৭. ৰিকালভোজনসিক্খাপদৰণ্ণনা
২৪৭. সত্তমসিক্খাপদে – গিরগ্গসমজ্জোতি গিরিম্হি অগ্গসমজ্জো, গিরিস্স ৰা অগ্গদেসে সমজ্জো. সো কির সত্তমে দিৰসে ভৰিস্সতীতি নগরে ঘোসনা করিযতি, নগরস্স বহিদ্ধা সমে ভূমিভাগে পব্বতচ্ছাযায মহাজনকাযো সন্নিপততি, অনেকপ্পকারানি নটনাটকানি পৰত্তন্তি, তেসং দস্সনত্থং মঞ্চাতিমঞ্চে বন্ধন্তি. সত্তরসৰগ্গিযা অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদে দহরাৰ উপসম্পন্না, তে ‘‘নাটকানি আৰুসো পস্সিস্সামা’’তি তত্থ অগমংসু. অথ নেসং ঞাতকা ‘‘অম্হাকং অয্যা আগতা’’তি তুট্ঠচিত্তা ন্হাপেত্ৰা ৰিলিম্পেত্ৰা ভোজেত্ৰা অঞ্ঞম্পি পূৰখাদনীযাদিং হত্থে অদংসু. তে সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘মনুস্সা সত্তরসৰগ্গিযে ভিক্খূ পস্সিত্ৰা’’তিআদি.
২৪৮-৯. ৰিকালেতি ৰিগতে কালে. কালোতি ভিক্খূনং ভোজনকালো অধিপ্পেতো, সো চ সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন মজ্ঝন্হিকো, তস্মিং ৰীতিৰত্তেতি অধিপ্পাযো. তেনেৰস্স পদভাজনে ‘‘ৰিকালো নাম মজ্ঝন্হিকে ৰীতিৰত্তে যাৰ অরুণুগ্গমনা’’তি ৰুত্তং, ঠিতমজ্ঝন্হিকোপি কালসঙ্গহং গচ্ছতি. ততো পট্ঠায পন খাদিতুং ৰা ভুঞ্জিতুং ৰা ন সক্কা, সহসা পিৰিতুং সক্কা ভৰেয্য, কুক্কুচ্চকেন পন ন কত্তব্বং. কালপরিচ্ছেদজাননত্থঞ্চ কালত্থম্ভো যোজেতব্বো, কালন্তরেৰ ভত্তকিচ্চং কাতব্বং.
অৰসেসং খাদনীযং নামাতি এত্থ যং তাৰ সক্খলিমোদকাদিপুব্বণ্ণাপরণ্ণমযং, তত্থ ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. যম্পি ৰনমূলাদিপ্পভেদং আমিসগতিকং হোতি, সেয্যথিদং – মূলখাদনীযং কন্দখাদনীযং মূল়ালখাদনীযং মত্থকখাদনীযং খন্ধখাদনীযং তচখাদনীযং পত্তখাদনীযং পুপ্ফখাদনীযং ফলখাদনীযং অট্ঠিখাদনীযং পিট্ঠখাদনীযং নিয্যাসখাদনীযন্তি, ইদম্পি খাদনীযসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতি.
তত্থ পন আমিসগতিকসল্লক্খণত্থং ইদং মুখমত্তনিদস্সনং – মূলখাদনীযে তাৰ মূলকমূলং খারকমূলং চচ্চুমূলং তম্বকমূলং তণ্ডুলেয্যকমূলং ৰত্থুলেয্যকমূলং ৰজকলিমূলং জজ্ঝরীমূলন্তি এৰমাদীনি সূপেয্যপণ্ণমূলানি আমিসগতিকানি. এত্থ চ ৰজকলিমূলে জরট্ঠং ছিন্দিত্ৰা ছড্ডেন্তি, তং যাৰজীৰিকং হোতি. অঞ্ঞম্পি এৰরূপং এতেনেৰ নযেন ৰেদিতব্বং. মূলকখারকজজ্ঝরীমূলানং পন জরট্ঠানিপি আমিসগতিকানেৰাতি ৰুত্তং. যানি পন পাল়িযং –
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, মূলানি ভেসজ্জানি হলিদ্দিং সিঙ্গিৰেরং ৰচং ৰচত্তং অতিৰিসং কটুকরোহিণিং উসীরং ভদ্দমুত্তকং, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলানি ভেসজ্জানি নেৰ খাদনীযে খাদনীযত্থং ফরন্তি, ন ভোজনীযে ভোজনীযত্থং ফরন্তী’’তি (মহাৰ. ২৬৩) –
ৰুত্তানি, তানি যাৰজীৰিকানি. তেসং চূল়পঞ্চমূলং মহাপঞ্চমূলন্তিআদিনা নযেন গণিযমানানং গণনায অন্তো নত্থি. খাদনীযত্থং ভোজনীযত্থঞ্চ ফরণাভাৰোযেৰ পন তেসং লক্খণং. তস্মা যংকিঞ্চি মূলং তেসু তেসু জনপদেসু পকতিআহারৰসেন মনুস্সানং খাদনীযত্থং ভোজনীযত্থঞ্চ ফরতি, তং যাৰকালিকং; ইতরং যাৰজীৰিকন্তি ৰেদিতব্বং. তেসু বহুং ৰত্ৰাপি হি ইমস্মিংযেৰ লক্খণে ঠাতব্বং. নামসঞ্ঞাসু পন ৰুচ্চমানাসু তং তং নামং অজানন্তানং সম্মোহোযেৰ হোতি, তস্মা নামসঞ্ঞায আদরং অকত্ৰা লক্খণমেৰ দস্সিতং.
যথা চ মূলে; এৰং কন্দাদীসুপি যং লক্খণং দস্সিতং, তস্সেৰ ৰসেন ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. যঞ্চ তং পাল়িযং হলিদ্দাদি অট্ঠৰিধং ৰুত্তং, তস্স খন্ধতচপুপ্ফফলম্পি সব্বং যাৰজীৰিকন্তি ৰুত্তং.
কন্দখাদনীযে দুৰিধো কন্দো – দীঘো চ রস্সো চ ভিসকিংসুককন্দাদি ৰট্টো উপ্পলকসেরুককন্দাদি, যং ‘‘গণ্ঠী’’তিপি ৰদন্তি. তত্থ সব্বেসং কন্দানং জিণ্ণজরট্ঠানঞ্চ ছল্লি চ সুখুমমূলানি চ যাৰজীৰিকানি. তরুণো পন সুখখাদনীযো, সালকল্যাণীপোতককন্দো কিংসুকপোতককন্দো অম্বাটককন্দো কেতককন্দো মালুৰকন্দো ভিসসঙ্খাতো পদুমপুণ্ডরীককন্দো পিণ্ডালুমসালুআদযো চ খীরৰল্লিকন্দো আলুৰকন্দো সিগ্গুকন্দো তালকন্দো নীলুপ্পলরত্তুপ্পলকুমুদসোগন্ধিকানং কন্দা কদলিকন্দো ৰেল়ুকন্দো কসেরুককন্দোতি এৰমাদযো তেসু তেসু জনপদেসু পকতিআহারৰসেন মনুস্সানং খাদনীযত্থঞ্চ ভোজনীযত্থঞ্চ ফরণককন্দা যাৰকালিকা.
খীরৰল্লিকন্দো অধোতো যাৰজীৰিকো, ধোতো যাৰকালিকো. খীরকাকোলীজীৰিকউসভকলসুণাদিকন্দা পন যাৰজীৰিকা. তে পাল়িযং – ‘‘যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলানি ভেসজ্জানী’’তি এৰং মূলভেসজ্জসঙ্গহেনেৰ সঙ্গহিতা.
মূল়ালখাদনীযে পন পদুমমূল়ালং পুণ্ডরীকমুল়ালসদিসমেৰ. এরকমূলং কন্দুলমূলন্তি এৰমাদি তেসু তেসু জনপদেসু পকতিআহারৰসেন মনুস্সানং খাদনীযত্থঞ্চ ভোজনীযত্থঞ্চ ফরণকমুল়ালং যাৰকালিকং. হলিদ্দিসিঙ্গিৰেরমকচিচতুরস্সৰল্লিকেতকতালহিন্তালকুন্তালনাল়িকেরপূগরুক্খাদিমুল়ালং পন যাৰজীৰিকং, তং সব্বম্পি পাল়িযং – ‘‘যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলানি ভেসজ্জানী’’তি (মহাৰ. ২৬৩) এৰং মূলভেসজ্জসঙ্গহেনেৰ সঙ্গহিতং.
মত্থকখাদনীযে তালহিন্তালকুন্তালকেতকনাল়িকেরপূগরুক্খখজ্জূরীৰেত্তএরককদলীনং কল়ীরসঙ্খাতা মত্থকা ৰেণুকল়ীরো নল়কল়ীরো উচ্ছুকল়ীরো মূলককল়ীরো সাসপকল়ীরো সতাৰরিকল়ীরো সত্তন্নং ধঞ্ঞানং কল়ীরাতি এৰমাদি তেসু তেসু জনপদেসু পকতিআহারৰসেন মনুস্সানং খাদনীযত্থং ভোজনীযত্থঞ্চ ফরণকো রুক্খৰল্লিআদীনং মত্থকো যাৰকালিকো. হলিদ্দিসিঙ্গিৰেরৰচমকচিলসুণানংকল়ীরা তালহিন্তালকুন্তালনাল়িকেরকল়ীরানঞ্চ ছিন্দিত্ৰা পাতিতো জরট্ঠবুন্দো যাৰজীৰিকো.
খন্ধখাদনীযে অন্তোপথৰীগতো সালকল্যাণীখন্ধো উচ্ছুখন্ধো নীলুপ্পলরত্তুপ্পলকুমুদসোগন্ধিকানং খন্ধকাতি এৰমাদি তেসু তেসু জনপদেসু পকতিআহারৰসেন মনুস্সানং খাদনীযত্থং ভোজনীযত্থঞ্চ ফরণকো খন্ধো যাৰকালিকো. উপ্পলজাতীনং পণ্ণদণ্ডকো পদুমজাতীনং সব্বোপি দণ্ডকো কারৰিন্দকদণ্ডাদযো চ অৰসেসসব্বখন্ধা যাৰজীৰিকা.
তচখাদনীযে উচ্ছুতচোৰ একো যাৰকালিকো, সোপি সরসো. সেসো সব্বো যাৰজীৰিকো. তেসং পন মত্থকখন্ধতচানং তিণ্ণং পাল়িযং কসাৰভেসজ্জেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, কসাৰানি ভেসজ্জানি নিম্বকসাৰং, কুটজকসাৰং, পটোলকসাৰং, ফগ্গৰকসাৰং নত্তমালকসাৰং, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি কসাৰানি ভেসজ্জানি নেৰ খাদনীযে খাদনীযত্থং ফরন্তি, ন ভোজনীযে ভোজনীযত্থং ফরন্তী’’তি (মহাৰ. ২৬৩).
এত্থ হি এতেসম্পি সঙ্গহো সিজ্ঝতি. ৰুত্তকসাৰানি চ সব্বানি কপ্পিযানীতি ৰেদিতব্বানি.
পত্তখাদনীযে মূলকং খারকো চচ্চু তম্বকো তণ্ডুলেয্যকো পপুন্নাগো ৰত্থুলেয্যকো ৰজকলি জজ্ঝরী সেল্লু সিগ্গু কাসমদ্দকো উম্মা চীনমুগ্গো মাসো রাজমাসো ঠপেত্ৰা মহানিপ্ফাৰং অৰসেসনিপ্ফাৰো অগ্গিমন্থো সুনিসন্নকো সেতৰরণো নাল়িকা ভূমিযং জাতলোণীতি এতেসং পত্তানি অঞ্ঞানি চ এৰরূপানি তেসু তেসু জনপদেসু পকতিআহারৰসেন মনুস্সানং খাদনীযত্থং ভোজনীযত্থঞ্চ ফরণকানি পত্তানি একংসেন যাৰকালিকানি. যা পনঞ্ঞা মহানখপিট্ঠিমত্তা পণ্ণলোণি রুক্খে চ গচ্ছে চ আরোহতি, তস্সা পত্তং যাৰজীৰিকং. ব্রহ্মীপত্তঞ্চ যাৰকালিকন্তি দীপৰাসিনো ৰদন্তি. অম্বপল্লৰং যাৰকালিকং, অসোকপল্লৰং পন যাৰজীৰিকং.
যানি ৰা পনঞ্ঞানি পাল়িযং –
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পণ্ণানি ভেসজ্জানি নিম্বপণ্ণং কুটজপণ্ণং পটোলপণ্ণং সুলসিপণ্ণং কপ্পাসকপণ্ণং যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি পণ্ণানি ভেসজ্জানি নেৰ খাদনীযে খাদনীযত্থং ফরন্তি ন ভোজনীযে ভোজনীযত্থং ফরন্তী’’তি (মহাৰ. ২৬৩) –
ৰুত্তানি, তানি যাৰজীৰিকানি. ন কেৰলঞ্চ পণ্ণানিযেৰ তেসং পুপ্ফফলাদীনিপি যাৰজীৰিকানি. পণ্ণানং ফগ্গৰপণ্ণং অজ্জুকপণ্ণং ফণিজ্জকপণ্ণং পটোলপণ্ণং তম্বূলপণ্ণং পদুমিনিপণ্ণন্তি এৰং গণনৰসেন অন্তো নত্থি.
পুপ্ফখাদনীযে মূলকপুপ্ফং খারকপুপ্ফং চচ্চুপুপ্ফং তম্বকপুপ্ফং ৰজকলিপুপ্ফং জজ্ঝরীপুপ্ফং চূল়নিপ্ফাৰপুপ্ফং মহানিপ্ফাৰপুপ্ফং কসেরুকপুপ্ফং নাল়িকেরতালকেতকানং তরুণপুপ্ফানি সেতৰরণপুপ্ফং সিগ্গুপুপ্ফং উপ্পলপদুমজাতিকানং পুপ্ফানি কণ্ণিকমত্তং অগন্ধিকপুপ্ফং কল়ীরপুপ্ফং জীৰন্তীপুপ্ফন্তি এৰমাদি তেসু তেসু জনপদেসু পকতিআহারৰসেন মনুস্সানং খাদনীযত্থং ভোজনীযত্থঞ্চ ফরণকপুপ্ফং যাৰকালিকং. অসোকবকুলকুয্যকপুন্নাগচম্পকজাতিকণৰীরকণিকারকুন্দনৰমালিকমল্লিকাদীনং পন পুপ্ফং যাৰজীৰিকং তস্স গণনায অন্তো নত্থি. পাল়িযং পনস্স কসাৰভেসজ্জেনেৰ সঙ্গহো ৰেদিতব্বো.
ফলখাদনীযে পনসলবুজতালনাল়িকেরঅম্বজম্বূঅম্বাটকতিন্তিণিকমাতুলুঙ্গকপিত্থলাবুকুম্ভণ্ডপুস্সফলতিম্বরূসকতিপুসৰাতিঙ্গণচোচমোচমধুকাদীনং ফলানি যানি লোকে তেসু তেসু জনপদেসু পকতিআহারৰসেন মনুস্সানং খাদনীযত্থং ভোজনীযত্থঞ্চ ফরন্তি, সব্বানি তানি যাৰকালিকানি. নামগণনৰসেন নেসং ন সক্কা পরিযন্তং দস্সেতুং. যানি পন পাল়িযং –
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ফলানি ভেসজ্জানি – বিলঙ্গং, পিপ্ফলিং, মরিচং, হরীতকং, ৰিভীতকং, আমলকং, গোট্ঠফলং, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি ফলানি ভেসজ্জানি নেৰ খাদনীযে খাদনীযত্থং ফরন্তি ন ভোজনীযে ভোজনীযত্থং ফরন্তী’’তি (মহাৰ. ২৬৩) –
ৰুত্তানি, তানি যাৰজীৰিকানি. তেসম্পি অপরিপক্কানি অচ্ছিৰ বিম্বৰরণকেতককাস্মরীআদীনং ফলানি জাতিফলং কটুকফলং এল়া তক্কোলন্তি এৰং নামৰসেন ন সক্কা পরিযন্তং দস্সেতুং.
অট্ঠিখাদনীযে লবুজট্ঠি পনসট্ঠি অম্বাটকট্ঠি সালট্ঠি খজ্জূরীকেতকতিম্বরূসকানং তরুণফলট্ঠি তিন্তিণিকট্ঠি বিম্বফলট্ঠি উপ্পল পদুমজাতীনং পোক্খরট্ঠীতি এৰমাদীনি তেসু তেসু জনপদেসু মনুস্সানং পকতিআহারৰসেন খাদনীযত্থং ভোজনীযত্থঞ্চ ফরণকানি অট্ঠীনি যাৰকালিকানি. মধুকট্ঠি পুন্নাগট্ঠি হরীতকাদীনং অট্ঠীনি সিদ্ধত্থকট্ঠি রাজিকট্ঠীতি এৰমাদীনি অট্ঠীনি যাৰজীৰিকানি. তেসং পাল়িযং ফলভেসজ্জেনেৰ সঙ্গহো ৰেদিতব্বো.
পিট্ঠখাদনীযে সত্তন্নং তাৰ ধঞ্ঞানং ধঞ্ঞানুলোমানং অপরণ্ণানঞ্চ পিট্ঠং পনসপিট্ঠং লবুজপিট্ঠং অম্বাটকপিট্ঠং সালপিট্ঠং ধোতকতালপিট্ঠঞ্চ খীরৰল্লিপিট্ঠঞ্চাতি এৰমাদীনি তেসু তেসু জনপদেসু পকতিআহারৰসেন মনুস্সানং খাদনীযত্থং ভোজনীযত্থঞ্চ ফরণকানি পিট্ঠানি যাৰকালিকানি. অধোতকং তালপিট্ঠং খীরৰল্লিপিট্ঠং অস্সগন্ধাদিপিট্ঠানি চ যাৰজীৰিকানি. তেসং পাল়িযং কসাৰেহি চ মূলফলেহি চ সঙ্ঘহো ৰেদিতব্বো.
নিয্যাসখাদনীযে একো উচ্ছুনিয্যাসোৰ সত্তাহকালিকো. সেসা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, জতূনি ভেসজ্জানি – হিঙ্গুং হিঙ্গুজতুং হিঙ্গুসিপাটিকং তকং তকপত্তিং তকপণ্ণিং সজ্জুলসং যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি জতূনি ভেসজ্জানী’’তি (মহাৰ. ২৬৩) এৰং পাল়িযং ৰুত্তনিয্যাসা যাৰজীৰিকা. তত্থ যেৰাপনকৰসেন সঙ্গহিতানং অম্বনিয্যাসো কণিকারনিয্যাসোতি এৰং নামৰসেন ন সক্কা পরিযন্তং দস্সেতুং. এৰং ইমেসু মূলখাদনীযাদীসু যংকিঞ্চি যাৰকালিকং, সব্বম্পি ইমস্মিং অত্থে ‘‘অৰসেসং খাদনীযং নামা’’তি সঙ্গহিতং.
ভোজনীযং নাম পঞ্চ ভোজনানীতিআদিম্হি যং ৰত্তব্বং তং ৰুত্তমেৰ. খাদিস্সামি ভুঞ্জিস্সামীতি, পটিগ্গণ্হাতীতি যো ভিক্খু ৰিকালে এতং খাদনীযং ভোজনীযঞ্চ পটিগ্গণ্হাতি, তস্স পটিগ্গহণে তাৰ আপত্তি দুক্কটস্স. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
এল়কলোমসমুট্ঠানং – কাযতো চ কাযচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযং, নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং, অচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
ৰিকালভোজনসিক্খাপদং সত্তমং.