য. পৰেদেত্ৰা চ পন তায পৰেদনায উপ্পন্নং ভোজনং অরহা ৰিয ভুঞ্জতি. নিকচ্চ কিতৰস্সেৰ ভুত্তং থেয্যেন তস্স তন্তি নিকচ্চাতি ৰঞ্চেত্ৰা অঞ্ঞথা সন্তং অঞ্ঞথা দস্সেত্ৰা. অগুম্বঅগচ্ছভূতমেৰ সাখাপলাসপল্লৰাদিচ্ছাদনেন গুম্বমিৰ গচ্ছমিৰ চ অত্তানং দস্সেত্ৰা. কিতৰস্সেৰাতি ৰঞ্চকস্স কেরাটিকস্স গুম্বগচ্ছসঞ্ঞায অরঞ্ঞে আগতাগতে সকুণে গহেত্ৰা জীৰিতকপ্পকস্স সাকুণিকস্সেৰ. ভুত্তং থেয্যেন তস্স তন্তি তস্সাপি অনরহন্তস্সেৰ সতো অরহন্তভাৰং দস্সেত্ৰা লদ্ধভোজনং ভুঞ্জতো; যং তং ভুত্তং তং যথা সাকুণিককিতৰস্স নিকচ্চ ৰঞ্চেত্ৰা সকুণগ্গহণং, এৰং মনুস্সে ৰঞ্চেত্ৰা লদ্ধস্স ভোজনস্স ভুত্তত্তা থেয্যেন ভুত্তং নাম হোতি.

ইমং পন অত্থৰসং অজানন্তা যে এৰং ভুঞ্জন্তি, কাসাৰকণ্ঠা…পে… নিরযং তে উপপজ্জরে কাসাৰকণ্ঠাতি কাসাৰেন ৰেঠিতকণ্ঠা. এত্তকমেৰ অরিযদ্ধজধারণমত্তং, সেসং সামঞ্ঞং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ভৰিস্সন্তি খো পনানন্দ অনাগতমদ্ধানং গোত্রভুনো কাসাৰকণ্ঠা’’তি (ম. নি. ৩.৩৮০) এৰং ৰুত্তদুস্সীলানং এতং অধিৰচনং. পাপধম্মাতি লামকধম্মা. অসঞ্ঞতাতি কাযাদীহি অসঞ্ঞতা. পাপাতি লামকপুগ্গলা. পাপেহি কম্মেহীতি তেহি করণকালে আদীনৰং অদিস্ৰা কতেহি পরৰঞ্চনাদীহি পাপকম্মেহি. নিরযং তে উপপজ্জরেতি নিরস্সাদং দুগ্গতিং তে উপপজ্জন্তি; তস্মা সেয্যো অযোগুল়োতি গাথা. তস্সত্থো – সচাযং দুস্সীলো অসঞ্ঞতো ইচ্ছাচারে ঠিতো কুহনায লোকং ৰঞ্চকো পুগ্গলো তত্তং অগ্গিসিখূপমং অযোগুল়ং ভুঞ্জেয্য অজ্ঝোহরেয্য, তস্স যঞ্চেতং রট্ঠপিণ্ডং ভুঞ্জেয্য, যঞ্চেতং অযোগুল়ং, তেসু দ্ৰীসু অযোগুল়োৰ ভুত্তো সেয্যো সুন্দরতরো পণীততরো চ ভৰেয্য, ন হি অযোগুল়স্স ভুত্তত্তা সম্পরাযে সব্বঞ্ঞুতঞাণেনাপি দুজ্জানপরিচ্ছেদং দুক্খং অনুভৰতি. এৰং পটিলদ্ধস্স পন তস্স রট্ঠপিণ্ডস্স ভুত্তত্তা সম্পরাযে ৰুত্তপ্পকারং দুক্খং অনুভোতি, অযঞ্হি কোটিপ্পত্তো মিচ্ছাজীৰোতি.

এৰং পাপকিরিযায অনাদীনৰদস্সাৰীনং আদীনৰং দস্সেত্ৰা ‘‘অথ খো ভগৰা ৰগ্গুমুদাতীরিযে ভিক্খূ অনেকপরিযাযেন ৰিগরহিত্ৰা দুব্ভরতায দুপ্পোসতায…পে… ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি চ ৰত্ৰা চতুত্থপারাজিকং পঞ্ঞপেন্তো ‘‘যো পন ভিক্খু অনভিজান’’ন্তি আদিমাহ.

এৰং মূলচ্ছেজ্জৰসেন দল়্হং কত্ৰা চতুত্থপারাজিকে পঞ্ঞত্তে অপরম্পি অনুপ্পঞ্ঞত্তত্থায অধিমানৰত্থু উদপাদি. তস্সুপ্পত্তিদীপনত্থং এতং ৰুত্তং – ‘‘এৰঞ্চিদং ভগৰতা ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতী’’তি.

অধিমানৰত্থুৰণ্ণনা

১৯৬. তত্থ অদিট্ঠে দিট্ঠসঞ্ঞিনোতি অরহত্তে ঞাণচক্খুনা অদিট্ঠেযেৰ ‘‘দিট্ঠং অম্হেহি অরহত্ত’’ন্তি দিট্ঠসঞ্ঞিনো হুত্ৰা. এস নযো অপ্পত্তাদীসু. অযং পন ৰিসেসো – অপ্পত্তেতি অত্তনো সন্তানে উপ্পত্তিৰসেন অপ্পত্তে. অনধিগতেতি মগ্গভাৰনায অনধিগতে; অপ্পটিলদ্ধেতিপি অত্থো. অসচ্ছিকতেতি অপ্পটিৰিদ্ধে পচ্চৰেক্খণৰসেন ৰা অপ্পচ্চক্খকতে. অধিমানেনাতি অধিগতমানেন; ‘‘অধিগতা ময’’ন্তি এৰং উপ্পন্নমানেনাতি অত্থো, অধিকমানেন ৰা থদ্ধমানেনাতি অত্থো. অঞ্ঞং ব্যাকরিংসূতি অরহত্তং ব্যাকরিংসু; ‘‘পত্তং আৰুসো অম্হেহি অরহত্তং, কতং করণীয’’ন্তি ভিক্খূনং আরোচেসুং. তেসং মগ্গেন অপ্পহীনকিলেসত্তা কেৰলং সমথৰিপস্সনাবলেন ৰিক্খম্ভিতকিলেসানং অপরেন সমযেন তথারূপপচ্চযসমাযোগে রাগায চিত্তং নমতি; রাগত্থায নমতীতি অত্থো. এস নযো ইতরেসু.

তঞ্চ খো এতং অব্বোহারিকন্তি তঞ্চ খো এতং তেসং অঞ্ঞব্যাকরণং অব্বোহারিকং আপত্তিপঞ্ঞাপনে ৰোহারং ন গচ্ছতি; আপত্তিযা অঙ্গং ন হোতীতি অত্থো.

কস্স পনাযং অধিমানো উপ্পজ্জতি, কস্স নুপ্পজ্জতীতি? অরিযসাৰকস্স তাৰ নুপ্পজ্জতি সো হি মগ্গফলনিব্বানপহীনকিলেসঅৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণেন সঞ্জাতসোমনস্সো অরিযগুণপটিৰেধে নিক্কঙ্খো. তস্মা সোতাপন্নাদীনং ‘‘অহং সকদাগামী’’তিআদিৰসেন অধিমানো নুপ্পজ্জতি. দুস্সীলস্স নুপ্পজ্জতি, সো হি অরিযগুণাধিগমে নিরাসোৰ. সীলৰতোপি পরিচ্চত্তকম্মট্ঠানস্স নিদ্দারামতাদিমনুযুত্তস্স নুপ্পজ্জতি. সুপরিসুদ্ধসীলস্স পন কম্মট্ঠানে অপ্পমত্তস্স নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা পচ্চযপরিগ্গহেন ৰিতিণ্ণকঙ্খস্স তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ সুদ্ধসমথলাভিং ৰা সুদ্ধৰিপস্সনালাভিং ৰা অন্তরা ঠপেতি, সো হি দসপি ৰীসতিপি তিংসম্পি ৰস্সানি কিলেসসমুদাচারং অপস্সিত্ৰা ‘‘অহং সোতাপন্নো’’তি ৰা ‘‘সকদাগামী’’তি ৰা ‘‘অনাগামী’’তি ৰা মঞ্ঞতি. সমথৰিপস্সনালাভিং পন অরহত্তেযেৰ ঠপেতি. তস্স হি সমাধিবলেন কিলেসা ৰিক্খম্ভিতা, ৰিপস্সনাবলেন সঙ্খারা সুপরিগ্গহিতা, তস্মা সট্ঠিম্পি ৰস্সানি অসীতিম্পি ৰস্সানি ৰস্সসতম্পি কিলেসা ন সমুদাচরন্তি, খীণাসৰস্সেৰ চিত্তচারো হোতি. সো এৰং দীঘরত্তং কিলেসসমুদাচারং অপস্সন্তো অন্তরা অঠত্ৰাৰ ‘‘অরহা অহ’’ন্তি মঞ্ঞতীতি.

সৰিভঙ্গসিক্খাপদৰণ্ণনা

১৯৭. অনভিজানন্তি ন অভিজানং. যস্মা পনাযং অনভিজানং সমুদাচরতি, স্ৰস্স সন্তানে অনুপ্পন্নো ঞাণেন চ অসচ্ছিকতোতি অভূতো হোতি. তেনস্স পদভাজনে ‘‘অসন্তং অভূতং অসংৰিজ্জমান’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘অজানন্তো অপস্সন্তো’’তি ৰুত্তং.

উত্তরিমনুস্সধম্মন্তি উত্তরিমনুস্সানং ঝাযীনঞ্চেৰ অরিযানঞ্চ ধম্মং. অত্তুপনাযিকন্তি অত্তনি তং উপনেতি, অত্তানং ৰা তত্থ উপনেতীতি অত্তুপনাযিকো, তং অত্তুপনাযিকং; এৰং কত্ৰা সমুদাচরেয্যাতি সম্বন্ধো. পদভাজনে পন যস্মা উত্তরিমনুস্সধম্মো নাম ঝানং ৰিমোক্খং সমাধি সমাপত্তি ঞাণদস্সনং…পে… সুঞ্ঞাগারে অভিরতীতি এৰং ঝানাদযো অনেকধম্মা ৰুত্তা. তস্মা তেসং সব্বেসং ৰসেন অত্তুপনাযিকভাৰং দস্সেন্তো ‘‘তে ৰা কুসলে ধম্মে অত্তনি উপনেতী’’তি বহুৰচননিদ্দেসং অকাসি. তত্থ ‘‘এতে ধম্মা মযি সন্দিস্সন্তী’’তি সমুদাচরন্তো অত্তনি উপনেতি. ‘‘অহং এতেসু সন্দিস্সামী’’তি সমুদাচরন্তো অত্তানং তেসু উপনেতীতি ৰেদিতব্বো.

অলমরিযঞাণদস্সনন্তি এত্থ লোকিযলোকুত্তরা পঞ্ঞা জাননট্ঠেন ঞাণং, চক্খুনা দিট্ঠমিৰ ধম্মং পচ্চক্খকরণতো দস্সনট্ঠেন দস্সনন্তি ঞাণদস্সনং. অরিযং ৰিসুদ্ধং উত্তমং ঞাণদস্সনন্তি অরিযঞাণদস্সনং. অলং পরিযত্তং কিলেসৰিদ্ধংসনসমত্থং অরিযঞাণদস্সনমেত্থ, ঝানাদিভেদে উত্তরিমনুস্সধম্মে অলং ৰা অরিযঞাণদস্সনমস্সাতি অলমরিযঞাণদস্সনো, তং অলমরিযঞাণদস্সনং উত্তরিমনুস্সধম্মন্তি এৰং পদত্থসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তত্থ যেন ঞাণদস্সনেন সো অলমরিযঞাণদস্সনোতি ৰুচ্চতি. তদেৰ দস্সেতুং ‘‘ঞাণন্তি তিস্সো ৰিজ্জা, দস্সনন্তি যং ঞাণং তং দস্সনং; যং দস্সনং তং ঞাণ’’ন্তি ৰিজ্জাসীসেন পদভাজনং ৰুত্তং. মহগ্গতলোকুত্তরা পনেত্থ সব্বাপি পঞ্ঞা ‘‘ঞাণ’’ন্তি ৰেদিতব্বা.

সমুদাচরেয্যাতি ৰুত্তপ্পকারমেতং উত্তরিমনুস্সধম্মং অত্তুপনাযিকং কত্ৰা আরোচেয্য. ইত্থিযা ৰাতিআদি পন আরোচেতব্বপুগ্গলনিদস্সনং. এতেসঞ্হি আরোচিতে আরোচিতং হোতি ন দেৰমারব্রহ্মানং, নাপি পেতযক্খতিরচ্ছানগতানন্তি. ইতি জানামি ইতি পস্সামীতি সমুদাচরণাকারনিদস্সনমেতং. পদভাজনে পনস্স ‘‘জানামহং এতে ধম্মে, পস্সামহং এতে ধম্মে’’তি ইদং তেসু ঝানাদীসু ধম্মেসু জাননপস্সনানং পৰত্তিদীপনং, ‘‘অত্থি চ মে এতে ধম্মা’’তিআদি অত্তুপনাযিকভাৰদীপনং.

১৯৮. ততো অপরেন সমযেনাতি আপত্তিপটিজাননসমযদস্সনমেতং. অযং পন আরোচিতক্খণেযেৰ পারাজিকং আপজ্জতি. আপত্তিং পন আপন্নো যস্মা পরেন চোদিতো ৰা অচোদিতো ৰা পটিজানাতি; তস্মা ‘‘সমনুগ্গাহিযমানো ৰা অসমনুগ্গাহিযমানো ৰা’’তি ৰুত্তং.

তত্থ সমনুগ্গাহিযমানে তাৰ – কিং তে অধিগতন্তি অধিগমপুচ্ছা; ঝানৰিমোক্খাদীসু, সোতাপত্তিমগ্গাদীসু ৰা কিং তযা অধিগতন্তি. কিন্তি তে অধিগতন্তি উপাযপুচ্ছা. অযঞ্হি এত্থাধিপ্পাযো – কিং তযা অনিচ্চলক্খণং ধুরং কত্ৰা অধিগতং, দুক্খানত্তলক্খণেসু অঞ্ঞতরং ৰা? কিং ৰা সমাধিৰসেন অভিনিৰিসিত্ৰা, উদাহু ৰিপস্সনাৰসেন? তথা কিং রূপে অভিনিৰিসিত্ৰা, উদাহু অরূপে? কিং ৰা অজ্ঝত্তং অভিনিৰিসিত্ৰা, উদাহু বহিদ্ধাতি? কদা তে অধিগতন্তি কালপুচ্ছা. পুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকাদীসু কতরস্মিং কালেতি ৰুত্তং হোতি? কত্থ তে অধিগতন্তি ওকাসপুচ্ছা. কতরস্মিং ওকাসে, কিং রত্তিট্ঠানে, দিৰাট্ঠানে, রুক্খমূলে, মণ্ডপে, কতরস্মিং ৰা ৰিহারেতি ৰুত্তং হোতি. কতমে তে কিলেসা পহীনাতি পহীনকিলেসপুচ্ছা. কতরমগ্গৰজ্ঝা তৰ কিলেসা পহীনাতি ৰুত্তং হোতি. কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভীতি পটিলদ্ধধম্মপুচ্ছা. পঠমমগ্গাদীসু কতমেসং ধম্মানং ত্ৰং লাভীতি ৰুত্তং হোতি.

তস্মা ইদানি চেপি কোচি ভিক্খু উত্তরিমনুস্সধম্মাধিগমং ব্যাকরেয্য, ন সো এত্তাৰতাৰ সক্কাতব্বো. ইমেসু পন ছসু ঠানেসু সোধনত্থং ৰত্তব্বো – ‘‘কিং তে অধিগতং, কিং ঝানং, উদাহু ৰিমোক্খাদীসু অঞ্ঞতর’’ন্তি? যো হি যেন অধিগতো ধম্মো, সো তস্স পাকটো হোতি. সচে ‘‘ইদং নাম মে অধিগত’’ন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কিন্তি তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘অনিচ্চলক্খণাদীসু কিং ধুরং কত্ৰা অট্ঠতিংসায ৰা আরম্মণেসু রূপারূপঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাদিভেদেসু ৰা ধম্মেসু কেন মুখেন অভিনিৰিসিত্ৰা’’তি যো হি যস্সাভিনিৰেসো, সো তস্স পাকটো হোতি. সচে ‘‘অযং নাম মে অভিনিৰেসো এৰং মযা অধিগত’’ন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কদা তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং পুব্বণ্হে, উদাহু মজ্ঝন্হিকাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং কালে’’তি সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতকালো পাকটো হোতি. সচে ‘‘অসুকস্মিং নাম কালে অধিগতন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কত্থ তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং দিৰাট্ঠানে, উদাহু রত্তিট্ঠানাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং ওকাসে’’তি সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতোকাসো পাকটো হোতি. সচে ‘‘অসুকস্মিং নাম মে ওকাসে অধিগত’’ন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কতমে তে কিলেসা পহীনা’’তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং পঠমমগ্গৰজ্ঝা, উদাহু দুতিযাদিমগ্গৰজ্ঝা’’তি সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতমগ্গেন পহীনকিলেসা পাকটা হোন্তি. সচে ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি ৰদতি, ততো ‘‘কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভী’’তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং সোতাপত্তিমগ্গস্স, উদাহু সকদাগামিমগ্গাদীসু অঞ্ঞতরস্সা’’তি সব্বেসং হি অত্তনা অধিগতধম্মা পাকটা হোন্তি. সচে ‘‘ইমেসং নামাহং ধম্মানং লাভী’’তি ৰদতি, এত্তাৰতাপিস্স ৰচনং ন সদ্ধাতব্বং, বহুস্সুতা হি উগ্গহপরিপুচ্ছাকুসলা ভিক্খূ ইমানি ছ ঠানানি সোধেতুং সক্কোন্তি.

ইমস্স পন ভিক্খুনো আগমনপটিপদা সোধেতব্বা. যদি আগমনপটিপদা ন সুজ্ঝতি, ‘‘ইমায পটিপদায লোকুত্তরধম্মো নাম ন লব্ভতী’’তি অপনেতব্বো. যদি পনস্স আগমনপটিপদা সুজ্ঝতি, ‘‘দীঘরত্তং তীসু সিক্খাসু অপ্পমত্তো জাগরিযমনুযুত্তো চতূসু পচ্চযেসু অলগ্গো আকাসে পাণিসমেন চেতসা ৰিহরতী’’তি পঞ্ঞাযতি, তস্স ভিক্খুনো ব্যাকরণং পটিপদায সদ্ধিং সংসন্দতি. ‘‘সেয্যথাপি নাম গঙ্গোদকং যমুনোদকেন সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতি; এৰমেৰ সুপঞ্ঞত্তা তেন ভগৰতা সাৰকানং নিব্বানগামিনী পটিপদা সংসন্দতি নিব্বানঞ্চ পটিপদা চা’’তি (দী. নি. ২.২৯৬) ৰুত্তসদিসং হোতি.

অপিচ খো ন এত্তকেনাপি সক্কারো কাতব্বো. কস্মা? একচ্চস্স হি পুথুজ্জনস্সাপি সতো খীণাসৰপটিপত্তিসদিসা পটিপদা হোতি, তস্মা সো ভিক্খু তেহি তেহি উপাযেহি উত্তাসেতব্বো. খীণাসৰস্স নাম অসনিযাপি মত্থকে পতমানায ভযং ৰা ছম্ভিতত্তং ৰা লোমহংসো ৰা ন হোতি. সচস্স ভযং ৰা ছম্ভিতত্তং ৰা লোমহংসো ৰা উপ্পজ্জতি, ‘‘ন ত্ৰং অরহা’’তি অপনেতব্বো. সচে পন অভীরূ অচ্ছম্ভী অনুত্রাসী হুত্ৰা সীহো ৰিয নিসীদতি, অযং ভিক্খু সম্পন্নৰেয্যাকরণো সমন্তা রাজরাজমহামত্তাদীহি পেসিতং সক্কারং অরহতীতি.

পাপিচ্ছোতি যা সা ‘‘ইধেকচ্চো দুস্সীলোৰ সমানো সীলৰাতি মং জনো জানাতূতি ইচ্ছতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮৫১) নযেন ৰুত্তা পাপিচ্ছা তায সমন্নাগতো. ইচ্ছাপকতোতি তায পাপিকায ইচ্ছায অপকতো অভিভূতো পারাজিকো হুত্ৰা.

ৰিসুদ্ধাপেক্খোতি অত্তনো ৰিসুদ্ধিং অপেক্খমানো ইচ্ছমানো পত্থযমানো. অযঞ্হি যস্মা পারাজিকং আপন্নো, তস্মা ভিক্খুভাৰে ঠত্ৰা অভব্বো ঝানাদীনি অধিগন্তুং, ভিক্খুভাৰো হিস্স সগ্গন্তরাযো চেৰ হোতি মগ্গন্তরাযো চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সামঞ্ঞং দুপ্পরামট্ঠং নিরযাযুপকড্ঢতী’’তি (ধ. প. ৩১১). অপরম্পি ৰুত্তং – ‘‘সিথিলো হি পরিব্বাজো, ভিয্যো আকিরতে রজ’’ন্তি (ধ. প. ৩১৩). ইচ্চস্স ভিক্খুভাৰো ৰিসুদ্ধি নাম ন হোতি. যস্মা পন গিহী ৰা উপাসকো ৰা আরামিকো ৰা সামণেরো ৰা হুত্ৰা দানসরণসীলসংৰরাদীহি সগ্গমগ্গং ৰা ঝানৰিমোক্খাদীহি মোক্খমগ্গং ৰা আরাধেতুং ভব্বো হোতি, তস্মাস্স গিহিআদিভাৰো ৰিসুদ্ধি নাম হোতি, তস্মা তং ৰিসুদ্ধিং অপেক্খনতো ‘‘ৰিসুদ্ধাপেক্খো’’তি ৰুচ্চতি. তেনেৰ চস্স পদভাজনে ‘‘গিহী ৰা হোতুকামো’’তিআদি ৰুত্তং.

এৰং ৰদেয্যাতি এৰং ভণেয্য. কথং? ‘‘অজানমেৰং আৰুসো অৰচং জানামি, অপস্সং পস্সামী’’তি. পদভাজনে পন ‘‘এৰং ৰদেয্যা’’তি ইদং পদং অনুদ্ধরিত্ৰাৰ যথা ৰদন্তো ‘‘অজানমেৰং আৰুসো অৰচং জানামি, অপস্সং পস্সামী’’তি ৰদতি নামাতি ৰুচ্চতি, তং আকারং দস্সেতুং ‘‘নাহং এতে ধম্মে জানামী’’তিআদি ৰুত্তং. তুচ্ছং মুসা ৰিলপিন্তি অহং ৰচনত্থৰিরহতো তুচ্ছং ৰঞ্চনাধিপ্পাযতো মুসা ৰিলপিং, অভণিন্তি ৰুত্তং হোতি. পদভাজনে পনস্স অঞ্ঞেন পদব্যঞ্জনেন অত্থমত্তং দস্সেতুং ‘‘তুচ্ছকং মযা ভণিত’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

পুরিমে উপাদাযাতি পুরিমানি তীণি পারাজিকানি আপন্নে পুগ্গলে উপাদায. সেসং পুব্বে ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থত্তা চ পাকটমেৰাতি.

পদভাজনীযৰণ্ণনা

১৯৯. এৰং উদ্দিট্ঠসিক্খাপদং পদানুক্কমেন ৰিভজিত্ৰা ইদানি যস্মা হেট্ঠা পদভাজনীযম্হি ‘‘ঝানং ৰিমোক্খং সমাধি সমাপত্তি ঞাণদস্সনং…পে… সুঞ্ঞাগারে অভিরতী’’তি এৰং সংখিত্তেনেৰ উত্তরিমনুস্সধম্মো দস্সিতো, ন ৰিত্থারেন আপত্তিং আরোপেত্ৰা তন্তি ঠপিতা. সঙ্খেপদস্সিতে চ অত্থে ন সব্বে সব্বাকারেন নযং গহেতুং সক্কোন্তি, তস্মা সব্বাকারেন নযগ্গহণত্থং পুন তদেৰ পদভাজনং মাতিকাঠানে ঠপেত্ৰা ৰিত্থারতো উত্তরিমনুস্সধম্মং দস্সেত্ৰা আপত্তিভেদং দস্সেতুকামো ‘‘ঝানন্তি পঠমং ঝানং, দুতিযং ঝান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পঠমজ্ঝানাদীহি মেত্তাঝানাদীনিপি অসুভজ্ঝানাদীনিপি আনাপানস্সতিসমাধিজ্ঝানম্পি লোকিযজ্ঝানম্পি লোকুত্তরজ্ঝানম্পি সঙ্গহিতমেৰ. তস্মা ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জিন্তিপি…পে… চতুত্থং জ্ঝানং, মেত্তাঝানং, উপেক্খাঝানং অসুভজ্ঝানং আনাপানস্সতিসমাধিজ্ঝানং, লোকিযজ্ঝানং, লোকুত্তরজ্ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তিপি ভণন্তো পারাজিকোৰ হোতীতি ৰেদিতব্বো.

সুট্ঠু মুত্তো ৰিৰিধেহি ৰা কিলেসেহি মুত্তোতি ৰিমোক্খো. সো পনাযং রাগদোসমোহেহি সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞতো. রাগদোসমোহনিমিত্তেহি অনিমিত্তত্তা অনিমিত্তো. রাগদোসমোহপণিধীনং অভাৰতো অপ্পণিহিতোতি ৰুচ্চতি. চিত্তং সমং আদহতি আরম্মণে ঠপেতীতি সমাধি. অরিযেহি সমাপজ্জিতব্বতো সমাপত্তি. সেসমেত্থ ৰুত্তনযমেৰ. এত্থ চ ৰিমোক্খত্তিকেন চ সমাধিত্তিকেন চ অরিযমগ্গোৰ ৰুত্তো. সমাপত্তিত্তিকেন পন ফলসমাপত্তি. তেসু যংকিঞ্চি একম্পি পদং গহেত্ৰা ‘‘অহং ইমস্স লাভীম্হী’’তি ভণন্তো পারাজিকোৰ হোতি.

তিস্সো ৰিজ্জাতি পুব্বেনিৰাসানুস্সতি, দিব্বচক্খু, আসৰানং খযে ঞাণন্তি. তত্থ একিস্সাপি নামং গহেত্ৰা ‘‘অহং ইমিস্সা ৰিজ্জায লাভীম্হী’’তি ভণন্তো পারাজিকো হোতি. সঙ্খেপট্ঠকথাযং পন ‘‘ৰিজ্জানং লাভীম্হী’তি ভণন্তোপি ‘তিস্সন্নং ৰিজ্জানং লাভীম্হী’তি ভণন্তোপি পারাজিকো ৰা’’তি ৰুত্তং. মগ্গভাৰনাপদভাজনে ৰুত্তা সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মা মগ্গসম্পযুত্তা লোকুত্তরাৰ ইধাধিপ্পেতা. তস্মা লোকুত্তরানং সতিপট্ঠানানং সম্মপ্পধানানং ইদ্ধিপাদানং ইন্দ্রিযানং বলানং বোজ্ঝঙ্গানং অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স লাভীম্হীতি ৰদতো পারাজিকন্তি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তং. মহাপচ্চরিযাদীসু পন ‘‘সতিপট্ঠানানং লাভীম্হী’তি এৰং একেককোট্ঠাসৰসেনাপি ‘কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানস্স লাভীম্হী’তি এৰং তত্থ একেকধম্মৰসেনাপি ৰদতো পারাজিকমেৰা’’তি ৰুত্তং তম্পি সমেতি. কস্মা? মগ্গক্খণুপ্পন্নেযেৰ সন্ধায ৰুত্তত্তা. ফলসচ্ছিকিরিযাযপি একেকফলৰসেন পারাজিকং ৰেদিতব্বং.

রাগস্স পহানন্তিআদিত্তিকে কিলেসপ্পহানমেৰ ৰুত্তং. তং পন যস্মা মগ্গেন ৰিনা নত্থি, ততিযমগ্গেন হি কামরাগদোসানং পহানং, চতুত্থেন মোহস্স, তস্মা ‘‘রাগো মে পহীনো’’তিআদীনি ৰদতোপি পারাজিকং ৰুত্তং.

রাগা চিত্তং ৰিনীৰরণতাতিআদিত্তিকে লোকুত্তরচিত্তমেৰ ৰুত্তং. তস্মা ‘‘রাগা মে চিত্তং ৰিনীৰরণ’’ন্তিআদীনি ৰদতোপি পারাজিকমেৰ.

সুঞ্ঞাগারপদভাজনে পন যস্মা ঝানেন অঘটেত্ৰা ‘‘সুঞ্ঞাগারে অভিরমামী’’তি ৰচনমত্তেন পারাজিকং নাধিপ্পেতং, তস্মা ‘‘পঠমেন ঝানেন সুঞ্ঞাগারে অভিরতী’’তিআদি ৰুত্তং. তস্মা যো ঝানেন ঘটেত্ৰা ‘‘ইমিনা নাম ঝানেন সুঞ্ঞাগারে অভিরমামী’’তি ৰদতি, অযমেৰ পারাজিকো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

যা চ ‘‘ঞাণ’’ন্তি ইমস্স পদভাজনে অম্বট্ঠসুত্তাদীসু (দী. নি. ১.২৫৪ আদযো) ৰুত্তাসু অট্ঠসু ৰিজ্জাসু ৰিপস্সনাঞাণমনোমযিদ্ধিইদ্ধিৰিধদিব্বসোতচেতোপরিযঞাণভেদা পঞ্চ ৰিজ্জা ন আগতা, তাসু একা ৰিপস্সনাৰ পারাজিকৰত্থু ন হোতি, সেসা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. তস্মা ‘‘ৰিপস্সনায লাভীম্হী’’তিপি ‘‘ৰিপস্সনাঞাণস্স লাভীম্হী’’তিপি ৰদতো পারাজিকং নত্থি. ফুস্সদেৰত্থেরো পন ভণতি – ‘‘ইতরাপি চতস্সো ৰিজ্জা ঞাণেন অঘটিতা পারাজিকৰত্থূ ন হোন্তি. তস্মা ‘মনোমযস্স লাভীম্হি, ইদ্ধিৰিধস্স, দিব্বায সোতধাতুযা, চেতোপরিযস্স লাভীম্হী’তি ৰদতোপি পারাজিকং নত্থী’’তি. তং তস্স অন্তেৰাসিকেহেৰ পটিক্খিত্তং – ‘‘আচরিযো ন আভিধম্মিকো ভুম্মন্তরং ন জানাতি, অভিঞ্ঞা নাম চতুত্থজ্ঝানপাদকোৰ মহগ্গতধম্মো, ঝানেনেৰ ইজ্ঝতি. তস্মা মনোমযস্স লাভীম্হী’তি ৰা ‘মনোমযঞাণস্স লাভীম্হী’তি ৰা যথা ৰা তথা ৰা ৰদতু পারাজিকমেৰা’’তি. এত্থ চ কিঞ্চাপি নিব্বানং পাল়িযা অনাগতং, অথ খো ‘‘নিব্বানং মে পত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘সচ্ছিকত’’ন্তি ৰা ৰদতো পারাজিকমেৰ. কস্মা? নিব্বানস্স নিব্বত্তিতলোকুত্তরত্তা. তথা ‘‘চত্তারি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিং পটিৰিদ্ধানি মযা’’তি ৰদতোপি পারাজিকমেৰ. কস্মা? সচ্চপ্পটিৰেধোতি হি মগ্গস্স পরিযাযৰচনং. যস্মা পন ‘‘তিস্সো পটিসম্ভিদা কামাৰচরকুসলতো চতূসু ঞাণসম্পযুত্তেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জন্তি, ক্রিযতো চতূসু ঞাণসম্পযুত্তেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জন্তি, অত্থপটিসম্ভিদা এতেসু চেৰ উপ্পজ্জতি, চতূসু মগ্গেসু চতূসু ফলেসু চ উপ্পজ্জতী’’তি ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৭৪৬) ৰুত্তং. তস্মা ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদায লাভীম্হী’’তি ৰা, ‘‘নিরুত্তি…পে… পটিভানপটিসম্ভিদায লাভীম্হী’’তি ৰা ‘‘লোকিযঅত্থপটিসম্ভিদায লাভীম্হী’’তি ৰা ৰুত্তেপি পারাজিকং নত্থি. ‘‘পটিসম্ভিদানং লাভীম্হী’’তি ৰুত্তে ন তাৰ সীসং ওতরতি. ‘‘লোকুত্তরঅত্থপটিসম্ভিদায লাভীম্হী’’তি ৰুত্তে পন পারাজিকং হোতি. সঙ্খেপট্ঠকথাযং পন অত্থপটিসম্ভিদাপ্পত্তোম্হীতি অৰিসেসেনাপি ৰদতো পারাজিকং ৰুত্তং. কুরুন্দিযম্পি ‘‘ন মুচ্চতী’’তি ৰুত্তং. মহাঅট্ঠকথাযং পন ‘‘এত্তাৰতা পারাজিকং নত্থি, এত্তাৰতা সীসং ন ওতরতি, এত্তাৰতা ন পারাজিক’’ন্তি ৰিচারিতত্তা ন সক্কা অঞ্ঞং পমাণং কাতুন্তি.

‘‘নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জামী’’তি ৰা ‘‘লাভীম্হাহং তস্সা’’তি ৰা ৰদতোপি পারাজিকং নত্থি. কস্মা? নিরোধসমাপত্তিযা নেৰ লোকিযত্তা ন লোকুত্তরত্তাতি. সচে পনস্স এৰং হোতি – ‘‘নিরোধং নাম অনাগামী ৰা খীণাসৰো ৰা সমাপজ্জতি, তেসং মং অঞ্ঞতরোতি জানিস্সতী’’তি ব্যাকরোতি, সো চ নং তথা জানাতি, পারাজিকন্তি মহাপচ্চরিসঙ্খেপট্ঠকথাসু ৰুত্তং. তং ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.

‘‘অতীতভৰে কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে সোতাপন্নোম্হী’’তি ৰদতোপি পারাজিকং নত্থি. অতীতক্খন্ধানঞ্হি পরামট্ঠত্তা সীসং ন ওতরতীতি. সঙ্খেপট্ঠকথাযং পন ‘‘অতীতে অট্ঠসমাপত্তিলাভীম্হী’’তি ৰদতো পারাজিকং নত্থি, কুপ্পধম্মত্তা ইধ পন ‘‘অত্থি অকুপ্পধম্মত্তাতি কেচি ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. তম্পি তত্থেৰ ‘‘অতীতত্তভাৰং সন্ধায কথেন্তস্স পারাজিকং ন হোতি, পচ্চুপ্পন্নত্তভাৰং সন্ধায কথেন্তস্সেৰ হোতী’’তি পটিক্খিত্তং.

সুদ্ধিকৰারকথাৰণ্ণনা

২০০. এৰং ঝানাদীনি দস মাতিকাপদানি ৰিত্থারেত্ৰা ইদানি উত্তরিমনুস্সধম্মং উল্লপন্তো যং সম্পজানমুসাৰাদং ভণতি, তস্স অঙ্গং দস্সেত্ৰা তস্সেৰ ৰিত্থারস্স ৰসেন চক্কপেয্যালং বন্ধন্তো উল্লপনাকারঞ্চ আপত্তিভেদঞ্চ দস্সেতুং ‘‘তীহাকারেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ সুদ্ধিকৰারো ৰত্তুকামৰারো পচ্চযপটিসংযুত্তৰারোতি তযো মহাৰারা. তেসু সুদ্ধিকৰারে পঠমজ্ঝানং আদিং কত্ৰা যাৰ মোহা চিত্তং ৰিনীৰরণপদং, তাৰ একমেকস্মিং পদে সমাপজ্জিং, সমাপজ্জামি, সমাপন্নো, লাভীম্হি, ৰসীম্হি, সচ্ছিকতং মযাতি ইমেসু ছসু পদেসু একমেকং পদং তীহাকারেহি, চতূহি, পঞ্চহি, ছহি, সত্তহাকারেহীতি এৰং পঞ্চক্খত্তুং যোজেত্ৰা সুদ্ধিকনযো নাম ৰুত্তো. ততো পঠমঞ্চ ঝানং, দুতিযঞ্চ ঝানন্তি এৰং পঠমজ্ঝানেন সদ্ধিং একমেকং পদং ঘটেন্তেন সব্বপদানি ঘটেত্ৰা তেনেৰ ৰিত্থারেন খণ্ডচক্কং নাম ৰুত্তং. তঞ্হি পুন আনেত্ৰা পঠমজ্ঝানাদীহি ন যোজিতং, তস্মা ‘‘খণ্ডচক্ক’’ন্তি ৰুচ্চতি. ততো দুতিযঞ্চ ঝানং, ততিযঞ্চ ঝানন্তি এৰং দুতিযজ্ঝানেন সদ্ধিং একমেকং পদং ঘটেত্ৰা পুন আনেত্ৰা পঠমজ্ঝানেন সদ্ধিং সম্বন্ধিত্ৰা তেনেৰ ৰিত্থারেন বদ্ধচক্কং নাম ৰুত্তং. ততো যথা দুতিযজ্ঝানেন সদ্ধিং, এৰং ততিযজ্ঝানাদীহিপি সদ্ধিং, একমেকং পদং ঘটেত্ৰা পুন আনেত্ৰা দুতিযজ্ঝানাদীহি সদ্ধিং সম্বন্ধিত্ৰা তেনেৰ ৰিত্থারেন অঞ্ঞানিপি একূনতিংস বদ্ধচক্কানি ৰত্ৰা একমূলকনযো নিট্ঠাপিতো. পাঠো পন সঙ্খেপেন দস্সিতো, সো অসম্মুয্হন্তেন ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বো.

যথা চ একমূলকো, এৰং দুমূলকাদযোপি সব্বমূলকপরিযোসানা চতুন্নং সতানং উপরি পঞ্চতিংস নযা ৰুত্তা. সেয্যথিদং – দ্ৰিমূলকা একূনতিংস, তিমূলকা অট্ঠৰীস, চতুমূলকা সত্তৰীস; এৰং পঞ্চমূলকাদযোপি একেকং ঊনং কত্ৰা যাৰ তিংসমূলকা, তাৰ ৰেদিতব্বা. পাঠে পন তেসং নামম্পি সঙ্খিপিত্ৰা ‘‘ইদং সব্বমূলক’’ন্তি তিংসমূলকনযো একো দস্সিতো. যস্মা চ সুঞ্ঞাগারপদং ঝানেন অঘটিতং সীসং ন ওতরতি, তস্মা তং অনামসিত্ৰা মোহা চিত্তং ৰিনীৰরণপদপরিযোসানাযেৰ সব্বত্থ যোজনা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. এৰং পঠমজ্ঝানাদীনি পটিপাটিযা ৰা উপ্পটিপাটিযা ৰা দুতিযজ্ঝানাদীহি ঘটেত্ৰা ৰা অঘটেত্ৰা ৰা সমাপজ্জিন্তিআদিনা নযেন উল্লপতো মোক্খো নত্থি, পারাজিকং আপজ্জতিযেৰাতি.

ইমস্স অত্থস্স দস্সনৰসেন ৰুত্তে চ পনেতস্মিং সুদ্ধিকমহাৰারে অযং সঙ্খেপতো অত্থৰণ্ণনা – তীহাকারেহীতি সম্পজানমুসাৰাদস্স অঙ্গভূতেহি তীহি কারণেহি. পুব্বেৰস্স হোতীতি পুব্বভাগেযেৰ অস্স পুগ্গলস্স এৰং হোতি ‘‘মুসা ভণিস্স’’ন্তি. ভণন্তস্স হোতীতি ভণমানস্স হোতি. ভণিতস্স হোতীতি ভণিতে অস্স হোতি, যং ৰত্তব্বং তস্মিং ৰুত্তে হোতীতি অত্থো. অথ ৰা ভণিতস্সাতি ৰুত্তৰতো নিট্ঠিতৰচনস্স হোতীতি. যো এৰং পুব্বভাগেপি জানাতি, ভণন্তোপি জানাতি, পচ্ছাপি জানাতি, ‘‘মুসা মযা ভণিত’’ন্তি সো ‘‘পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তি ভণন্তো পারাজিকং আপজ্জতীতি অযমেত্থ অত্থো দস্সিতো. কিঞ্চাপি দস্সিতো, অথ খো অযমেত্থ ৰিসেসো – পুচ্ছা তাৰ হোতি ‘‘‘মুসা ভণিস্স’ন্তি পুব্বভাগো অত্থি, ‘মুসা মযা ভণিত’ন্তি পচ্ছাভাগো নত্থি, ৰুত্তমত্তমেৰ হি কোচি পমুস্সতি, কিং তস্স পারাজিকং হোতি, ন হোতী’’তি? সা এৰং অট্ঠকথাসু ৰিস্সজ্জিতা – পুব্বভাগে ‘‘মুসা ভণিস্স’’ন্তি চ ভণন্তস্স ‘‘মুসা ভণামী’’তি চ জানতো পচ্ছাভাগে ‘‘মুসা মযা ভণিত’’ন্তি ন সক্কা ন ভৰিতুং. সচেপি ন হোতি পারাজিকমেৰ. পুরিমমেৰ হি অঙ্গদ্ৰযং পমাণং. যস্সাপি পুব্বভাগে ‘‘মুসা ভণিস্স’’ন্তি আভোগো নত্থি, ভণন্তো পন ‘‘মুসা ভণামী’’তি জানাতি, ভণিতেপি ‘‘মুসা মযা ভণিত’’ন্তি জানাতি, সো আপত্তিযা ন কারেতব্বো. পুব্বভাগো হি পমাণতরো. তস্মিং অসতি দৰা ভণিতং ৰা রৰা ভণিতং ৰা হোতী’’তি.

এত্থ চ তংঞাণতা চ ঞাণসমোধানঞ্চ পরিচ্চজিতব্বং. তংঞাণতা পরিচ্চজিতব্বাতি যেন চিত্তেন ‘‘মুসা ভণিস্স’’ন্তি জানাতি, তেনেৰ ‘‘মুসা ভণামী’’তি চ ‘‘মুসা মযা ভণিত’’ন্তি চ জানাতীতি এৰং একচিত্তেনেৰ তীসু খণেসু জানাতীতি অযং তংঞ্ঞণতা পরিচ্চজিতব্বা, ন হি সক্কা তেনেৰ চিত্তেন তং চিত্তং জানিতুং যথা ন সক্কা তেনেৰ অসিনা সো অসি ছিন্দিতুন্তি. পুরিমং পুরিমং পন চিত্তং পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স চিত্তস্স তথা উপ্পত্তিযা পচ্চযো হুত্ৰা নিরুজ্ঝতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘পমাণং পুব্বভাগোৰ, তস্মিং সতি ন হেস্সতি;

সেসদ্ৰযন্তি নত্থেত, মিতি ৰাচা তিৰঙ্গিকা’’তি.

‘‘ঞাণসমোধানং পরিচ্চজিতব্ব’’ন্তি এতানি তীণি চিত্তানি একক্খণে উপ্পজ্জন্তীতি ন গহেতব্বানি. ইদঞ্হি চিত্তং নাম –

অনিরুদ্ধম্হি পঠমে, ন উপ্পজ্জতি পচ্ছিমং;

নিরন্তরুপ্পজ্জনতো, একং ৰিয পকাসতি.

ইতো পরং পন য্ৰাযং ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তি সম্পজানমুসা ভণতি, যস্মা সো ‘‘নত্থি মে পঠমং ঝান’’ন্তি এৰংদিট্ঠিকো হোতি, তস্স হি অত্থেৰাযং লদ্ধি. তথা ‘‘নত্থি মে পঠমং ঝান’’ন্তি এৰমস্স খমতি চেৰ রুচ্চতি চ. এৰংসভাৰমেৰ চস্স চিত্তং ‘‘নত্থি মে পঠমং ঝান’’ন্তি. যদা পন মুসা ৰত্তুকামো হোতি, তদা তং দিট্ঠিং ৰা দিট্ঠিযা সহ খন্তিং ৰা দিট্ঠিখন্তীহি সদ্ধিং রুচিং ৰা, দিট্ঠিখন্তিরুচীহি সদ্ধিং ভাৰং ৰা ৰিনিধায নিক্খিপিত্ৰা পটিচ্ছাদেত্ৰা অভূতং কত্ৰা ভণতি, তস্মা তেসম্পি ৰসেন অঙ্গভেদং দস্সেতুং ‘‘চতূহাকারেহী’’তিআদি ৰুত্তং. পরিৰারে চ ‘‘অট্ঠঙ্গিকো মুসাৰাদো’’তি (পটি. ৩২৮) ৰুত্তত্তা তত্থ অধিপ্পেতায সঞ্ঞায সদ্ধিং অঞ্ঞোপি ইধ ‘‘অট্ঠহাকারেহী’’তি একো নযো যোজেতব্বো.

এত্থ চ ৰিনিধায দিট্ঠিন্তি বলৰধম্মৰিনিধানৰসেনেতং ৰুত্তং. ৰিনিধায খন্তিন্তিআদীনি ততো দুব্বলদুব্বলানং ৰিনিধানৰসেন. ৰিনিধায সঞ্ঞন্তি ইদং পনেত্থ সব্বদুব্বলধম্মৰিনিধানং. সঞ্ঞামত্তম্পি নাম অৰিনিধায সম্পজানমুসা ভাসিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. যস্মা পন ‘‘সমাপজ্জিস্সামী’’তিআদিনা অনাগতৰচনেন পারাজিকং ন হোতি, তস্মা ‘‘সমাপজ্জি’’ন্তিআদীনি অতীতৰত্তমানপদানেৰ পাঠে ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.

২০৭. ইতো পরং সব্বম্পি ইমস্মিং সুদ্ধিকমহাৰারে উত্তানত্থমেৰ. ন হেত্থ তং অত্থি – যং ইমিনা ৰিনিচ্ছযেন ন সক্কা ভৰেয্য ৰিঞ্ঞাতুং, ঠপেত্ৰা কিলেসপ্পহানপদস্স পদভাজনে ‘‘রাগো মে চত্তো ৰন্তো’’তিআদীনং পদানং অত্থং. স্ৰাযং ৰুচ্চতি – এত্থ হি চত্তোতি ইদং সকভাৰপরিচ্চজনৰসেন ৰুত্তং. ৰন্তোতি ইদং পুন অনাদিযনভাৰদস্সনৰসেন. মুত্তোতি ইদং সন্ততিতো ৰিমোচনৰসেন. পহীনোতি ইদং মুত্তস্সাপি ক্ৰচি অনৰট্ঠানদস্সনৰসেন. পটিনিস্সট্ঠোতি ইদং পুব্বে আদিন্নপুব্বস্স পটিনিস্সগ্গদস্সনৰসেন. উক্খেটিতোতি ইদং অরিযমগ্গেন উত্তাসিতত্তা পুন অনল্লীযনভাৰদস্সনৰসেন. স্ৰাযমত্থো সদ্দসত্থতো পরিযেসিতব্বো. সমুক্খেটিতোতি ইদং সুট্ঠু উত্তাসেত্ৰা অণুসহগতস্সাপি পুন অনল্লীযনভাৰদস্সনৰসেন ৰুত্তন্তি.

সুদ্ধিকৰারকথা নিট্ঠিতা.

ৰত্তুকামৰারকথা

২১৫. ৰত্তুকামৰারেপি ‘‘তীহাকারেহী’’তিআদীনং অত্থো, ৰারপেয্যালপ্পভেদো চ সব্বো ইধ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. কেৰলঞ্হি যং ‘‘মযা ৰিরজ্ঝিত্ৰা অঞ্ঞং ৰত্তুকামেন অঞ্ঞং ৰুত্তং, তস্মা নত্থি ময্হং আপত্তী’’তি এৰং ওকাসগৰেসকানং পাপপুগ্গলানং ওকাসনিসেধনত্থং ৰুত্তো. যথেৰ হি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ৰত্তুকামো ‘‘ধম্মং পচ্চক্খামী’’তিআদীসু সিক্খাপচ্চক্খানপদেসু যং ৰা তং ৰা ৰদন্তোপি খেত্তে ওতিণ্ণত্তা সিক্খাপচ্চক্খাতকোৰ হোতি; এৰং পঠমজ্ঝানাদীসু উত্তরিমনুস্সধম্মপদেসু যংকিঞ্চি একং ৰত্তুকামো ততো অঞ্ঞং যং ৰা তং ৰা ৰদন্তোপি খেত্তে ওতিণ্ণত্তা পারাজিকোৰ হোতি. সচে যস্স ৰদতি, সো তমত্থং তঙ্খণঞ্ঞেৰ জানাতি. জাননলক্খণঞ্চেত্থ সিক্খাপচ্চক্খানে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

অযং পন ৰিসেসো – সিক্খাপচ্চক্খানং হত্থমুদ্দায সীসং ন ওতরতি. ইদং অভূতারোচনং হত্থমুদ্দাযপি ওতরতি. যো হি হত্থৰিকারাদীহিপি অঙ্গপচ্চঙ্গচোপনেহি অভূতং উত্তরিমনুস্সধম্মং ৰিঞ্ঞত্তিপথে ঠিতস্স পুগ্গলস্স আরোচেতি, সো চ তমত্থং জানাতি, পারাজিকোৰ হোতি. অথ পন যস্স আরোচেতি, সো ন জানাতি ‘‘কি অযং ভণতী’’তি, সংসযং ৰা আপজ্জতি, চিরং ৰীমংসিত্ৰা ৰা পচ্ছা জানাতি, অপ্পটিৰিজানন্তো ইচ্চেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. এৰং অপ্পটিৰিজানন্তস্স ৰুত্তে থুল্লচ্চযং হোতি. যো পন ঝানাদীনি অত্তনো অধিগমৰসেন ৰা উগ্গহপরিপুচ্ছাদিৰসেন ৰা ন জানাতি, কেৰলং ঝানন্তি ৰা ৰিমোক্খোতি ৰা ৰচনমত্তমেৰ সুতং হোতি, সোপি তেন ৰুত্তে ‘‘ঝানং কির সমাপজ্জিন্তি এস ৰদতী’’তি যদি এত্তকমত্তম্পি জানাতি, জানাতিচ্চেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. তস্স ৰুত্তে পারাজিকমেৰ. সেসো একস্স ৰা দ্ৰিন্নং ৰা বহূনং ৰা নিযমিতানিযমিতৰসেন ৰিসেসো সব্বো সিক্খাপচ্চক্খানকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বোতি.

ৰত্তুকামৰারকথা নিট্ঠিতা.

পচ্চযপটিসংযুত্তৰারকথা

২২০. পচ্চযপটিসংযুত্তৰারেপি – সব্বং ৰারপেয্যালভেদং পুব্বে আগতপদানঞ্চ অত্থং ৰুত্তনযেনেৰ ঞত্ৰা পাল়িক্কমো তাৰ এৰং জানিতব্বো. এত্থ হি ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসি, যো তে চীৰরং পরিভুঞ্জি, যো তে পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জি, যো তে সেনাসনং পরিভুঞ্জি, যো তে গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং পরিভুঞ্জী’’তি ইমে পঞ্চ পচ্চত্তৰচনৰারা, ‘‘যেন তে ৰিহারো পরিভুত্তো’’তিআদযো পঞ্চ করণৰচনৰারা, ‘‘যং ত্ৰং আগম্ম ৰিহারং অদাসী’’তিআদযো পঞ্চ উপযোগৰচনৰারা ৰুত্তা, তেসং ৰসেন ইধ ৰুত্তেন সুঞ্ঞাগারপদেন সদ্ধিং পুব্বে ৰুত্তেসু পঠমজ্ঝানাদীসু সব্বপদেসু ৰারপেয্যালভেদো ৰেদিতব্বো. ‘‘যো তে ৰিহারে, যেন তে ৰিহারো, যং ত্ৰং আগম্ম ৰিহার’’ন্তি এৰং পরিযাযেন ৰুত্তত্তা পন ‘‘অহ’’ন্তি চ অৰুত্তত্তা পটিৰিজানন্তস্স ৰুত্তেপি ইধ থুল্লচ্চযং, অপটিৰিজানন্তস্স দুক্কটন্তি অযমেত্থ ৰিনিচ্ছযো.

অনাপত্তিভেদকথা

এৰং ৰিত্থারৰসেন আপত্তিভেদং দস্সেত্ৰা ইদানি অনাপত্তিং দস্সেন্তো ‘‘অনাপত্তি অধিমানেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ অধিমানেনাতি অধিগতমানেন সমুদাচরন্তস্স অনাপত্তি. অনুল্লপনাধিপ্পাযস্সাতি কোহঞ্ঞে ইচ্ছাচারে অঠত্ৰা অনুল্লপনাধিপ্পাযস্স সব্রহ্মচারীনং সন্তিকে অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তস্স অনাপত্তি. উম্মত্তকাদযো পুব্বে ৰুত্তনযাএৰ. ইধ পন আদিকম্মিকা ৰগ্গুমুদাতীরিযা ভিক্খূ. তেসং অনাপত্তীতি.

পদভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমুট্ঠানাদীসু ইদং সিক্খাপদং তিসমুট্ঠানং – হত্থমুদ্দায আরোচেন্তস্স কাযচিত্ততো, ৰচীভেদেন আরোচেন্তস্স ৰাচাচিত্ততো, উভযং করোন্তস্স কাযৰাচাচিত্ততো সমুট্ঠাতি. কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, তিৰেদনং হসন্তোপি হি সোমনস্সিকো উল্লপতি ভাযন্তোপি মজ্ঝত্তোপীতি.

ৰিনীতৰত্থুৰণ্ণনা

২২৩. ৰিনীতৰত্থূসু – অধিমানৰত্থু অনুপঞ্ঞত্তিযং ৰুত্তনযমেৰ.

দুতিযৰত্থুস্মিং – পণিধাযাতি পত্থনং কত্ৰা. এৰং মং জনো সম্ভাৰেস্সতীতি এৰং অরঞ্ঞে ৰসন্তং মং জনো অরহত্তে ৰা সেক্খভূমিযং ৰা সম্ভাৰেস্সতি, ততো লোকস্স সক্কতো ভৰিস্সামি গরুকতো মানিতো পূজিতোতি. আপত্তি দুক্কটস্সাতি এৰং পণিধায ‘‘অরঞ্ঞে ৰসিস্সামী’’তি গচ্ছন্তস্স পদৰারে পদৰারে দুক্কটং. তথা অরঞ্ঞে কুটিকরণচঙ্কমননিসীদননিৰাসনপাৰুরণাদীসু সব্বকিচ্চেসু পযোগে পযোগে দুক্কটং. তস্মা এৰং অরঞ্ঞে ন ৰসিতব্বং. এৰং ৰসন্তো হি সম্ভাৰনং লভতু ৰা মা ৰা দুক্কটং আপজ্জতি. যো পন সমাদিন্নধুতঙ্গো ‘‘ধুতঙ্গং রক্খিস্সামী’’তি ৰা ‘‘গামন্তে মে ৰসতো চিত্তং ৰিক্খিপতি, অরঞ্ঞং সপ্পায’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ৰা ‘‘অদ্ধা অরঞ্ঞে তিণ্ণং ৰিৰেকানং অঞ্ঞতরং পাপুণিস্সামী’’তি ৰা ‘‘অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা অরহত্তং অপাপুণিত্ৰা ন নিক্খমিস্সামী’’তি ৰা ‘‘অরঞ্ঞৰাসো নাম ভগৰতা পসত্থো, মযি চ অরঞ্ঞে ৰসন্তে বহূ সব্রহ্মচারিনো গামন্তং হিত্ৰা আরঞ্ঞকা ভৰিস্সন্তী’’তি ৰা এৰং অনৰজ্জৰাসং ৰসিতুকামো হোতি, তেন ৰসিতব্বং.

ততিযৰত্থুস্মিম্পি – ‘‘অভিক্কন্তাদীনি সণ্ঠপেত্ৰা পিণ্ডায চরিস্সামী’’তি নিৰাসনপারুপনকিচ্চতো পভুতি যাৰ ভোজনপরিযোসানং তাৰ পযোগে পযোগে দুক্কটং. সম্ভাৰনং লভতু ৰা মা ৰা দুক্কটমেৰ. খন্ধকৰত্তসেখিযৰত্তপরিপূরণত্থং পন সব্রহ্মচারীনং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনত্থং ৰা পাসাদিকেহি অভিক্কমপটিক্কমাদীহি পিণ্ডায পৰিসন্তো অনুপৰজ্জো ৰিঞ্ঞূনন্তি.

চতুত্থপঞ্চমৰত্থূসু – ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসী’’তি এত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ‘‘অহ’’ন্তি অৰুত্তত্তা পারাজিকং নত্থি. অত্তুপনাযিকমেৰ হি সমুদাচরন্তস্স পারাজিকং ৰুত্তং.

পণিধায চঙ্কমীতিআদীনি হেট্ঠা ৰুত্তনযানেৰ.

সংযোজনৰত্থুস্মিং – সংযোজনা পহীনাতিপি ‘‘দস সংযোজনা পহীনা’’তিপি ‘‘একং সংযোজনং পহীন’’ন্তিপি ৰদতো কিলেসপ্পহানমেৰ আরোচিতং হোতি, তস্মা পারাজিকং.

২২৪. রহোৰত্থূসু – রহো উল্লপতীতি ‘‘রহোগতো অরহা অহ’’ন্তি ৰদতি, ন মনসা চিন্তিতমেৰ করোতি. তেনেত্থ দুক্কটং ৰুত্তং.

ৰিহারৰত্থু উপট্ঠানৰত্থু চ ৰুত্তনযমেৰ.

২২৫. ন দুক্করৰত্থুস্মিং – তস্স ভিক্খুনো অযং লদ্ধি – ‘‘অরিযপুগ্গলাৰ ভগৰতো সাৰকা’’তি. তেনাহ – ‘‘যে খো তে ভগৰতো সাৰকা তে এৰং ৰদেয্যু’’ন্তি. যস্মা চস্স অযমধিপ্পাযো – ‘‘সীলৰতা আরদ্ধৰিপস্সকেন ন দুক্করং অঞ্ঞং ব্যাকাতুং, পটিবলো সো অরহত্তং পাপুণিতু’’ন্তি. তস্মা ‘‘অনুল্লপনাধিপ্পাযো অহ’’ন্তি আহ.

ৰীরিযৰত্থুস্মিং আরাধনীযোতি সক্কা আরাধেতুং সম্পাদেতুং নিব্বত্তেতুন্তি অত্থো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

মচ্চুৰত্থুস্মিং সো ভিক্খু ‘‘যস্স ৰিপ্পটিসারো উপ্পজ্জতি, সো ভাযেয্য. ময্হং পন অৰিপ্পটিসারৰত্থুকানি পরিসুদ্ধানি সীলানি, স্ৰাহং কিং মরণস্স ভাযিস্সামী’’তি এতমত্থৰসং পটিচ্চ ‘‘নাহং আৰুসো মচ্চুনো ভাযামী’’তি আহ. তেনস্স অনাপত্তি.

ৰিপ্পটিসারৰত্থুস্মিম্পি এসেৰ নযো. ততো পরানি তীণি ৰত্থূনি ৰীরিযৰত্থুসদিসানেৰ.

ৰেদনাৰত্থূসুপঠমস্মিং তাৰ সো ভিক্খু পটিসঙ্খানবলেন অধিৰাসনখন্তিযং ঠত্ৰা ‘‘নাৰুসো সক্কা যেন ৰা তেন ৰা অধিৰাসেতু’’ন্তি আহ. তেনস্স অনাপত্তি.

দুতিযে পন অত্তুপনাযিকং অকত্ৰা ‘‘নাৰুসো সক্কা পুথুজ্জনেনা’’তি পরিযাযেন ৰুত্তত্তা থুল্লচ্চযং.

২২৬. ব্রাহ্মণৰত্থূসুসো কির ব্রাহ্মণো ন কেৰলং ‘‘আযন্তু ভোন্তো অরহন্তো’’তি আহ. যং যং পনস্স ৰচনং মুখতো নিগ্গচ্ছতি, সব্বং ‘‘অরহন্তানং আসনানি পঞ্ঞপেথ, পাদোদকং দেথ, অরহন্তো পাদে ধোৰন্তূ’’তি অরহন্তৰাদপটিসংযুত্তংযেৰ. তং পনস্স পসাদভঞ্ঞং সদ্ধাচরিতত্তা অত্তনো সদ্ধাবলেন সমুস্সাহিতস্স ৰচনং. তস্মা ভগৰা ‘‘অনাপত্তি, ভিক্খৰে, পসাদভঞ্ঞে’’তি আহ. এৰং ৰুচ্চমানেন পন ভিক্খুনা ন হট্ঠতুট্ঠেনেৰ পচ্চযা পরিভুঞ্জিতব্বা, ‘‘অরহত্তসম্পাপিকং পটিপদং পরিপূরেস্সামী’’তি এৰং যোগো করণীযোতি.

অঞ্ঞব্যাকরণৰত্থূনিসংযোজনৰত্থুসদিসানেৰ. অগারৰত্থুস্মিং সো ভিক্খু গিহিভাৰে অনত্থিকতায অনপেক্খতায ‘‘অভব্বো খো আৰুসো মাদিসো’’তি আহ, ন উল্লপনাধিপ্পাযেন. তেনস্স অনাপত্তি.

২২৭. আৰটকামৰত্থুস্মিং সো ভিক্খু ৰত্থুকামেসু চ কিলেসকামেসু চ লোকিযেনেৰ আদীনৰদস্সনেন নিরপেক্খো. তস্মা ‘‘আৰটা মে আৰুসো কামা’’তি আহ. তেনস্স অনাপত্তি. এত্থ চ আৰটাতি আৰারিতা নিৰারিতা, পটিক্খিত্তাতি অত্থো.

অভিরতিৰত্থুস্মিং সো ভিক্খু সাসনে অনুক্কণ্ঠিতভাৰেন উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীসু চ অভিরতভাৰেন ‘‘অভিরতো অহং আৰুসো পরমায অভিরতিযা’’তি আহ, ন উল্লপনাধিপ্পাযেন. তেনস্স অনাপত্তি.

পক্কমনৰত্থুস্মিং যো ইমম্হা আৰাসা পঠমং পক্কমিস্সতীতি এৰং আৰাসং ৰা মণ্ডপং ৰা সীমং ৰা যংকিঞ্চি ঠানং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কতায কতিকায যো ‘‘মং অরহাতি জানন্তূ’’তি তম্হা ঠানা পঠমং পক্কমতি, পারাজিকো হোতি. যো পন আচরিযুপজ্ঝাযানং ৰা কিচ্চেন মাতাপিতূনং ৰা কেনচিদেৰ করণীযেন ভিক্খাচারত্থং ৰা উদ্দেসপরিপুচ্ছানং ৰা অত্থায অঞ্ঞেন ৰা তাদিসেন করণীযেন তং ঠানং অতিক্কমিত্ৰা গচ্ছতি, অনাপত্তি. সচেপিস্স এৰং গতস্স পচ্ছা ইচ্ছাচারো উপ্পজ্জতি ‘‘ন দানাহং তত্থ গমিস্সামি এৰং মং অরহাতি সম্ভাৰেস্সন্তী’’তি অনাপত্তিযেৰ.

যোপি কেনচিদেৰ করণীযেন তং ঠানং পত্ৰা সজ্ঝাযমনসিকারাদিৰসেন অঞ্ঞৰিহিতো ৰা হুত্ৰা চোরাদীহি ৰা অনুবদ্ধো মেঘং ৰা উট্ঠিতং দিস্ৰা অনোৰস্সকং পৰিসিতুকামো তং ঠানং অতিক্কমতি, অনাপত্তি. যানেন ৰা ইদ্ধিযা ৰা গচ্ছন্তোপি পারাজিকং নাপজ্জতি, পদগমনেনেৰ আপজ্জতি. তম্পি যেহি সহ কতিকা কতা, তেহি সদ্ধিং অপুব্বংঅচরিমং গচ্ছন্তো নাপজ্জতি. এৰং গচ্ছন্তা হি সব্বেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং রক্খন্তি. সচেপি মণ্ডপরুক্খমূলাদীসু কিঞ্চি ঠানং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘যো এত্থ নিসীদতি ৰা চঙ্কমতি ৰা, তং অরহাতি জানিস্সাম’’ পুপ্ফানি ৰা ঠপেত্ৰা ‘‘যো ইমানি গহেত্ৰা পূজং করিস্সতি, তং অরহাতি জানিস্সামা’’তিআদিনা নযেন কতিকা কতা হোতি, তত্রাপি ইচ্ছাচারৰসেন তথা করোন্তস্স পারাজিকমেৰ. সচেপি উপাসকেন অন্তরামগ্গে ৰিহারো ৰা কতো হোতি, চীৰরাদীনি ৰা ঠপিতানি হোন্তি, ‘‘যে অরহন্তো তে ইমস্মিং ৰিহারে ৰসন্তু, চীৰরাদীনি চ গণ্হন্তূ’’তি. তত্রাপি ইচ্ছাচারৰসেন ৰসন্তস্স ৰা চীৰরাদীনি ৰা গণ্হন্তস্স পারাজিকমেৰ. এতং পন অধম্মিককতিকৰত্তং, তস্মা ন কাতব্বং, অঞ্ঞং ৰা এৰরূপং ‘‘ইমস্মিং তেমাসব্ভন্তরে সব্বেৰ আরঞ্ঞকা হোন্তু, পিণ্ডপাতিকঙ্গাদিঅৰসেসধুতঙ্গধরা ৰা অথ ৰা সব্বেৰ খীণাসৰা হোন্তূ’’তি এৰমাদি. নানাৰেরজ্জকা হি ভিক্খূ সন্নিপতন্তি. তত্থ কেচি দুব্বলা অপ্পথামা এৰরূপং ৰত্তং অনুপালেতুং ন সক্কোন্তি. তস্মা এৰরূপম্পি ৰত্তং ন কাতব্বং. ‘‘ইমং তেমাসং সব্বেহেৰ ন উদ্দিসিতব্বং, ন পরিপুচ্ছিতব্বং, ন পব্বাজেতব্বং, মূগব্বতং গণ্হিতব্বং, বহি সীমট্ঠস্সাপি সঙ্ঘলাভো দাতব্বো’’তি এৰমাদিকং পন ন কাতব্বমেৰ.

২২৮. লক্খণসংযুত্তে য্ৰাযং আযস্মা চ লক্খণোতি লক্খণত্থেরো ৰুত্তো, এস জটিলসহস্সস্স অব্ভন্তরে এহিভিক্খূপসম্পদায উপসম্পন্নো আদিত্তপরিযাযাৰসানে অরহত্তপ্পত্তো একো মহাসাৰকোতি ৰেদিতব্বো. যস্মা পনেস লক্খণসম্পন্নেন সব্বাকারপরিপূরেন ব্রহ্মসমেন অত্তভাৰেন সমন্নাগতো, তস্মা লক্খণোতি সঙ্খং গতো. মহামোগ্গল্লানত্থেরো পন পব্বজিতদিৰসতো সত্তমে দিৰসে অরহত্তপ্পত্তো দুতিযো অগ্গসাৰকো.

সিতং পাত্ৰাকাসীতি মন্দহসিতং পাতুঅকাসি, পকাসযি দস্সেসীতি ৰুত্তং হোতি. কিং পন দিস্ৰা থেরো সিতং পাত্ৰাকাসীতি? উপরি পাল়িযং আগতং অট্ঠিকসঙ্খলিকং একং পেতলোকে নিব্বত্তং সত্তং দিস্ৰা, তঞ্চ খো দিব্বেন চক্খুনা, ন পসাদচক্খুনা. পসাদচক্খুস্স হি এতে অত্তভাৰা ন আপাথং আগচ্ছন্তি. এৰরূপং পন অত্তভাৰং দিস্ৰা কারুঞ্ঞে কাতব্বে কস্মা সিতং পাত্ৰাকাসীতি? অত্তনো চ বুদ্ধঞাণস্স চ সম্পত্তিসমনুস্সরণতো. তঞ্হি দিস্ৰা থেরো ‘‘অদিট্ঠসচ্চেন নাম পুগ্গলেন পটিলভিতব্বা এৰরূপা অত্তভাৰা মুত্তো অহং, লাভা ৰত মে, সুলদ্ধং ৰত মে’’তি অত্তনো চ সম্পত্তিং অনুস্সরিত্ৰা ‘‘অহো বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণসম্পত্তি, যো ‘কম্মৰিপাকো, ভিক্খৰে, অচিন্তেয্যো; ন চিন্তেতব্বো’তি (অ. নি. ৪.৭৭) দেসেসি, পচ্চক্খং ৰত কত্ৰা বুদ্ধা দেসেন্তি, সুপ্পটিৰিদ্ধা বুদ্ধানং ধম্মধাতূ’’তি এৰং বুদ্ধঞাণসম্পত্তিঞ্চ সরিত্ৰা সিতং পাত্ৰাকাসীতি. যস্মা পন খীণাসৰা নাম ন অকারণা সিতং পাতুকরোন্তি, তস্মা তং লক্খণত্থেরো পুচ্ছি – ‘‘কো নু খো আৰুসো মোগ্গল্লান হেতু, কো পচ্চযো সিতস্স পাতুকম্মাযা’’তি. থেরো পন যস্মা যেহি অযং উপপত্তি সামং অদিট্ঠা, তে দুস্সদ্ধাপযা হোন্তি, তস্মা ভগৰন্তং সক্খিং কত্ৰা ব্যাকাতুকামতায ‘‘অকালো খো, আৰুসো’’তিআদিমাহ. ততো ভগৰতো সন্তিকে পুট্ঠো ‘‘ইধাহং আৰুসো’’তিআদিনা নযেন ব্যাকাসি.

তত্থ অট্ঠিকসঙ্খলিকন্তি সেতং নিম্মংসলোহিতং অট্ঠিসঙ্ঘাতং. গিজ্ঝাপি কাকাপি কুললাপীতি এতেপি যক্খগিজ্ঝা চেৰ যক্খকাকা চ যক্খকুললা চ পচ্চেতব্বা. পাকতিকানং পন গিজ্ঝাদীনং আপাথম্পি এতং রূপং নাগচ্ছতি. অনুপতিত্ৰা অনুপতিত্ৰাতি অনুবন্ধিত্ৰা অনুবন্ধিত্ৰা. ৰিতুডেন্তীতি ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গচ্ছন্তি. ৰিতুদেন্তীতি ৰা পাঠো, অসিধারূপমেহি তিখিণেহি লোহতুণ্ডেহি ৰিজ্ঝন্তীতি অত্থো. সা সুদং অট্টস্সরং করোতীতি এত্থ সুদন্তি নিপাতো, সা অট্ঠিকসঙ্খলিকা অট্টস্সরং আতুরস্সরং করোতীতি অত্থো. অকুসলৰিপাকানুভৰনত্থং কির যোজনপ্পমাণাপি তাদিসা অত্তভাৰা নিব্বত্তন্তি, পসাদুস্সদা চ হোন্তি পক্কগণ্ডসদিসা; তস্মা সা অট্ঠিকসঙ্খলিকা বলৰৰেদনাতুরা তাদিসং সরমকাসীতি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা পুন আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ‘‘ৰট্টগামিকসত্তা নাম এৰরূপা অত্তভাৰা ন মুচ্চন্তী’’তি সত্তেসু কারুঞ্ঞং পটিচ্চ উপ্পন্নং ধম্মসংৰেগং দস্সেন্তো ‘‘তস্স ময্হং আৰুসো এতদহোসি; অচ্ছরিযং ৰত ভো’’তিআদিমাহ.

ভিক্খূ উজ্ঝাযন্তীতি যেসং সা পেতূপপত্তি অপ্পচ্চক্খা, তে উজ্ঝাযন্তি. ভগৰা পন থেরস্সানুভাৰং পকাসেন্তো ‘‘চক্খুভূতা ৰত ভিক্খৰে সাৰকা ৰিহরন্তী’’তিআদিমাহ. তত্থ চক্খু ভূতং জাতং উপ্পন্নং তেসন্তি চক্খুভূতা; ভূতচক্খুকা উপ্পন্নচক্খুকা, চক্খুং উপ্পাদেত্ৰা, ৰিহরন্তীতি অত্থো. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. যত্র হি নামাতি এত্থ যত্রাতি কারণৰচনং. তত্রাযমত্থযোজনা; যস্মা নাম সাৰকোপি এৰরূপং ঞস্সতি ৰা দক্খতি ৰা সক্খিং ৰা করিস্সতি, তস্মা অৰোচুম্হ – ‘‘চক্খুভূতা ৰত ভিক্খৰে সাৰকা ৰিহরন্তি, ঞাণভূতা ৰত ভিক্খৰে সাৰকা ৰিহরন্তী’’তি.

পুব্বেৰ মে সো ভিক্খৰে সত্তো দিট্ঠোতি বোধিমণ্ডে সব্বঞ্ঞুতঞাণপ্পটিৰেধেন অপ্পমাণেসু চক্কৰাল়েসু অপ্পমাণে সত্তনিকাযে ভৰগতিযোনিঠিতিনিৰাসে চ পচ্চক্খং করোন্তেন মযা পুব্বেৰ সো সত্তো দিট্ঠোতি ৰদতি.

গোঘাতকোতি গাৰো ৰধিত্ৰা ৰধিত্ৰা অট্ঠিতো মংসং মোচেত্ৰা ৰিক্কিণিত্ৰা জীৰিককপ্পনকসত্তো. তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেনাতি তস্স নানাচেতনাহি আযূহিতস্স অপরাপরিযকম্মস্স. তত্র হি যায চেতনায নরকে পটিসন্ধি জনিতা, তস্সা ৰিপাকে পরিক্খীণে অৰসেসকম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা আরম্মণং কত্ৰা পুন পেতাদীসু পটিসন্ধি নিব্বত্ততি, তস্মা সা পটিসন্ধি কম্মসভাগতায ৰা আরম্মণসভাগতায ৰা ‘‘তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসো’’তি ৰুচ্চতি. অযঞ্চ সত্তো এৰং উপপন্নো. তেনাহ – ‘‘তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেনা’’তি. তস্স কির নরকা চৰনকালে নিম্মংসকতানং গুন্নং অট্ঠিরাসি এৰ নিমিত্তং অহোসি. সো পটিচ্ছন্নম্পি তং কম্মং ৰিঞ্ঞূনং পাকটং ৰিয করোন্তো অট্ঠিসঙ্খলিকপেতো জাতো.

২২৯. মংসপেসিৰত্থুস্মিং গোঘাতকোতি গোমংসপেসিযো কত্ৰা সুক্খাপেত্ৰা ৰল্লূরৰিক্কযেন অনেকানি ৰস্সানি জীৰিকং কপ্পেসি. তেনস্স নরকা চৰনকালে মংসপেসিযেৰ নিমিত্তং অহোসি. সো মংসপেসিপেতো জাতো.

মংসপিণ্ডৰত্থুস্মিং সো সাকুণিকো সকুণে গহেত্ৰা ৰিক্কিণনকালে নিপ্পক্খচম্মে মংসপিণ্ডমত্তে কত্ৰা ৰিক্কিণন্তো জীৰিকং কপ্পেসি. তেনস্স নরকা চৰনকালে মংসপিণ্ডোৰ নিমিত্তং অহোসি. সো মংসপিণ্ডপেতো জাতো.

নিচ্ছৰিৰত্থুস্মিং তস্স ওরব্ভিকস্স এল়কে ৰধিত্ৰা নিচ্চম্মে কত্ৰা কপ্পিতজীৰিকস্স পুরিমনযেনেৰ নিচ্চম্মং এল়কসরীরং নিমিত্তমহোসি. সো নিচ্ছৰিপেতো জাতো.

অসিলোমৰত্থুস্মিং সো সূকরিকো দীঘরত্তং নিৰাপপুট্ঠে সূকরে অসিনা ৰধিত্ৰা ৰধিত্ৰা দীঘরত্তং জীৰিকং কপ্পেসি. তেনস্স উক্খিত্তাসিকভাৰোৰ নিমিত্তং অহোসি. তস্মা অসিলোমপেতো জাতো.

সত্তিলোমৰত্থুস্মিং সো মাগৰিকো একং মিগঞ্চ সত্তিঞ্চ গহেত্ৰা ৰনং গন্ত্ৰা তস্স মিগস্স সমীপং আগতাগতে মিগে সত্তিযা ৰিজ্ঝিত্ৰা মারেসি, তস্স সত্তিযা ৰিজ্ঝনকভাৰোযেৰ নিমিত্তং অহোসি. তস্মা সত্তিলোমপেতো জাতো.

উসুলোমৰত্থুস্মিং কারণিকোতি রাজাপরাধিকে অনেকাহি কারণাহি পীল়েত্ৰা অৰসানে কণ্ডেন ৰিজ্ঝিত্ৰা মারণকপুরিসো. সো কির অসুকস্মিং পদেসে ৰিদ্ধো মরতীতি ঞত্ৰাৰ ৰিজ্ঝতি. তস্সেৰং জীৰিকং কপ্পেত্ৰা নরকে উপ্পন্নস্স ততো পক্কাৰসেসেন ইধূপপত্তিকালে উসুনা ৰিজ্ঝনভাৰোযেৰ নিমিত্তং অহোসি. তস্মা উসুলোমপেতো জাতো.

সূচিলোমৰত্থুস্মিং সারথীতি অস্সদমকো. গোদমকোতিপি কুরুন্দট্ঠকথাযংৰুত্তং. তস্স পতোদসূচিযা ৰিজ্ঝনভাৰোযেৰ নিমিত্তং অহোসি. তস্মা সূচিলোমপেতো জাতো.

দুতিযসূচিলোমৰত্থুস্মিং সূচকোতি পেসুঞ্ঞকারকো. সো কির মনুস্সে অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ ভিন্দি. রাজকুলে চ ‘‘ইমস্স ইমং নাম অত্থি, ইমিনা ইদং নাম কত’’ন্তি সূচেত্ৰা সূচেত্ৰা অনযব্যসনং পাপেসি. তস্মা যথানেন সূচেত্ৰা মনুস্সা ভিন্না, তথা সূচীহি ভেদনদুক্খং পচ্চনুভোতুং কম্মমেৰ নিমিত্তং কত্ৰা সূচিলোমপেতো জাতো.

অণ্ডভারিতৰত্থুস্মিং গামকূটোতি ৰিনিচ্ছযামচ্চো. তস্স কম্মসভাগতায কুম্ভমত্তা মহাঘটপ্পমাণা অণ্ডা অহেসুং. সো হি যস্মা রহো পটিচ্ছন্ন ঠানে লঞ্জং গহেত্ৰা কূটৰিনিচ্ছযেন পাকটং দোসং করোন্তো সামিকে অস্সামিকে অকাসি. তস্মাস্স রহস্সং অঙ্গং পাকটং নিব্বত্তং. যস্মা দণ্ডং পট্ঠপেন্তো পরেসং অসয্হং ভারং আরোপেসি, তস্মাস্স রহস্সঙ্গং অসয্হভারো হুত্ৰা নিব্বত্তং. যস্মা যস্মিং ঠানে ঠিতেন সমেন ভৰিতব্বং, তস্মিং ঠত্ৰা ৰিসমো অহোসি, তস্মাস্স রহস্সঙ্গে ৰিসমা নিসজ্জা অহোসীতি.

পারদারিকৰত্থুস্মিং সো সত্তো পরস্স রক্খিতং গোপিতং সস্সামিকং ফস্সং ফুসন্তো মীল়্হসুখেন কামসুখেন চিত্তং রমযিত্ৰা কম্মসভাগতায গূথফস্সং ফুসন্তো দুক্খমনুভৰিতুং তত্থ নিব্বত্তো. দুট্ঠব্রাহ্মণৰত্থু পাকটমেৰ.

২৩০. নিচ্ছৰিত্থিৰত্থুস্মিং যস্মা মাতুগামো নাম অত্তনো ফস্সে অনিস্সরো, সা চ তং সামিকস্স সন্তকং ফস্সং থেনেত্ৰা পরেসং অভিরতিং উপ্পাদেসি, তস্মা কম্মসভাগতায সুখসম্ফস্সা ধংসিত্ৰা দুক্খসম্ফস্সং অনুভৰিতুং নিচ্ছৰিত্থী হুত্ৰা উপপন্না.

মঙ্গুলিত্থিৰত্থুস্মিং মঙ্গুলিন্তি ৰিরূপং দুদ্দসিকং বীভচ্ছং, সা কির ইক্খণিকাকম্মং যক্খদাসিকম্মং করোন্তী ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ এৰং বলিকম্মে কতে অযং নাম তুম্হাকং ৰড্ঢি ভৰিস্সতী’’তি মহাজনস্স গন্ধপুপ্ফাদীনি ৰঞ্চনায গহেত্ৰা মহাজনং দুদ্দিট্ঠিং মিচ্ছাদিট্ঠিং গণ্হাপেসি, তস্মা তায কম্মসভাগতায গন্ধপুপ্ফাদীনং থেনিতত্তা দুগ্গন্ধা দুদ্দস্সনস্স গাহিতত্তা দুদ্দসিকা ৰিরূপা বীভচ্ছা হুত্ৰা নিব্বত্তা.

ওকিলিনিৰত্থুস্মিং উপ্পক্কং ওকিলিনিং ওকিরিনিন্তি সা কির অঙ্গারচিতকে নিপন্না ৰিপ্ফন্দমানা ৰিপরিৰত্তমানা পচ্চতি, তস্মা উপ্পক্কা চেৰ হোতি খরেন অগ্গিনা পক্কসরীরা; ওকিলিনী চ কিলিন্নসরীরা বিন্দুবিন্দূনি হিস্সা সরীরতো পগ্ঘরন্তি. ওকিরিনী চ অঙ্গারসম্পরিকিণ্ণা, তস্সা হি হেট্ঠতোপি কিংসুকপুপ্ফৰণ্ণা অঙ্গারা, উভযপস্সেসুপি, আকাসতোপিস্সা উপরি অঙ্গারা পতন্তি, তেন ৰুত্তং – ‘‘উপ্পক্কং ওকিলিনিং ওকিরিনি’’ন্তি. সা ইস্সাপকতা সপত্তিং অঙ্গারকটাহেন ওকিরীতি তস্সা কির কলিঙ্গরঞ্ঞো একা নাটকিনী অঙ্গারকটাহং সমীপে ঠপেত্ৰা গত্ততো উদকঞ্চ পুঞ্ছতি, পাণিনা চ সেদং করোতি. রাজাপি তায সদ্ধিং কথঞ্চ করোতি, পরিতুট্ঠাকারঞ্চ দস্সেতি. অগ্গমহেসী তং অসহমানা ইস্সাপকতা হুত্ৰা অচিরপক্কন্তস্স রঞ্ঞো তং অঙ্গারকটাহং গহেত্ৰা তস্সা উপরি অঙ্গারে ওকিরি. সা তং কম্মং কত্ৰা তাদিসংযেৰ ৰিপাকং পচ্চনুভৰিতুং পেতলোকে নিব্বত্তা.

চোরঘাতকৰত্থুস্মিং সো রঞ্ঞো আণায দীঘরত্তং চোরানং সীসানি ছিন্দিত্ৰা পেতলোকে নিব্বত্তন্তো অসীসকং কবন্ধং হুত্ৰা নিব্বত্তি.

ভিক্খুৰত্থুস্মিং পাপভিক্খূতি লামকভিক্খু. সো কির লোকস্স সদ্ধাদেয্যে চত্তারো পচ্চযে পরিভুঞ্জিত্ৰা কাযৰচীদ্ৰারেহি অসং যতো ভিন্নাজীৰো চিত্তকেল়িং কীল়ন্তো ৰিচরি. ততো একং বুদ্ধন্তরং নিরযে পচ্চিত্ৰা পেতলোকে নিব্বত্তন্তো ভিক্খুসদিসেনেৰ অত্তভাৰেন নিব্বত্তি. ভিক্খুনী-সিক্খমানা-সামণের-সামণেরীৰত্থূসুপি অযমেৰ ৰিনিচ্ছযো.

২৩১. তপোদাৰত্থুস্মিং অচ্ছোদকোতি পসন্নোদকো. সীতোদকোতি সীতলউদকো. সাতোদকোতি মধুরোদকো. সেতকোতি পরিসুদ্ধো নিস্সেৰালপণককদ্দমো. সুপ্পতিত্থোতি সুন্দরেহি তিত্থেহি উপপন্নো. রমণীযোতি রতিজনকো. চক্কমত্তানীতি রথচক্কপ্পমাণানি. কুথিতা সন্দতীতি তত্রা সন্তত্তা হুত্ৰা সন্দতি. যতাযং ভিক্খৰেতি যতো অযং ভিক্খৰে. সো দহোতি সো রহদো. কুতো পনাযং সন্দতীতি? ৰেভারপব্বতস্স কির হেট্ঠা ভুম্মট্ঠকনাগানং পঞ্চযোজনসতিকং নাগভৰনং দেৰলোকসদিসং মণিমযেন তলেন আরামুয্যানেহি চ সমন্নাগতং; তত্থ নাগানং কীল়নট্ঠানে সো উদকদহো, ততো অযং তপোদা সন্দতি. দ্ৰিন্নং মহানিরযানং অন্তরিকায আগচ্ছতীতি রাজগহনগরং কির আৰিঞ্জেত্ৰা মহাপেতলোকো, তত্থ দ্ৰিন্নং মহালোহকুম্ভিনিরযানং অন্তরেন অযং তপোদা আগচ্ছতি, তস্মা কুথিতা সন্দতীতি.

যুদ্ধৰত্থুস্মিং নন্দী চরতীতি ৰিজযভেরী আহিণ্ডতি. রাজা আৰুসো লিচ্ছৰীহীতি থেরো কির অত্তনো দিৰাট্ঠানে চ রত্তিট্ঠানে চ নিসীদিত্ৰা ‘‘লিচ্ছৰযো কতহত্থা কতূপাসনা, রাজা চ তেহি সদ্ধিং সম্পহারং দেতী’’তি আৰজ্জেন্তো দিব্বেন চক্খুনা রাজানং পরাজিতং পলাযমানং অদ্দস. ততো ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ‘‘রাজা আৰুসো তুম্হাকং উপট্ঠাকো লিচ্ছৰীহি পভগ্গো’’তি আহ. সচ্চং, ভিক্খৰে, মোগ্গল্লানো আহাতি পরাজিককালে আৰজ্জিত্ৰা যং দিট্ঠং তং ভণন্তো সচ্চং আহ.

২৩২. নাগোগাহৰত্থুস্মিং সপ্পিনিকাযাতি এৰংনামিকায. আনেঞ্জং সমাধিন্তি অনেজং অচলং কাযৰাচাৰিপ্ফন্দৰিরহিতং চতুত্থজ্ঝানসমাধিং. নাগানন্তি হত্থীনং. ওগয্হ উত্তরন্তানন্তি ওগয্হ ওগাহেত্ৰা পুন উত্তরন্তানং. তে কির গম্ভীরং উদকং ওতরিত্ৰা তত্থ ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ সোণ্ডায উদকং গহেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং আলোলেন্তা উত্তরন্তি, তেসং এৰং ওগয্হ উত্তরন্তানন্তি ৰুত্তং হোতি. কোঞ্চং করোন্তানন্তি নদীতীরে ঠত্ৰা সোণ্ডং মুখে পক্খিপিত্ৰা কোঞ্চনাদং করোন্তানং. সদ্দং অস্সোসিন্তি তং কোঞ্চনাদসদ্দং অস্সোসিং. অত্থেসো, ভিক্খৰে, সমাধি সো চ খো অপরিসুদ্ধোতি অত্থি এসো সমাধি মোগ্গল্লানস্স, সো চ খো পরিসুদ্ধো ন হোতি. থেরো কির পব্বজিততো সত্তমে দিৰসে তদহুঅরহত্তপ্পত্তো অট্ঠসু সমাপত্তীসু পঞ্চহাকারেহি অনাচিণ্ণৰসীভাৰো সমাধিপরিপন্থকে ধম্মে ন সুট্ঠু পরিসোধেত্ৰা আৰজ্জনসমাপজ্জনাধিট্ঠানৰুট্ঠানপচ্চৰেক্খণানং সঞ্ঞামত্তকমেৰ কত্ৰা চতুত্থজ্ঝানং অপ্পেত্ৰা নিসিন্নো, ঝানঙ্গেহি ৰুট্ঠায নাগানং সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অন্তোসমাপত্তিযং অস্সোসি’’ন্তি এৰংসঞ্ঞী অহোসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অত্থেসো, ভিক্খৰে, সমাধি; সো চ খো অপরিসুদ্ধো’’তি.

সোভিতৰত্থুস্মিং অহং, আৰুসো, পঞ্চ কপ্পসতানি অনুস্সরামীতি একাৰজ্জনেন অনুস্সরামীতি আহ. ইতরথা হি অনচ্ছরিযং অরিযসাৰকানং পটিপাটিযা নানাৰজ্জনেন তস্স তস্স অতীতে নিৰাসস্স অনুস্সরণন্তি ন ভিক্খূ উজ্ঝাযেয্যুং. যস্মা পনেস ‘‘একাৰজ্জনেন অনুস্সরামী’’তি আহ, তস্মা ভিক্খূ উজ্ঝাযিংসু. অত্থেসা, ভিক্খৰে, সোভিতস্স, সা চ খো একাযেৰ জাতীতি যং সোভিতো জাতিং অনুস্সরামীতি আহ, অত্থেসা জাতি সোভিতস্স, সা চ খো একাযেৰ অনন্তরা ন উপ্পটিপাটিযা অনুস্সরিতাতি অধিপ্পাযো.

কথং পনাযং এতং অনুস্সরীতি? অযং কির পঞ্চন্নং কপ্পসতানং উপরি তিত্থাযতনে

পব্বজিত্ৰা অসঞ্ঞসমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানো কালং কত্ৰা অসঞ্ঞভৰে নিব্বত্তি. তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা অৰসানে মনুস্সলোকে উপ্পন্নো সাসনে পব্বজিত্ৰা তিস্সো ৰিজ্জা সচ্ছাকাসি. সো পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরমানো ইমস্মিং অত্তভাৰে পটিসন্ধিং দিস্ৰা ততো পরং ততিযে অত্তভাৰে চুতিমেৰ অদ্দস. অথ উভিন্নমন্তরা অচিত্তকং অত্তভাৰং অনুস্সরিতুং অসক্কোন্তো নযতো সল্লক্খেসি – ‘‘অদ্ধাঅহং অসঞ্ঞভৰে নিব্বত্তো’’তি. এৰং সল্লক্খেন্তেন পনানেন দুক্করং কতং, সতধা ভিন্নস্স ৰালস্স কোটিযা কোটি পটিৰিদ্ধা, আকাসে পদং দস্সিতং. তস্মা নং ভগৰা ইমস্মিংযেৰ ৰত্থুস্মিং এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তানং যদিদং সোভিতো’’তি (অ. নি. ১.২১৯, ২২৭).

ৰিনীতৰত্থুৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিগমনৰণ্ণনা

২৩৩. উদ্দিট্ঠা খো আযস্মন্তো চত্তারো পারাজিকা ধম্মাতি ইদং ইধ উদ্দিট্ঠপারাজিকপরিদীপনমেৰ. সমোধানেত্ৰা পন সব্বানেৰ চতুৰীসতি পারাজিকানি ৰেদিতব্বানি. কতমানি চতুৰীসতি? পাল়িযং আগতানি তাৰ ভিক্খূনং চত্তারি, ভিক্খুনীনং অসাধারণানি চত্তারীতি অট্ঠ. একাদস অভব্বপুগ্গলা, তেসু পণ্ডকতিরচ্ছানগতউভতোব্যঞ্জনকা, তযো ৰত্থুৰিপন্না অহেতুকপটিসন্ধিকা, তেসং সগ্গো অৰারিতো মগ্গো পন ৰারিতো, অভব্বা হি তে মগ্গপ্পটিলাভায ৰত্থুৰিপন্নত্তাতি. পব্বজ্জাপি নেসং পটিক্খিত্তা, তস্মা তেপি পারাজিকা. থেয্যসংৰাসকো, তিত্থিযপক্কন্তকো, মাতুঘাতকো, পিতুঘাতকো, অরহন্তঘাতকো, ভিক্খুনীদূসকো, লোহিতুপ্পাদকো, সঙ্ঘভেদকোতি ইমে অট্ঠ অত্তনো কিরিযায ৰিপন্নত্তা অভব্বট্ঠানং পত্তাতি পারাজিকাৰ. তেসু থেয্যসংৰাসকো, তিত্থিযপক্কন্তকো, ভিক্খুনীদূসকোতি ইমেসং তিণ্ণং সগ্গো অৰারিতো মগ্গো পন ৰারিতোৰ. ইতরেসং পঞ্চন্নং উভযম্পি ৰারিতং. তে হি অনন্তরভৰে নরকে নিব্বত্তনকসত্তা. ইতি ইমে চ একাদস, পুরিমা চ অট্ঠাতি একূনৰীসতি. তে গিহিলিঙ্গে রুচিং উপ্পাদেত্ৰা গিহিনিৰাসননিৰত্থায ভিক্খুনিযা সদ্ধিং ৰীসতি. সা হি অজ্ঝাচারৰীতিক্কমং অকত্ৰাপি এত্তাৰতাৰ অস্সমণীতি ইমানি তাৰ ৰীসতি পারাজিকানি.

অপরানিপি – লম্বী, মুদুপিট্ঠিকো, পরস্স অঙ্গজাতং মুখেন গণ্হাতি, পরস্স অঙ্গজাতে অভিনিসীদতীতি ইমেসং চতুন্নং ৰসেন চত্তারি অনুলোমপারাজিকানীতি ৰদন্তি. এতানি হি যস্মা উভিন্নং রাগৰসেন সদিসভাৰূপগতানং ধম্মো ‘‘মেথুনধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. তস্মা এতেন পরিযাযেন মেথুনধম্মং অপ্পটিসেৰিত্ৰাযেৰ কেৰলং মগ্গেন মগ্গপ্পৰেসনৰসেন আপজ্জিতব্বত্তা মেথুনধম্মপারাজিকস্স অনুলোমেন্তীতি অনুলোমপারাজিকানীতি ৰুচ্চন্তি. ইতি ইমানি চ চত্তারি পুরিমানি চ ৰীসতীতি সমোধানেত্ৰা সব্বানেৰ চতুৰীসতি পারাজিকানি ৰেদিতব্বানি.

ন লভতি ভিক্খূহি সদ্ধিং সংৰাসন্তি উপোসথ-পৰারণ-পাতিমোক্খুদ্দেস-সঙ্ঘকম্মপ্পভেদং ভিক্খূহি সদ্ধিং সংৰাসং ন লভতি. যথা পুরে তথা পচ্ছাতি যথা পুব্বে গিহিকালে অনুপসম্পন্নকালে চ পচ্ছা পারাজিকং আপন্নোপি তথেৰ অসংৰাসো হোতি. নত্থি তস্স ভিক্খূহি সদ্ধিং উপোসথপৰারণপাতিমোক্খুদ্দেসসঙ্ঘকম্মপ্পভেদো সংৰাসোতি ভিক্খূহি সদ্ধিং সংৰাসং ন লভতি. তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামীতি তেসু চতূসু পারাজিকেসু আযস্মন্তে ‘‘কচ্চিত্থ পরিসুদ্ধা’’তি পুচ্ছামি. কচ্চিত্থাতি কচ্চি এত্থ; এতেসু চতূসু পারাজিকেসু কচ্চি পরিসুদ্ধাতি অত্থো. অথ ৰা কচ্চিত্থ পরিসুদ্ধাতি কচ্চি পরিসুদ্ধা অত্থ, ভৰথাতি অত্থো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

সমন্তপাসাদিকায ৰিনযসংৰণ্ণনায

চতুত্থপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.