৫. পাচিত্তিযকণ্ডং
১. মুসাৰাদৰগ্গো
১. মুসাৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা
যেসং নৰহি ৰগ্গেহি, সঙ্গহো সুপ্পতিট্ঠিতো;
খুদ্দকানং অযং দানি, তেসং ভৰতি ৰণ্ণনা.
১. তত্থ মুসাৰাদৰগ্গস্স তাৰ পঠমসিক্খাপদে হত্থকোতি তস্স থেরস্স নামং. সক্যানং পুত্তোতি সক্যপুত্তো. বুদ্ধকালে কির সক্যকুলতো অসীতি পুরিসসহস্সানি পব্বজিংসু, তেসং সো অঞ্ঞতরোতি. ৰাদক্খিত্তোতি ‘‘ৰাদং করিস্সামী’’তি এৰং পরিৰিতক্কিতেন ৰাদেন পরৰাদিসন্তিকং খিত্তো পক্খিত্তো পহিতো পেসিতোতি অত্থো. ৰাদম্হি ৰা সকেন চিত্তেন খিত্তো. যত্র যত্র ৰাদো তত্র তত্রেৰ সন্দিস্সতীতিপি ৰাদক্খিত্তো. অৰজানিত্ৰা অৰজানাতীতি অত্তনো ৰাদে কঞ্চি দোসং সল্লক্খেন্তো ‘‘নাযং মম ৰাদো’’তি অৰজানিত্ৰা পুন কথেন্তো কথেন্তো নিদ্দোসতং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘মমেৰ অযং ৰাদো’’তি পটিজানাতি. পটিজানিত্ৰা অৰজানাতীতি কিস্মিঞ্চিদেৰ ৰচনে আনিসংসং সল্লক্খেন্তো ‘‘অযং মম ৰাদো’’তি পটিজানিত্ৰা পুন কথেন্তো কথেন্তো তত্থ দোসং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘নাযং মম ৰাদো’’তি অৰজানাতি. অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতীতি অঞ্ঞেন কারণেন অঞ্ঞং কারণং পটিচরতি পটিচ্ছাদেতি অজ্ঝোত্থরতি, ‘‘রূপং অনিচ্চং জানিতব্বতো’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘জাতিধম্মতো’’তিআদীনি ৰদতি. কুরুন্দিযং পন ‘‘এতস্স পটিচ্ছাদনহেতুং অঞ্ঞং বহুং কথেতী’’তি ৰুত্তং. তত্রাযং অধিপ্পাযো – যং তং পটিজাননঞ্চ অৰজাননঞ্চ, তস্স পটিচ্ছাদনত্থং ‘‘কো আহ, কিং আহ, কিস্মিং আহা’’তি এৰমাদি বহুং ভাসতীতি. পুন মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘অৰজানিত্ৰা পটিজানন্তো পটিজানিত্ৰা অৰজানন্তো এৰ চ অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতী’’তি ৰুত্তং. সম্পজানমুসা ভাসতীতি জানন্তো মুসা ভাসতি. সঙ্কেতং কত্ৰা ৰিসংৰাদেতীতি পুরেভত্তাদীসু ‘‘অসুকস্মিং নাম কালে অসুকস্মিং নাম পদেসে ৰাদো হোতূ’’তি সঙ্কেতং কত্ৰা সঙ্কেততো পুরে ৰা পচ্ছা ৰা গন্ত্ৰা ‘‘পস্সথ ভো, তিত্থিযা ন আগতা পরাজিতা’’তি পক্কমতি.
২. সম্পজানমুসাৰাদেতি জানিত্ৰা জানন্তস্স চ মুসা ভণনে.
৩. ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্সাতি ৰিসংৰাদনচিত্তং পুরতো কত্ৰা ৰদন্তস্স. ৰাচাতি মিচ্ছাৰাচাপরিযাপন্নৰচনসমুট্ঠাপিকা চেতনা. গিরাতি তায চেতনায সমুট্ঠাপিতসদ্দং দস্সেতি. ব্যপ্পথোতি ৰচনপথো; ৰাচাযেৰ হি অঞ্ঞেসম্পি দিট্ঠানুগতিমাপজ্জন্তানং পথভূততো ব্যপ্পথোতি ৰুচ্চতি. ৰচীভেদোতি ৰচীসঞ্ঞিতায ৰাচায ভেদো; পভেদগতা ৰাচা এৰ এৰং ৰুচ্চতি. ৰাচসিকা ৰিঞ্ঞত্তীতি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি. এৰং পঠমপদেন সুদ্ধচেতনা, মজ্ঝে তীহি তংসমুট্ঠাপিতসদ্দসহিতা চেতনা, অন্তে একেন ৰিঞ্ঞত্তিসহিতা চেতনা ‘‘কথিতা’’তি ৰেদিতব্বা. অনরিযৰোহারাতি অনরিযানং বালপুথুজ্জনানং ৰোহারা.
এৰং সম্পজানমুসাৰাদং দস্সেত্ৰা ইদানি অন্তে ৰুত্তানং সম্পজানমুসাৰাদসঙ্খাতানং অনরিযৰোহারানং লক্খণং দস্সেন্তো ‘‘অদিট্ঠং দিট্ঠং মে’’তিআদিমাহ. তত্থ অদিট্ঠং দিট্ঠং মেতি এৰং ৰদতো ৰচনং তংসমুট্ঠাপিকা ৰা চেতনা একো অনরিযৰোহারোতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অপিচেত্থ চক্খুৰসেন অগ্গহিতারম্মণং অদিট্ঠং, সোতৰসেন অগ্গহিতং অসুতং, ঘানাদিৰসেন মুনিত্ৰা তীহি ইন্দ্রিযেহি একাবদ্ধং ৰিয কত্ৰা পত্ৰা অগ্গহিতং অমুতং, অঞ্ঞত্র পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহি সুদ্ধেন ৰিঞ্ঞাণেনেৰ অগ্গহিতং অৰিঞ্ঞাতন্তি ৰেদিতব্বং. পাল়িযং পন ‘‘অদিট্ঠং নাম ন চক্খুনা দিট্ঠ’’ন্তি এৰং ওল়ারিকেনেৰ নযেন দেসনা কতাতি. দিট্ঠাদীসু চ অত্তনাপি পরেনপি দিট্ঠং দিট্ঠমেৰ. এৰং সুতমুতৰিঞ্ঞাতানীতি অযমেকো পরিযাযো. অপরো নযো যং অত্তনা দিট্ঠং দিট্ঠমেৰ তং. এস নযো সুতাদীসু. যং পন পরেন দিট্ঠং, তং অত্তনা সুতট্ঠানে তিট্ঠতি. এৰং মুতাদীনিপি.
৪. ইদানি তেসং অনরিযৰোহারানং ৰসেন আপত্তিং আরোপেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তীহাকারেহী’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো ‘‘তীহি আকারেহি পঠমং ঝানং সমাপজ্জিন্তি সম্পজানমুসা ভণন্তস্স আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি এৰমাদিচতুত্থপারাজিকপাল়িৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. কেৰলঞ্হি তত্থ ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তি ইধ ‘‘অদিট্ঠং দিট্ঠং মে’’তি, তত্থ চ ‘‘আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি ‘‘ইধ আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি এৰং ৰত্থুমত্তে আপত্তিমত্তে চ ৰিসেসো, সেসং একলক্খণমেৰাতি.
৯. তীহাকারেহি দিট্ঠে ৰেমতিকোতিআদীনম্পি অত্থো ‘‘দিট্ঠস্স হোতি পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপজ্জন্তো দিট্ঠে ৰেমতিকো’’তি এৰমাদিদুট্ঠদোসপাল়িৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. পাল়িমত্তমেৰ হি এত্থ ৰিসেসো, অত্থে পন সথেরৰাদে কিঞ্চি নানাকরণং নত্থি.
১১. সহসা ভণতীতি অৰীমংসিত্ৰা অনুপধারেত্ৰা ৰা ৰেগেন দিট্ঠম্পি ‘‘অদিট্ঠং মে’’তি ভণতি. অঞ্ঞং ভণিস্সামীতি অঞ্ঞং ভণতীতি মন্দত্তা জল়ত্তা পক্খলন্তো ‘‘চীৰর’’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘চীর’’ন্তি আদিং ভণতি. যো পন সামণেরেন ‘‘অপি ভন্তে ময্হং উপজ্ঝাযং পস্সিত্থা’’তি ৰুত্তো কেল়িং কুরুমানো ‘‘তৰ উপজ্ঝাযো দারুসকটং যোজেত্ৰা গতো ভৰিস্সতী’’তি ৰা সিঙ্গালসদ্দং সুত্ৰা ‘‘কস্সাযং ভন্তে সদ্দো’’তি ৰুত্তো ‘‘মাতুযা তে যানেন গচ্ছন্তিযা কদ্দমে লগ্গচক্কং উদ্ধরন্তানং অযং সদ্দো’’তি ৰা এৰং নেৰ দৰা ন রৰা অঞ্ঞং ভণতি, সো আপত্তিং আপজ্জতিযেৰ. অঞ্ঞা পূরণকথা নাম হোতি, একো গামে থোকং তেলং লভিত্ৰা ৰিহারং আগতো সামণেরং ভণতি – ‘‘ত্ৰং অজ্জ কুহিং গতো, গামো একতেলো অহোসী’’তি ৰা পচ্ছিকায ঠপিতং পূৰখণ্ডং লভিত্ৰা ‘‘অজ্জ গামে পচ্ছিকাহি পূৰে চারেসু’’ন্তি ৰা, অযং মুসাৰাদোৰ হোতি. সেসং উত্তানমেৰাতি.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
মুসাৰাদসিক্খাপদং পঠমং.
২. ওমসৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা
১২. দুতিযসিক্খাপদে ওমসন্তীতি ওৰিজ্ঝন্তি. খুংসেন্তীতি অক্কোসন্তি. ৰম্ভেন্তীতি পধংসেন্তি.
১৩. ভূতপুব্বন্তি ইদং ৰত্থুং ভগৰা ওমসৰাদগরহণত্থং আহরি. নন্দিৰিসালো নামাতি নন্দীতি তস্স বলীবদ্দস্স নামং, ৰিসাণানি পনস্স ৰিসালানি, তস্মা ‘‘নন্দিৰিসালো’’তি ৰুচ্চতি. বোধিসত্তো তেন সমযেন নন্দিৰিসালো নাম হোতি. ব্রাহ্মণো তং যাগুভত্তাদীহি অতিৰিয পোসেসি. অথ সো ব্রাহ্মণং অনুকম্পমানো ‘‘গচ্ছ ত্ৰ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থেৰ অট্ঠাসীতি অহেতুকপটিসন্ধিকালেপি পরখুংসনং অমনাপতোযেৰ পচ্চেসি, তস্মা ব্রাহ্মণস্স দোসং দস্সেতুকামো অট্ঠাসি. সকটসতং অতিবদ্ধং পৰট্টেসীতি পটিপাটিযা ঠপেত্ৰা হেট্ঠারুক্খে দত্ৰা একাবদ্ধং কত্ৰা মুগ্গমাসৰালুকাদীহি পুণ্ণং সকটসতং পৰট্টেন্তো, কিঞ্চাপি পুব্বে পতিট্ঠিতারপ্পদেসং পুন অরে পত্তে পৰট্টিতং হোতি, বোধিসত্তো পন পুরিমসকটেন পতিট্ঠিতট্ঠানে পচ্ছিমসকটং পতিট্ঠাপেতুং সকটসতপ্পমাণং পদেসং পৰট্টেসি. বোধিসত্তানঞ্হি সিথিলকরণং নাম নত্থি. তেন চত্তমনো অহূতি তেন ব্রাহ্মণস্স ধনলাভেন অত্তনো কম্মেন চ সো নন্দিৰিসালো অত্তমনো অহোসি.
১৫. অক্কোসেনপীতি এত্থ পন যস্মা পরতো ‘‘দ্ৰে অক্কোসা – হীনো চ অক্কোসো উক্কট্ঠো চ অক্কোসো’’তি ৰিভজিতুকামো, তস্মা যথা পুব্বে ‘‘হীনেনপি অক্কোসেন খুংসেন্তী’’তি ৰুত্তং; এৰং অৰত্ৰা ‘‘অক্কোসেন’’ ইচ্চেৰমাহ. ৰেনজাতীতি তচ্ছকজাতি; ৰেণুকারজাতীতিপি ৰদন্তি. নেসাদজাতীতি মিগলুদ্দকাদিজাতি.
রথকারজাতীতি চম্মকারজাতি. পুক্কুসজাতীতি পুপ্ফছড্ডকজাতি. অৰকণ্ণকাদি দাসানং নামং হোতি; তস্মা হীনং. ওঞ্ঞাতন্তি অৰঞ্ঞাতং; ‘‘উঞ্ঞাত’’ন্তিপি পঠন্তি. অৰঞ্ঞাতন্তি ৰম্ভেত্ৰা ঞাতং. হীল়িতন্তি জিগুচ্ছিতং. পরিভূতন্তি কিমেতেনাতিতি পরিভৰকতং. অচিত্তীকতন্তি ন গরুকতং.
কোট্ঠককম্মন্তি তচ্ছককম্মং. মুদ্দাতি হত্থমুদ্দাগণনা. গণনাতি অচ্ছিদ্দকাদিঅৰসেসগণনা. লেখাতি অক্খরলেখা. মধুমেহাবাধো ৰেদনায অভাৰতো ‘‘উক্কট্ঠো’’তি ৰুত্তো. পাটিকঙ্খাতি ইচ্ছিতব্বা. যকারেন ৰা ভকারেন ৰাতি যকারভকারে যোজেত্ৰা যো অক্কোসো. কাটকোটচিকায ৰাতি ‘‘কাট’’ন্তি পুরিসনিমিত্তং, ‘‘কোটচিকা’’তি ইত্থিনিমিত্তং; এতেহি ৰা যো অক্কোসো, এসো হীনো নাম অক্কোসোতি.
১৬. ইদানি তেসং জাতিআদীনং পভেদৰসেন আপত্তিং আরোপেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘উপসম্পন্নো উপসম্পন্ন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ খুংসেতুকামো ৰম্ভেতুকামো মঙ্কুকত্তুকামোতি অক্কোসিতুকামো পধংসিতুকামো গরহিতুকামো নিত্তেজং কত্তুকামোতি অত্থো. হীনেন হীনন্তি হীনেন জাতিৰচনেন হীনজাতিকং. এতেন উপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ হীনেন হীনং ৰদন্তো কিঞ্চাপি সচ্চং ৰদতি, ওমসিতুকামতায পনস্স ৰাচায ৰাচায পাচিত্তিযং. উক্কট্ঠেন হীনং ৰদন্তো চ কিঞ্চাপি অলিকং ভণতি, ওমসিতুকামতায পন ইমিনাৰ সিক্খাপদেন পাচিত্তিযং আপজ্জতি, ন পুরিমেন. যোপি ‘‘অতিচণ্ডালোসি, অতিব্রাহ্মণোসি, দুট্ঠচণ্ডালোসি, দুট্ঠব্রাহ্মণোসী’’তিআদীনি ৰদতি, সোপি আপত্তিযা কারেতব্বো.
২৬. সন্তি ইধেকচ্চেতি ৰারে পন পরিহরিত্ৰা ৰুত্তভাৰেন দুক্কটং. এসেৰ নযো যে নূন…পে… ন মযন্তি ৰারেসুপি. অনুপসম্পন্নে পন চতূসুপি ৰারেসু দুক্কটমেৰ. চোরোসি গণ্ঠিভেদকোসীতিআদিৰচনেহি পন উপসম্পন্নেপি অনুপম্পন্নেপি সব্বৰারেসু দুক্কটমেৰ. দৰকম্যতায পন উপসম্পন্নেপি অনুপসম্পন্নেপি সব্বৰারেসু দুব্ভাসিতং. দৰকম্যতা নাম কেল়িহসাধিপ্পাযতা. ইমস্মিঞ্চ সিক্খাপদে ঠপেত্ৰা ভিক্খুং ভিক্খুনীআদযো সব্বসত্তা অনুপসম্পন্নট্ঠানে ঠিতাতি ৰেদিতব্বা.
৩৫. অত্থপুরেক্খারস্সাতিআদীসু পাল়িযা অত্থং ৰণ্ণযন্তো অত্থপুরেক্খারো; পাল়িং ৰাচেন্তো ধম্মপুরেক্খারো; অনুসিট্ঠিযং ঠত্ৰা ‘‘ইদানিপি চণ্ডালোসি, পাপং মা অকাসি, মা তমো তমপরাযণো অহোসী’’তিআদিনা নযেন কথেন্তো অনুসাসনীপুরেক্খারো নামাতি ৰেদিতব্বো. সেসং উত্তানমেৰ.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি. কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, দুক্খৰেদনন্তি. দুব্ভাসিতাপত্তি পনেত্থ ৰাচাচিত্ততো সমুট্ঠাতি, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, অকুসলচিত্তং, দ্ৰিৰেদনং সুখা চ মজ্ঝত্তা চাতি.
ওমসৰাদসিক্খাপদং দুতিযং.
৩. পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৰণ্ণনা
৩৬. ততিযসিক্খাপদে – ভণ্ডনজাতানন্তি সঞ্জাতভণ্ডনানং. ভণ্ডনন্তি কলহস্স পুব্বভাগো, ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ ইদং কতং; এৰং ৰুত্তে এৰং ৰক্খামা’’তিআদিকং সকসকপক্খে সম্মন্তনং. কলহোতি আপত্তিগামিকো কাযৰাচাৰীতিক্কমো. ৰিৰাদোতি ৰিগ্গাহিককথা. তং ৰিৰাদং আপন্নানং ৰিৰাদাপন্নানং. পেসুঞ্ঞন্তি পিসুণৰাচং, পিযভাৰস্স সুঞ্ঞকরণৰাচন্তি ৰুত্তং হোতি.
৩৭. ভিক্খুপেসুঞ্ঞেতি ভিক্খূনং পেসুঞ্ঞে; ভিক্খুতো সুত্ৰা ভিক্খুনা ভিক্খুস্স উপসংহটপেসুঞ্ঞেতি অত্থো.
৩৮. দ্ৰীহাকারেহীতি দ্ৰীহি কারণেহি. পিযকম্যস্স ৰাতি ‘‘এৰং অহং এতস্স পিযো ভৰিস্সামী’’তি অত্তনো পিযভাৰং পত্থযমানস্স ৰা. ভেদাধিপ্পাযস্স ৰাতি ‘‘এৰমযং এতেন সদ্ধিং ভিজ্জিস্সতী’’তি পরস্স পরেন ভেদং ইচ্ছন্তস্স ৰা. জাতিতোপীতিআদি সব্বং পুরিমসিক্খাপদে ৰুত্তনযমেৰ. ইধাপি ভিক্খুনিং আদিং কত্ৰা সব্বে অনুপসম্পন্না নাম.
ন পিযকম্যস্স ন ভেদাধিপ্পাযস্সাতি একং অক্কোসন্তং একঞ্চ খমন্তং দিস্ৰা ‘‘অহো নিল্লজ্জো, ঈদিসম্পি নাম ভৰন্তং পুন ৰত্তব্বং মঞ্ঞিস্সতী’’তি এৰং কেৰলং পাপগরহিতায ভণন্তস্স অনাপত্তি. সেসং উত্তানত্থমেৰ. তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
পেসুঞ্ঞসিক্খাপদং ততিযং.
৪. পদসোধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা
৪৪. চতুত্থসিক্খাপদে – অপ্পতিস্সাতি অপ্পতিস্সৰা. উপাসকাতি ৰুত্তে ৰচনম্পি ন সোতুকামা; অনাদরাতি অত্থো. অপ্পতিস্সযা ৰা অনীচৰুত্তিনোতি অত্থো. অসভাগৰুত্তিকাতি ৰিসভাগজীৰিকা, যথা ভিক্খূসু ৰত্তিতব্বং; এৰং অপ্পৰত্তৰুত্তিনোতি অত্থো.
৪৫. পদসো ধম্মং ৰাচেয্যাতি একতো পদং পদং ধম্মং ৰাচেয্য; কোট্ঠাসং কোট্ঠাসং ৰাচেয্যাতি অত্থো. যস্মা পন তং কোট্ঠাসনামকং পদং চতুব্বিধং হোতি, তস্মা তং দস্সেতুং ‘‘পদং অনুপদং অন্ৰক্খরং অনুব্যঞ্জন’’ন্তি পদভাজনং ৰুত্তং. তত্থ পদন্তি একো গাথাপাদো অধিপ্পেতো. অনুপদন্তি দুতিযপাদো. অন্ৰক্খরন্তি একেকমক্খরং. অনুব্যঞ্জনন্তি পুরিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জনং. যং কিঞ্চি ৰা একমক্খরং অন্ৰক্খরং, অক্খরসমূহো অনুব্যঞ্জনং, অক্খরানুব্যঞ্জনসমূহো পদং. পঠমপদং পদমেৰ, দুতিযং অনুপদন্তি এৰমেত্থ নানাকরণং ৰেদিতব্বং.
ইদানি পদং নাম একতো পট্ঠপেত্ৰা একতো ওসাপেন্তীতি গাথাবন্ধং ধম্মং ৰাচেন্তো ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি একমেকং পদং সামণেরেন সদ্ধিং একতো আরভিত্ৰা একতোযেৰ নিট্ঠাপেতি. এৰং ৰাচেন্তস্স পদগণনায পাচিত্তিযা ৰেদিতব্বা. অনুপদং নাম পাটেক্কং পট্ঠপেত্ৰা একতো ওসাপেন্তীতি থেরেন ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি ৰুত্তে সামণেরো তং পদং অপাপুণিত্ৰা ‘‘মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তি দুতিযপদং একতো ভণতি, ইমে পাটেক্কং পট্ঠপেত্ৰা একতো ওসাপেন্তি নাম. এৰং ৰাচেন্তস্সাপি অনুপদগণনায পাচিত্তিযা. অন্ৰক্খরং নাম রূপং অনিচ্চন্তি ৰুচ্চমানো ‘‘রূ’’তি ওপাতেতীতি ‘‘রূপং অনিচ্চন্তি ভণ সামণেরা’’তি ৰুচ্চমানো রূকারমত্তমেৰ একতো ৰত্ৰা তিট্ঠতি. এৰং ৰাচেন্তস্সাপি অন্ৰক্খরগণনায পাচিত্তিযা. গাথাবন্ধেপি চ এস নযো লব্ভতিযেৰ. অনুব্যঞ্জনং নাম রূপং অনিচ্চন্তি ৰুচ্চমানো ৰেদনা অনিচ্চাতি সদ্দং নিচ্ছারেতীতি ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা’’তি ইমং সুত্তং ৰাচযমানো থেরেন ‘‘রূপং অনিচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চমানো সামণেরো সীঘপঞ্ঞতায ‘‘ৰেদনা অনিচ্চা’’তি ইমং অনিচ্চপদং থেরস্স ‘‘রূপং অনিচ্চ’’ন্তি এতেন অনিচ্চপদেন সদ্ধিং একতো ভণন্তো ৰাচং নিচ্ছারেতি. এৰং ৰাচেন্তস্সাপি অনুব্যঞ্জনগণনায পাচিত্তিযা. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – ইমেসু পদাদীসু যং যং একতো ভণতি তেন তেন আপত্তিং আপজ্জতীতি.
বুদ্ধভাসিতোতি সকলং ৰিনযপিটকং অভিধম্মপিটকং ধম্মপদং চরিযাপিটকং উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং সুত্তনিপাতো ৰিমানৰত্থু পেতৰত্থু ব্রহ্মজালাদীনি চ সুত্তানি. সাৰকভাসিতোতি চতুপরিসপরিযাপন্নেহি সাৰকেহি ভাসিতো অনঙ্গণসম্মাদিট্ঠিঅনুমানসুত্তচুল়ৰেদল্লমহাৰেদল্লাদিকো. ইসিভাসিতোতি বাহিরপরিব্বাজকেহি ভাসিতো সকলো পরিব্বাজকৰগ্গো, বাৰরিযস্স অন্তেৰাসিকানং সোল়সন্নং ব্রাহ্মণানং পুচ্ছাতি এৰমাদি. দেৰতাভাসিতোতি দেৰতাহি ভাসিতো; সো দেৰতাসংযুত্তদেৰপুত্তসংযুত্তমারসংযুত্তব্রহ্মসংযুত্তসক্কসংযুত্তাদিৰসেন ৰেদিতব্বো.
অত্থূপসঞ্হিতোতি অট্ঠকথানিস্সিতো. ধম্মূপসঞ্হিতোতি পাল়িনিস্সিতো; উভযেনাপি ৰিৰট্টূপনিস্সিতমেৰ ৰদতি. কিঞ্চাপি ৰিৰট্টূপনিস্সিতং ৰদতি, তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হধম্মংযেৰ পন পদসো ৰাচেন্তস্স আপত্তি. ৰিৰট্টূপনিস্সিতেপি নানাভাসাৰসেন গাথাসিলোকবন্ধাদীহি অভিসঙ্খতে অনাপত্তি. তিস্সো সঙ্গীতিযো অনারুল়্হেপি কুলুম্বসুত্তং রাজোৰাদসুত্তং তিক্খিন্দ্রিযং চতুপরিৰট্টং নন্দোপনন্দন্তি ঈদিসে আপত্তিযেৰ. অপলালদমনম্পি ৰুত্তং, মহাপচ্চরিযম্পন পটিসিদ্ধং. মেণ্ডকমিলিন্দপঞ্হেসু থেরস্স সকপটিভানে অনাপত্তি, যং রঞ্ঞো সঞ্ঞাপনত্থং আহরিত্ৰা ৰুত্তং, তত্থ আপত্তি. ৰণ্ণপিটকঅঙ্গুলিমালপিটকরট্ঠপালগঅজতআল়ৰকগজ্জিতগুল়্হমগ্গগুল়্হৰেস্সন্তরগুল়্হৰিনযৰেদল্লপিটকানি পন অবুদ্ধৰচনানিযেৰাতি ৰুত্তং. সীলূপদেসো নাম ধম্মসেনাপতিনা ৰুত্তোতি ৰদন্তি, তস্মিং আপত্তিযেৰ. অঞ্ঞানিপি মগ্গকথাআরম্মণকথাবুদ্ধিকদণ্ডক ঞাণৰত্থুঅসুভকথাদীনি অত্থি, তেসু সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা ৰিভত্তা, ধুতঙ্গপঞ্হে পটিপদা ৰিভত্তা; তস্মা তেসু আপত্তীতি ৰুত্তং. মহাপচ্চরিযাদীসু পন সঙ্গীতিং অনারুল়্হেসু রাজোৰাদতিক্খিন্দ্রিযচতুপরিৰট্টনন্দোপনন্দকুলুম্বসুত্তেসুযেৰ আপত্তীতি ৰত্ৰা অৰসেসেসু যং বুদ্ধৰচনতো আহরিত্ৰা ৰুত্তং, তদেৰ আপত্তিৰত্থু হোতি, ন ইতরন্তি অযমত্থো পরিগ্গহিতো.
৪৮. একতো উদ্দিসাপেন্তোতি অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং একতো উদ্দেসং গণ্হন্তোপি একতো ৰদতি অনাপত্তীতি অত্থো.
তত্রাযং ৰিনিচ্ছযো – উপসম্পন্নো চ অনুপসম্পন্নো চ নিসীদিত্ৰা উদ্দিসাপেন্তি. আচরিযো নিসিন্নানং ভণামীতি তেহি সদ্ধিং একতো ৰদতি, আচরিযস্স আপত্তি. অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং গণ্হন্তস্স অনাপত্তি. দ্ৰেপি ঠিতা গণ্হন্তি, এসেৰ নযো. দহরভিক্খু নিসিন্নো, সামণেরো ঠিতো, নিসিন্নস্স ভণামীতি ভণতো অনাপত্তি. সচে দহরো তিট্ঠতি, ইতরো নিসীদতি, ঠিতস্স ভণামীতি ভণতোপি অনাপত্তি. সচে বহূনং ভিক্খূনং অন্তরে একো সামণেরো নিসিন্নো হোতি, তস্মিং নিসিন্নে পদসো ধম্মং ৰাচেন্তস্স আচরিযস্স অচিত্তকাপত্তি. সচে সামণেরো উপচারং মুঞ্চিত্ৰা ঠিতো ৰা নিসিন্নো ৰা হোতি, যেসং ৰাচেতি, তেসু অপরিযাপন্নত্তা একেন দিসাভাগেন পলাযনকগন্থং নাম গণ্হাতীতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি, তস্মা অনাপত্তি. একতো সজ্ঝাযং করোন্তোপি অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং উপসম্পন্নো একতো সজ্ঝাযং করোন্তো তেন সদ্ধিংযেৰ ভণতি, অনাপত্তি. অনুপসম্পন্নস্স সন্তিকে উদ্দেসং গণ্হন্তস্সপি তেন সদ্ধিং একতো ভণন্তস্স অনাপত্তি. অযম্পি হি একতো সজ্ঝাযং করোতিচ্চেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি.
যেভুয্যেন পগুণং গন্থং ভণন্তং ওপাতেতীতি সচে একগাথায একো পাদো ন আগচ্ছতি, সেসং আগচ্ছতি, অযং যেভুয্যেন পগুণগন্থো নাম. এতেন নযেন সুত্তেপি ৰেদিতব্বো. তং ওপাতেন্তস্স এৰং ভণাহীতি একতোপি ভণন্তস্স অনাপত্তি. ওসারেন্তং ওপাতেতীতি সুত্তং উচ্চারেন্তং পরিসমজ্ঝে পরিসঙ্কমানং এৰং ৰদেহীতি তেন সদ্ধিং একতোপি ৰদন্তস্স অনাপত্তি. যং পন মহাপচ্চরিযাদীসু ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰুত্তো যদি ৰদতি, ‘‘অনাপত্তী’’তি ৰুত্তং, তং মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, নত্থিভাৰোযেৰ চস্স যুত্তো. কস্মা? কিরিযসমুট্ঠানত্তা. ইতরথা হি কিরিযাকিরিযং ভৰেয্য. সেসং উত্তানত্থমেৰ.
পদসোধম্মসমুট্ঠানং – ৰাচতো চ ৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযং, নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং, অচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, ৰচীকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
পদসোধম্মসিক্খাপদং চতুত্থং.
৫. সহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা
৪৯. পঞ্চমসিক্খাপদে – মুট্ঠস্সতী অসম্পজানাতি পুব্বভাগে সতিসম্পজঞ্ঞস্স অকরণৰসেনেতং ৰুত্তং, ভৰঙ্গোতিণ্ণকালে পন কুতো সতিসম্পজঞ্ঞন্তি! ৰিকূজমানাতি ৰিপ্পলপমানা. কাকচ্ছমানাতি নাসায কাকসদ্দং ৰিয নিরত্থকসদ্দং মুঞ্চমানা. উপাসকাতি পঠমতরং উট্ঠিতউপাসকা.
৫০. এতদৰোচুন্তি ‘‘ভগৰতা আৰুসো রাহুল সিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ভিক্খূ সিক্খাপদগারৰেনেৰ এতং অৰোচুং. পকতিযা পন তে ভগৰতি চ গারৰেন আযস্মতো চ রাহুলস্স সিক্খাকামতায তস্স আযস্মতো ৰসনট্ঠানং আগতস্স চূল়মঞ্চকং ৰা অপস্সেনং ৰা যং অত্থি তং পঞ্ঞপেত্ৰা চীৰরং ৰা উত্তরাসঙ্গং ৰা উস্সীসকরণত্থায দেন্তি. তত্রিদং তস্সাযস্মতো সিক্খাকামতায – ভিক্খূ কির তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা মুট্ঠিসম্মুঞ্জনিঞ্চ কচৰরছড্ডনকঞ্চ বহি খিপন্তি. অথঞ্ঞেহি ‘‘আৰুসো কেনিদং পাতিত’’ন্তি ৰুত্তে অঞ্ঞে এৰং ৰদন্তি – ‘‘ভন্তে, রাহুলো ইমস্মিং পদেসে সঞ্চরি, তেন নু খো পাতিত’’ন্তি. সো পনাযস্মা ‘‘ন ময্হং ভন্তে ইদং কম্ম’’ন্তি একদিৰসম্পি অৰত্ৰা তং পটিসামেত্ৰা ভিক্খূ খমাপেত্ৰা গচ্ছতি. ৰচ্চকুটিযা সেয্যং কপ্পেসীতি তংযেৰ সিক্খাকামতং অনুব্রূহন্তো ধম্মসেনাপতিমহামোগ্গল্লানআনন্দত্থেরাদীনং সন্তিকং অগন্ত্ৰা ভগৰতো ৰল়ঞ্জনকৰচ্চকুটিযং সেয্যং কপ্পেসি. সা কির কুটি কৰাটবদ্ধা গন্ধপরিভণ্ডকতা সমোসরিতপুপ্ফদামা চেতিযট্ঠানমিৰ তিট্ঠতি, অপরিভোগা অঞ্ঞেসং.
৫১. উত্তরিদিরত্ততিরত্তন্তি ভগৰা সামণেরানং সঙ্গহকরণত্থায তিরত্তং পরিহারং অদাসি. ন হি যুত্তং কুলদারকে পব্বাজেত্ৰা নানুগ্গহেতুন্তি. সহসেয্যন্তি একতো সেয্যং. সেয্যাতি কাযপ্পসারণসঙ্খাতং সযনম্পি ৰুচ্চতি, যস্মিং সেনাসনে সযন্তি, তম্পি. তত্থ সেনাসনং তাৰ দস্সেতুং ‘‘সেয্যা নাম সব্বচ্ছন্না’’তিআদি ৰুত্তং. কাযপ্পসারণং দস্সেতুং অনুপসম্পন্নে নিপন্নে ভিক্খু নিপজ্জতী’’তিআদি ৰুত্তং. তস্মা অযমেত্থ অত্থো – ‘‘সেনাসনসঙ্খাতং সেয্যং পৰিসিত্ৰা কাযপ্পসারণসঙ্খাতং সেয্যং কপ্পেয্য ৰিদহেয্য সম্পাদেয্যা’’তি. সব্বচ্ছন্নাতিআদিনা পন তস্সা সেনাসনসঙ্খাতায সেয্যায লক্খণং ৰুত্তং. তস্মা যং সেনাসনং উপরি পঞ্চহি ছদনেহি অঞ্ঞেন ৰা কেনচি সব্বমেৰ পটিচ্ছন্নং, অযং সব্বচ্ছন্না নাম সেয্যা. অট্ঠকথাসু পন পাকটৰোহারং গহেত্ৰা ৰাচুগ্গতৰসেন ‘‘সব্বচ্ছন্না নাম পঞ্চহি ছদনেহি ছন্না’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি ৰুত্তং? অথ খো দুস্সকুটিযং ৰসন্তস্সাপি ন সক্কা অনাপত্তি কাতুং, তস্মা যং কিঞ্চি পটিচ্ছাদনসমত্থং ইধ ছদনঞ্চ পরিচ্ছন্নঞ্চ ৰেদিতব্বং. পঞ্চৰিধচ্ছদনেযেৰ হি গয্হমানে পদরচ্ছন্নেপি সহসেয্যা ন ভৰেয্য. যং পন সেনাসনং ভূমিতো পট্ঠায যাৰ ছদনং আহচ্চ পাকারেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা কেনচি অন্তমসো ৰত্থেনাপি পরিক্খিত্তং, অযং সব্বপরিচ্ছন্না নাম সেয্যা. ছদনং অনাহচ্চ সব্বন্তিমেন পরিযাযেন দিযড্ঢহত্থুব্বেধেন পাকারাদিনা পরিক্খিত্তাপি সব্বপরিচ্ছন্নাযেৰাতি কুরুন্দট্ঠকথাযং ৰুত্তং. যস্সা পন উপরি বহুতরং ঠানং ছন্নং, অপ্পং অচ্ছন্নং, সমন্ততো ৰা বহুতরং পরিক্খিত্তং, অপ্পং অপরিক্খিত্তং, অযং যেভুয্যেন ছন্না যেভুয্যেন পরিচ্ছন্না নাম. ইমিনা হি লক্খণেন সমন্নাগতো সচেপি সত্তভূমকো পাসাদো একূপচারো হোতি, সতগব্ভং ৰা চতুস্সালং ৰা, একসেয্যাইচ্চেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চতুত্থে দিৰসে অত্থঙ্গতে সূরিযে অনুপসম্পন্নে নিপন্নে ভিক্খু নিপজ্জতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তিআদি.
তত্থ চ নিপজ্জনমত্তেনেৰ পাচিত্তিযং. সচে পন সম্বহুলা সামণেরা, একো ভিক্খু, সামণেরগণনায পাচিত্তিযা. তে চে উট্ঠাযুট্ঠায নিপজ্জন্তি, তেসং পযোগে পযোগে ভিক্খুস্স আপত্তি. ভিক্খুস্স উট্ঠাযুট্ঠায নিপজ্জনে পন ভিক্খুস্সেৰ পযোগেন ভিক্খুস্স আপত্তি. সচে পন সম্বহুলা ভিক্খূ একো সামণেরো সব্বেসং আপত্তিং করোতি, তস্স উট্ঠাযুট্ঠায নিপজ্জনেনপি ভিক্খূনং আপত্তিযেৰ. উভযেসং সম্বহুলভাৰেপি এসেৰ নযো.
অপিচেত্থ একাৰাসাদিকম্পি চতুক্কং ৰেদিতব্বং. যো হি একস্মিং আৰাসে একেনেৰ অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং তিরত্তং সহসেয্যং কপ্পেতি, তস্স চতুত্থদিৰসতো পট্ঠায দেৰসিকা আপত্তি. যোপি একস্মিংযেৰ আৰাসে নানাঅনুপসম্পন্নেহি সদ্ধিং তিরত্তং সহসেয্যং কপ্পেতি, তস্সপি. যোপি নানাআৰাসেসু একেনেৰ অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং তিরত্তং সহসেয্যং কপ্পেতি, তস্সপি. যোপি নানাআৰাসেসু নানাঅনুপসম্পন্নেহি সদ্ধিং যোজনসতম্পি গন্ত্ৰা সহসেয্যং কপ্পেতি, তস্সপি চতুত্থদিৰসতো পট্ঠায দেৰসিকা আপত্তি.
অযঞ্চ সহসেয্যাপত্তি নাম ‘‘ভিক্খুং ঠপেত্ৰা অৰসেসো অনুপসম্পন্নো নামা’’তি ৰচনতো তিরচ্ছানগতেনপি সদ্ধিং হোতি, তত্র তিরচ্ছানগতস্স পরিচ্ছেদো মেথুনধম্মাপত্তিযা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. তস্মা সচেপি গোধাবিল়ালমঙ্গুসাদীসু কোচি পৰিসিত্ৰা ভিক্খুনো ৰসনসেনাসনে একূপচারট্ঠানে সযতি, সহসেয্যাৰ হোতি.
যদি পন থম্ভানং উপরি কতপাসাদস্স উপরিমতলেন সদ্ধিং অসম্বদ্ধভিত্তিকস্স ভিত্তিযা উপরি ঠিতসুসিরতুলাসীসস্স সুসিরেন পৰিসিত্ৰা তুলায অব্ভন্তরে সযিত্ৰা তেনেৰ সুসিরেন নিক্খমিত্ৰা গচ্ছতি, হেট্ঠাপাসাদে সযিতভিক্খুস্স অনাপত্তি. সচে ছদনে ছিদ্দং হোতি, তেন পৰিসিত্ৰা অন্তোছদনে ৰসিত্ৰা তেনেৰ পক্কমতি, নানূপচারে উপরিমতলে ছদনব্ভন্তরে সযিতস্স আপত্তি, হেট্ঠিমতলে সযিতস্স অনাপত্তি. সচে অন্তোপাসাদেনেৰ আরোহিত্ৰা সব্বতলানি পরিভুঞ্জন্তি, একূপচারানি হোন্তি, তেসু যত্থ কত্থচি সযিতস্স আপত্তি.
সভাসঙ্খেপেন কতে অড্ঢকুট্টকসেনাসনে সযিতস্স ৰাল়সঙ্ঘাটাদীসু কপোতাদযো পৰিসিত্ৰা সযন্তি, আপত্তিযেৰ. পরিক্খেপস্স বহিগতে নিব্বকোসব্ভন্তরে সযন্তি, অনাপত্তি. পরিমণ্ডলং ৰা চতুরস্সং ৰা একচ্ছদনায গব্ভমালায সতগব্ভং চেপি সেনাসনং হোতি, তত্র চে একেন সাধারণদ্ৰারেন পৰিসিত্ৰা ৰিসুং পাকারেন অপরিচ্ছিন্নগব্ভূপচারে সব্বগব্ভে পৰিসন্তি, একগব্ভেপি অনুপসম্পন্নে নিপন্নে সব্বগব্ভেসু নিপন্নানং আপত্তি. সচে সপমুখা গব্ভা হোন্তি, পমুখস্স উপরি অচ্ছন্নং উচ্চৰত্থুকং চেপি হোতি, পমুখে সযিতো গব্ভে সযিতানং আপত্তিং ন করোতি. সচে পন গব্ভচ্ছদনেনেৰ সদ্ধিং সম্বদ্ধচ্ছদনং হোতি, তত্র সযিতো সব্বেসং আপত্তিং করোতি. কস্মা? সব্বচ্ছন্নত্তা সব্বপরিচ্ছন্নত্তা চ, গব্ভপরিক্খেপোযেৰ হিস্স পরিক্খেপোতি. এতেনেৰ হি নযেন অট্ঠকথাসু লোহপাসাদপরিক্খেপস্স চতূসু দ্ৰারকোট্ঠকেসু আপত্তি ৰুত্তা.
যং পন অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘অপরিক্খিত্তে পমুখে অনাপত্তীতি ভূমিযং ৰিনা জগতিযা পমুখং সন্ধায কথিন’’ন্তি ৰুত্তং, তং অন্ধকরট্ঠে পাটেক্কসন্নিৰেসা একচ্ছদনা গব্ভপাল়িযো সন্ধায ৰুত্তং. যঞ্চ তত্থ ‘‘ভূমিযং ৰিনা জগতিযা’’তি ৰুত্তং, তং নেৰ অট্ঠকথাসু অত্থি; ন পাল়িযা সমেতি. দসহত্থুব্বেধাপি হি জগতি পরিক্খেপসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. তস্মা যম্পি তত্থ দুতিযসিক্খাপদে জগতিযা পমাণং ৰত্ৰা ‘‘এতং একূপচারং পরিচ্ছন্নং নাম হোতী’’তি ৰুত্তং, তং ন গহেতব্বং. যেপি একসালদ্ৰিসালতিসালচতুস্সালসন্নিৰেসা মহাপাসাদা একস্মিং ওকাসে পাদে ধোৰিত্ৰা পৰিট্ঠেন সক্কা হোন্তি সব্বত্থ অনুপরিগন্তুং, তেসুপি সহসেয্যাপত্তিযা ন মুচ্চতি. সচে তস্মিং তস্মিং ঠানে উপচারং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কতা হোন্তি, একূপচারট্ঠানেযেৰ আপত্তি.
দ্ৰীহি দ্ৰারেহি যুত্তস্স সুধাছদনমণ্ডপস্স মজ্ঝে পাকারং করোন্তি, একেন দ্ৰারেন পৰিসিত্ৰা একস্মিং পরিচ্ছেদে অনুপসম্পন্নো সযতি, একস্মিং ভিক্খু, অনাপত্তি. পাকারে গোধাদীনং পৰিসনমত্তম্পি ছিদ্দং হোতি, একস্মিঞ্চ পরিচ্ছেদে গোধা সযন্তি, অনাপত্তিযেৰ. ন হি ছিদ্দেন গেহং একূপচারং নাম হোতি. সচে পাকারমজ্ঝে ছিন্দিত্ৰা দ্ৰারং যোজেন্তি, একূপচারতায আপত্তি. তং দ্ৰারং কৰাটেন পিদহিত্ৰা সযন্তি, আপত্তিযেৰ. ন হি দ্ৰারপিদহনেন গেহং নানূপচারং নাম হোতি, দ্ৰারং ৰা অদ্ৰারং. কৰাটঞ্হি সংৰরণৰিৰরণেহি যথাসুখং ৰল়ঞ্জনত্থায কতং, ন ৰল়ঞ্জনূপচ্ছেদনত্থায. সচে পন তং দ্ৰারং পুন ইট্ঠকাহি পিদহন্তি, অদ্ৰারং হোতি, পুরিমে নানূপচারভাৰেযেৰ তিট্ঠতি. দীঘপমুখং চেতিযঘরং হোতি. একং কৰাটং অন্তো, একং বহি, দ্ৰিন্নং কৰাটানং অন্তরে অনুপসম্পন্নো অন্তোচেতিযঘরে সযন্তস্স আপত্তিং করোতি, একূপচারত্তা.
তত্র যস্স ‘‘সিযা অযং একূপচারনানূপচারতা নাম উদোসিতসিক্খাপদে ৰুত্তা, ইধ পন ‘সেয্যা নাম সব্বচ্ছন্না সব্বপরিচ্ছন্না যেভুয্যেন ছন্না যেভুয্যেন পরিচ্ছন্না’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, পিহিতদ্ৰারো চ গব্ভো সব্বপরিচ্ছন্নোৰ হোতি. তস্মা তত্থ অন্তো সযিতেনেৰ সদ্ধিং আপত্তি, বহি সযিতেন অনাপত্তী’’তি. সো এৰং ৰত্তব্বো – ‘‘অপিহিতদ্ৰারে পন কস্মা বহি সযিতেন আপত্তী’’তি? পমুখস্স গব্ভেন সদ্ধিং সব্বচ্ছন্নত্তা. ‘‘কিং পন গব্ভে পিহিতে ছদনং ৰিদ্ধস্তং হোতী’’তি? ন ৰিদ্ধস্তং, গব্ভেন সদ্ধিং পমুখস্স সব্বপরিচ্ছন্নতা ন হোতি. ‘‘কিং পরিক্খেপো ৰিদ্ধস্তো’’তি? অদ্ধা ৰক্খতি ‘‘ন ৰিদ্ধস্তো, কৰাটেন উপচারো পরিচ্ছন্নো’’তি. এৰং দূরম্পি গন্ত্ৰা পুন একূপচারনানূপচারতংযেৰ পচ্চাগমিস্সতি.
অপিচ যদি ব্যঞ্জনমত্তেযেৰ অত্থো সুৰিঞ্ঞেয্যো সিযা, সব্বচ্ছন্নাতি ৰচনতো পঞ্চন্নং অঞ্ঞতরেন ছদনেন ছন্না এৰ সেয্যা সিযা, ন অঞ্ঞেন. এৰঞ্চ সতি পদরচ্ছন্নাদীসু অনাপত্তি সিযা. ততো যদত্থং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, স্ৰেৰ অত্থো পরিহাযেয্য. পরিহাযতু ৰা মা ৰা, কথং অৰুত্তং গহেতব্বন্তি; কো ৰা ৰদতি ‘‘অৰুত্তং গহেতব্ব’’ন্তি? ৰুত্তঞ্হেতং অনিযতেসু – ‘‘পটিচ্ছন্নং নাম আসনং কুট্টেন ৰা কৰাটেন ৰা কিলঞ্জেন ৰা সাণিপাকারেন ৰা রুক্খেন ৰা থম্ভেন ৰা কোট্ঠলিকায ৰা যেন কেনচি পটিচ্ছন্নং হোতী’’তি. তস্মা যথা তত্থ যেন কেনচি পটিচ্ছন্নং পটিচ্ছন্নমেৰ, এৰমিধাপি গহেতব্বং. তস্মা সেনাসনং খুদ্দকং ৰা হোতু মহন্তং ৰা অঞ্ঞেন সদ্ধিং সম্বদ্ধং ৰা অসম্বদ্ধং ৰা দীঘং ৰা ৰট্টং ৰা চতুরস্সং ৰা একভূমকং ৰা, অনেকভূমকং ৰা, যং যং একূপচারং সব্বত্থ যেন কেনচি পটিচ্ছাদনেন সব্বচ্ছন্নে সব্বপরিচ্ছন্নে যেভুয্যেন ৰা ছন্নে যেভুয্যেন ৰা পরিচ্ছন্নে সহসেয্যাপত্তি হোতীতি.
৫৩. উপড্ঢচ্ছন্নে উপড্ঢপরিচ্ছন্নে আপত্তি দুক্কটস্সাতি এত্থ সব্বচ্ছন্নে উপড্ঢপরিচ্ছন্নেতি এৰমাদীসুপি মহাপচ্চরিযং দুক্কটমেৰাতি ৰুত্তং. মহাঅট্ঠকথাযং পন ‘‘সব্বচ্ছন্নে যেভুয্যেনপরিচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, সব্বচ্ছন্নে উপড্ঢপরিচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, যেভুয্যেনছন্নে উপড্ঢপরিচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, সব্বপরিচ্ছন্নে যেভুয্যেনছন্নে পাচিত্তিযং, সব্বপরিছন্নে উপড্ঢচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, যেভুয্যেনপরিচ্ছন্নে উপড্ঢচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, পাল়িযং ৰুত্তপাচিত্তিযেন সদ্ধিং সত্ত পাচিত্তিযানী’’তি ৰুত্তং. ‘‘সব্বচ্ছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে দুক্কটং, যেভুয্যেনছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে দুক্কটং, সব্বপরিচ্ছন্নে চূল়কচ্ছন্নে দুক্কটং, যেভুয্যেনপরিচ্ছন্নে চূল়কচ্ছন্নে দুক্কটং, পাল়িযং দুক্কটেন সহ পঞ্চ দুক্কটানী’’তি ৰুত্তং.
‘‘উপড্ঢচ্ছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে অনাপত্তি, উপড্ঢপরিচ্ছন্নে চূল়কচ্ছন্নে অনাপত্তি, চূল়কচ্ছন্নে চূল়কপরিচ্ছন্নে অনাপত্তি, সব্বচ্ছন্নে সব্বঅপরিচ্ছন্নেতি চ এত্থ সেনম্বমণ্ডপৰণ্ণং হোতী’’তি ৰুত্তং. ইমিনাপেতং ৰেদিতব্বং – ‘‘যথা জগতি পরিক্খেপসঙ্খয ন গচ্ছতী’’তি. সেসং উত্তানত্থমেৰ.
এল়কলোমসমুট্ঠানং – কাযতো চ কাযচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযং, নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং, অচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
সহসেয্যসিক্খাপদং পঞ্চমং.
৬. দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৫. দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদে – আৰসথাগারন্তি আগন্তুকানং ৰসনাগারং. পঞ্ঞত্তং হোতীতি পুঞ্ঞকামতায কত্ৰা ঠপিতং হোতি. যেন সা ইত্থী তেনুপসঙ্কমীতি অসুকস্মিং নাম ঠানে আৰসথাগারং পঞ্ঞত্তং অত্থীতি মনুস্সানং সুত্ৰা উপসঙ্কমি. গন্ধগন্ধিনীতি অগরুকুঙ্কুমাদীনং গন্ধানং গন্ধো গন্ধগন্ধো, সো অস্সা অত্থীতি গন্ধগন্ধিনী. সাটকং নিক্খিপিত্ৰাতি অপ্পেৰ নামস্স ইমম্পি ৰিপ্পকারং পস্সন্তস্স রাগো উপ্পজ্জেয্যাতি চিন্তেত্ৰা এৰমকাসি. ওক্খিপিত্ৰাতি অধো খিপিত্ৰা. অচ্চযোতি অপরাধো. মং অচ্চগমাতি মং অতিক্কম্ম অভিভৰিত্ৰা পৰত্তো. সেসং পঠমসিক্খাপদে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অযমেৰ হি ৰিসেসো – পঠমসিক্খাপদে চতুত্থদিৰসে আপত্তি ইধ পঠমদিৰসেপি. যক্খীপেতীহি দিস্সমানকরূপাহি তিরচ্ছানগতিত্থিযা চ মেথুনধম্মৰত্থুভূতায এৰ দুক্কটং. সেসাহি অনাপত্তি. সমুট্ঠানাদীনি পঠমসদিসানেৰাতি.
দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদং ছট্ঠং.
৭. ধম্মদেসনাসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬০. সত্তমসিক্খাপদে – ঘরণীতি ঘরসামিনী. নিৰেসনদ্ৰারেতি নিৰেসনস্স মহাদ্ৰারে. ঘরসুণ্হাতি তস্মিং ঘরে সুণ্হা. আৰসথদ্ৰারেতি ওৰরকদ্ৰারে. ৰিস্সট্ঠেনাতি সুনিগ্গতেন সদ্দেন. ৰিৰটেনাতি সুট্ঠু পকাসেন অসংৰুতেন. ধম্মো দেসেতব্বোতি অযং সরণসীলাদিভেদো ধম্মো কথেতব্বো. অঞ্ঞাতুন্তি আজানিতুং. ৰিঞ্ঞুনা পুরিসৰিগ্গহেনাতি ৰিঞ্ঞুনা পুরিসেন, পুরিসৰিগ্গহং গহেত্ৰাপি ঠিতেন ন যক্খেন ন পেতেন ন তিরচ্ছানগতেন.
৬৬. অনাপত্তি ৰিঞ্ঞুনা পুরিসৰিগ্গহেনাতি ৰিঞ্ঞুনা পুরিসৰিগ্গহেন সদ্ধিং ঠিতায বহুম্পি ধম্মং দেসেন্তস্স অনাপত্তি. ছপ্পঞ্চৰাচাহীতি ছহি পঞ্চহি ৰাচাহি যো দেসেতি, তস্সপি অনাপত্তি. তত্থ একো গাথাপাদো একৰাচাতি এৰং সব্বত্থ ৰাচাপমাণং ৰেদিতব্বং. সচে অট্ঠকথং ধম্মপদং জাতকাদিৰত্থুং ৰা কথেতুকামো হোতি, ছপ্পঞ্চপদমত্তমেৰ কথেতুং ৰট্টতি. পাল়িযা সদ্ধিং কথেন্তেন একপদং পাল়িতো পঞ্চ অট্ঠকথাতোতি এৰং ছ পদানি অনতিক্কামেত্ৰাৰ কথেতব্বো. পদসোধম্মে ৰুত্তপ্পভেদো হি ইধাপি সব্বো ধম্মোযেৰ. তস্মিং দেসেতীতি তস্মিং খণে দেসেতি. সম্পদানত্থে ৰা এতং ভুম্মৰচনং. তস্সা দেসেতীতি অত্থো. অঞ্ঞিস্সা মাতুগামস্সাতি একিস্সা দেসেত্ৰা পুন আগতাগতায অঞ্ঞিস্সাপি দেসেতীতি এৰং একাসনে নিসিন্নো মাতুগামসতসহস্সন্নম্পি দেসেতীতি অত্থো. মহাপচ্চরিযট্ঠকথাযং ৰুত্তং সমং নিসিন্নানং মাতুগামানং ‘‘তুম্হাকং একেকিস্সা একেকং গাথং দেসেস্সামি, তং সুণাথাতি দেসেতি, অনাপত্তি. পঠমং একেকিস্সা একেকং গাথং কথেস্সামীতি আভোগং কত্ৰা জানাপেত্ৰা কথেতুং ৰট্টতি, ন পচ্ছাতি. পঞ্হং পুচ্ছতি পঞ্হং পুট্ঠো কথেতীতি মাতুগামো ‘‘দীঘনিকাযো নাম ভন্তে কিমত্থং দীপেতী’’তি পুচ্ছতি. এৰং পঞ্হং পুট্ঠো ভিক্খু সব্বং চেপি দীঘনিকাযং কথেতি, অনাপত্তি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ.
পদসোধম্মসমুট্ঠানং – ৰাচতো চ ৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযাকিরিযং, নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং, অচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, ৰচীকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
ধম্মদেসনাসিক্খাপদং সত্তমং.
৮. ভূতারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬৭. অট্ঠমসিক্খাপদে – ৰত্থুকথায তাৰ যং ৰত্তব্বং সিযা, তং সব্বং চতুত্থপারাজিকৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযমেৰ. অযমেৰ হি ৰিসেসো – তত্থ অভূতং আরোচেসুং, ইধ ভূতং. ভূতম্পি পুথুজ্জনা আরোচেসুং, ন অরিযা. অরিযানঞ্হি পযুত্তৰাচা নাম নত্থি, অত্তনো গুণে আরোচযমানে পন অঞ্ঞে ন পটিসেধেসুং, তথাউপ্পন্নে চ পচ্চযে সাদিযিংসু, তথাউপ্পন্নভাৰং অজানন্তা.
‘‘অথ খো তে ভিক্খূ ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসু’’ন্তিআদিম্হি পন যে উত্তরিমনুস্সধম্মস্স ৰণ্ণং ভাসিংসু, তে আরোচেসুন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘কচ্চি পন ৰো ভিক্খৰে ভূত’’ন্তি পুচ্ছিতে পন সব্বেপি ‘‘ভূতং ভগৰা’’তি পটিজানিংসু. অরিযানম্পি হি অব্ভন্তরে ভূতো উত্তরিমনুস্সধম্মোতি. অথ ভগৰা অরিযমিস্সকত্তা ‘‘মোঘপুরিসা’’তি অৰত্ৰা ‘‘কথঞ্হি নাম তুম্হে ভিক্খৰে’’তি ৰত্ৰা ‘‘উদরস্স কারণা’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা অরিযা অঞ্ঞেসং সুত্ৰা ‘‘অয্যো কির, ভন্তে, সোতাপন্নো’’তিআদিনা নযেন পসন্নেহি মনুস্সেহি পুচ্ছিযমানা অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদে অনাদীনৰদস্সিনো সুদ্ধচিত্ততায অত্তনো চ পরেসঞ্চ ৰিসেসাধিগমং পটিজানিংসু. এৰং পটিজানন্তেহি চ তেহি যং অঞ্ঞে উদরস্স কারণা উত্তরিমনুস্সধম্মস্স ৰণ্ণং ভাসিত্ৰা পিণ্ডপাতং উপ্পাদেসুং, তং সুদ্ধচিত্ততায সাদিযন্তেহিপি উদরস্স কারণা উত্তরিমনুস্সধম্মস্স ৰণ্ণো ভাসিতো ৰিয হোতি. তস্মা সব্বসঙ্গাহিকেনেৰ নযেন ‘‘কথঞ্হি নাম তুম্হে, ভিক্খৰে, উদরস্স কারণা গিহীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং উত্তরিমনুস্সধম্মস্স ৰণ্ণং ভাসিস্সথা’’তি আহ. সেসং চতুত্থপারাজিকৰত্থুসদিসমেৰ. সিক্খাপদৰিভঙ্গেপি কেৰলং তত্থ পারাজিকঞ্চেৰ থুল্লচ্চযঞ্চ ইধ ভূতত্তা পাচিত্তিযঞ্চেৰ দুক্কটঞ্চ অযং ৰিসেসো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
৭৭. ‘‘উপসম্পন্নস্স ভূতং আরোচেতী’’তি উত্তরিমনুস্সধম্মমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. পরিনিব্বানকালে হি অন্তরা ৰা অতিকড্ঢিযমানেন উপসম্পন্নস্স ভূতং আরোচেতুং ৰট্টতি. সুতপরিযত্তিসীলগুণং পন অনুপসম্পন্নস্সাপি আরোচেতুং ৰট্টতি. আদিকম্মিকস্স অনাপত্তি. ‘‘উম্মত্তকস্সা’’তি ইদং পন ইধ ন ৰুত্তং. কস্মা? দিট্ঠিসম্পন্নানং উম্মাদস্স ৰা চিত্তক্খেপস্স ৰা অভাৰাতি. মহাপচ্চরিযম্পি হি ৰিচারিতং ‘‘ঝানলাভী পন পরিহীনে ঝানে উম্মত্তকো ভৰেয্য, তস্সপি ভূতারোচনপচ্চযা অনাপত্তি ন ৰত্তব্বা, ভূতস্সেৰ অভাৰতো’’তি. সেসং উত্তানমেৰ.
ভূতারোচনং নামেতং পুব্বে অৰুত্তেহি তীহি সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠাতি – কাযতো ৰাচতো কাযৰাচতো চাতি. কিরিযং, নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং, অচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, কুসলাব্যাকতচিত্তেহি দ্ৰিচিত্তং, সুখমজ্ঝত্তৰেদনাহি দ্ৰিৰেদনন্তি.
ভূতারোচনসিক্খাপদং অট্ঠমং.
৯. দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৭৮. নৰমসিক্খাপদে – দুট্ঠুল্লা নাম আপত্তি চত্তারি চ পারাজিকানি তেরস চ সঙ্ঘাদিসেসাতি ইমিস্সা পাল়িযা ‘‘পারাজিকানি দুট্ঠুল্লসদ্দত্থদস্সনত্থং ৰুত্তানি, সঙ্ঘাদিসেসং পন ইধ অধিপ্পেত’’ন্তি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. তত্রাযং ৰিচারণা – সচে পারাজিকং আরোচেন্তস্স পাচিত্তিযং ন ভৰেয্য, যথা সমানেপি ভিক্খু-ভিক্খুনীনং উপসম্পন্নসদ্দে যত্থ ভিক্খুনী অনধিপ্পেতা হোতি, তত্থ ভিক্খুং ঠপেত্ৰা অৰসেসো অনুপসম্পন্নোতি ৰুচ্চতি; এৰমিধ সমানেপি পারাজিকসঙ্ঘাদিসেসানং দুট্ঠুল্লসদ্দে যদি পারাজিকং অনধিপ্পেতং, ‘‘দুট্ঠুল্লা নাম আপত্তি তেরস সঙ্ঘাদিসেসা’’তি এতদেৰ ৰত্তব্বং সিযা. তত্থ ভৰেয্য ‘‘যো পারাজিকং আপন্নো, সো ভিক্খুভাৰতো চুতো, তস্মা তস্স আপত্তিং আরোচেন্তো দুক্কটং আপজ্জতী’’তি. এৰং সতি অক্কোসন্তোপি দুক্কটং আপজ্জেয্য, পাচিত্তিযমেৰ চ আপজ্জতি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতরং পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে অসুদ্ধদিট্ঠি সমানো ওকাসং কারাপেত্ৰা অক্কোসাধিপ্পাযো ৰদতি, আপত্তি ওমসৰাদস্সা’’তি (পারা. ৩৮৯). এৰং পাল়িযা ৰিচারিযমানায পারাজিকং আরোচেন্তস্সাপি পাচিত্তিযমেৰ দিস্সতি. কিঞ্চাপি দিস্সতি, অথ খো সব্বঅট্ঠকথাসু ৰুত্তত্তা অট্ঠকথাচরিযাৰ এত্থ পমাণং, ন অঞ্ঞা ৰিচারণা. পুব্বেপি চ আৰোচুম্হ – ‘‘বুদ্ধেন ধম্মো ৰিনযো চ ৰুত্তো, যো তস্স পুত্তেহি তথেৰ ঞাতো’’তিআদি (পারা. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা). অট্ঠকথাচরিযা হি বুদ্ধস্স অধিপ্পাযং জানন্তি.
ইমিনাপি চেতং পরিযাযেন ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞত্র ভিক্খুসম্মুতিযাতি হি ৰুত্তং. ভিক্খুসম্মুতিযা চ আরোচনং আযতিং সংৰরত্থায পুন তথারূপং আপত্তিং অনাপজ্জনত্থায ভগৰতা অনুঞ্ঞাতং, ন তস্স ভিক্খুনো অৰণ্ণমত্তপ্পকাসনত্থায, সাসনে চস্স পতিট্ঠানিসেধনত্থায, ন চ পারাজিকং আপন্নস্স পুন তথারূপায আপত্তিযা অনাপজ্জনেন ভিক্খুভাৰো নাম অত্থি. তস্মা ‘‘পারাজিকানি দুট্ঠুল্লসদ্দত্থদস্সনত্থং ৰুত্তানি, সঙ্ঘাদিসেসং পন ইধাধিপ্পেত’’ন্তি যং অট্ঠকথাসু ৰুত্তং, তং সুৰুত্তমেৰ.
৮০. অত্থি ভিক্খুসম্মুতি আপত্তিপরিযন্তাতিআদীসু পন যা অযং ভিক্খুসম্মুতি ৰুত্তা, সা ন কত্থচি আগতা, ইধ ৰুত্তত্তাযেৰ পন অভিণ্হাপত্তিকং ভিক্খুং দিস্ৰা এৰমেস পরেসু হিরোত্তপ্পেনাপি আযতিং সংৰরং আপজ্জিস্সতীতি তস্স ভিক্খুনো হিতেসিতায তিক্খত্তুং অপলোকেত্ৰা সঙ্ঘেন কাতব্বাতি ৰেদিতব্বাতি.
৮২. অদুট্ঠুল্লং আপত্তিং আরোচেতি আপত্তি দুক্কটস্সাতি পঞ্চপি আপত্তিক্খন্ধে আরোচেন্তস্স দুক্কটং. মহাপচ্চরিযং পন পারাজিকং আরোচেন্তস্সাপি দুক্কটমেৰ ৰুত্তং. অনুপসম্পন্নস্স দুট্ঠুল্লং ৰা অদুট্ঠুল্লং ৰা অজ্ঝাচারন্তি এত্থ আদিতো পঞ্চ সিক্খাপদানি দুট্ঠুল্লো নাম অজ্ঝাচারো, সেসানি অদুট্ঠুল্লো. সুক্কৰিস্সট্ঠিকাযসংসগ্গদুট্ঠুল্লঅত্তকামা পনস্স অজ্ঝাচারো নামাতি ৰুত্তং.
৮৩. ৰত্থুং আরোচেতীতি ‘‘অযং সুক্কৰিস্সট্ঠিং আপন্নো, দুট্ঠুল্লং আপন্নো, অত্তকামং আপন্নো’’ কাযসংসগ্গং আপন্নোতি এৰং ৰদন্তস্স অনাপত্তি. আপত্তিং আরোচেতীতি এত্থ ‘‘অযং পারাজিকং আপন্নো, সঙ্ঘাদিসেসং থুল্লচ্চযং পাচিত্তিযং পাটিদেসনীযং দুক্কটং দুব্ভাসিতং আপন্নো’’তি ৰদতি অনাপত্তি. ‘‘অযং অসুচিং মোচেত্ৰা সঙ্ঘাদিসেসং আপন্নো’’তিআদিনা পন নযেন ৰত্থুনা সদ্ধিং আপত্তিং ঘটেত্ৰা আরোচেন্তস্সেৰ আপত্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, দুক্খৰেদনন্তি.
দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদং নৰমং.
১০. পথৰীখণনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৮৬. দসমসিক্খাপদে – জাতা চ পথৰী অজাতা চ পথৰীতি ইমেহি পদেহি জাতপথৰিঞ্চ অজাতপথৰিঞ্চ দস্সেতি. অপ্পপাসাণাদীসু অপ্পা পাসাণা এত্থাতি অপ্পপাসাণাতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. তত্থ মুট্ঠিপ্পমাণতো উপরি পাসাণাতি ৰেদিতব্বা, মুট্ঠিপ্পমাণা সক্খরা. কথলাতি কপালখণ্ডানি. মরুম্বাতি কটসক্খরা. ৰালিকাতি ৰালুকাযেৰ. যেভুয্যেন পংসুকাতি তীসু কোট্ঠাসেসু দ্ৰে কোট্ঠাসা পংসু, একো পাসাণাদীসু অঞ্ঞতরো. অদড্ঢাপীতি উদ্ধনপত্তপচনকুম্ভকারাৰাপাদিৰসেন তথা তথা অদড্ঢা. সা পন ৰিসুং নত্থি, সুদ্ধপংসুআদীসু অঞ্ঞতরাৰ ৰেদিতব্বা. যেভুয্যেনসক্খরাতি বহুতরা সক্খরা. হত্থিকুচ্ছিযং কির একপচ্ছিপূরং আহরাপেত্ৰা দোণিযং ধোৰিত্ৰা পথৰিযা যেভুয্যেন সক্খরভাৰং ঞত্ৰা সযং ভিক্খূ পোক্খরণিং খণিংসু. যানি পন মজ্ঝে ‘‘অপ্পপংসু অপ্পমত্তিকা’’তি দ্ৰে পদানি, তানি যেভুয্যেনপাসাণাদিপঞ্চকমেৰ পৰিসন্তি তেসংযেৰ হি দ্ৰিন্নং পভেদদস্সনমেতং. সযং খণতি আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি এত্থ পহারে পহারে পাচিত্তিযং ৰেদিতব্বং. সকিং আণত্তো বহুকম্পি খণতীতি সচেপি সকলদিৰসং খণতি, আণাপকস্স একংযেৰ পাচিত্তিযং. সচে পন কুসিতো হোতি, পুনপ্পুনং আণাপেতব্বো. তং আণাপেত্ৰা খণাপেন্তস্স ৰাচায ৰাচায পাচিত্তিযং. অযং তাৰ পাল়িৰণ্ণনা.
অযং পন পাল়িমুত্তকৰিনিচ্ছযো – ‘‘পোক্খরণিং খণা’’তি ৰদতি, ৰট্টতি. খতাযেৰ হি পোক্খরণী নাম হোতি, তস্মা অযং কপ্পিযৰোহারো. এস নযো ‘‘ৰাপিং তল়াকং আৰাটং খণা’’তিআদীসুপি. ‘‘ইমং ওকাসং খণ, ইমস্মিং ওকাসে পোক্খরণিং খণা’’তি ৰত্তুং পন ন ৰট্টতি. ‘‘কন্দং খণ, মূলং খণা’’তি অনিযামেত্ৰা ৰত্তুং ৰট্টতি. ‘‘ইমং ৰল্লিং খণ, ইমস্মিং ওকাসে কন্দং ৰা মূলং ৰা খণা’’তি ৰত্তুং ন ৰট্টতি. পোক্খরণিং সোধেন্তেহি যো কুটেহি উস্সিঞ্চিতুং সক্কা হোতি তনুককদ্দমো, তং অপনেতুং ৰট্টতি, বহলং ন ৰট্টতি. আতপেন সুক্খকদ্দমো ফলতি, তত্র যো হেট্ঠা পথৰিযা অসম্বদ্ধো, তমেৰ অপনেতুং ৰট্টতি. উদকেন গতট্ঠানে উদকপপ্পটকো নাম হোতি, ৰাতপ্পহারেন চলতি, তং অপনেতুং ৰট্টতি.
পোক্খরণীআদীনং তটং ভিজ্জিত্ৰা উদকসামন্তা পততি, সচে ওমকচাতুমাসং ওৰট্ঠং, ছিন্দিতুং ৰা ভিন্দিতুং ৰা ৰট্টতি, চাতুমাসতো উদ্ধং ন ৰট্টতি. সচে পন উদকেযেৰ পততি, দেৰে অতিরেকচাতুমাসং ওৰট্ঠেপি উদকেযেৰ উদকস্স পতিতত্তা ৰট্টতি. পাসাণপিট্ঠিযং সোণ্ডিং খণন্তি, সচে তত্থ পঠমমেৰ সুখুমরজং পততি, তঞ্চে দেৰেন ওৰট্ঠং হোতি, চাতুমাসচ্চযেন অকপ্পিযপথৰীসঙ্খ্যং গচ্ছতি. উদকে পরিযাদিণ্ণে সোণ্ডিং সোধেন্তেহি তং ৰিকোপেতুং ন ৰট্টতি. সচে পঠমমেৰ উদকেন পূরতি, পচ্ছা রজং পততি, তং ৰিকোপেতুং ৰট্টতি. তত্থ হি দেৰে ৰস্সন্তেপি উদকেযেৰ উদকং পততীতি. পিট্ঠিপাসাণে সুখুমরজং হোতি, দেৰে ফুসাযন্তে অল্লীযতি, তম্পি চাতুমাসচ্চযেন ৰিকোপেতুং ন ৰট্টতি. সচে পন অকতপব্ভারে ৰম্মিকো উট্ঠিতো হোতি, যথাসুখং ৰিকোপেতুং ৰট্টতি. সচে অব্ভোকাসে উট্ঠহতি, ওমকচাতুমাসং ওৰট্ঠোযেৰ ৰট্টতি. রুক্খাদীসু আরুল়্হউপচিকামত্তিকাযপি এসেৰ নযো. গণ্ডুপ্পাদগূথমূসিকুক্করগোকণ্টকাদীসুপি এসেৰ নযো.
গোকণ্টকো নাম গাৰীনং খুরচ্ছিন্নকদ্দমো ৰুচ্চতি. সচে পন হেট্ঠিমতলেন ভূমিসম্বন্ধো হোতি, একদিৰসম্পি ন ৰট্টতি. কসিতট্ঠানেপি নঙ্গলচ্ছিন্নমত্তিকাপিণ্ডং গণ্হন্তস্স এসেৰ নযো. পুরাণসেনাসনং হোতি অচ্ছদনং ৰা ৰিনট্ঠচ্ছদনং ৰা, অতিরেকচাতুমাসং ওৰট্ঠং জাতপথৰীসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতি. ততো অৰসেসং ছদনিট্ঠকং ৰা গোপানসীআদিকং উপকরণং ৰা ‘‘ইট্ঠকং গণ্হামি গোপনসিং ভিত্তিপাদং পদরত্থরণং পাসাণত্থম্ভং গণ্হামী’’তি সঞ্ঞায গণ্হিতুং ৰট্টতি. তেন সদ্ধিং মত্তিকা পততি, অনাপত্তি. ভিত্তিমত্তিকং গণ্হন্তস্স পন আপত্তি. সচে যা যা অতিন্তা তং তং গণ্হাতি, অনাপত্তি.
অন্তোগেহে মত্তিকাপুঞ্জো হোতি, তস্মিং একদিৰসং ওৰট্ঠে গেহং ছাদেন্তি, সচে সব্বো তিন্তো চাতুমাসচ্চযেন জাতপথৰীযেৰ. অথস্স উপরিভাগোযেৰ তিন্তো, অন্তো অতিন্তো, যত্তকং তিন্তং তং কপ্পিযকারকেহি কপ্পিযৰোহারেন অপনামেত্ৰা সেসং যথাসুখং ৰল়ঞ্জেতুং ৰট্টতি. উদকেন তেমেত্ৰা একাবদ্ধাযেৰ হি জাতপথৰী হোতি, ন ইতরাতি.
অব্ভোকাসে মত্তিকাপাকারো হোতি, অতিরেকচাতুমাসং চে ওৰট্ঠো জাতপথৰীসঙ্খ্যং গচ্ছতি. তত্থ লগ্গপংসুং পন অল্লহত্থেন ছুপিত্ৰা গহেতুং ৰট্টতি. সচে ইট্ঠকপাকারো হোতি, যেভুয্যেনকথলট্ঠানে তিট্ঠতি, যথাসুখং ৰিকোপেতুং ৰট্টতি. অব্ভোকাসে ঠিতমণ্ডপত্থম্ভং ইতো চিতো চ সঞ্চালেত্ৰা পথৰিং ৰিকোপেন্তেন গহেতুং ন ৰট্টতি, উজুকমেৰ উদ্ধরিতুং ৰট্টতি. অঞ্ঞম্পি সুক্খরুক্খং ৰা সুক্খখাণুকং ৰা গণ্হন্তস্স এসেৰ নযো. নৰকম্মত্থং পাসাণং ৰা রুক্খং ৰা দণ্ডকেহি উচ্চালেত্ৰা পৰট্টেন্তা গচ্ছন্তি, তত্থ পথৰী ভিজ্জতি, সচে সুদ্ধচিত্তা পৰট্টেন্তি, অনাপত্তি. অথ পন তেন অপদেসেন পথৰিং ভিন্দিতুকামাযেৰ হোন্তি, আপত্তি. সাখাদীনি কড্ঢন্তানম্পি পথৰিযং দারূনি ফালেন্তানম্পি এসেৰ নযো.
পথৰিযং অট্ঠিসূচিকণ্টকাদীসুপি যংকিঞ্চি আকোটেতুং ৰা পৰেসেতুং ৰা ন ৰট্টতি. পস্সাৰধারায ৰেগেন পথৰিং ভিন্দিস্সামীতি এৰং পস্সাৰম্পি কাতুং ন ৰট্টতি, করোন্তস্স ভিজ্জতি, আপত্তি. ৰিসমভূমিং সমং করিস্সামীতি সম্মুঞ্জনিযা ঘংসিতুম্পি ন ৰট্টতি, ৰত্তসীসেনেৰ হি সম্মজ্জিতব্বং. কেচি কত্তরযট্ঠিযা ভূমিং কোট্টেন্তি, পাদঙ্গুট্ঠকেন ৰিলিখন্তি, ‘‘চঙ্কমিতট্ঠানং দস্সেস্সামা’’তি পুনপ্পুনং ভূমিং ভিন্দন্তা চঙ্কমন্তি, সব্বং ন ৰট্টতি. ৰীরিযসম্পগ্গহত্থং পন সমণধম্মং করোন্তেন সুদ্ধচিত্তেন চঙ্কমিতুং ৰট্টতি, ‘‘হত্থং ধোৰিস্সামা’’তি পথৰিযং ঘংসন্তি, ন ৰট্টতি. অঘংসন্তেন পন অল্লহত্থং পথৰিযং ঠপেত্ৰা রজং গহেতুং ৰট্টতি. কেচি কণ্ডুকচ্ছুআদীহি আবাধিকা ছিন্নতটাদীসু অঙ্গপচ্চঙ্গানি ঘংসন্তি ন ৰট্টতি.
৮৭. খণতি ৰা খণাপেতি ৰাতি অন্তমসো পাদঙ্গুট্ঠকেনপি সম্মজ্জনীসলাকাযপি সযং ৰা খণতি, অঞ্ঞেন ৰা খণাপেতি. ভিন্দতি ৰা ভেদাপেতি ৰাতি অন্তমসো উদকম্পি ছড্ডেন্তো সযং ৰা ভিন্দতি, অঞ্ঞেন ৰা ভিন্দাপেতি. দহতি ৰা দহাপেতি ৰাতি অন্তমসো পত্তম্পি পচন্তো সযং ৰা দহতি, অঞ্ঞেন ৰা দহাপেতি. যত্তকেসু ঠানেসু অগ্গিং দেতি ৰা দাপেতি ৰা তত্তকানি পাচিত্তিযানি. পত্তং পচন্তেনপি হি পুব্বে পক্কট্ঠানেযেৰ হি পচিতব্বো. অদড্ঢায পথৰিযা অগ্গিং ঠপেতুং ন ৰট্টতি. পত্তপচনকপালস্স পন উপরি অগ্গিং ঠপেতুং ৰট্টতি. দারূনং উপরি ঠপেতি, সো অগ্গি তানি দহন্তো গন্ত্ৰা পথৰিং দহতি, ন ৰট্টতি. ইট্ঠককপালাদীসুপি এসেৰ নযো.
তত্রাপি হি ইট্ঠকাদীনংযেৰ উপরি ঠপেতুং ৰট্টতি. কস্মা? তেসং অনুপাদানত্তা. ন হি তানি অগ্গিস্স উপাদানসঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. সুক্খখাণুসুক্খরুক্খাদীসুপি অগ্গিং দাতুং ন ৰট্টতি. সচে পন পথৰিং অপ্পত্তমেৰ নিব্বাপেত্ৰা গমিস্সামীতি দেতি, ৰট্টতি. পচ্ছা নিব্বাপেতুং ন সক্কোতি, অৰিসযত্তা অনাপত্তি. তিণুক্কং গহেত্ৰা গচ্ছন্তো হত্থে ডয্হমানে ভূমিযং পাতেতি, অনাপত্তি. পতিতট্ঠানেযেৰ উপাদানং দত্ৰা অগ্গিং কাতুং ৰট্টতীতি মহাপচ্চরিযং ৰুত্তং. দড্ঢপথৰিযা চ যত্তকং ঠানং উসুমায অনুগতং, সব্বং ৰিকোপেতুং ৰট্টতীতি তত্থেৰ ৰুত্তং. যো পন অজাননকো ভিক্খু অরণীসহিতেন অগ্গিং নিব্বত্তেত্ৰা হত্থেন উক্খিপিত্ৰা ‘‘কিং করোমী’’তি ৰদতি, ‘‘জালেহী’’তি ৰত্তব্বো, ‘‘হত্থো ডয্হতী’’তি ৰদতি, ‘‘যথা ন ডয্হতি তথা করোহী’’তি ৰত্তব্বো. ‘‘ভূমিযং পাতেহী’’তি পন ন ৰত্তব্বো. সচে হত্থে ডয্হমানে পাতেতি ‘‘পথৰিং দহিস্সামী’’তি অপাতিতত্তা অনাপত্তি. পতিতট্ঠানে পন অগ্গিং কাতুং ৰট্টতীতি কুরুন্দিযং ৰুত্তং.
৮৮. অনাপত্তি ইমং জানাতিআদীসু ‘‘ইমস্স থম্ভস্স আৰাটং জান, মহামত্তিকং জান, থুসমত্তিকং জান, মহামত্তিকং দেহি, থুসমত্তিকং দেহি, মত্তিকং আহর, পংসুং আহর, মত্তিকায অত্থো, পংসুনা অত্থো, ইমস্স থম্ভস্স আৰাটং কপ্পিযং করোহি, ইমং মত্তিকং কপ্পিযং করোহি, ইমং পংসুং কপ্পিযং করোহী’’তি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো.
অসঞ্চিচ্চাতি পাসাণরুক্খাদীনি ৰা পৰট্টেন্তস্স কত্তরদণ্ডেন ৰা আহচ্চ আহচ্চ গচ্ছন্তস্স পথৰী ভিজ্জতি, সা ‘‘তেন ভিন্দিস্সামী’’তি এৰং সঞ্চিচ্চ অভিন্নত্তা অসঞ্চিচ্চ ভিন্না নাম হোতি. ইতি অসঞ্চিচ্চ ভিন্দন্তস্স অনাপত্তি. অসতিযাতি অঞ্ঞৰিহিতো কেনচি সদ্ধিং কিঞ্চি কথেন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ৰা কত্তরযট্ঠিযা ৰা পথৰিং ৰিলিখন্তো তিট্ঠতি, এৰং অসতিযা ৰিলিখন্তস্স ৰা ভিন্দন্তস্স ৰা অনাপত্তি. অজানন্তস্সাতি অন্তোগেহে ওৰট্ঠং ছন্নং পথৰিং ‘‘অকপ্পিযপথৰী’’তি ন জানাতি, ‘‘কপ্পিযপথৰী’’তি সঞ্ঞায ৰিকোপেতি, ‘‘খণামি ভিন্দামি দহামী’’তি ৰা ন জানাতি, কেৰলং সঙ্গোপনত্থায খণিত্তাদীনি ৰা ঠপেতি, ডয্হমানহত্থো ৰা অগ্গিং পাতেতি, এৰং অজানন্তস্স অনাপত্তি. সেসং উত্তানমেৰ.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি. কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
পথৰীখণনসিক্খাপদং দসমং.
সমত্তো ৰণ্ণনাক্কমেন মুসাৰাদৰগ্গো পঠমো.
২. ভূতগামৰগ্গো
১. ভূতগামসিক্খাপদৰণ্ণনা
৮৯. সেনাসনৰগ্গস্স পঠমসিক্খাপদে – অনাদিযন্তোতি তস্সা ৰচনং অগণ্হন্তো. দারকস্স বাহুং আকোটেসীতি উক্খিত্তং ফরসুং নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তো মনুস্সানং চক্খুৰিসযাতীতে মহারাজসন্তিকা লদ্ধে রুক্খট্ঠকদিব্বৰিমানে নিপন্নস্স দারকস্স বাহুং থনমূলেযেৰ ছিন্দি. ন খো মেতং পতিরূপন্তিআদিম্হি অযং সঙ্খেপৰণ্ণনা – হিমৰন্তে কির পক্খদিৰসেসু দেৰতাসন্নিপাতো হোতি, তত্থ রুক্খধম্মং পুচ্ছন্তি – ‘‘ত্ৰং রুক্খধম্মে ঠিতা ন ঠিতা’’তি? রুক্খধম্মো নাম রুক্খে ছিজ্জমানে রুক্খদেৰতায মনোপদোসস্স অকরণং. তত্থ যা দেৰতা রুক্খধম্মে অট্ঠিতা হোতি, সা দেৰতাসন্নিপাতং পৰিসিতুং ন লভতি. ইতি সা দেৰতা ইমঞ্চ রুক্খধম্মে অট্ঠানপচ্চযং আদীনৰং অদ্দস, ভগৰতো চ সম্মুখা সুতপুব্বধম্মদেসনানুসারেন তথাগতস্স ছদ্দন্তাদিকালে পুব্বচরিতং অনুস্সরি. তেনস্সা এতদহোসি – ‘‘ন খো মেতং পতিরূপং…পে… ৰোরোপেয্য’’ন্তি. যংনূনাহং ভগৰতো এতমত্থং আরোচেয্যন্তি ইদং পনস্সা ‘‘অযং ভিক্খু সপিতিকো পুত্তো, অদ্ধা ভগৰা ইমং ইমস্স অজ্ঝাচারং সুত্ৰা মরিযাদং বন্ধিস্সতি, সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সতী’’তি পটিসঞ্চিক্খন্তিযা অহোসি. সচজ্জ ত্ৰং দেৰতেতি সচে অজ্জ ত্ৰং দেৰতে. পসৰেয্যাসীতি জনেয্যাসি উপ্পাদেয্যাসি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ভগৰা তং দেৰতং সঞ্ঞাপেন্তো –
‘‘যো ৰে উপ্পতিতং কোধং, রথং ভন্তংৰ ৰারযে;
তমহং সারথিং ব্রূমি, রস্মিগ্গাহো ইতরো জনো’’তি. (ধ. প. ২২২);
ইমং গাথমভাসি. গাথাপরিযোসানে সা দেৰতা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. পুন ভগৰা সম্পত্তপরিসায ধম্মং দেসেন্তো –
‘‘যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং, ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহি;
সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং, উরগো জিণ্ণমিৰত্তচং পুরাণ’’ন্তি. (সু. নি. ১);
ইমং গাথমভাসি. তত্র পঠমগাথা ধম্মপদে সঙ্গহং আরুল়্হা, দুতিযা সুত্তনিপাতে, ৰত্থু পন ৰিনযেতি. অথ ভগৰা ধম্মং দেসেন্তোযেৰ তস্সা দেৰতায ৰসনট্ঠানং আৰজ্জন্তো পতিরূপং ঠানং দিস্ৰা ‘‘গচ্ছ, দেৰতে, অসুকস্মিং ওকাসে রুক্খো ৰিৰিত্তো, তস্মিং উপগচ্ছা’’তি আহ. সো কির রুক্খো ন আল়ৰিরট্ঠে, জেতৰনস্স অন্তোপরিক্খেপে, যস্স দেৰপুত্তস্স পরিগ্গহো অহোসি, সো চুতো; তস্মা ‘‘ৰিৰিত্তো’’তি ৰুত্তো. ততো পট্ঠায চ পন সা দেৰতা সম্মাসম্বুদ্ধতো লদ্ধপরিহারা বুদ্ধুপট্ঠাযিকা অহোসি. যদা দেৰতাসমাগমো হোতি, তদা মহেসক্খদেৰতাসু আগচ্ছন্তীসু অঞ্ঞা অপ্পেসক্খা দেৰতা যাৰ মহাসমুদ্দচক্কৰাল়পব্বতা তাৰ পটিক্কমন্তি. অযং পন অত্তনো ৰসনট্ঠানে নিসীদিত্ৰাৰ ধম্মং সুণাতি. যম্পি পঠমযামে ভিক্খূ পঞ্হং পুচ্ছন্তি, মজ্ঝিমযামে দেৰতা, তং সব্বং তত্থেৰ নিসীদিত্ৰা সুণাতি. চত্তারো চ মহারাজানোপি ভগৰতো উপট্ঠানং আগন্ত্ৰা গচ্ছন্তা তং দেৰতং দিস্ৰাৰ গচ্ছন্তি.
৯০. ভূতগামপাতব্যতাযাতি এত্থ ভৰন্তি অহুৰুঞ্চাতি ভূতা; জাযন্তি ৰড্ঢন্তি জাতা ৰড্ঢিতা চাতি অত্থো. গামোতি রাসি; ভূতানং গামোতি ভূতগামো; ভূতা এৰ ৰা গামো ভূতগামো; পতিট্ঠিতহরিততিণরুক্খাদীনমেতং অধিৰচনং. পাতব্যস্স ভাৰো পাতব্যতা; ছেদনভেদনাদীহি যথারুচি পরিভুঞ্জিতব্বতাতি অত্থো. তস্সা ভূতগামপাতব্যতায; নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনং, ভূতগামপাতব্যতাহেতু, ভূতগামস্স ছেদনাদিপচ্চযা পাচিত্তিযন্তি অত্থো.
৯১. ইদানি তং ভূতগামং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ভূতগামো নাম পঞ্চ বীজজাতানীতিআদিমাহ. তত্থ ভূতগামো নামাতি ভূতগামং উদ্ধরিত্ৰা যস্মিং সতি ভূতগামো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পঞ্চ বীজজাতানী’’তি আহাতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ‘‘যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জাযন্তী’’তিআদীনি ন সমেন্তি. ন হি মূলবীজাদীনি মূলাদীসু জাযন্তি, মূলাদীসু জাযমানানি পন তানি বীজাকতানি, তস্মা এৰমেত্থ ৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা – ভূতগামো নামাতি ৰিভজিতব্বপদং. পঞ্চাতি তস্স ৰিভাগপরিচ্ছেদো. বীজজাতানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তস্সত্থো – বীজেহি জাতানি বীজজাতানি; রুক্খাদীনমেতং অধিৰচনং. অপরো নযো – বীজানি চ তানি ৰিজাতানি চ পসূতানি নিব্বত্তপণ্ণমূলানীতি বীজজাতানি. এতেন অল্লৰালিকাদীসু ঠপিতানং নিব্বত্তপণ্ণমূলানং সিঙ্গিৰেরাদীনং সঙ্গহো কতো হোতি.
ইদানি যেহি বীজেহি জাতত্তা রুক্খাদীনি বীজজাতানীতি ৰুত্তানি, তানি দস্সেন্তো ‘‘মূলবীজ’’ন্তিআদিমাহ. তেসং উদ্দেসো পাকটো এৰ. নিদ্দেসে যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জাযন্তি মূলে সঞ্জাযন্তীতি এত্থ বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতং, তস্মা এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি আলুৰকসেরুকমলুপ্পলপুণ্ডরীককুৰলযকন্দপাটলিমূলাদিভেদে মূলে গচ্ছৰল্লিরুক্খাদীনি জাযন্তি সঞ্জাযন্তি, তানি যম্হি মূলে জাযন্তি চেৰ সঞ্জাযন্তি চ তঞ্চ, পাল়িযং ৰুত্তং হলিদ্দাদি চ সব্বম্পি এতং মূলবীজং নাম. এসেৰ নযো খন্ধবীজাদীসু. যেৰাপনকখন্ধবীজেসু পনেত্থ অম্বাটকইন্দসালনুহীপাল়িভদ্দকণিকারাদীনি খন্ধবীজানি, অমূলৰল্লি চতুরস্সৰল্লিকণৰীরাদীনি ফল়ুবীজানি মকচিসুমনজযসুমনাদীনি অগ্গবীজানি, অম্বজম্বূপনসট্ঠিআদীনি বীজবীজানীতি দট্ঠব্বানি.
৯২. ইদানি যং ৰুত্তং ‘‘ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিয’’ন্তি তত্থ সঞ্ঞাৰসেন আপত্তানাপত্তিভেদং পাতব্যতাভেদঞ্চ দস্সেন্তো বীজে বীজসঞ্ঞীতিআদিমাহ. তত্থ যথা ‘‘সালীনং চেপি ওদনং ভুঞ্জতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৬) সালিতণ্ডুলানং ওদনো ‘‘সালীনং ওদনো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং বীজতো সম্ভূতো ভূতগামো ‘‘বীজ’’ন্তি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. যং পন ‘‘বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১০) ৰুত্তং ভূতগামপরিমোচনং কত্ৰা ঠপিতং বীজং, তং দুক্কটৰত্থু. অথ ৰা যদেতং ‘‘ভূতগামো নামা’’তি সিক্খাপদৰিভঙ্গস্স আদিপদং, তেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা যং বীজং ভূতগামো নাম হোতি, তস্মিং বীজে বীজসঞ্ঞী সত্থকাদীনি গহেত্ৰা সযং ৰা ছিন্দতি অঞ্ঞেন ৰা ছেদাপেতি, পাসাণাদীনি গহেত্ৰা সযং ৰা ভিন্দতি অঞ্ঞেন ৰা ভেদাপেতি, অগ্গিং উপসংহরিত্ৰা সযং ৰা পচতি অঞ্ঞেন ৰা পচাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. যথারুতং পন গহেত্ৰা ভূতগামৰিনিমুত্তস্স বীজস্স ছিন্দনাদিভেদায পাতব্যতায পাচিত্তিযং ন ৰত্তব্বং.
অযঞ্হেত্থ ৰিনিচ্ছযকথা – ভূতগামং ৰিকোপেন্তস্স পাচিত্তিযং ভূতগামপরিমোচিতং পঞ্চৰিধম্পি বীজগামং ৰিকোপেন্তস্স দুক্কটং. বীজগামভূতগামো নামেস অত্থি উদকট্ঠো, অত্থি থলট্ঠো. তত্থ উদকট্ঠো সাসপমত্তিকা তিলবীজকাদিভেদা সপণ্ণিকা অপণ্ণিকা চ সব্বা সেৰালজাতি অন্তমসো উদকপপ্পটকং উপাদায ‘‘ভূতগামো’’তি ৰেদিতব্বো. উদকপপ্পটকো নাম উপরি থদ্ধো ফরুসৰণ্ণো, হেট্ঠা মুদু নীলৰণ্ণো হোতি. তত্থ যস্স সেৰালস্স মূলং ওরূহিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠিতং, তস্স পথৰী ঠানং. যো উদকে সঞ্চরতি, তস্স উদকং. পথৰিযং পতিট্ঠিতং যত্থ কত্থচি ৰিকোপেন্তস্স উদ্ধরিত্ৰা ৰা ঠানন্তরং সঙ্কামেন্তস্স পাচিত্তিযং. উদকে সঞ্চরন্তং ৰিকোপেন্তস্সেৰ পাচিত্তিযং. হত্থেহি পন ইতো চিতো চ ৰিযূহিত্ৰা ন্হাযিতুং ৰট্টতি, সকলঞ্হি উদকং তস্স ঠানং. তস্মা ন সো এত্তাৰতা ঠানন্তরং সঙ্কামিতো হোতি. উদকতো পন উদকেন ৰিনা সঞ্চিচ্চ উক্খিপিতুং ন ৰট্টতি, উদকেন সদ্ধিং উক্খিপিত্ৰা পুন উদকে পক্খিপিতুং ৰট্টতি. পরিস্সাৰনন্তরেন নিক্খমতি, কপ্পিযং কারাপেত্ৰাৰ উদকং পরিভুঞ্জিতব্বং. উপ্পলিনীপদুমিনীআদীনি জলজৰল্লিতিণানি উদকতো উদ্ধরন্তস্স ৰা তত্থেৰ ৰিকোপেন্তস্স ৰা পাচিত্তিযং. পরেহি উপ্পাটিতানি ৰিকোপেন্তস্স দুক্কটং. তানি হি বীজগামে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তিলবীজকসাসপমত্তকসেৰালোপি উদকতো উদ্ধতো অমিলাতো অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতি. মহাপচ্চরিযাদীসু ‘‘অনন্তকতিলবীজকউদকপপ্পটকাদীনি দুক্কটৰত্থুকানী’’তি ৰুত্তং, তত্থ কারণং ন দিস্সতি. অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সম্পুণ্ণভূতগামো ন হোতি, তস্মা দুক্কট’’ন্তি ৰুত্তং, তম্পি ন সমেতি, ভূতগামে হি পাচিত্তিযং, বীজগামে দুক্কটং ৰুত্তং. অসম্পুণ্ণভূতগামো নাম ততিযো কোট্ঠাসো নেৰ পাল়িযং ন অট্ঠকথাসু আগতো. অথ এতং বীজগামসঙ্গহং গচ্ছিস্সতীতি, তম্পি ন যুত্তং, অভূতগামমূলত্তা তাদিসস্স বীজগামস্সাতি. অপিচ ‘‘গরুকলহুকেসু গরুকে ঠাতব্ব’’ন্তি এতং ৰিনযলক্খণং.
থলট্ঠে – ছিন্নরুক্খানং অৰসিট্ঠো হরিতখাণু নাম হোতি. তত্থ ককুধকরঞ্জপিযঙ্গুপনসাদীনং খাণু উদ্ধং ৰড্ঢতি, সো ভূতগামেন সঙ্গহিতো. তালনাল়িকেরাদীনং খাণু উদ্ধং ন ৰড্ঢতি, সো বীজগামেন সঙ্গহিতো. কদলিযা পন অফলিতায খাণু ভূতগামেন সঙ্গহিতো, ফলিতায বীজগামেন. কদলী পন ফলিতা যাৰ নীলপণ্ণা, তাৰ ভূতগামেনেৰ সঙ্গহিতা, তথা ফলিতো ৰেল়ু. যদা পন অগ্গতো পট্ঠায সুস্সতি, তদা বীজগামেন সঙ্গহং গচ্ছতি. কতরবীজগামেন? ফল়ুবীজগামেন. কিং ততো নিব্বত্ততি? ন কিঞ্চি. যদি হি নিব্বত্তেয্য, ভূতগামেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছেয্য. ইন্দসালাদিরুক্খে ছিন্দিত্ৰা রাসিং করোন্তি, কিঞ্চাপি রাসিকতদণ্ডকেহি রতনপ্পমাণাপি সাখা নিক্খমন্তি, বীজগামেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তত্থ মণ্ডপত্থায ৰা ৰতিঅত্থায ৰা ৰল্লিআরোপনত্থায ৰা ভূমিযং নিখণন্তি, মূলেসু চেৰ পণ্ণেসু চ নিগ্গতেসু পুন ভূতগামসঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. মূলমত্তেসু পন পণ্ণমত্তেসু ৰা নিগ্গতেসু বীজগামেন সঙ্গহিতা এৰ.
যানি কানিচি বীজানি পথৰিযং ৰা উদকেন সিঞ্চিত্ৰা ঠপিতানি, কপালাদীসু ৰা অল্লপংসুং পক্খিপিত্ৰা নিক্খিত্তানি হোন্তি, সব্বানি মূলমত্তে পণ্ণমত্তে ৰা নিগ্গতেপি বীজানিযেৰ. সচেপি মূলানি চ উপরি অঙ্কুরো চ নিগ্গচ্ছতি, যাৰ অঙ্কুরো হরিতো ন হোতি, তাৰ বীজানিযেৰ. মুগ্গাদীনং পন পণ্ণেসু উট্ঠিতেসু ৰীহিআদীনং ৰা অঙ্কুরে হরিতে নীলপণ্ণৰণ্ণে জাতে ভূতগামসঙ্গহং গচ্ছন্তি. তালট্ঠীনং পঠমং সূকরদাঠা ৰিয মূলং নিগ্গচ্ছতি. নিগ্গতেপি যাৰ উপরি পত্তৰট্টি ন নিগ্গচ্ছতি, তাৰ বীজগামোযেৰ. নাল়িকেরস্স তচং ভিন্দিত্ৰা দন্তসূচি ৰিয অঙ্কুরো নিগ্গচ্ছতি, যাৰ মিগসিঙ্গসদিসা নীলপত্তৰট্টি ন হোতি, তাৰ বীজগামোযেৰ. মূলে অনিগ্গতেপি তাদিসায পত্তৰট্টিযা জাতায অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতি.
অম্বট্ঠিআদীনি ৰীহিআদীহি ৰিনিচ্ছিনিতব্বানি. ৰন্দাকা ৰা অঞ্ঞা ৰা যা কাচি রুক্খে জাযিত্ৰা রুক্খং ওত্থরতি, রুক্খোৰ তস্সা ঠানং, তং ৰিকোপেন্তস্স ৰা ততো উদ্ধরন্তস্স ৰা পাচিত্তিযং. একা অমূলিকা লতা হোতি, অঙ্গুলিৰেঠকো ৰিয ৰনপ্পগুম্বদণ্ডকে ৰেঠেতি, তস্সাপি অযমেৰ ৰিনিচ্ছযো. গেহমুখপাকারৰেদিকাচেতিযাদীসু নীলৰণ্ণো সেৰালো হোতি, যাৰ দ্ৰে তীণি পত্তানি ন সঞ্জাযন্তি তাৰ অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতি. পত্তেসু জাতেসু পাচিত্তিযৰত্থু. তস্মা তাদিসেসু ঠানেসু সুধালেপম্পি দাতুং ন ৰট্টতি. অনুপসম্পন্নেন লিত্তস্স উপরিস্নেহলেপো দাতুং ৰট্টতি. সচে নিদাঘসমযে সুক্খসেৰালো তিট্ঠতি, তং সম্মুঞ্জনীআদীহি ঘংসিত্ৰা অপনেতুং ৰট্টতি. পানীযঘটাদীনং বহি সেৰালো দুক্কটৰত্থু, অন্তো অব্বোহারিকো. দন্তকট্ঠপূৰাদীসু কণ্ণকম্পি অব্বোহারিকমেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সচে গেরুকপরিকম্মকতা ভিত্তি কণ্ণকিতা হোতি, চোল়কং তেমেত্ৰা পীল়েত্ৰা পমজ্জিতব্বা’’তি (মহাৰ. ৬৬).
পাসাণজাতিপাসাণদদ্দুসেৰালসেলেয্যকাদীনি অহরিতৰণ্ণানি অপত্তকানি চ দুক্কটৰত্থুকানি. অহিচ্ছত্তকং যাৰ মকুল়ং হোতি, তাৰ দুক্কটৰত্থু. পুপ্ফিতকালতো পট্ঠায অব্বোহারিকং. অল্লরুক্খতো পন অহিচ্ছত্তকং গণ্হন্তো রুক্খত্তচং ৰিকোপেতি, তস্মা তত্থ পাচিত্তিযং. রুক্খপপ্পটিকাযপি এসেৰ নযো. যা পন ইন্দসালককুধাদীনং পপ্পটিকা রুক্খতো মুচ্চিত্ৰা তিট্ঠতি, তং গণ্হন্তস্স অনাপত্তি. নিয্যাসম্পি রুক্খতো মুচ্চিত্ৰা ঠিতং সুক্খরুক্খে ৰা লগ্গং গণ্হিতুং ৰট্টতি. অল্লরুক্খতো ন ৰট্টতি. লাখাযপি এসেৰ নযো. রুক্খং চালেত্ৰা পণ্ডুপলাসং ৰা পরিণতকণিকারাদিপুপ্ফং ৰা পাতেন্তস্স পাচিত্তিযমেৰ. হত্থকুক্কুচ্চেন মুদুকেসু ইন্দসালনুহীখন্ধাদীসু ৰা তত্থজাতকতালপণ্ণাদীসু ৰা অক্খরং ছিন্দন্তস্সাপি এসেৰ নযো.
সামণেরানং পুপ্ফং ওচিনন্তানং সাখং ওনামেত্ৰা দাতুং ৰট্টতি. তেহি পন পুপ্ফেহি পানীযং ন ৰাসেতব্বং. পানীযৰাসত্থিকেন সামণেরং উক্খিপিত্ৰা ওচিনাপেতব্বানি. ফলসাখাপি অত্তনা খাদিতুকামেন ন ওনামেতব্বা. সামণেরং উক্খিপিত্ৰা ফলং গাহাপেতব্বং. যংকিঞ্চি গচ্ছং ৰা লতং ৰা উপ্পাটেন্তেহি সামণেরেহি সদ্ধিং গহেত্ৰা আকড্ঢিতুং ন ৰট্টতি. তেসং পন উস্সাহজননত্থং অনাকড্ঢন্তেন কড্ঢনাকারং দস্সেন্তেন ৰিয অগ্গে গহেতুং ৰট্টতি. যেসং রুক্খানং সাখা রুহতি, তেসং সাখং মক্খিকাবীজনাদীনং অত্থায কপ্পিযং অকারাপেত্ৰা গহিতং তচে ৰা পত্তে ৰা অন্তমসো নখেনপি ৰিলিখন্তস্স দুক্কটং. অল্লসিঙ্গিৰেরাদীসুপি এসেৰ নযো. সচে পন কপ্পিযং কারাপেত্ৰা সীতলে পদেসে ঠপিতস্স মূলং সঞ্জাযতি, উপরিভাগে ছিন্দিতুং ৰট্টতি. সচে অঙ্কুরো জাযতি, হেট্ঠাভাগে ছিন্দিতুং ৰট্টতি. মূলে চ নীলঙ্কুরে চ জাতে ন ৰট্টতি.
ছিন্দতি ৰা ছেদাপেতি ৰাতি অন্তমসো সম্মুঞ্জনোসলাকাযপি তিণানি ছিন্দিস্সামীতি ভূমিং সম্মজ্জন্তো সযং ৰা ছিন্দতি, অঞ্ঞেন ৰা ছেদাপেতি. ভিন্দতি ৰা ভেদাপেতি ৰাতি অন্তমসো চঙ্কমন্তোপি ছিজ্জনকং ছিজ্জতু, ভিজ্জনকং ভিজ্জতু, চঙ্কমিতট্ঠানং দস্সেস্সামীতি সঞ্চিচ্চ পাদেহি অক্কমন্তো তিণৰল্লিআদীনি সযং ৰা ভিন্দতি অঞ্ঞেন ৰা ভেদাপেতি. সচেপি হি তিণং ৰা লতং ৰা গণ্ঠিং করোন্তস্স ভিজ্জতি, গণ্ঠিপি ন কাতব্বো. তালরুক্খাদীসু পন চোরানং অনারুহনত্থায দারুমক্কটকং আকোটেন্তি, কণ্টকে বন্ধন্তি, ভিক্খুস্স এৰং কাতুং ন ৰট্টতি. সচে দারুমক্কটকো রুক্খে অল্লীনমত্তোৰ হোতি, রুক্খং ন পীল়েতি, ৰট্টতি. ‘‘রুক্খং ছিন্দ, লতং ছিন্দ, কন্দং ৰা মূলং ৰা উপ্পাটেহী’’তি ৰত্তুম্পি ৰট্টতি, অনিযামিতত্তা. নিযামেত্ৰা পন ‘‘ইমং রুক্খং ছিন্দা’’তিআদি ৰত্তুং ন ৰট্টতি. নামং গহেত্ৰাপি ‘‘অম্বরুক্খং চতুরস্সৰল্লিং আলুৰকন্দং মুঞ্জতিণং অসুকরুক্খচ্ছল্লিং ছিন্দ ভিন্দ উপ্পাটেহী’’তিআদিৰচনম্পি অনিযামিতমেৰ হোতি. ‘‘ইমং অম্বরুক্খ’’ন্তিআদিৰচনমেৰ হি নিযামিতং নাম, তং ন ৰট্টতি.
পচতি ৰা পচাপেতি ৰাতি অন্তমসো পত্তম্পি পচিতুকামো তিণাদীনং উপরি সঞ্চিচ্চ অগ্গিং করোন্তো সযং ৰা পচতি, অঞ্ঞেন ৰা পচাপেতীতি সব্বং পথৰীখণনসিক্খাপদে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. অনিযামেত্ৰা পন ‘‘মুগ্গে পচ, মাসে পচা’’তিআদি ৰত্তুং ৰট্টতি. ‘‘ইমে মুগ্গে পচ, ইমে মাসে পচা’’তি এৰং ৰত্তুং ন ৰট্টতি.
অনাপত্তি ইমং জানাতিআদীসু ‘‘ইমং মূলভেসজ্জং জান, ইমং মূলং ৰা পণ্ণং ৰা দেহি, ইমং রুক্খং ৰা লতং ৰা আহর, ইমিনা পুপ্ফেন ৰা ফলেন ৰা পণ্ণেন ৰা অত্থো, ইমং রুক্খং ৰা লতং ৰা ফলং ৰা কপ্পিযং করোহী’’তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. এত্তাৰতা ভূতগামপরিমোচনং কতং হোতি. পরিভুঞ্জন্তেন পন বীজগামপরিমোচনত্থং পুন কপ্পিযং কারেতব্বং.
কপ্পিযকরণঞ্চেত্থ ইমিনা সুত্তানুসারেন ৰেদিতব্বং – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতুং অগ্গিপরিজিতং সত্থপরিজিতং নখপরিজিতং অবীজং নিব্বট্টবীজমেৰ পঞ্চম’’ন্তি. তত্থ ‘‘অগ্গিপরিজিত’’ন্তি অগ্গিনা পরিজিতং অধিভূতং দড্ঢং ফুট্ঠন্তি অত্থো. ‘‘সত্থপরিজিত’’ন্তি সত্থেন পরিজিতং অধিভূতং ছিন্নং ৰিদ্ধং ৰাতি অত্থো. এস নযো নখপরিজিতে. অবীজনিব্বট্টবীজানি সযমেৰ কপ্পিযানি. অগ্গিনা কপ্পিযং করোন্তেন কট্ঠগ্গিগোমযগ্গিআদীসু যেন কেনচি অন্তমসো লোহখণ্ডেনপি আদিত্তেন কপ্পিযং কাতব্বং. তঞ্চ খো একদেসে ফুসন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং. সত্থেন করোন্তেন যস্স কস্সচি লোহমযসত্থস্স অন্তমসো সূচিনখচ্ছেদনানম্পি তুণ্ডেন ৰা ধারায ৰা ছেদং ৰা ৰেধং ৰা দস্সেন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং. নখেন কপ্পিযং করোন্তেন পূতিনখেন ন কাতব্বং. মনুস্সানং পন সীহব্যগ্ঘদীপিমক্কটাদীনং সকুন্তানঞ্চ নখা তিখিণা হোন্তি, তেহি কাতব্বং. অস্সমহিংসসূকরমিগগোরূপাদীনং খুরা অতিখিণা, তেহি ন কাতব্বং, কতম্পি অকতং হোতি. হত্থিনখা পন খুরা ন হোন্তি, তেহি ৰট্টতি. যেহি পন কাতুং ৰট্টতি, তেহি তত্থজাতকেহিপি উদ্ধরিত্ৰা গহিতকেহিপি ছেদং ৰা ৰেধং ৰা দস্সেন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং.
তত্থ সচেপি বীজানং পব্বতমত্তো রাসি রুক্খসহস্সং ৰা ছিন্দিত্ৰা একাবদ্ধং কত্ৰা উচ্ছূনং ৰা মহাভারো বন্ধিত্ৰা ঠপিতো হোতি, একস্মিং বীজে ৰা রুক্খসাখায ৰা উচ্ছুম্হি ৰা কপ্পিযে কতে সব্বং কতং হোতি. উচ্ছূ চ দারূনি চ একতো বদ্ধানি হোন্তি, উচ্ছুং কপ্পিযং করিস্সামীতি দারুং ৰিজ্ঝতি, ৰট্টতিযেৰ. সচে পন যায রজ্জুযা ৰা ৰল্লিযা ৰা বদ্ধানি, তং ৰিজ্ঝতি, ন ৰট্টতি. উচ্ছুখণ্ডানং পচ্ছিং পূরেত্ৰা আহরন্তি, একস্মিং খণ্ডে কপ্পিযে কতে সব্বং কতমেৰ হোতি. মরিচপক্কাদীহি মিস্সেত্ৰা ভত্তং আহরন্তি, ‘‘কপ্পিযং করোহী’’তি ৰুত্তে সচেপি ভত্তসিত্থে ৰিজ্ঝতি, ৰট্টতিযেৰ. তিলতণ্ডুলাদীসুপি এসেৰ নযো. যাগুযা পক্খিত্তানি পন একাবদ্ধানি হুত্ৰা ন সন্তিট্ঠন্তি, তত্থ একমেকং ৰিজ্ঝিত্ৰা কপ্পিযং কাতব্বমেৰ. কপিত্থফলাদীনং অন্তো মিঞ্জং কটাহং মুঞ্চিত্ৰা সঞ্চরতি, ভিন্দাপেত্ৰা কপ্পিযং কারাপেতব্বং. একাবদ্ধং হোতি, কটাহেপি কাতুং ৰট্টতি.
অসঞ্চিচ্চাতি পাসাণরুক্খাদীনি ৰা পৰট্টেন্তস্স সাখং ৰা কড্ঢন্তস্স কত্তরদণ্ডেন ৰা ভূমিং পহরিত্ৰা গচ্ছন্তস্স তিণানি ছিজ্জন্তি, তানি তেন ছিন্দিস্সামীতি এৰং সঞ্চিচ্চ অচ্ছিন্নত্তা অসঞ্চিচ্চ ছিন্নানি নাম হোন্তি. ইতি অসঞ্চিচ্চ ছিন্দন্তস্স অনাপত্তি.
অসতিযাতি অঞ্ঞৰিহিতো কেনচি সদ্ধিং কিঞ্চি কথেন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ৰা হত্থেন ৰা তিণং ৰা লতং ৰা ছিন্দন্তো তিট্ঠতি, এৰং অসতিযা ছিন্দন্তস্স অনাপত্তি.
অজানন্তস্সাতি এত্থব্ভন্তরে বীজগামোতি ৰা ভূতগামোতি ৰা ন জানাতি, ছিন্দামীতিপি ন জানাতি, কেৰলং ৰতিযা ৰা পলালপুঞ্জে ৰা নিখাদনং ৰা খণিত্তিং ৰা কুদালং ৰা সঙ্গোপনত্থায ঠপেতি, ডয্হমানহত্থো ৰা অগ্গিং পাতেতি, তত্র চে তিণানি ছিজ্জন্তি ৰা ডয্হন্তি ৰা অনাপত্তি. মনুস্সৰিগ্গহপারাজিকৰণ্ণনাযং পন সব্বঅট্ঠকথাসু ‘‘সচে ভিক্খু রুক্খেন ৰা অজ্ঝোত্থটো হোতি, ওপাতে ৰা পতিতো সক্কা চ হোতি রুক্খং ছিন্দিত্ৰা ভূমিং ৰা খণিত্ৰা নিক্খমিতুং, জীৰিতহেতুপি অত্তনা ন কাতব্বং. অঞ্ঞেন পন ভিক্খুনা ভূমিং ৰা খণিত্ৰা রুক্খং ৰা ছিন্দিত্ৰা অল্লরুক্খতো ৰা দণ্ডকং ছিন্দিত্ৰা তং রুক্খং পৰট্টেত্ৰা নিক্খামেতুং ৰট্টতি, অনাপত্তী’’তি ৰুত্তং. তত্থ কারণং ন দিস্সতি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দৰডাহে ডয্হমানে পটগ্গিং দাতুং, পরিত্তং কাতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৮৩) ইদং পন একমেৰ সুত্তং দিস্সতি. সচে এতস্স অনুলোমং ‘‘অত্তনো ন ৰট্টতি, অঞ্ঞস্স ৰট্টতী’’তি ইদং নানাকরণং ন সক্কা লদ্ধুং. অত্তনো অত্থায করোন্তো অত্তসিনেহেন অকুসলচিত্তেনেৰ করোতি, পরো পন কারুঞ্ঞেন, তস্মা অনাপত্তীতি চে. এতম্পি অকারণং. কুসলচিত্তেনাপি হি ইমং আপত্তিং আপজ্জতি. সব্বঅট্ঠকথাসু পন ৰুত্তত্তা ন সক্কা পটিসেধেতুং. গৰেসিতব্বা এত্থ যুত্তি. অট্ঠকথাচরিযানং ৰা সদ্ধায গন্তব্বন্তি. সেসং উত্তানমেৰ.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি. কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
ভূতগামসিক্খাপদং পঠমং.
২. অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদৰণ্ণনা
৯৪. দুতিযসিক্খাপদে – অনাচারং আচরিত্ৰাতি অকাতব্বং কত্ৰা; কাযৰচীদ্ৰারেসু আপত্তিং আপজ্জিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতীতি অঞ্ঞেন ৰচনেন অঞ্ঞং ৰচনং পটিচরতি পটিচ্ছাদেতি অজ্ঝোত্থরতি; ইদানি তং পটিচরণৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘কো আপন্নো’’তিআদিমাহ. তত্রাযং ৰচনসম্বন্ধো – সো কির কিঞ্চি ৰীতিক্কমং দিস্ৰা ‘‘আৰুসো, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি সঙ্ঘমজ্ঝে আপত্তিযা অনুযুঞ্জিযমানো ‘‘কো আপন্নো’’তি ৰদতি. ‘‘ততো ত্ৰ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অহং কিং আপন্নো’’তি ৰদতি. অথ ‘‘পাচিত্তিযং ৰা দুক্কটং ৰা’’তি ৰুত্তে ৰত্থুং পুচ্ছন্তো ‘‘অহং কিস্মিং আপন্নো’’তি ৰদতি. ততো ‘‘অসুকস্মিং নাম ৰত্থুস্মি’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অহং কথং আপন্নো, কিং করোন্তো আপন্নোম্হী’’তি পুচ্ছতি. অথ ‘‘ইদং নাম করোন্তো আপন্নো’’তি ৰুত্তে ‘‘কং ভণথা’’তি ৰদতি. ততো ‘‘তং ভণামা’’তি ৰুত্তে ‘‘কিং ভণথা’’তি ৰদতি.
অপিচেত্থ অযং পাল়িমুত্তকোপি অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণৰিধি – ভিক্খূহি ‘‘তৰ সিপাটিকায কহাপণো দিট্ঠো, কিস্সেৰমসারুপ্পং করোসী’’তি ৰুত্তো ‘‘সুদিট্ঠং, ভন্তে, ন পনেসো কহাপণো; তিপুমণ্ডলং এত’’ন্তি ভণন্তো ৰা ‘‘ত্ৰং সুরং পিৰন্তো দিট্ঠো, কিস্সেৰং করোসী’’তি ৰুত্তো ‘‘সুদিট্ঠো, ভন্তে, ন পনেসা সুরা, ভেসজ্জত্থায সম্পাদিতং অরিট্ঠ’’ন্তি ভণন্তো ৰা ‘‘ত্ৰং পটিচ্ছন্নে আসনে মাতুগামেন সদ্ধিং নিসিন্নো দিট্ঠো, কিস্সেৰমসারুপ্পং করোসী’’তি ৰুত্তো ‘‘যেন দিট্ঠং সুদিট্ঠং, ৰিঞ্ঞূ পনেত্থ দুতিযো অত্থি, সো কিস্স ন দিট্ঠো’’তি ভণন্তো ৰা, ‘‘ঈদিসং তযা কিঞ্চি দিট্ঠ’’ন্তি পুট্ঠো ‘‘ন সুণামী’’তি সোতমুপনেন্তো ৰা, সোতদ্ৰারে পুচ্ছন্তানং চক্খুং উপনেন্তো ৰা, অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতীতি ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞৰাদকং রোপেতূতি অঞ্ঞৰাদকং আরোপেতু; পতিট্ঠাপেতূতি অত্থো. ৰিহেসকং রোপেতূতি এতস্মিম্পি এসেৰ নযো.
৯৮. অঞ্ঞৰাদকে ৰিহেসকে পাচিত্তিযন্তি এত্থ অঞ্ঞং ৰদতীতি অঞ্ঞৰাদকং; অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণস্সেতং নামং. ৰিহেসেতীতি ৰিহেসকং; তুণ্হীভূতস্সেতং নামং, তস্মিং অঞ্ঞৰাদকে ৰিহেসকে. পাচিত্তিযন্তি ৰত্থুদ্ৰযে পাচিত্তিযদ্ৰযং ৰুত্তং.
১০০. অরোপিতে অঞ্ঞৰাদকেতি কম্মৰাচায অনারোপিতে অঞ্ঞৰাদকে. অরোপিতে ৰিহেসকেতি এতস্মিম্পি এসেৰ নযো.
১০১. ধম্মকম্মে ধম্মকম্মসঞ্ঞীতিআদীসু যং তং অঞ্ঞৰাদকৰিহেসকরোপনকম্মং কতং, তঞ্চে ধম্মকম্মং হোতি, সো চ ভিক্খু তস্মিং ধম্মকম্মসঞ্ঞী অঞ্ঞৰাদকঞ্চ ৰিহেসকঞ্চ করোতি, অথস্স তস্মিং অঞ্ঞৰাদকে চ ৰিহেসকে চ আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
১০২. অজানন্তো পুচ্ছতীতি আপত্তিং ৰা আপন্নভাৰং অজানন্তোযেৰ ‘‘কিং তুম্হে ভণথ, অহং ন জানামী’’তি পুচ্ছতি. গিলানো ৰা ন কথেতীতি মুখে তাদিসো ব্যাধি হোতি, যেন কথেতুং ন সক্কোতি. সঙ্ঘস্স ভণ্ডনং ৰাতিআদীসু সঙ্ঘমজ্ঝে কথিতে তপ্পচ্চযা সঙ্ঘস্স ভণ্ডনং ৰা কলহো ৰা ৰিৰাদো ৰা ভৰিস্সতি, সো মা অহোসীতি মঞ্ঞমানো ন কথেতীতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সেসং উত্তানমেৰাতি.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, সিযা কিরিযং, সিযা অকিরিযং, অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরন্তস্স হি কিরিযং হোতি, তুণ্হীভাৰেন ৰিহেসন্তস্স অকিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, দুক্খৰেদনন্তি.
অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদং দুতিযং.
৩. উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৰণ্ণনা
১০৩. ততিযসিক্খাপদে – দব্বং মল্লপুত্তং ভিক্খূ উজ্ঝাপেন্তীতি ‘‘ছন্দায দব্বো মল্লপুত্তো’’তিআদীনি ৰদন্তা তং আযস্মন্তং তেহি ভিক্খূহি অৰজানাপেন্তি, অৰঞ্ঞায ওলোকাপেন্তি, লামকতো ৰা চিন্তাপেন্তী’’তি অত্থো. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থানুসারেন ৰেদিতব্বং. ওজ্ঝাপেন্তীতিপি পাঠো. অযমেৰত্থো. ছন্দাযাতি ছন্দেন পক্খপাতেন; অত্তনো অত্তনো সন্দিট্ঠসম্ভত্তানং পণীতানি পঞ্ঞপেতীতি অধিপ্পাযো. খিয্যন্তীতি ‘‘ছন্দায দব্বো মল্লপুত্তো’’তিআদীনি ৰদন্তা পকাসেন্তি.
১০৫. উজ্ঝাপনকে খিয্যনকে পাচিত্তিযন্তি এত্থ যেন ৰচনেন উজ্ঝাপেন্তি, তং উজ্ঝাপনকং. যেন চ খিয্যন্তি তং খিয্যনকং. তস্মিং উজ্ঝাপনকে খিয্যনকে. পাচিত্তিযন্তি ৰত্থুদ্ৰযে পাচিত্তিযদ্ৰযং ৰুত্তং.
১০৬. উজ্ঝাপনকং নাম উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মতং সেনাসনপঞ্ঞাপকং ৰা…পে… অপ্পমত্তকৰিস্সজ্জনকং ৰাতি এতেসং পদানং ‘‘মঙ্কুকত্তুকামো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. অৰণ্ণং কত্তুকামো অযসং কত্তুকামোতি ইমেসং পন ৰসেন উপসম্পন্নন্তিআদীসু ‘‘উপসম্পন্নস্সা’’তি এৰং ৰিভত্তিৰিপরিণামো কাতব্বো. উজ্ঝাপেতি ৰা খিয্যতি ৰা আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি এত্থ পন যস্মা ‘‘খিয্যনকং নামা’’তি এৰং মাতিকাপদং উদ্ধরিত্ৰাপি ‘‘উজ্ঝাপনকং নামা’’তি ইমস্স পদস্স ৰুত্তৰিভঙ্গোযেৰ ৰত্তব্বো হোতি, অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদে ৰিয অঞ্ঞো ৰিসেসো নত্থি, তস্মা তং ৰিসুং অনুদ্ধরিত্ৰা অৰিভজিত্ৰা নিগমনমেৰ একতো কতন্তি ৰেদিতব্বং. ধম্মকম্মে ধম্মকম্মসঞ্ঞীতিআদীসু যং তস্স উপসম্পন্নস্স সম্মুতিকম্মং কতং তঞ্চে ধম্মকম্মং হোতি, সো চ ভিক্খু তস্মিং ধম্মকম্মসঞ্ঞী উজ্ঝাপনকঞ্চ খিয্যনকঞ্চ করোতি, অথস্স তস্মিং উজ্ঝাপনকে চ খিয্যনকে চ আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
অনুপসম্পন্নং উজ্ঝাপেতি ৰা খিয্যতি ৰাতি এত্থ উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মতং অঞ্ঞং অনুপসম্পন্নং উজ্ঝাপেতি অৰজানাপেতি, তস্স ৰা তং সন্তিকে খিয্যতীতি অত্থো. উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন অসম্মতন্তি কম্মৰাচায অসম্মতং কেৰলং ‘‘তৰেসো ভারো’’তি সঙ্ঘেন আরোপিতভারং ভিক্খূনং ৰা ফাসুৰিহারত্থায সযমেৰ তং ভারং ৰহন্তং, যত্র ৰা দ্ৰে তযো ভিক্খূ ৰিহরন্তি, তত্র ৰা তাদিসং কম্মং করোন্তন্তি অধিপ্পাযো. অনুপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মতং ৰা অসম্মতং ৰাতি এত্থ পন কিঞ্চাপি অনুপসম্পন্নস্স তেরস সম্মুতিযো দাতুং ন ৰট্টন্তি. অথ খো উপসম্পন্নকালে লদ্ধসম্মুতিকো পচ্ছা অনুপসম্পন্নভাৰে ঠিতো, তং সন্ধায ‘‘সঙ্ঘেন সম্মতং ৰা’’তি ৰুত্তং. যস্স পন ব্যত্তস্স সামণেরস্স কেৰলং সঙ্ঘেন ৰা সম্মতেন ৰা ভিক্খুনা ‘‘ত্ৰং ইদং কম্মং করোহী’’তি ভারো কতো, তাদিসং সন্ধায ‘‘অসম্মতং ৰা’’তি ৰুত্তং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, দুক্খৰেদনন্তি.
উজ্ঝাপনকসিক্খাপদং ততিযং.
৪. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১০৮. চতুত্থসিক্খাপদে – হেমন্তিকে কালেতি হেমন্তকালে হিমপাতসমযে. কাযং ওতাপেন্তাতি মঞ্চপীঠাদীসু নিসিন্না বালাতপেন কাযং ওতাপেন্তা. কালে আরোচিতেতি যাগুভত্তাদীসু যস্স কস্সচি কালে আরোচিতে. ওৰট্ঠং হোতীতি হিমৰস্সেন ওৰট্ঠং তিন্তং হোতি.
১১০. অৰস্সিকসঙ্কেতেতি ৰস্সিকৰস্সানমাসাতি এৰং অপঞ্ঞত্তে চত্তারো হেমন্তিকে চত্তারো চ গিম্হিকে অট্ঠ মাসেতি অত্থো. মণ্ডপে ৰাতি সাখামণ্ডপে ৰা পদরমণ্ডপে ৰা. রুক্খমূলে ৰাতি যস্স কস্সচি রুক্খস্স হেট্ঠা. যত্থ কাকা ৰা কুললা ৰা ন ঊহদন্তীতি যত্থ ধুৰনিৰাসেন কুলাৰকে কত্ৰা ৰসমানা এতে কাককুললা ৰা অঞ্ঞে ৰা সকুন্তা তং সেনাসনং ন ঊহদন্তি, তাদিসে রুক্খমূলে নিক্খিপিতুং অনুজানামীতি. তস্মা যত্থ গোচরপ্পসুতা সকুন্তা ৰিস্সমিত্ৰা গচ্ছন্তি, তস্স রুক্খস্স মূলে নিক্খিপিতুং ৰট্টতি. যস্মিং পন ধুৰনিৰাসেন কুলাৰকে কত্ৰা ৰসন্তি, তস্স রুক্খস্স মূলে ন নিক্খিপিতব্বং. ‘‘অট্ঠ মাসে’’তি ৰচনতো যেসু জনপদেসু ৰস্সকালে ন ৰস্সতি, তেসুপি চত্তারো মাসে নিক্খিপিতুং ন ৰট্টতিযেৰ. ‘‘অৰস্সিকসঙ্কেতে’’তি ৰচনতো যত্থ হেমন্তে দেৰো ৰস্সতি, তত্থ হেমন্তেপি অজ্ঝোকাসে নিক্খিপিতুং ন ৰট্টতি. গিম্হে পন সব্বত্থ ৰিগতৰলাহকং ৰিসুদ্ধং নভং হোতি, এৰরূপে কালে কেনচিদেৰ করণীযেন অজ্ঝোকাসে মঞ্চপীঠং নিক্খিপিতুং ৰট্টতি.
অব্ভোকাসিকেনাপি ৰত্তং জানিতব্বং, তস্স হি সচে পুগ্গলিকমঞ্চকো অত্থি, তত্থেৰ সযিতব্বং. সঙ্ঘিকং গণ্হন্তেন ৰেত্তেন ৰা ৰাকেন ৰা ৰীতমঞ্চকো গহেতব্বো. তস্মিং অসতি পুরাণমঞ্চকো গহেতব্বো. তস্মিম্পি অসতি নৰৰাযিমো ৰা ওনদ্ধকো ৰা গহেতব্বো. গহেত্ৰা চ পন ‘‘অহং উক্কট্ঠরুক্খমূলিকো উক্কট্ঠঅব্ভোকাসিকো’’তি চীৰরকুটিম্পি অকত্ৰা অসমযে অজ্ঝোকাসে রুক্খমূলে ৰা পঞ্ঞপেত্ৰা নিপজ্জিতুং ন ৰট্টতি. সচে পন চতুগ্গুণেনপি চীৰরেন কতকুটি অতেমেন্তং রক্খিতুং ন সক্কোতি, সত্তাহৰদ্দলিকাদীনি ভৰন্তি, ভিক্খুনো কাযানুগতিকত্তা ৰট্টতি.
অরঞ্ঞে পণ্ণকুটীসু ৰসন্তানং সীলসম্পদায পসন্নচিত্তা মনুস্সা নৰং মঞ্চপীঠং দেন্তি ‘‘সঙ্ঘিকপরিভোগেন পরিভুঞ্জথা’’তি ৰসিত্ৰা গচ্ছন্তেহি সামন্তৰিহারে সভাগভিক্খূনং পেসেত্ৰা গন্তব্বং, সভাগানং অভাৰে অনোৰস্সকে নিক্খিপিত্ৰা গন্তব্বং, অনোৰস্সকে অসতি রুক্খে লগ্গেত্ৰা গন্তব্বং. চেতিযঙ্গণে সম্মজ্জনিং গহেত্ৰা ভোজনসালঙ্গণং ৰা উপোসথাগারঙ্গণং ৰা পরিৰেণদিৰাট্ঠানঅগ্গিসালাদীসু ৰা অঞ্ঞতরং সম্মজ্জিত্ৰা ধোৰিত্ৰা পুন সম্মজ্জনীমাল়কেযেৰ ঠপেতব্বা. উপোসথাগারাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং গহেত্ৰা অৰসেসানি সম্মজ্জন্তস্সাপি এসেৰ নযো.
যো পন ভিক্খাচারমগ্গং সম্মজ্জন্তোৰ গন্তুকামো হোতি, তেন সম্মজ্জিত্ৰা সচে অন্তরামগ্গে সালা অত্থি, তত্থ ঠপেতব্বা. সচে নত্থি, ৰলাহকানং অনুট্ঠিতভাৰং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘যাৰাহং গামতো নিক্খমামি, তাৰ ন ৰস্সিস্সতী’’তি জানন্তেন যত্থ কত্থচি নিক্খিপিত্ৰা পুন পচ্চাগচ্ছন্তেন পাকতিকট্ঠানে ঠপেতব্বা. সচে ৰস্সিস্সতীতি জানন্তো অজ্ঝোকাসে ঠপেতি, দুক্কটন্তি মহাপচ্চরিযং ৰুত্তং. সচে পন তত্র তত্রেৰ সম্মজ্জনত্থায সম্মজ্জনী নিক্খিত্তা হোতি, তং তং ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা তত্র তত্রেৰ নিক্খিপিতুং ৰট্টতি. আসনসালং সম্মজ্জন্তেন ৰত্তং জানিতব্বং. তত্রিদং ৰত্তং – মজ্ঝতো পট্ঠায পাদট্ঠানাভিমুখা ৰালিকা হরিতব্বা. কচৰরং হত্থেহি গহেত্ৰা বহি ছড্ডেতব্বং.
১১১. মসারকোতি মঞ্চপাদে ৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থ অটনিযো পৰেসেত্ৰা কতো. বুন্দিকাবদ্ধোতি অটনীহি মঞ্চপাদে ডংসাপেত্ৰা পল্লঙ্কসঙ্খেপেন কতো. কুল়ীরপাদকোতি অস্সমেণ্ডকাদীনং পাদসদিসেহি পাদেহি কতো. যো ৰা পন কোচি ৰঙ্কপাদকো, অযং ৰুচ্চতি কুল়ীরপাদকো. আহচ্চপাদকোতি অযং পন ‘‘আহচ্চপাদকো নাম মঞ্চো অঙ্গে ৰিজ্ঝিত্ৰা কতো হোতী’’তি এৰং পরতো পাল়িযংযেৰ ৰুত্তো, তস্মা অটনিযো ৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থ পাদসিখং পৰেসেত্ৰা উপরি আণিং দত্ৰা কতমঞ্চো ‘‘আহচ্চপাদকো’’তি ৰেদিতব্বো. পীঠেপি এসেৰ নযো. অন্তো সংৰেঠেত্ৰা বদ্ধং হোতীতি হেট্ঠা চ উপরি চ ৰিত্থতং মজ্ঝে সঙ্খিত্তং পণৰসণ্ঠানং কত্ৰা বদ্ধং হোতি, তং কির মজ্ঝে সীহব্যগ্ঘচম্মপরিক্খিত্তম্পি করোন্তি. অকপ্পিযচম্মং নামেত্থ নত্থি. সেনাসনঞ্হি সোৰণ্ণমযম্পি ৰট্টতি, তস্মা তং মহগ্ঘং হোতি. অনুপসম্পন্নং সন্থরাপেতি তস্স পলিবোধোতি যেন সন্থরাপিতং, তস্স পলিবোধো. লেড্ডুপাতং অতিক্কমন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি থামমজ্ঝিমস্স পুরিসস্স লেড্ডুপাতং অতিক্কমন্তস্স পাচিত্তিযং.
অযং পনেত্থ ৰিনিচ্ছযো – থেরো ভোজনসালাযং ভত্তকিচ্চং কত্ৰা দহরং আণাপেতি ‘‘গচ্ছ দিৰাট্ঠানে মঞ্চপীঠং পঞ্ঞপেহী’’তি. সো তথা কত্ৰা নিসিন্নো. থেরো যথারুচিং ৰিচরিত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা থৰিকং ৰা উত্তরাসঙ্গং ৰা ঠপেতি, ততো পট্ঠায থেরস্স পলিবোধো. নিসীদিত্ৰা সযং গচ্ছন্তো নেৰ উদ্ধরতি, ন উদ্ধরাপেতি, লেড্ডুপাতাতিক্কমে পাচিত্তিযং. সচে পন থেরো তত্থ থৰিকং ৰা উত্তরাসঙ্গং ৰা অট্ঠপেত্ৰা চঙ্কমন্তোৰ দহরং ‘‘গচ্ছ ত্ৰ’’ন্তি ভণতি, তেন ‘‘ইদং ভন্তে মঞ্চপীঠ’’ন্তি আচিক্খিতব্বং. সচে থেরো ৰত্তং জানাতি ‘‘ত্ৰং গচ্ছ, অহং পাকতিকং করিস্সামী’’তি ৰত্তব্বং. সচে বালো হোতি অনুগ্গহিতৰত্তো ‘‘গচ্ছ, মা ইধ তিট্ঠ, নেৰ নিসীদিতুং ন নিপজ্জিতুং দেমী’’তি দহরং তজ্জেতিযেৰ. দহরেন ‘‘ভন্তে সুখং সযথা’’তি কপ্পং লভিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা গন্তব্বং. তস্মিং গতে থেরস্সেৰ পলিবোধো. পুরিমনযেনেৰ চস্স আপত্তি ৰেদিতব্বা.