১. ভূতগামসিক্খাপদৰণ্ণনা

৮৯. সেনাসনৰগ্গস্স পঠমসিক্খাপদে – অনাদিযন্তোতি তস্সা ৰচনং অগণ্হন্তো. দারকস্স বাহুং আকোটেসীতি উক্খিত্তং ফরসুং নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তো মনুস্সানং চক্খুৰিসযাতীতে মহারাজসন্তিকা লদ্ধে রুক্খট্ঠকদিব্বৰিমানে নিপন্নস্স দারকস্স বাহুং থনমূলেযেৰ ছিন্দি. ন খো মেতং পতিরূপন্তিআদিম্হি অযং সঙ্খেপৰণ্ণনা – হিমৰন্তে কির পক্খদিৰসেসু দেৰতাসন্নিপাতো হোতি, তত্থ রুক্খধম্মং পুচ্ছন্তি – ‘‘ত্ৰং রুক্খধম্মে ঠিতা ন ঠিতা’’তি? রুক্খধম্মো নাম রুক্খে ছিজ্জমানে রুক্খদেৰতায মনোপদোসস্স অকরণং. তত্থ যা দেৰতা রুক্খধম্মে অট্ঠিতা হোতি, সা দেৰতাসন্নিপাতং পৰিসিতুং ন লভতি. ইতি সা দেৰতা ইমঞ্চ রুক্খধম্মে অট্ঠানপচ্চযং আদীনৰং অদ্দস, ভগৰতো চ সম্মুখা সুতপুব্বধম্মদেসনানুসারেন তথাগতস্স ছদ্দন্তাদিকালে পুব্বচরিতং অনুস্সরি. তেনস্সা এতদহোসি – ‘‘ন খো মেতং পতিরূপং…পে… ৰোরোপেয্য’’ন্তি. যংনূনাহং ভগৰতো এতমত্থং আরোচেয্যন্তি ইদং পনস্সা ‘‘অযং ভিক্খু সপিতিকো পুত্তো, অদ্ধা ভগৰা ইমং ইমস্স অজ্ঝাচারং সুত্ৰা মরিযাদং বন্ধিস্সতি, সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সতী’’তি পটিসঞ্চিক্খন্তিযা অহোসি. সচজ্জ ত্ৰং দেৰতেতি সচে অজ্জ ত্ৰং দেৰতে. পসৰেয্যাসীতি জনেয্যাসি উপ্পাদেয্যাসি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ভগৰা তং দেৰতং সঞ্ঞাপেন্তো –

‘‘যো ৰে উপ্পতিতং কোধং, রথং ভন্তংৰ ৰারযে;

তমহং সারথিং ব্রূমি, রস্মিগ্গাহো ইতরো জনো’’তি. (ধ. প. ২২২);

ইমং গাথমভাসি. গাথাপরিযোসানে সা দেৰতা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. পুন ভগৰা সম্পত্তপরিসায ধম্মং দেসেন্তো –

‘‘যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং, ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহি;

সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং, উরগো জিণ্ণমিৰত্তচং পুরাণ’’ন্তি. (সু. নি. ১);

ইমং গাথমভাসি. তত্র পঠমগাথা ধম্মপদে সঙ্গহং আরুল়্হা, দুতিযা সুত্তনিপাতে, ৰত্থু পন ৰিনযেতি. অথ ভগৰা ধম্মং দেসেন্তোযেৰ তস্সা দেৰতায ৰসনট্ঠানং আৰজ্জন্তো পতিরূপং ঠানং দিস্ৰা ‘‘গচ্ছ, দেৰতে, অসুকস্মিং ওকাসে রুক্খো ৰিৰিত্তো, তস্মিং উপগচ্ছা’’তি আহ. সো কির রুক্খো ন আল়ৰিরট্ঠে, জেতৰনস্স অন্তোপরিক্খেপে, যস্স দেৰপুত্তস্স পরিগ্গহো অহোসি, সো চুতো; তস্মা ‘‘ৰিৰিত্তো’’তি ৰুত্তো. ততো পট্ঠায চ পন সা দেৰতা সম্মাসম্বুদ্ধতো লদ্ধপরিহারা বুদ্ধুপট্ঠাযিকা অহোসি. যদা দেৰতাসমাগমো হোতি, তদা মহেসক্খদেৰতাসু আগচ্ছন্তীসু অঞ্ঞা অপ্পেসক্খা দেৰতা যাৰ মহাসমুদ্দচক্কৰাল়পব্বতা তাৰ পটিক্কমন্তি. অযং পন অত্তনো ৰসনট্ঠানে নিসীদিত্ৰাৰ ধম্মং সুণাতি. যম্পি পঠমযামে ভিক্খূ পঞ্হং পুচ্ছন্তি, মজ্ঝিমযামে দেৰতা, তং সব্বং তত্থেৰ নিসীদিত্ৰা সুণাতি. চত্তারো চ মহারাজানোপি ভগৰতো উপট্ঠানং আগন্ত্ৰা গচ্ছন্তা তং দেৰতং দিস্ৰাৰ গচ্ছন্তি.

৯০. ভূতগামপাতব্যতাযাতি এত্থ ভৰন্তি অহুৰুঞ্চাতি ভূতা; জাযন্তি ৰড্ঢন্তি জাতা ৰড্ঢিতা চাতি অত্থো. গামোতি রাসি; ভূতানং গামোতি ভূতগামো; ভূতা এৰ ৰা গামো ভূতগামো; পতিট্ঠিতহরিততিণরুক্খাদীনমেতং অধিৰচনং. পাতব্যস্স ভাৰো পাতব্যতা; ছেদনভেদনাদীহি যথারুচি পরিভুঞ্জিতব্বতাতি অত্থো. তস্সা ভূতগামপাতব্যতায; নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনং, ভূতগামপাতব্যতাহেতু, ভূতগামস্স ছেদনাদিপচ্চযা পাচিত্তিযন্তি অত্থো.

৯১. ইদানি তং ভূতগামং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ভূতগামো নাম পঞ্চ বীজজাতানীতিআদিমাহ. তত্থ ভূতগামো নামাতি ভূতগামং উদ্ধরিত্ৰা যস্মিং সতি ভূতগামো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পঞ্চ বীজজাতানী’’তি আহাতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ‘‘যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জাযন্তী’’তিআদীনি ন সমেন্তি. ন হি মূলবীজাদীনি মূলাদীসু জাযন্তি, মূলাদীসু জাযমানানি পন তানি বীজাকতানি, তস্মা এৰমেত্থ ৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা – ভূতগামো নামাতি ৰিভজিতব্বপদং. পঞ্চাতি তস্স ৰিভাগপরিচ্ছেদো. বীজজাতানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তস্সত্থো – বীজেহি জাতানি বীজজাতানি; রুক্খাদীনমেতং অধিৰচনং. অপরো নযো – বীজানি চ তানি ৰিজাতানি চ পসূতানি নিব্বত্তপণ্ণমূলানীতি বীজজাতানি. এতেন অল্লৰালিকাদীসু ঠপিতানং নিব্বত্তপণ্ণমূলানং সিঙ্গিৰেরাদীনং সঙ্গহো কতো হোতি.

ইদানি যেহি বীজেহি জাতত্তা রুক্খাদীনি বীজজাতানীতি ৰুত্তানি, তানি দস্সেন্তো ‘‘মূলবীজ’’ন্তিআদিমাহ. তেসং উদ্দেসো পাকটো এৰ. নিদ্দেসে যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জাযন্তি মূলে সঞ্জাযন্তীতি এত্থ বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতং, তস্মা এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি আলুৰকসেরুকমলুপ্পলপুণ্ডরীককুৰলযকন্দপাটলিমূলাদিভেদে মূলে গচ্ছৰল্লিরুক্খাদীনি জাযন্তি সঞ্জাযন্তি, তানি যম্হি মূলে জাযন্তি চেৰ সঞ্জাযন্তি চ তঞ্চ, পাল়িযং ৰুত্তং হলিদ্দাদি চ সব্বম্পি এতং মূলবীজং নাম. এসেৰ নযো খন্ধবীজাদীসু. যেৰাপনকখন্ধবীজেসু পনেত্থ অম্বাটকইন্দসালনুহীপাল়িভদ্দকণিকারাদীনি খন্ধবীজানি, অমূলৰল্লি চতুরস্সৰল্লিকণৰীরাদীনি ফল়ুবীজানি মকচিসুমনজযসুমনাদীনি অগ্গবীজানি, অম্বজম্বূপনসট্ঠিআদীনি বীজবীজানীতি দট্ঠব্বানি.

৯২. ইদানি যং ৰুত্তং ‘‘ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিয’’ন্তি তত্থ সঞ্ঞাৰসেন আপত্তানাপত্তিভেদং পাতব্যতাভেদঞ্চ দস্সেন্তো বীজে বীজসঞ্ঞীতিআদিমাহ. তত্থ যথা ‘‘সালীনং চেপি ওদনং ভুঞ্জতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৬) সালিতণ্ডুলানং ওদনো ‘‘সালীনং ওদনো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং বীজতো সম্ভূতো ভূতগামো ‘‘বীজ’’ন্তি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. যং পন ‘‘বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১০) ৰুত্তং ভূতগামপরিমোচনং কত্ৰা ঠপিতং বীজং, তং দুক্কটৰত্থু. অথ ৰা যদেতং ‘‘ভূতগামো নামা’’তি সিক্খাপদৰিভঙ্গস্স আদিপদং, তেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা যং বীজং ভূতগামো নাম হোতি, তস্মিং বীজে বীজসঞ্ঞী সত্থকাদীনি গহেত্ৰা সযং ৰা ছিন্দতি অঞ্ঞেন ৰা ছেদাপেতি, পাসাণাদীনি গহেত্ৰা সযং ৰা ভিন্দতি অঞ্ঞেন ৰা ভেদাপেতি, অগ্গিং উপসংহরিত্ৰা সযং ৰা পচতি অঞ্ঞেন ৰা পচাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. যথারুতং পন গহেত্ৰা ভূতগামৰিনিমুত্তস্স বীজস্স ছিন্দনাদিভেদায পাতব্যতায পাচিত্তিযং ন ৰত্তব্বং.

অযঞ্হেত্থ ৰিনিচ্ছযকথা – ভূতগামং ৰিকোপেন্তস্স পাচিত্তিযং ভূতগামপরিমোচিতং পঞ্চৰিধম্পি বীজগামং ৰিকোপেন্তস্স দুক্কটং. বীজগামভূতগামো নামেস অত্থি উদকট্ঠো, অত্থি থলট্ঠো. তত্থ উদকট্ঠো সাসপমত্তিকা তিলবীজকাদিভেদা সপণ্ণিকা অপণ্ণিকা চ সব্বা সেৰালজাতি অন্তমসো উদকপপ্পটকং উপাদায ‘‘ভূতগামো’’তি ৰেদিতব্বো. উদকপপ্পটকো নাম উপরি থদ্ধো ফরুসৰণ্ণো, হেট্ঠা মুদু নীলৰণ্ণো হোতি. তত্থ যস্স সেৰালস্স মূলং ওরূহিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠিতং, তস্স পথৰী ঠানং. যো উদকে সঞ্চরতি, তস্স উদকং. পথৰিযং পতিট্ঠিতং যত্থ কত্থচি ৰিকোপেন্তস্স উদ্ধরিত্ৰা ৰা ঠানন্তরং সঙ্কামেন্তস্স পাচিত্তিযং. উদকে সঞ্চরন্তং ৰিকোপেন্তস্সেৰ পাচিত্তিযং. হত্থেহি পন ইতো চিতো চ ৰিযূহিত্ৰা ন্হাযিতুং ৰট্টতি, সকলঞ্হি উদকং তস্স ঠানং. তস্মা ন সো এত্তাৰতা ঠানন্তরং সঙ্কামিতো হোতি. উদকতো পন উদকেন ৰিনা সঞ্চিচ্চ উক্খিপিতুং ন ৰট্টতি, উদকেন সদ্ধিং উক্খিপিত্ৰা পুন উদকে পক্খিপিতুং ৰট্টতি. পরিস্সাৰনন্তরেন নিক্খমতি, কপ্পিযং কারাপেত্ৰাৰ উদকং পরিভুঞ্জিতব্বং. উপ্পলিনীপদুমিনীআদীনি জলজৰল্লিতিণানি উদকতো উদ্ধরন্তস্স ৰা তত্থেৰ ৰিকোপেন্তস্স ৰা পাচিত্তিযং. পরেহি উপ্পাটিতানি ৰিকোপেন্তস্স দুক্কটং. তানি হি বীজগামে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তিলবীজকসাসপমত্তকসেৰালোপি উদকতো উদ্ধতো অমিলাতো অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতি. মহাপচ্চরিযাদীসু ‘‘অনন্তকতিলবীজকউদকপপ্পটকাদীনি দুক্কটৰত্থুকানী’’তি ৰুত্তং, তত্থ কারণং ন দিস্সতি. অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সম্পুণ্ণভূতগামো ন হোতি, তস্মা দুক্কট’’ন্তি ৰুত্তং, তম্পি ন সমেতি, ভূতগামে হি পাচিত্তিযং, বীজগামে দুক্কটং ৰুত্তং. অসম্পুণ্ণভূতগামো নাম ততিযো কোট্ঠাসো নেৰ পাল়িযং ন অট্ঠকথাসু আগতো. অথ এতং বীজগামসঙ্গহং গচ্ছিস্সতীতি, তম্পি ন যুত্তং, অভূতগামমূলত্তা তাদিসস্স বীজগামস্সাতি. অপিচ ‘‘গরুকলহুকেসু গরুকে ঠাতব্ব’’ন্তি এতং ৰিনযলক্খণং.

থলট্ঠে – ছিন্নরুক্খানং অৰসিট্ঠো হরিতখাণু নাম হোতি. তত্থ ককুধকরঞ্জপিযঙ্গুপনসাদীনং খাণু উদ্ধং ৰড্ঢতি, সো ভূতগামেন সঙ্গহিতো. তালনাল়িকেরাদীনং খাণু উদ্ধং ন ৰড্ঢতি, সো বীজগামেন সঙ্গহিতো. কদলিযা পন অফলিতায খাণু ভূতগামেন সঙ্গহিতো, ফলিতায বীজগামেন. কদলী পন ফলিতা যাৰ নীলপণ্ণা, তাৰ ভূতগামেনেৰ সঙ্গহিতা, তথা ফলিতো ৰেল়ু. যদা পন অগ্গতো পট্ঠায সুস্সতি, তদা বীজগামেন সঙ্গহং গচ্ছতি. কতরবীজগামেন? ফল়ুবীজগামেন. কিং ততো নিব্বত্ততি? ন কিঞ্চি. যদি হি নিব্বত্তেয্য, ভূতগামেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছেয্য. ইন্দসালাদিরুক্খে ছিন্দিত্ৰা রাসিং করোন্তি, কিঞ্চাপি রাসিকতদণ্ডকেহি রতনপ্পমাণাপি সাখা নিক্খমন্তি, বীজগামেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তত্থ মণ্ডপত্থায ৰা ৰতিঅত্থায ৰা ৰল্লিআরোপনত্থায ৰা ভূমিযং নিখণন্তি, মূলেসু চেৰ পণ্ণেসু চ নিগ্গতেসু পুন ভূতগামসঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. মূলমত্তেসু পন পণ্ণমত্তেসু ৰা নিগ্গতেসু বীজগামেন সঙ্গহিতা এৰ.

যানি কানিচি বীজানি পথৰিযং ৰা উদকেন সিঞ্চিত্ৰা ঠপিতানি, কপালাদীসু ৰা অল্লপংসুং পক্খিপিত্ৰা নিক্খিত্তানি হোন্তি, সব্বানি মূলমত্তে পণ্ণমত্তে ৰা নিগ্গতেপি বীজানিযেৰ. সচেপি মূলানি চ উপরি অঙ্কুরো চ নিগ্গচ্ছতি, যাৰ অঙ্কুরো হরিতো ন হোতি, তাৰ বীজানিযেৰ. মুগ্গাদীনং পন পণ্ণেসু উট্ঠিতেসু ৰীহিআদীনং ৰা অঙ্কুরে হরিতে নীলপণ্ণৰণ্ণে জাতে ভূতগামসঙ্গহং গচ্ছন্তি. তালট্ঠীনং পঠমং সূকরদাঠা ৰিয মূলং নিগ্গচ্ছতি. নিগ্গতেপি যাৰ উপরি পত্তৰট্টি ন নিগ্গচ্ছতি, তাৰ বীজগামোযেৰ. নাল়িকেরস্স তচং ভিন্দিত্ৰা দন্তসূচি ৰিয অঙ্কুরো নিগ্গচ্ছতি, যাৰ মিগসিঙ্গসদিসা নীলপত্তৰট্টি ন হোতি, তাৰ বীজগামোযেৰ. মূলে অনিগ্গতেপি তাদিসায পত্তৰট্টিযা জাতায অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতি.

অম্বট্ঠিআদীনি ৰীহিআদীহি ৰিনিচ্ছিনিতব্বানি. ৰন্দাকা ৰা অঞ্ঞা ৰা যা কাচি রুক্খে জাযিত্ৰা রুক্খং ওত্থরতি, রুক্খোৰ তস্সা ঠানং, তং ৰিকোপেন্তস্স ৰা ততো উদ্ধরন্তস্স ৰা পাচিত্তিযং. একা অমূলিকা লতা হোতি, অঙ্গুলিৰেঠকো ৰিয ৰনপ্পগুম্বদণ্ডকে ৰেঠেতি, তস্সাপি অযমেৰ ৰিনিচ্ছযো. গেহমুখপাকারৰেদিকাচেতিযাদীসু নীলৰণ্ণো সেৰালো হোতি, যাৰ দ্ৰে তীণি পত্তানি ন সঞ্জাযন্তি তাৰ অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতি. পত্তেসু জাতেসু পাচিত্তিযৰত্থু. তস্মা তাদিসেসু ঠানেসু সুধালেপম্পি দাতুং ন ৰট্টতি. অনুপসম্পন্নেন লিত্তস্স উপরিস্নেহলেপো দাতুং ৰট্টতি. সচে নিদাঘসমযে সুক্খসেৰালো তিট্ঠতি, তং সম্মুঞ্জনীআদীহি ঘংসিত্ৰা অপনেতুং ৰট্টতি. পানীযঘটাদীনং বহি সেৰালো দুক্কটৰত্থু, অন্তো অব্বোহারিকো. দন্তকট্ঠপূৰাদীসু কণ্ণকম্পি অব্বোহারিকমেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সচে গেরুকপরিকম্মকতা ভিত্তি কণ্ণকিতা হোতি, চোল়কং তেমেত্ৰা পীল়েত্ৰা পমজ্জিতব্বা’’তি (মহাৰ. ৬৬).

পাসাণজাতিপাসাণদদ্দুসেৰালসেলেয্যকাদীনি অহরিতৰণ্ণানি অপত্তকানি চ দুক্কটৰত্থুকানি. অহিচ্ছত্তকং যাৰ মকুল়ং হোতি, তাৰ দুক্কটৰত্থু. পুপ্ফিতকালতো পট্ঠায অব্বোহারিকং. অল্লরুক্খতো পন অহিচ্ছত্তকং গণ্হন্তো রুক্খত্তচং ৰিকোপেতি, তস্মা তত্থ পাচিত্তিযং. রুক্খপপ্পটিকাযপি এসেৰ নযো. যা পন ইন্দসালককুধাদীনং পপ্পটিকা রুক্খতো মুচ্চিত্ৰা তিট্ঠতি, তং গণ্হন্তস্স অনাপত্তি. নিয্যাসম্পি রুক্খতো মুচ্চিত্ৰা ঠিতং সুক্খরুক্খে ৰা লগ্গং গণ্হিতুং ৰট্টতি. অল্লরুক্খতো ন ৰট্টতি. লাখাযপি এসেৰ নযো. রুক্খং চালেত্ৰা পণ্ডুপলাসং ৰা পরিণতকণিকারাদিপুপ্ফং ৰা পাতেন্তস্স পাচিত্তিযমেৰ. হত্থকুক্কুচ্চেন মুদুকেসু ইন্দসালনুহীখন্ধাদীসু ৰা তত্থজাতকতালপণ্ণাদীসু ৰা অক্খরং ছিন্দন্তস্সাপি এসেৰ নযো.

সামণেরানং পুপ্ফং ওচিনন্তানং সাখং ওনামেত্ৰা দাতুং ৰট্টতি. তেহি পন পুপ্ফেহি পানীযং ন ৰাসেতব্বং. পানীযৰাসত্থিকেন সামণেরং উক্খিপিত্ৰা ওচিনাপেতব্বানি. ফলসাখাপি অত্তনা খাদিতুকামেন ন ওনামেতব্বা. সামণেরং উক্খিপিত্ৰা ফলং গাহাপেতব্বং. যংকিঞ্চি গচ্ছং ৰা লতং ৰা উপ্পাটেন্তেহি সামণেরেহি সদ্ধিং গহেত্ৰা আকড্ঢিতুং ন ৰট্টতি. তেসং পন উস্সাহজননত্থং অনাকড্ঢন্তেন কড্ঢনাকারং দস্সেন্তেন ৰিয অগ্গে গহেতুং ৰট্টতি. যেসং রুক্খানং সাখা রুহতি, তেসং সাখং মক্খিকাবীজনাদীনং অত্থায কপ্পিযং অকারাপেত্ৰা গহিতং তচে ৰা পত্তে ৰা অন্তমসো নখেনপি ৰিলিখন্তস্স দুক্কটং. অল্লসিঙ্গিৰেরাদীসুপি এসেৰ নযো. সচে পন কপ্পিযং কারাপেত্ৰা সীতলে পদেসে ঠপিতস্স মূলং সঞ্জাযতি, উপরিভাগে ছিন্দিতুং ৰট্টতি. সচে অঙ্কুরো জাযতি, হেট্ঠাভাগে ছিন্দিতুং ৰট্টতি. মূলে চ নীলঙ্কুরে চ জাতে ন ৰট্টতি.

ছিন্দতি ৰা ছেদাপেতি ৰাতি অন্তমসো সম্মুঞ্জনোসলাকাযপি তিণানি ছিন্দিস্সামীতি ভূমিং সম্মজ্জন্তো সযং ৰা ছিন্দতি, অঞ্ঞেন ৰা ছেদাপেতি. ভিন্দতি ৰা ভেদাপেতি ৰাতি অন্তমসো চঙ্কমন্তোপি ছিজ্জনকং ছিজ্জতু, ভিজ্জনকং ভিজ্জতু, চঙ্কমিতট্ঠানং দস্সেস্সামীতি সঞ্চিচ্চ পাদেহি অক্কমন্তো তিণৰল্লিআদীনি সযং ৰা ভিন্দতি অঞ্ঞেন ৰা ভেদাপেতি. সচেপি হি তিণং ৰা লতং ৰা গণ্ঠিং করোন্তস্স ভিজ্জতি, গণ্ঠিপি ন কাতব্বো. তালরুক্খাদীসু পন চোরানং অনারুহনত্থায দারুমক্কটকং আকোটেন্তি, কণ্টকে বন্ধন্তি, ভিক্খুস্স এৰং কাতুং ন ৰট্টতি. সচে দারুমক্কটকো রুক্খে অল্লীনমত্তোৰ হোতি, রুক্খং ন পীল়েতি, ৰট্টতি. ‘‘রুক্খং ছিন্দ, লতং ছিন্দ, কন্দং ৰা মূলং ৰা উপ্পাটেহী’’তি ৰত্তুম্পি ৰট্টতি, অনিযামিতত্তা. নিযামেত্ৰা পন ‘‘ইমং রুক্খং ছিন্দা’’তিআদি ৰত্তুং ন ৰট্টতি. নামং গহেত্ৰাপি ‘‘অম্বরুক্খং চতুরস্সৰল্লিং আলুৰকন্দং মুঞ্জতিণং অসুকরুক্খচ্ছল্লিং ছিন্দ ভিন্দ উপ্পাটেহী’’তিআদিৰচনম্পি অনিযামিতমেৰ হোতি. ‘‘ইমং অম্বরুক্খ’’ন্তিআদিৰচনমেৰ হি নিযামিতং নাম, তং ন ৰট্টতি.

পচতি ৰা পচাপেতি ৰাতি অন্তমসো পত্তম্পি পচিতুকামো তিণাদীনং উপরি সঞ্চিচ্চ অগ্গিং করোন্তো সযং ৰা পচতি, অঞ্ঞেন ৰা পচাপেতীতি সব্বং পথৰীখণনসিক্খাপদে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. অনিযামেত্ৰা পন ‘‘মুগ্গে পচ, মাসে পচা’’তিআদি ৰত্তুং ৰট্টতি. ‘‘ইমে মুগ্গে পচ, ইমে মাসে পচা’’তি এৰং ৰত্তুং ন ৰট্টতি.

অনাপত্তি ইমং জানাতিআদীসু ‘‘ইমং মূলভেসজ্জং জান, ইমং মূলং ৰা পণ্ণং ৰা দেহি, ইমং রুক্খং ৰা লতং ৰা আহর, ইমিনা পুপ্ফেন ৰা ফলেন ৰা পণ্ণেন ৰা অত্থো, ইমং রুক্খং ৰা লতং ৰা ফলং ৰা কপ্পিযং করোহী’’তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. এত্তাৰতা ভূতগামপরিমোচনং কতং হোতি. পরিভুঞ্জন্তেন পন বীজগামপরিমোচনত্থং পুন কপ্পিযং কারেতব্বং.

কপ্পিযকরণঞ্চেত্থ ইমিনা সুত্তানুসারেন ৰেদিতব্বং – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতুং অগ্গিপরিজিতং সত্থপরিজিতং নখপরিজিতং অবীজং নিব্বট্টবীজমেৰ পঞ্চম’’ন্তি. তত্থ ‘‘অগ্গিপরিজিত’’ন্তি অগ্গিনা পরিজিতং অধিভূতং দড্ঢং ফুট্ঠন্তি অত্থো. ‘‘সত্থপরিজিত’’ন্তি সত্থেন পরিজিতং অধিভূতং ছিন্নং ৰিদ্ধং ৰাতি অত্থো. এস নযো নখপরিজিতে. অবীজনিব্বট্টবীজানি সযমেৰ কপ্পিযানি. অগ্গিনা কপ্পিযং করোন্তেন কট্ঠগ্গিগোমযগ্গিআদীসু যেন কেনচি অন্তমসো লোহখণ্ডেনপি আদিত্তেন কপ্পিযং কাতব্বং. তঞ্চ খো একদেসে ফুসন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং. সত্থেন করোন্তেন যস্স কস্সচি লোহমযসত্থস্স অন্তমসো সূচিনখচ্ছেদনানম্পি তুণ্ডেন ৰা ধারায ৰা ছেদং ৰা ৰেধং ৰা দস্সেন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং. নখেন কপ্পিযং করোন্তেন পূতিনখেন ন কাতব্বং. মনুস্সানং পন সীহব্যগ্ঘদীপিমক্কটাদীনং সকুন্তানঞ্চ নখা তিখিণা হোন্তি, তেহি কাতব্বং. অস্সমহিংসসূকরমিগগোরূপাদীনং খুরা অতিখিণা, তেহি ন কাতব্বং, কতম্পি অকতং হোতি. হত্থিনখা পন খুরা ন হোন্তি, তেহি ৰট্টতি. যেহি পন কাতুং ৰট্টতি, তেহি তত্থজাতকেহিপি উদ্ধরিত্ৰা গহিতকেহিপি ছেদং ৰা ৰেধং ৰা দস্সেন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং.

তত্থ সচেপি বীজানং পব্বতমত্তো রাসি রুক্খসহস্সং ৰা ছিন্দিত্ৰা একাবদ্ধং কত্ৰা উচ্ছূনং ৰা মহাভারো বন্ধিত্ৰা ঠপিতো হোতি, একস্মিং বীজে ৰা রুক্খসাখায ৰা উচ্ছুম্হি ৰা কপ্পিযে কতে সব্বং কতং হোতি. উচ্ছূ চ দারূনি চ একতো বদ্ধানি হোন্তি, উচ্ছুং কপ্পিযং করিস্সামীতি দারুং ৰিজ্ঝতি, ৰট্টতিযেৰ. সচে পন যায রজ্জুযা ৰা ৰল্লিযা ৰা বদ্ধানি, তং ৰিজ্ঝতি, ন ৰট্টতি. উচ্ছুখণ্ডানং পচ্ছিং পূরেত্ৰা আহরন্তি, একস্মিং খণ্ডে কপ্পিযে কতে সব্বং কতমেৰ হোতি. মরিচপক্কাদীহি মিস্সেত্ৰা ভত্তং আহরন্তি, ‘‘কপ্পিযং করোহী’’তি ৰুত্তে সচেপি ভত্তসিত্থে ৰিজ্ঝতি, ৰট্টতিযেৰ. তিলতণ্ডুলাদীসুপি এসেৰ নযো. যাগুযা পক্খিত্তানি পন একাবদ্ধানি হুত্ৰা ন সন্তিট্ঠন্তি, তত্থ একমেকং ৰিজ্ঝিত্ৰা কপ্পিযং কাতব্বমেৰ. কপিত্থফলাদীনং অন্তো মিঞ্জং কটাহং মুঞ্চিত্ৰা সঞ্চরতি, ভিন্দাপেত্ৰা কপ্পিযং কারাপেতব্বং. একাবদ্ধং হোতি, কটাহেপি কাতুং ৰট্টতি.

অসঞ্চিচ্চাতি পাসাণরুক্খাদীনি ৰা পৰট্টেন্তস্স সাখং ৰা কড্ঢন্তস্স কত্তরদণ্ডেন ৰা ভূমিং পহরিত্ৰা গচ্ছন্তস্স তিণানি ছিজ্জন্তি, তানি তেন ছিন্দিস্সামীতি এৰং সঞ্চিচ্চ অচ্ছিন্নত্তা অসঞ্চিচ্চ ছিন্নানি নাম হোন্তি. ইতি অসঞ্চিচ্চ ছিন্দন্তস্স অনাপত্তি.

অসতিযাতি অঞ্ঞৰিহিতো কেনচি সদ্ধিং কিঞ্চি কথেন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ৰা হত্থেন ৰা তিণং ৰা লতং ৰা ছিন্দন্তো তিট্ঠতি, এৰং অসতিযা ছিন্দন্তস্স অনাপত্তি.

অজানন্তস্সাতি এত্থব্ভন্তরে বীজগামোতি ৰা ভূতগামোতি ৰা ন জানাতি, ছিন্দামীতিপি ন জানাতি, কেৰলং ৰতিযা ৰা পলালপুঞ্জে ৰা নিখাদনং ৰা খণিত্তিং ৰা কুদালং ৰা সঙ্গোপনত্থায ঠপেতি, ডয্হমানহত্থো ৰা অগ্গিং পাতেতি, তত্র চে তিণানি ছিজ্জন্তি ৰা ডয্হন্তি ৰা অনাপত্তি. মনুস্সৰিগ্গহপারাজিকৰণ্ণনাযং পন সব্বঅট্ঠকথাসু ‘‘সচে ভিক্খু রুক্খেন ৰা অজ্ঝোত্থটো হোতি, ওপাতে ৰা পতিতো সক্কা চ হোতি রুক্খং ছিন্দিত্ৰা ভূমিং ৰা খণিত্ৰা নিক্খমিতুং, জীৰিতহেতুপি অত্তনা ন কাতব্বং. অঞ্ঞেন পন ভিক্খুনা ভূমিং ৰা খণিত্ৰা রুক্খং ৰা ছিন্দিত্ৰা অল্লরুক্খতো ৰা দণ্ডকং ছিন্দিত্ৰা তং রুক্খং পৰট্টেত্ৰা নিক্খামেতুং ৰট্টতি, অনাপত্তী’’তি ৰুত্তং. তত্থ কারণং ন দিস্সতি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দৰডাহে ডয্হমানে পটগ্গিং দাতুং, পরিত্তং কাতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৮৩) ইদং পন একমেৰ সুত্তং দিস্সতি. সচে এতস্স অনুলোমং ‘‘অত্তনো ন ৰট্টতি, অঞ্ঞস্স ৰট্টতী’’তি ইদং নানাকরণং ন সক্কা লদ্ধুং. অত্তনো অত্থায করোন্তো অত্তসিনেহেন অকুসলচিত্তেনেৰ করোতি, পরো পন কারুঞ্ঞেন, তস্মা অনাপত্তীতি চে. এতম্পি অকারণং. কুসলচিত্তেনাপি হি ইমং আপত্তিং আপজ্জতি. সব্বঅট্ঠকথাসু পন ৰুত্তত্তা ন সক্কা পটিসেধেতুং. গৰেসিতব্বা এত্থ যুত্তি. অট্ঠকথাচরিযানং ৰা সদ্ধায গন্তব্বন্তি. সেসং উত্তানমেৰ.

তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি. কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.

ভূতগামসিক্খাপদং পঠমং.