২. ভূতগামৰগ্গো
১. ভূতগামসিক্খাপদৰণ্ণনা
৮৯. সেনাসনৰগ্গস্স পঠমসিক্খাপদে – অনাদিযন্তোতি তস্সা ৰচনং অগণ্হন্তো. দারকস্স বাহুং আকোটেসীতি উক্খিত্তং ফরসুং নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তো মনুস্সানং চক্খুৰিসযাতীতে মহারাজসন্তিকা লদ্ধে রুক্খট্ঠকদিব্বৰিমানে নিপন্নস্স দারকস্স বাহুং থনমূলেযেৰ ছিন্দি. ন খো মেতং পতিরূপন্তিআদিম্হি অযং সঙ্খেপৰণ্ণনা – হিমৰন্তে কির পক্খদিৰসেসু দেৰতাসন্নিপাতো হোতি, তত্থ রুক্খধম্মং পুচ্ছন্তি – ‘‘ত্ৰং রুক্খধম্মে ঠিতা ন ঠিতা’’তি? রুক্খধম্মো নাম রুক্খে ছিজ্জমানে রুক্খদেৰতায মনোপদোসস্স অকরণং. তত্থ যা দেৰতা রুক্খধম্মে অট্ঠিতা হোতি, সা দেৰতাসন্নিপাতং পৰিসিতুং ন লভতি. ইতি সা দেৰতা ইমঞ্চ রুক্খধম্মে অট্ঠানপচ্চযং আদীনৰং অদ্দস, ভগৰতো চ সম্মুখা সুতপুব্বধম্মদেসনানুসারেন তথাগতস্স ছদ্দন্তাদিকালে পুব্বচরিতং অনুস্সরি. তেনস্সা এতদহোসি – ‘‘ন খো মেতং পতিরূপং…পে… ৰোরোপেয্য’’ন্তি. যংনূনাহং ভগৰতো এতমত্থং আরোচেয্যন্তি ইদং পনস্সা ‘‘অযং ভিক্খু সপিতিকো পুত্তো, অদ্ধা ভগৰা ইমং ইমস্স অজ্ঝাচারং সুত্ৰা মরিযাদং বন্ধিস্সতি, সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সতী’’তি পটিসঞ্চিক্খন্তিযা অহোসি. সচজ্জ ত্ৰং দেৰতেতি সচে অজ্জ ত্ৰং দেৰতে. পসৰেয্যাসীতি জনেয্যাসি উপ্পাদেয্যাসি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ভগৰা তং দেৰতং সঞ্ঞাপেন্তো –
‘‘যো ৰে উপ্পতিতং কোধং, রথং ভন্তংৰ ৰারযে;
তমহং সারথিং ব্রূমি, রস্মিগ্গাহো ইতরো জনো’’তি. (ধ. প. ২২২);
ইমং গাথমভাসি. গাথাপরিযোসানে সা দেৰতা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. পুন ভগৰা সম্পত্তপরিসায ধম্মং দেসেন্তো –
‘‘যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং, ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহি;
সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং, উরগো জিণ্ণমিৰত্তচং পুরাণ’’ন্তি. (সু. নি. ১);
ইমং গাথমভাসি. তত্র পঠমগাথা ধম্মপদে সঙ্গহং আরুল়্হা, দুতিযা সুত্তনিপাতে, ৰত্থু পন ৰিনযেতি. অথ ভগৰা ধম্মং দেসেন্তোযেৰ তস্সা দেৰতায ৰসনট্ঠানং আৰজ্জন্তো পতিরূপং ঠানং দিস্ৰা ‘‘গচ্ছ, দেৰতে, অসুকস্মিং ওকাসে রুক্খো ৰিৰিত্তো, তস্মিং উপগচ্ছা’’তি আহ. সো কির রুক্খো ন আল়ৰিরট্ঠে, জেতৰনস্স অন্তোপরিক্খেপে, যস্স দেৰপুত্তস্স পরিগ্গহো অহোসি, সো চুতো; তস্মা ‘‘ৰিৰিত্তো’’তি ৰুত্তো. ততো পট্ঠায চ পন সা দেৰতা সম্মাসম্বুদ্ধতো লদ্ধপরিহারা বুদ্ধুপট্ঠাযিকা অহোসি. যদা দেৰতাসমাগমো হোতি, তদা মহেসক্খদেৰতাসু আগচ্ছন্তীসু অঞ্ঞা অপ্পেসক্খা দেৰতা যাৰ মহাসমুদ্দচক্কৰাল়পব্বতা তাৰ পটিক্কমন্তি. অযং পন অত্তনো ৰসনট্ঠানে নিসীদিত্ৰাৰ ধম্মং সুণাতি. যম্পি পঠমযামে ভিক্খূ পঞ্হং পুচ্ছন্তি, মজ্ঝিমযামে দেৰতা, তং সব্বং তত্থেৰ নিসীদিত্ৰা সুণাতি. চত্তারো চ মহারাজানোপি ভগৰতো উপট্ঠানং আগন্ত্ৰা গচ্ছন্তা তং দেৰতং দিস্ৰাৰ গচ্ছন্তি.
৯০. ভূতগামপাতব্যতাযাতি এত্থ ভৰন্তি অহুৰুঞ্চাতি ভূতা; জাযন্তি ৰড্ঢন্তি জাতা ৰড্ঢিতা চাতি অত্থো. গামোতি রাসি; ভূতানং গামোতি ভূতগামো; ভূতা এৰ ৰা গামো ভূতগামো; পতিট্ঠিতহরিততিণরুক্খাদীনমেতং অধিৰচনং. পাতব্যস্স ভাৰো পাতব্যতা; ছেদনভেদনাদীহি যথারুচি পরিভুঞ্জিতব্বতাতি অত্থো. তস্সা ভূতগামপাতব্যতায; নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনং, ভূতগামপাতব্যতাহেতু, ভূতগামস্স ছেদনাদিপচ্চযা পাচিত্তিযন্তি অত্থো.
৯১. ইদানি তং ভূতগামং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ভূতগামো নাম পঞ্চ বীজজাতানীতিআদিমাহ. তত্থ ভূতগামো নামাতি ভূতগামং উদ্ধরিত্ৰা যস্মিং সতি ভূতগামো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পঞ্চ বীজজাতানী’’তি আহাতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ‘‘যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জাযন্তী’’তিআদীনি ন সমেন্তি. ন হি মূলবীজাদীনি মূলাদীসু জাযন্তি, মূলাদীসু জাযমানানি পন তানি বীজাকতানি, তস্মা এৰমেত্থ ৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা – ভূতগামো নামাতি ৰিভজিতব্বপদং. পঞ্চাতি তস্স ৰিভাগপরিচ্ছেদো. বীজজাতানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তস্সত্থো – বীজেহি জাতানি বীজজাতানি; রুক্খাদীনমেতং অধিৰচনং. অপরো নযো – বীজানি চ তানি ৰিজাতানি চ পসূতানি নিব্বত্তপণ্ণমূলানীতি বীজজাতানি. এতেন অল্লৰালিকাদীসু ঠপিতানং নিব্বত্তপণ্ণমূলানং সিঙ্গিৰেরাদীনং সঙ্গহো কতো হোতি.
ইদানি যেহি বীজেহি জাতত্তা রুক্খাদীনি বীজজাতানীতি ৰুত্তানি, তানি দস্সেন্তো ‘‘মূলবীজ’’ন্তিআদিমাহ. তেসং উদ্দেসো পাকটো এৰ. নিদ্দেসে যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জাযন্তি মূলে সঞ্জাযন্তীতি এত্থ বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতং, তস্মা এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি আলুৰকসেরুকমলুপ্পলপুণ্ডরীককুৰলযকন্দপাটলিমূলাদিভেদে মূলে গচ্ছৰল্লিরুক্খাদীনি জাযন্তি সঞ্জাযন্তি, তানি যম্হি মূলে জাযন্তি চেৰ সঞ্জাযন্তি চ তঞ্চ, পাল়িযং ৰুত্তং হলিদ্দাদি চ সব্বম্পি এতং মূলবীজং নাম. এসেৰ নযো খন্ধবীজাদীসু. যেৰাপনকখন্ধবীজেসু পনেত্থ অম্বাটকইন্দসালনুহীপাল়িভদ্দকণিকারাদীনি খন্ধবীজানি, অমূলৰল্লি চতুরস্সৰল্লিকণৰীরাদীনি ফল়ুবীজানি মকচিসুমনজযসুমনাদীনি অগ্গবীজানি, অম্বজম্বূপনসট্ঠিআদীনি বীজবীজানীতি দট্ঠব্বানি.
৯২. ইদানি যং ৰুত্তং ‘‘ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিয’’ন্তি তত্থ সঞ্ঞাৰসেন আপত্তানাপত্তিভেদং পাতব্যতাভেদঞ্চ দস্সেন্তো বীজে বীজসঞ্ঞীতিআদিমাহ. তত্থ যথা ‘‘সালীনং চেপি ওদনং ভুঞ্জতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৬) সালিতণ্ডুলানং ওদনো ‘‘সালীনং ওদনো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং বীজতো সম্ভূতো ভূতগামো ‘‘বীজ’’ন্তি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. যং পন ‘‘বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১০) ৰুত্তং ভূতগামপরিমোচনং কত্ৰা ঠপিতং বীজং, তং দুক্কটৰত্থু. অথ ৰা যদেতং ‘‘ভূতগামো নামা’’তি সিক্খাপদৰিভঙ্গস্স আদিপদং, তেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা যং বীজং ভূতগামো নাম হোতি, তস্মিং বীজে বীজসঞ্ঞী সত্থকাদীনি গহেত্ৰা সযং ৰা ছিন্দতি অঞ্ঞেন ৰা ছেদাপেতি, পাসাণাদীনি গহেত্ৰা সযং ৰা ভিন্দতি অঞ্ঞেন ৰা ভেদাপেতি, অগ্গিং উপসংহরিত্ৰা সযং ৰা পচতি অঞ্ঞেন ৰা পচাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. যথারুতং পন গহেত্ৰা ভূতগামৰিনিমুত্তস্স বীজস্স ছিন্দনাদিভেদায পাতব্যতায পাচিত্তিযং ন ৰত্তব্বং.
অযঞ্হেত্থ ৰিনিচ্ছযকথা – ভূতগামং ৰিকোপেন্তস্স পাচিত্তিযং ভূতগামপরিমোচিতং পঞ্চৰিধম্পি বীজগামং ৰিকোপেন্তস্স দুক্কটং. বীজগামভূতগামো নামেস অত্থি উদকট্ঠো, অত্থি থলট্ঠো. তত্থ উদকট্ঠো সাসপমত্তিকা তিলবীজকাদিভেদা সপণ্ণিকা অপণ্ণিকা চ সব্বা সেৰালজাতি অন্তমসো উদকপপ্পটকং উপাদায ‘‘ভূতগামো’’তি ৰেদিতব্বো. উদকপপ্পটকো নাম উপরি থদ্ধো ফরুসৰণ্ণো, হেট্ঠা মুদু নীলৰণ্ণো হোতি. তত্থ যস্স সেৰালস্স মূলং ওরূহিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠিতং, তস্স পথৰী ঠানং. যো উদকে সঞ্চরতি, তস্স উদকং. পথৰিযং পতিট্ঠিতং যত্থ কত্থচি ৰিকোপেন্তস্স উদ্ধরিত্ৰা ৰা ঠানন্তরং সঙ্কামেন্তস্স পাচিত্তিযং. উদকে সঞ্চরন্তং ৰিকোপেন্তস্সেৰ পাচিত্তিযং. হত্থেহি পন ইতো চিতো চ ৰিযূহিত্ৰা ন্হাযিতুং ৰট্টতি, সকলঞ্হি উদকং তস্স ঠানং. তস্মা ন সো এত্তাৰতা ঠানন্তরং সঙ্কামিতো হোতি. উদকতো পন উদকেন ৰিনা সঞ্চিচ্চ উক্খিপিতুং ন ৰট্টতি, উদকেন সদ্ধিং উক্খিপিত্ৰা পুন উদকে পক্খিপিতুং ৰট্টতি. পরিস্সাৰনন্তরেন নিক্খমতি, কপ্পিযং কারাপেত্ৰাৰ উদকং পরিভুঞ্জিতব্বং. উপ্পলিনীপদুমিনীআদীনি জলজৰল্লিতিণানি উদকতো উদ্ধরন্তস্স ৰা তত্থেৰ ৰিকোপেন্তস্স ৰা পাচিত্তিযং. পরেহি উপ্পাটিতানি ৰিকোপেন্তস্স দুক্কটং. তানি হি বীজগামে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তিলবীজকসাসপমত্তকসেৰালোপি উদকতো উদ্ধতো অমিলাতো অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতি. মহাপচ্চরিযাদীসু ‘‘অনন্তকতিলবীজকউদকপপ্পটকাদীনি দুক্কটৰত্থুকানী’’তি ৰুত্তং, তত্থ কারণং ন দিস্সতি. অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সম্পুণ্ণভূতগামো ন হোতি, তস্মা দুক্কট’’ন্তি ৰুত্তং, তম্পি ন সমেতি, ভূতগামে হি পাচিত্তিযং, বীজগামে দুক্কটং ৰুত্তং. অসম্পুণ্ণভূতগামো নাম ততিযো কোট্ঠাসো নেৰ পাল়িযং ন অট্ঠকথাসু আগতো. অথ এতং বীজগামসঙ্গহং গচ্ছিস্সতীতি, তম্পি ন যুত্তং, অভূতগামমূলত্তা তাদিসস্স বীজগামস্সাতি. অপিচ ‘‘গরুকলহুকেসু গরুকে ঠাতব্ব’’ন্তি এতং ৰিনযলক্খণং.
থলট্ঠে – ছিন্নরুক্খানং অৰসিট্ঠো হরিতখাণু নাম হোতি. তত্থ ককুধকরঞ্জপিযঙ্গুপনসাদীনং খাণু উদ্ধং ৰড্ঢতি, সো ভূতগামেন সঙ্গহিতো. তালনাল়িকেরাদীনং খাণু উদ্ধং ন ৰড্ঢতি, সো বীজগামেন সঙ্গহিতো. কদলিযা পন অফলিতায খাণু ভূতগামেন সঙ্গহিতো, ফলিতায বীজগামেন. কদলী পন ফলিতা যাৰ নীলপণ্ণা, তাৰ ভূতগামেনেৰ সঙ্গহিতা, তথা ফলিতো ৰেল়ু. যদা পন অগ্গতো পট্ঠায সুস্সতি, তদা বীজগামেন সঙ্গহং গচ্ছতি. কতরবীজগামেন? ফল়ুবীজগামেন. কিং ততো নিব্বত্ততি? ন কিঞ্চি. যদি হি নিব্বত্তেয্য, ভূতগামেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছেয্য. ইন্দসালাদিরুক্খে ছিন্দিত্ৰা রাসিং করোন্তি, কিঞ্চাপি রাসিকতদণ্ডকেহি রতনপ্পমাণাপি সাখা নিক্খমন্তি, বীজগামেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তত্থ মণ্ডপত্থায ৰা ৰতিঅত্থায ৰা ৰল্লিআরোপনত্থায ৰা ভূমিযং নিখণন্তি, মূলেসু চেৰ পণ্ণেসু চ নিগ্গতেসু পুন ভূতগামসঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. মূলমত্তেসু পন পণ্ণমত্তেসু ৰা নিগ্গতেসু বীজগামেন সঙ্গহিতা এৰ.
যানি কানিচি বীজানি পথৰিযং ৰা উদকেন সিঞ্চিত্ৰা ঠপিতানি, কপালাদীসু ৰা অল্লপংসুং পক্খিপিত্ৰা নিক্খিত্তানি হোন্তি, সব্বানি মূলমত্তে পণ্ণমত্তে ৰা নিগ্গতেপি বীজানিযেৰ. সচেপি মূলানি চ উপরি অঙ্কুরো চ নিগ্গচ্ছতি, যাৰ অঙ্কুরো হরিতো ন হোতি, তাৰ বীজানিযেৰ. মুগ্গাদীনং পন পণ্ণেসু উট্ঠিতেসু ৰীহিআদীনং ৰা অঙ্কুরে হরিতে নীলপণ্ণৰণ্ণে জাতে ভূতগামসঙ্গহং গচ্ছন্তি. তালট্ঠীনং পঠমং সূকরদাঠা ৰিয মূলং নিগ্গচ্ছতি. নিগ্গতেপি যাৰ উপরি পত্তৰট্টি ন নিগ্গচ্ছতি, তাৰ বীজগামোযেৰ. নাল়িকেরস্স তচং ভিন্দিত্ৰা দন্তসূচি ৰিয অঙ্কুরো নিগ্গচ্ছতি, যাৰ মিগসিঙ্গসদিসা নীলপত্তৰট্টি ন হোতি, তাৰ বীজগামোযেৰ. মূলে অনিগ্গতেপি তাদিসায পত্তৰট্টিযা জাতায অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতি.
অম্বট্ঠিআদীনি ৰীহিআদীহি ৰিনিচ্ছিনিতব্বানি. ৰন্দাকা ৰা অঞ্ঞা ৰা যা কাচি রুক্খে জাযিত্ৰা রুক্খং ওত্থরতি, রুক্খোৰ তস্সা ঠানং, তং ৰিকোপেন্তস্স ৰা ততো উদ্ধরন্তস্স ৰা পাচিত্তিযং. একা অমূলিকা লতা হোতি, অঙ্গুলিৰেঠকো ৰিয ৰনপ্পগুম্বদণ্ডকে ৰেঠেতি, তস্সাপি অযমেৰ ৰিনিচ্ছযো. গেহমুখপাকারৰেদিকাচেতিযাদীসু নীলৰণ্ণো সেৰালো হোতি, যাৰ দ্ৰে তীণি পত্তানি ন সঞ্জাযন্তি তাৰ অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতি. পত্তেসু জাতেসু পাচিত্তিযৰত্থু. তস্মা তাদিসেসু ঠানেসু সুধালেপম্পি দাতুং ন ৰট্টতি. অনুপসম্পন্নেন লিত্তস্স উপরিস্নেহলেপো দাতুং ৰট্টতি. সচে নিদাঘসমযে সুক্খসেৰালো তিট্ঠতি, তং সম্মুঞ্জনীআদীহি ঘংসিত্ৰা অপনেতুং ৰট্টতি. পানীযঘটাদীনং বহি সেৰালো দুক্কটৰত্থু, অন্তো অব্বোহারিকো. দন্তকট্ঠপূৰাদীসু কণ্ণকম্পি অব্বোহারিকমেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সচে গেরুকপরিকম্মকতা ভিত্তি কণ্ণকিতা হোতি, চোল়কং তেমেত্ৰা পীল়েত্ৰা পমজ্জিতব্বা’’তি (মহাৰ. ৬৬).
পাসাণজাতিপাসাণদদ্দুসেৰালসেলেয্যকাদীনি অহরিতৰণ্ণানি অপত্তকানি চ দুক্কটৰত্থুকানি. অহিচ্ছত্তকং যাৰ মকুল়ং হোতি, তাৰ দুক্কটৰত্থু. পুপ্ফিতকালতো পট্ঠায অব্বোহারিকং. অল্লরুক্খতো পন অহিচ্ছত্তকং গণ্হন্তো রুক্খত্তচং ৰিকোপেতি, তস্মা তত্থ পাচিত্তিযং. রুক্খপপ্পটিকাযপি এসেৰ নযো. যা পন ইন্দসালককুধাদীনং পপ্পটিকা রুক্খতো মুচ্চিত্ৰা তিট্ঠতি, তং গণ্হন্তস্স অনাপত্তি. নিয্যাসম্পি রুক্খতো মুচ্চিত্ৰা ঠিতং সুক্খরুক্খে ৰা লগ্গং গণ্হিতুং ৰট্টতি. অল্লরুক্খতো ন ৰট্টতি. লাখাযপি এসেৰ নযো. রুক্খং চালেত্ৰা পণ্ডুপলাসং ৰা পরিণতকণিকারাদিপুপ্ফং ৰা পাতেন্তস্স পাচিত্তিযমেৰ. হত্থকুক্কুচ্চেন মুদুকেসু ইন্দসালনুহীখন্ধাদীসু ৰা তত্থজাতকতালপণ্ণাদীসু ৰা অক্খরং ছিন্দন্তস্সাপি এসেৰ নযো.
সামণেরানং পুপ্ফং ওচিনন্তানং সাখং ওনামেত্ৰা দাতুং ৰট্টতি. তেহি পন পুপ্ফেহি পানীযং ন ৰাসেতব্বং. পানীযৰাসত্থিকেন সামণেরং উক্খিপিত্ৰা ওচিনাপেতব্বানি. ফলসাখাপি অত্তনা খাদিতুকামেন ন ওনামেতব্বা. সামণেরং উক্খিপিত্ৰা ফলং গাহাপেতব্বং. যংকিঞ্চি গচ্ছং ৰা লতং ৰা উপ্পাটেন্তেহি সামণেরেহি সদ্ধিং গহেত্ৰা আকড্ঢিতুং ন ৰট্টতি. তেসং পন উস্সাহজননত্থং অনাকড্ঢন্তেন কড্ঢনাকারং দস্সেন্তেন ৰিয অগ্গে গহেতুং ৰট্টতি. যেসং রুক্খানং সাখা রুহতি, তেসং সাখং মক্খিকাবীজনাদীনং অত্থায কপ্পিযং অকারাপেত্ৰা গহিতং তচে ৰা পত্তে ৰা অন্তমসো নখেনপি ৰিলিখন্তস্স দুক্কটং. অল্লসিঙ্গিৰেরাদীসুপি এসেৰ নযো. সচে পন কপ্পিযং কারাপেত্ৰা সীতলে পদেসে ঠপিতস্স মূলং সঞ্জাযতি, উপরিভাগে ছিন্দিতুং ৰট্টতি. সচে অঙ্কুরো জাযতি, হেট্ঠাভাগে ছিন্দিতুং ৰট্টতি. মূলে চ নীলঙ্কুরে চ জাতে ন ৰট্টতি.
ছিন্দতি ৰা ছেদাপেতি ৰাতি অন্তমসো সম্মুঞ্জনোসলাকাযপি তিণানি ছিন্দিস্সামীতি ভূমিং সম্মজ্জন্তো সযং ৰা ছিন্দতি, অঞ্ঞেন ৰা ছেদাপেতি. ভিন্দতি ৰা ভেদাপেতি ৰাতি অন্তমসো চঙ্কমন্তোপি ছিজ্জনকং ছিজ্জতু, ভিজ্জনকং ভিজ্জতু, চঙ্কমিতট্ঠানং দস্সেস্সামীতি সঞ্চিচ্চ পাদেহি অক্কমন্তো তিণৰল্লিআদীনি সযং ৰা ভিন্দতি অঞ্ঞেন ৰা ভেদাপেতি. সচেপি হি তিণং ৰা লতং ৰা গণ্ঠিং করোন্তস্স ভিজ্জতি, গণ্ঠিপি ন কাতব্বো. তালরুক্খাদীসু পন চোরানং অনারুহনত্থায দারুমক্কটকং আকোটেন্তি, কণ্টকে বন্ধন্তি, ভিক্খুস্স এৰং কাতুং ন ৰট্টতি. সচে দারুমক্কটকো রুক্খে অল্লীনমত্তোৰ হোতি, রুক্খং ন পীল়েতি, ৰট্টতি. ‘‘রুক্খং ছিন্দ, লতং ছিন্দ, কন্দং ৰা মূলং ৰা উপ্পাটেহী’’তি ৰত্তুম্পি ৰট্টতি, অনিযামিতত্তা. নিযামেত্ৰা পন ‘‘ইমং রুক্খং ছিন্দা’’তিআদি ৰত্তুং ন ৰট্টতি. নামং গহেত্ৰাপি ‘‘অম্বরুক্খং চতুরস্সৰল্লিং আলুৰকন্দং মুঞ্জতিণং অসুকরুক্খচ্ছল্লিং ছিন্দ ভিন্দ উপ্পাটেহী’’তিআদিৰচনম্পি অনিযামিতমেৰ হোতি. ‘‘ইমং অম্বরুক্খ’’ন্তিআদিৰচনমেৰ হি নিযামিতং নাম, তং ন ৰট্টতি.
পচতি ৰা পচাপেতি ৰাতি অন্তমসো পত্তম্পি পচিতুকামো তিণাদীনং উপরি সঞ্চিচ্চ অগ্গিং করোন্তো সযং ৰা পচতি, অঞ্ঞেন ৰা পচাপেতীতি সব্বং পথৰীখণনসিক্খাপদে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. অনিযামেত্ৰা পন ‘‘মুগ্গে পচ, মাসে পচা’’তিআদি ৰত্তুং ৰট্টতি. ‘‘ইমে মুগ্গে পচ, ইমে মাসে পচা’’তি এৰং ৰত্তুং ন ৰট্টতি.
অনাপত্তি ইমং জানাতিআদীসু ‘‘ইমং মূলভেসজ্জং জান, ইমং মূলং ৰা পণ্ণং ৰা দেহি, ইমং রুক্খং ৰা লতং ৰা আহর, ইমিনা পুপ্ফেন ৰা ফলেন ৰা পণ্ণেন ৰা অত্থো, ইমং রুক্খং ৰা লতং ৰা ফলং ৰা কপ্পিযং করোহী’’তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. এত্তাৰতা ভূতগামপরিমোচনং কতং হোতি. পরিভুঞ্জন্তেন পন বীজগামপরিমোচনত্থং পুন কপ্পিযং কারেতব্বং.
কপ্পিযকরণঞ্চেত্থ ইমিনা সুত্তানুসারেন ৰেদিতব্বং – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতুং অগ্গিপরিজিতং সত্থপরিজিতং নখপরিজিতং অবীজং নিব্বট্টবীজমেৰ পঞ্চম’’ন্তি. তত্থ ‘‘অগ্গিপরিজিত’’ন্তি অগ্গিনা পরিজিতং অধিভূতং দড্ঢং ফুট্ঠন্তি অত্থো. ‘‘সত্থপরিজিত’’ন্তি সত্থেন পরিজিতং অধিভূতং ছিন্নং ৰিদ্ধং ৰাতি অত্থো. এস নযো নখপরিজিতে. অবীজনিব্বট্টবীজানি সযমেৰ কপ্পিযানি. অগ্গিনা কপ্পিযং করোন্তেন কট্ঠগ্গিগোমযগ্গিআদীসু যেন কেনচি অন্তমসো লোহখণ্ডেনপি আদিত্তেন কপ্পিযং কাতব্বং. তঞ্চ খো একদেসে ফুসন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং. সত্থেন করোন্তেন যস্স কস্সচি লোহমযসত্থস্স অন্তমসো সূচিনখচ্ছেদনানম্পি তুণ্ডেন ৰা ধারায ৰা ছেদং ৰা ৰেধং ৰা দস্সেন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং. নখেন কপ্পিযং করোন্তেন পূতিনখেন ন কাতব্বং. মনুস্সানং পন সীহব্যগ্ঘদীপিমক্কটাদীনং সকুন্তানঞ্চ নখা তিখিণা হোন্তি, তেহি কাতব্বং. অস্সমহিংসসূকরমিগগোরূপাদীনং খুরা অতিখিণা, তেহি ন কাতব্বং, কতম্পি অকতং হোতি. হত্থিনখা পন খুরা ন হোন্তি, তেহি ৰট্টতি. যেহি পন কাতুং ৰট্টতি, তেহি তত্থজাতকেহিপি উদ্ধরিত্ৰা গহিতকেহিপি ছেদং ৰা ৰেধং ৰা দস্সেন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং.
তত্থ সচেপি বীজানং পব্বতমত্তো রাসি রুক্খসহস্সং ৰা ছিন্দিত্ৰা একাবদ্ধং কত্ৰা উচ্ছূনং ৰা মহাভারো বন্ধিত্ৰা ঠপিতো হোতি, একস্মিং বীজে ৰা রুক্খসাখায ৰা উচ্ছুম্হি ৰা কপ্পিযে কতে সব্বং কতং হোতি. উচ্ছূ চ দারূনি চ একতো বদ্ধানি হোন্তি, উচ্ছুং কপ্পিযং করিস্সামীতি দারুং ৰিজ্ঝতি, ৰট্টতিযেৰ. সচে পন যায রজ্জুযা ৰা ৰল্লিযা ৰা বদ্ধানি, তং ৰিজ্ঝতি, ন ৰট্টতি. উচ্ছুখণ্ডানং পচ্ছিং পূরেত্ৰা আহরন্তি, একস্মিং খণ্ডে কপ্পিযে কতে সব্বং কতমেৰ হোতি. মরিচপক্কাদীহি মিস্সেত্ৰা ভত্তং আহরন্তি, ‘‘কপ্পিযং করোহী’’তি ৰুত্তে সচেপি ভত্তসিত্থে ৰিজ্ঝতি, ৰট্টতিযেৰ. তিলতণ্ডুলাদীসুপি এসেৰ নযো. যাগুযা পক্খিত্তানি পন একাবদ্ধানি হুত্ৰা ন সন্তিট্ঠন্তি, তত্থ একমেকং ৰিজ্ঝিত্ৰা কপ্পিযং কাতব্বমেৰ. কপিত্থফলাদীনং অন্তো মিঞ্জং কটাহং মুঞ্চিত্ৰা সঞ্চরতি, ভিন্দাপেত্ৰা কপ্পিযং কারাপেতব্বং. একাবদ্ধং হোতি, কটাহেপি কাতুং ৰট্টতি.
অসঞ্চিচ্চাতি পাসাণরুক্খাদীনি ৰা পৰট্টেন্তস্স সাখং ৰা কড্ঢন্তস্স কত্তরদণ্ডেন ৰা ভূমিং পহরিত্ৰা গচ্ছন্তস্স তিণানি ছিজ্জন্তি, তানি তেন ছিন্দিস্সামীতি এৰং সঞ্চিচ্চ অচ্ছিন্নত্তা অসঞ্চিচ্চ ছিন্নানি নাম হোন্তি. ইতি অসঞ্চিচ্চ ছিন্দন্তস্স অনাপত্তি.
অসতিযাতি অঞ্ঞৰিহিতো কেনচি সদ্ধিং কিঞ্চি কথেন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ৰা হত্থেন ৰা তিণং ৰা লতং ৰা ছিন্দন্তো তিট্ঠতি, এৰং অসতিযা ছিন্দন্তস্স অনাপত্তি.
অজানন্তস্সাতি এত্থব্ভন্তরে বীজগামোতি ৰা ভূতগামোতি ৰা ন জানাতি, ছিন্দামীতিপি ন জানাতি, কেৰলং ৰতিযা ৰা পলালপুঞ্জে ৰা নিখাদনং ৰা খণিত্তিং ৰা কুদালং ৰা সঙ্গোপনত্থায ঠপেতি, ডয্হমানহত্থো ৰা অগ্গিং পাতেতি, তত্র চে তিণানি ছিজ্জন্তি ৰা ডয্হন্তি ৰা অনাপত্তি. মনুস্সৰিগ্গহপারাজিকৰণ্ণনাযং পন সব্বঅট্ঠকথাসু ‘‘সচে ভিক্খু রুক্খেন ৰা অজ্ঝোত্থটো হোতি, ওপাতে ৰা পতিতো সক্কা চ হোতি রুক্খং ছিন্দিত্ৰা ভূমিং ৰা খণিত্ৰা নিক্খমিতুং, জীৰিতহেতুপি অত্তনা ন কাতব্বং. অঞ্ঞেন পন ভিক্খুনা ভূমিং ৰা খণিত্ৰা রুক্খং ৰা ছিন্দিত্ৰা অল্লরুক্খতো ৰা দণ্ডকং ছিন্দিত্ৰা তং রুক্খং পৰট্টেত্ৰা নিক্খামেতুং ৰট্টতি, অনাপত্তী’’তি ৰুত্তং. তত্থ কারণং ন দিস্সতি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দৰডাহে ডয্হমানে পটগ্গিং দাতুং, পরিত্তং কাতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৮৩) ইদং পন একমেৰ সুত্তং দিস্সতি. সচে এতস্স অনুলোমং ‘‘অত্তনো ন ৰট্টতি, অঞ্ঞস্স ৰট্টতী’’তি ইদং নানাকরণং ন সক্কা লদ্ধুং. অত্তনো অত্থায করোন্তো অত্তসিনেহেন অকুসলচিত্তেনেৰ করোতি, পরো পন কারুঞ্ঞেন, তস্মা অনাপত্তীতি চে. এতম্পি অকারণং. কুসলচিত্তেনাপি হি ইমং আপত্তিং আপজ্জতি. সব্বঅট্ঠকথাসু পন ৰুত্তত্তা ন সক্কা পটিসেধেতুং. গৰেসিতব্বা এত্থ যুত্তি. অট্ঠকথাচরিযানং ৰা সদ্ধায গন্তব্বন্তি. সেসং উত্তানমেৰ.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি. কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
ভূতগামসিক্খাপদং পঠমং.
২. অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদৰণ্ণনা
৯৪. দুতিযসিক্খাপদে – অনাচারং আচরিত্ৰাতি অকাতব্বং কত্ৰা; কাযৰচীদ্ৰারেসু আপত্তিং আপজ্জিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতীতি অঞ্ঞেন ৰচনেন অঞ্ঞং ৰচনং পটিচরতি পটিচ্ছাদেতি অজ্ঝোত্থরতি; ইদানি তং পটিচরণৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘কো আপন্নো’’তিআদিমাহ. তত্রাযং ৰচনসম্বন্ধো – সো কির কিঞ্চি ৰীতিক্কমং দিস্ৰা ‘‘আৰুসো, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি সঙ্ঘমজ্ঝে আপত্তিযা অনুযুঞ্জিযমানো ‘‘কো আপন্নো’’তি ৰদতি. ‘‘ততো ত্ৰ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অহং কিং আপন্নো’’তি ৰদতি. অথ ‘‘পাচিত্তিযং ৰা দুক্কটং ৰা’’তি ৰুত্তে ৰত্থুং পুচ্ছন্তো ‘‘অহং কিস্মিং আপন্নো’’তি ৰদতি. ততো ‘‘অসুকস্মিং নাম ৰত্থুস্মি’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অহং কথং আপন্নো, কিং করোন্তো আপন্নোম্হী’’তি পুচ্ছতি. অথ ‘‘ইদং নাম করোন্তো আপন্নো’’তি ৰুত্তে ‘‘কং ভণথা’’তি ৰদতি. ততো ‘‘তং ভণামা’’তি ৰুত্তে ‘‘কিং ভণথা’’তি ৰদতি.
অপিচেত্থ অযং পাল়িমুত্তকোপি অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণৰিধি – ভিক্খূহি ‘‘তৰ সিপাটিকায কহাপণো দিট্ঠো, কিস্সেৰমসারুপ্পং করোসী’’তি ৰুত্তো ‘‘সুদিট্ঠং, ভন্তে, ন পনেসো কহাপণো; তিপুমণ্ডলং এত’’ন্তি ভণন্তো ৰা ‘‘ত্ৰং সুরং পিৰন্তো দিট্ঠো, কিস্সেৰং করোসী’’তি ৰুত্তো ‘‘সুদিট্ঠো, ভন্তে, ন পনেসা সুরা, ভেসজ্জত্থায সম্পাদিতং অরিট্ঠ’’ন্তি ভণন্তো ৰা ‘‘ত্ৰং পটিচ্ছন্নে আসনে মাতুগামেন সদ্ধিং নিসিন্নো দিট্ঠো, কিস্সেৰমসারুপ্পং করোসী’’তি ৰুত্তো ‘‘যেন দিট্ঠং সুদিট্ঠং, ৰিঞ্ঞূ পনেত্থ দুতিযো অত্থি, সো কিস্স ন দিট্ঠো’’তি ভণন্তো ৰা, ‘‘ঈদিসং তযা কিঞ্চি দিট্ঠ’’ন্তি পুট্ঠো ‘‘ন সুণামী’’তি সোতমুপনেন্তো ৰা, সোতদ্ৰারে পুচ্ছন্তানং চক্খুং উপনেন্তো ৰা, অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতীতি ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞৰাদকং রোপেতূতি অঞ্ঞৰাদকং আরোপেতু; পতিট্ঠাপেতূতি অত্থো. ৰিহেসকং রোপেতূতি এতস্মিম্পি এসেৰ নযো.
৯৮. অঞ্ঞৰাদকে ৰিহেসকে পাচিত্তিযন্তি এত্থ অঞ্ঞং ৰদতীতি অঞ্ঞৰাদকং; অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণস্সেতং নামং. ৰিহেসেতীতি ৰিহেসকং; তুণ্হীভূতস্সেতং নামং, তস্মিং অঞ্ঞৰাদকে ৰিহেসকে. পাচিত্তিযন্তি ৰত্থুদ্ৰযে পাচিত্তিযদ্ৰযং ৰুত্তং.
১০০. অরোপিতে অঞ্ঞৰাদকেতি কম্মৰাচায অনারোপিতে অঞ্ঞৰাদকে. অরোপিতে ৰিহেসকেতি এতস্মিম্পি এসেৰ নযো.
১০১. ধম্মকম্মে ধম্মকম্মসঞ্ঞীতিআদীসু যং তং অঞ্ঞৰাদকৰিহেসকরোপনকম্মং কতং, তঞ্চে ধম্মকম্মং হোতি, সো চ ভিক্খু তস্মিং ধম্মকম্মসঞ্ঞী অঞ্ঞৰাদকঞ্চ ৰিহেসকঞ্চ করোতি, অথস্স তস্মিং অঞ্ঞৰাদকে চ ৰিহেসকে চ আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
১০২. অজানন্তো পুচ্ছতীতি আপত্তিং ৰা আপন্নভাৰং অজানন্তোযেৰ ‘‘কিং তুম্হে ভণথ, অহং ন জানামী’’তি পুচ্ছতি. গিলানো ৰা ন কথেতীতি মুখে তাদিসো ব্যাধি হোতি, যেন কথেতুং ন সক্কোতি. সঙ্ঘস্স ভণ্ডনং ৰাতিআদীসু সঙ্ঘমজ্ঝে কথিতে তপ্পচ্চযা সঙ্ঘস্স ভণ্ডনং ৰা কলহো ৰা ৰিৰাদো ৰা ভৰিস্সতি, সো মা অহোসীতি মঞ্ঞমানো ন কথেতীতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সেসং উত্তানমেৰাতি.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, সিযা কিরিযং, সিযা অকিরিযং, অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরন্তস্স হি কিরিযং হোতি, তুণ্হীভাৰেন ৰিহেসন্তস্স অকিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, দুক্খৰেদনন্তি.
অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদং দুতিযং.
৩. উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৰণ্ণনা
১০৩. ততিযসিক্খাপদে – দব্বং মল্লপুত্তং ভিক্খূ উজ্ঝাপেন্তীতি ‘‘ছন্দায দব্বো মল্লপুত্তো’’তিআদীনি ৰদন্তা তং আযস্মন্তং তেহি ভিক্খূহি অৰজানাপেন্তি, অৰঞ্ঞায ওলোকাপেন্তি, লামকতো ৰা চিন্তাপেন্তী’’তি অত্থো. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থানুসারেন ৰেদিতব্বং. ওজ্ঝাপেন্তীতিপি পাঠো. অযমেৰত্থো. ছন্দাযাতি ছন্দেন পক্খপাতেন; অত্তনো অত্তনো সন্দিট্ঠসম্ভত্তানং পণীতানি পঞ্ঞপেতীতি অধিপ্পাযো. খিয্যন্তীতি ‘‘ছন্দায দব্বো মল্লপুত্তো’’তিআদীনি ৰদন্তা পকাসেন্তি.
১০৫. উজ্ঝাপনকে খিয্যনকে পাচিত্তিযন্তি এত্থ যেন ৰচনেন উজ্ঝাপেন্তি, তং উজ্ঝাপনকং. যেন চ খিয্যন্তি তং খিয্যনকং. তস্মিং উজ্ঝাপনকে খিয্যনকে. পাচিত্তিযন্তি ৰত্থুদ্ৰযে পাচিত্তিযদ্ৰযং ৰুত্তং.
১০৬. উজ্ঝাপনকং নাম উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মতং সেনাসনপঞ্ঞাপকং ৰা…পে… অপ্পমত্তকৰিস্সজ্জনকং ৰাতি এতেসং পদানং ‘‘মঙ্কুকত্তুকামো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. অৰণ্ণং কত্তুকামো অযসং কত্তুকামোতি ইমেসং পন ৰসেন উপসম্পন্নন্তিআদীসু ‘‘উপসম্পন্নস্সা’’তি এৰং ৰিভত্তিৰিপরিণামো কাতব্বো. উজ্ঝাপেতি ৰা খিয্যতি ৰা আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি এত্থ পন যস্মা ‘‘খিয্যনকং নামা’’তি এৰং মাতিকাপদং উদ্ধরিত্ৰাপি ‘‘উজ্ঝাপনকং নামা’’তি ইমস্স পদস্স ৰুত্তৰিভঙ্গোযেৰ ৰত্তব্বো হোতি, অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদে ৰিয অঞ্ঞো ৰিসেসো নত্থি, তস্মা তং ৰিসুং অনুদ্ধরিত্ৰা অৰিভজিত্ৰা নিগমনমেৰ একতো কতন্তি ৰেদিতব্বং. ধম্মকম্মে ধম্মকম্মসঞ্ঞীতিআদীসু যং তস্স উপসম্পন্নস্স সম্মুতিকম্মং কতং তঞ্চে ধম্মকম্মং হোতি, সো চ ভিক্খু তস্মিং ধম্মকম্মসঞ্ঞী উজ্ঝাপনকঞ্চ খিয্যনকঞ্চ করোতি, অথস্স তস্মিং উজ্ঝাপনকে চ খিয্যনকে চ আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
অনুপসম্পন্নং উজ্ঝাপেতি ৰা খিয্যতি ৰাতি এত্থ উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মতং অঞ্ঞং অনুপসম্পন্নং উজ্ঝাপেতি অৰজানাপেতি, তস্স ৰা তং সন্তিকে খিয্যতীতি অত্থো. উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন অসম্মতন্তি কম্মৰাচায অসম্মতং কেৰলং ‘‘তৰেসো ভারো’’তি সঙ্ঘেন আরোপিতভারং ভিক্খূনং ৰা ফাসুৰিহারত্থায সযমেৰ তং ভারং ৰহন্তং, যত্র ৰা দ্ৰে তযো ভিক্খূ ৰিহরন্তি, তত্র ৰা তাদিসং কম্মং করোন্তন্তি অধিপ্পাযো. অনুপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মতং ৰা অসম্মতং ৰাতি এত্থ পন কিঞ্চাপি অনুপসম্পন্নস্স তেরস সম্মুতিযো দাতুং ন ৰট্টন্তি. অথ খো উপসম্পন্নকালে লদ্ধসম্মুতিকো পচ্ছা অনুপসম্পন্নভাৰে ঠিতো, তং সন্ধায ‘‘সঙ্ঘেন সম্মতং ৰা’’তি ৰুত্তং. যস্স পন ব্যত্তস্স সামণেরস্স কেৰলং সঙ্ঘেন ৰা সম্মতেন ৰা ভিক্খুনা ‘‘ত্ৰং ইদং কম্মং করোহী’’তি ভারো কতো, তাদিসং সন্ধায ‘‘অসম্মতং ৰা’’তি ৰুত্তং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, দুক্খৰেদনন্তি.
উজ্ঝাপনকসিক্খাপদং ততিযং.
৪. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১০৮. চতুত্থসিক্খাপদে – হেমন্তিকে কালেতি হেমন্তকালে হিমপাতসমযে. কাযং ওতাপেন্তাতি মঞ্চপীঠাদীসু নিসিন্না বালাতপেন কাযং ওতাপেন্তা. কালে আরোচিতেতি যাগুভত্তাদীসু যস্স কস্সচি কালে আরোচিতে. ওৰট্ঠং হোতীতি হিমৰস্সেন ওৰট্ঠং তিন্তং হোতি.
১১০. অৰস্সিকসঙ্কেতেতি ৰস্সিকৰস্সানমাসাতি এৰং অপঞ্ঞত্তে চত্তারো হেমন্তিকে চত্তারো চ গিম্হিকে অট্ঠ মাসেতি অত্থো. মণ্ডপে ৰাতি সাখামণ্ডপে ৰা পদরমণ্ডপে ৰা. রুক্খমূলে ৰাতি যস্স কস্সচি রুক্খস্স হেট্ঠা. যত্থ কাকা ৰা কুললা ৰা ন ঊহদন্তীতি যত্থ ধুৰনিৰাসেন কুলাৰকে কত্ৰা ৰসমানা এতে কাককুললা ৰা অঞ্ঞে ৰা সকুন্তা তং সেনাসনং ন ঊহদন্তি, তাদিসে রুক্খমূলে নিক্খিপিতুং অনুজানামীতি. তস্মা যত্থ গোচরপ্পসুতা সকুন্তা ৰিস্সমিত্ৰা গচ্ছন্তি, তস্স রুক্খস্স মূলে নিক্খিপিতুং ৰট্টতি. যস্মিং পন ধুৰনিৰাসেন কুলাৰকে কত্ৰা ৰসন্তি, তস্স রুক্খস্স মূলে ন নিক্খিপিতব্বং. ‘‘অট্ঠ মাসে’’তি ৰচনতো যেসু জনপদেসু ৰস্সকালে ন ৰস্সতি, তেসুপি চত্তারো মাসে নিক্খিপিতুং ন ৰট্টতিযেৰ. ‘‘অৰস্সিকসঙ্কেতে’’তি ৰচনতো যত্থ হেমন্তে দেৰো ৰস্সতি, তত্থ হেমন্তেপি অজ্ঝোকাসে নিক্খিপিতুং ন ৰট্টতি. গিম্হে পন সব্বত্থ ৰিগতৰলাহকং ৰিসুদ্ধং নভং হোতি, এৰরূপে কালে কেনচিদেৰ করণীযেন অজ্ঝোকাসে মঞ্চপীঠং নিক্খিপিতুং ৰট্টতি.
অব্ভোকাসিকেনাপি ৰত্তং জানিতব্বং, তস্স হি সচে পুগ্গলিকমঞ্চকো অত্থি, তত্থেৰ সযিতব্বং. সঙ্ঘিকং গণ্হন্তেন ৰেত্তেন ৰা ৰাকেন ৰা ৰীতমঞ্চকো গহেতব্বো. তস্মিং অসতি পুরাণমঞ্চকো গহেতব্বো. তস্মিম্পি অসতি নৰৰাযিমো ৰা ওনদ্ধকো ৰা গহেতব্বো. গহেত্ৰা চ পন ‘‘অহং উক্কট্ঠরুক্খমূলিকো উক্কট্ঠঅব্ভোকাসিকো’’তি চীৰরকুটিম্পি অকত্ৰা অসমযে অজ্ঝোকাসে রুক্খমূলে ৰা পঞ্ঞপেত্ৰা নিপজ্জিতুং ন ৰট্টতি. সচে পন চতুগ্গুণেনপি চীৰরেন কতকুটি অতেমেন্তং রক্খিতুং ন সক্কোতি, সত্তাহৰদ্দলিকাদীনি ভৰন্তি, ভিক্খুনো কাযানুগতিকত্তা ৰট্টতি.
অরঞ্ঞে পণ্ণকুটীসু ৰসন্তানং সীলসম্পদায পসন্নচিত্তা মনুস্সা নৰং মঞ্চপীঠং দেন্তি ‘‘সঙ্ঘিকপরিভোগেন পরিভুঞ্জথা’’তি ৰসিত্ৰা গচ্ছন্তেহি সামন্তৰিহারে সভাগভিক্খূনং পেসেত্ৰা গন্তব্বং, সভাগানং অভাৰে অনোৰস্সকে নিক্খিপিত্ৰা গন্তব্বং, অনোৰস্সকে অসতি রুক্খে লগ্গেত্ৰা গন্তব্বং. চেতিযঙ্গণে সম্মজ্জনিং গহেত্ৰা ভোজনসালঙ্গণং ৰা উপোসথাগারঙ্গণং ৰা পরিৰেণদিৰাট্ঠানঅগ্গিসালাদীসু ৰা অঞ্ঞতরং সম্মজ্জিত্ৰা ধোৰিত্ৰা পুন সম্মজ্জনীমাল়কেযেৰ ঠপেতব্বা. উপোসথাগারাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং গহেত্ৰা অৰসেসানি সম্মজ্জন্তস্সাপি এসেৰ নযো.
যো পন ভিক্খাচারমগ্গং সম্মজ্জন্তোৰ গন্তুকামো হোতি, তেন সম্মজ্জিত্ৰা সচে অন্তরামগ্গে সালা অত্থি, তত্থ ঠপেতব্বা. সচে নত্থি, ৰলাহকানং অনুট্ঠিতভাৰং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘যাৰাহং গামতো নিক্খমামি, তাৰ ন ৰস্সিস্সতী’’তি জানন্তেন যত্থ কত্থচি নিক্খিপিত্ৰা পুন পচ্চাগচ্ছন্তেন পাকতিকট্ঠানে ঠপেতব্বা. সচে ৰস্সিস্সতীতি জানন্তো অজ্ঝোকাসে ঠপেতি, দুক্কটন্তি মহাপচ্চরিযং ৰুত্তং. সচে পন তত্র তত্রেৰ সম্মজ্জনত্থায সম্মজ্জনী নিক্খিত্তা হোতি, তং তং ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা তত্র তত্রেৰ নিক্খিপিতুং ৰট্টতি. আসনসালং সম্মজ্জন্তেন ৰত্তং জানিতব্বং. তত্রিদং ৰত্তং – মজ্ঝতো পট্ঠায পাদট্ঠানাভিমুখা ৰালিকা হরিতব্বা. কচৰরং হত্থেহি গহেত্ৰা বহি ছড্ডেতব্বং.
১১১. মসারকোতি মঞ্চপাদে ৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থ অটনিযো পৰেসেত্ৰা কতো. বুন্দিকাবদ্ধোতি অটনীহি মঞ্চপাদে ডংসাপেত্ৰা পল্লঙ্কসঙ্খেপেন কতো. কুল়ীরপাদকোতি অস্সমেণ্ডকাদীনং পাদসদিসেহি পাদেহি কতো. যো ৰা পন কোচি ৰঙ্কপাদকো, অযং ৰুচ্চতি কুল়ীরপাদকো. আহচ্চপাদকোতি অযং পন ‘‘আহচ্চপাদকো নাম মঞ্চো অঙ্গে ৰিজ্ঝিত্ৰা কতো হোতী’’তি এৰং পরতো পাল়িযংযেৰ ৰুত্তো, তস্মা অটনিযো ৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থ পাদসিখং পৰেসেত্ৰা উপরি আণিং দত্ৰা কতমঞ্চো ‘‘আহচ্চপাদকো’’তি ৰেদিতব্বো. পীঠেপি এসেৰ নযো. অন্তো সংৰেঠেত্ৰা বদ্ধং হোতীতি হেট্ঠা চ উপরি চ ৰিত্থতং মজ্ঝে সঙ্খিত্তং পণৰসণ্ঠানং কত্ৰা বদ্ধং হোতি, তং কির মজ্ঝে সীহব্যগ্ঘচম্মপরিক্খিত্তম্পি করোন্তি. অকপ্পিযচম্মং নামেত্থ নত্থি. সেনাসনঞ্হি সোৰণ্ণমযম্পি ৰট্টতি, তস্মা তং মহগ্ঘং হোতি. অনুপসম্পন্নং সন্থরাপেতি তস্স পলিবোধোতি যেন সন্থরাপিতং, তস্স পলিবোধো. লেড্ডুপাতং অতিক্কমন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি থামমজ্ঝিমস্স পুরিসস্স লেড্ডুপাতং অতিক্কমন্তস্স পাচিত্তিযং.
অযং পনেত্থ ৰিনিচ্ছযো – থেরো ভোজনসালাযং ভত্তকিচ্চং কত্ৰা দহরং আণাপেতি ‘‘গচ্ছ দিৰাট্ঠানে মঞ্চপীঠং পঞ্ঞপেহী’’তি. সো তথা কত্ৰা নিসিন্নো. থেরো যথারুচিং ৰিচরিত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা থৰিকং ৰা উত্তরাসঙ্গং ৰা ঠপেতি, ততো পট্ঠায থেরস্স পলিবোধো. নিসীদিত্ৰা সযং গচ্ছন্তো নেৰ উদ্ধরতি, ন উদ্ধরাপেতি, লেড্ডুপাতাতিক্কমে পাচিত্তিযং. সচে পন থেরো তত্থ থৰিকং ৰা উত্তরাসঙ্গং ৰা অট্ঠপেত্ৰা চঙ্কমন্তোৰ দহরং ‘‘গচ্ছ ত্ৰ’’ন্তি ভণতি, তেন ‘‘ইদং ভন্তে মঞ্চপীঠ’’ন্তি আচিক্খিতব্বং. সচে থেরো ৰত্তং জানাতি ‘‘ত্ৰং গচ্ছ, অহং পাকতিকং করিস্সামী’’তি ৰত্তব্বং. সচে বালো হোতি অনুগ্গহিতৰত্তো ‘‘গচ্ছ, মা ইধ তিট্ঠ, নেৰ নিসীদিতুং ন নিপজ্জিতুং দেমী’’তি দহরং তজ্জেতিযেৰ. দহরেন ‘‘ভন্তে সুখং সযথা’’তি কপ্পং লভিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা গন্তব্বং. তস্মিং গতে থেরস্সেৰ পলিবোধো. পুরিমনযেনেৰ চস্স আপত্তি ৰেদিতব্বা.
অথ পন আণত্তিক্খণেযেৰ দহরো ‘‘ময্হং ভন্তে ভণ্ডকধোৰনাদি কিঞ্চি করণীযং অত্থী’’তি ৰদতি, থেরো চ নং ‘‘ত্ৰং পঞ্ঞপেত্ৰা গচ্ছাহী’’তি ৰত্ৰা ভোজনসালতো নিক্খমিত্ৰা অঞ্ঞত্থ গচ্ছতি, পাদুদ্ধারেন কারেতব্বো. সচে তত্থেৰ গন্ত্ৰা নিসীদতি পুরিমনযেনেৰ চস্স লেড্ডুপাতাতিক্কমে আপত্তি. সচে পন থেরো সামণেরং আণাপেতি, সামণেরে তত্থ মঞ্চপীঠং পঞ্ঞপেত্ৰা নিসিন্নেপি ভোজনসালতো অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তো পাদুদ্ধারেন কারেতব্বো. গন্ত্ৰা নিসিন্নো পুন গমনকালে লেড্ডুপাতাতিক্কমে আপত্তিযা কারেতব্বো. সচে পন আণাপেন্তো মঞ্চপীঠং পঞ্ঞপেত্ৰা তত্থেৰ নিসীদাতি আণাপেতি, যত্রিচ্ছতি তত্র গন্ত্ৰা আগন্তুং লভতি. সযং পন পাকতিকং অকত্ৰা গচ্ছন্তস্স লেড্ডুপাতাতিক্কমে পাচিত্তিযং. অন্তরসন্নিপাতে মঞ্চপীঠানি পঞ্ঞপেত্ৰা নিসিন্নেহি গমনকালে আরামিকানং ইমং পটিসামেথাতি ৰত্তব্বং, অৰত্ৰা গচ্ছন্তানং লেড্ডুপাতাতিক্কমে আপত্তি.
মহাধম্মসৰনং নাম হোতি তত্থ উপোসথাগারতোপি ভোজনসালতোপি আহরিত্ৰা মঞ্চপীঠানি পঞ্ঞপেন্তি. আৰাসিকানংযেৰ পলিবোধো. সচে আগন্তুকা ‘‘ইদং অম্হাকং উপজ্ঝাযস্স ইদং আচরিযস্সা’’তি গণ্হন্তি, ততো পট্ঠায তেসংযেৰ পলিবোধো. গমনকালে পাকতিকং অকত্ৰা লেড্ডুপাতং অতিক্কমন্তানং আপত্তি. মহাপচ্চরিযং পুন ৰুত্তং – ‘‘যাৰ অঞ্ঞে ন নিসীদন্তি, তাৰ যেহি পঞ্ঞত্তং, তেসং ভারো. অঞ্ঞেসু আগন্ত্ৰা নিসিন্নেসু নিসিন্নকানং ভারো. সচে তে অনুদ্ধরিত্ৰা ৰা অনুদ্ধরাপেত্ৰা ৰা গচ্ছন্তি, দুক্কটং. কস্মা? অনাণত্তিযা পঞ্ঞপিতত্তা’’তি. ধম্মাসনে পঞ্ঞত্তে যাৰ উস্সারকো ৰা ধম্মকথিকো ৰা নাগচ্ছতি, তাৰ পঞ্ঞাপকানং পলিবোধো, তস্মিং আগন্ত্ৰা নিসিন্নে তস্স পলিবোধো. সকলং অহোরত্তং ধম্মসৰনং হোতি, অঞ্ঞো উস্সারকো ৰা ধম্মকথিকো ৰা উট্ঠহতি, অঞ্ঞো নিসীদতি, যো যো আগন্ত্ৰা নিসীদতি, তস্স তস্স ভারো. উট্ঠহন্তেন পন ‘‘ইদমাসনং তুম্হাকং ভারো’’তি ৰত্ৰা গন্তব্বং. সচেপি ইতরস্মিং অনাগতেযেৰ পঠমং নিসিন্নো উট্ঠায গচ্ছতি, তস্মিঞ্চ অন্তোউপচারট্ঠেযেৰ ইতরো আগন্ত্ৰা নিসীদতি, উট্ঠায গতো আপত্তিযা ন কারেতব্বো. সচে পন ইতরস্মিং অনাগতেযেৰ পঠমং নিসিন্নো উট্ঠাযাসনা লেড্ডুপাতং অতিক্কমতি, আপত্তিযা কারেতব্বো. সব্বত্থ চ ‘‘লেড্ডুপাতাতিক্কমে পঠমপাদে দুক্কটং, দুতিযে পাচিত্তিয’’ন্তি অযং নযো মহাপচ্চরিযং ৰুত্তো.
১১২. চিমিলিকং ৰাতিআদীসু চিমিলিকা নাম সুধাদিপরিকম্মকতায ভূমিযা ৰণ্ণানুরক্খণত্থং কতা হোতি, তং হেট্ঠা পত্থরিত্ৰা উপরি কটসারকং পত্থরন্তি. উত্তরত্থরণং নাম মঞ্চপীঠানং উপরি অত্থরিতব্বকং পচ্চত্থরণং. ভূমত্থরণং নাম ভূমিযং অত্থরিতব্বা কটসারকাদিৰিকতি. তট্টিকং নাম তালপণ্ণেহি ৰা ৰাকেহি ৰা কততট্টিকা. চম্মখণ্ডো নাম সীহব্যগ্ঘদীপিতরচ্ছচম্মাদীসুপি যংকিঞ্চি চম্মং. অট্ঠকথাসু হি সেনাসনপরিভোগে পটিক্খিত্তচম্মং নাম ন দিস্সতি, তস্মা সীহচম্মাদীনং পরিহরণেযেৰ পটিক্খেপো ৰেদিতব্বো. পাদপুঞ্ছনী নাম রজ্জুকেহি ৰা পিলোতিকাহি ৰা পাদপুঞ্ছনত্থং কতা. ফলকপীঠং নাম ফলকমযং পীঠং. অথ ৰা ফলকঞ্চেৰ দারুমযপীঠঞ্চ; এতেন সব্বম্পি দারুভণ্ডাদি সঙ্গহিতং. মহাপচ্চরিযং পন ৰিত্থারেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘আধারকং পত্তপিধানং পাদকথলিকং তালৰণ্টং বীজনীপত্তকং যংকিঞ্চি দারুভণ্ডং অন্তমসো পানীযউল়ুঙ্কং পানীযসঙ্খং অজ্ঝোকাসে নিক্খিপিত্ৰা গচ্ছন্তস্স দুক্কট’’ন্তি. মহাঅট্ঠকথাযং পন এস নযো দুতিযসিক্খাপদে দস্সিতো. অজ্ঝোকাসে রজনং পচিত্ৰা রজনভাজনং রজনউল়ুঙ্কো রজনদোণিকাতি সব্বং অগ্গিসালায পটিসামেতব্বং. সচে অগ্গিসালা নত্থি, অনোৰস্সকে পব্ভারে নিক্খিপিতব্বং. তস্মিম্পি অসতি যত্থ ওলোকেন্তা ভিক্খূ পস্সন্তি, তাদিসে ঠানে ঠপেত্ৰাপি গন্তুং ৰট্টতি.
অঞ্ঞস্স পুগ্গলিকেতি যস্মিং ৰিস্সাসগ্গাহো ন রুহতি, তস্স সন্তকে দুক্কটং. যস্মিং পন ৰিস্সাসো রুহতি, তস্স সন্তকং অত্তনো পুগ্গলিকমিৰ হোতীতি মহাপচ্চরিযাদীসু ৰুত্তং.
১১৩. আপুচ্ছং গচ্ছতীতি যো ভিক্খু ৰা সামণেরো ৰা আরামিকো ৰা লজ্জী হোতি, অত্তনো পলিবোধং ৰিয মঞ্ঞতি, যো তথারূপং আপুচ্ছিত্ৰা গচ্ছতি, তস্স অনাপত্তি. ওতাপেন্তো গচ্ছতীতি আতপে ওতাপেন্তো আগন্ত্ৰা উদ্ধরিস্সামীতি গচ্ছতি; এৰং গচ্ছতো অনাপত্তি. কেনচি পলিবুদ্ধং হোতীতি সেনাসনং কেনচি উপদ্দুতং হোতীতি অত্থো. সচেপি হি ৰুড্ঢতরো ভিক্খু উট্ঠাপেত্ৰা গণ্হাতি, সচেপি যক্খো ৰা পেতো ৰা আগন্ত্ৰা নিসীদতি, কোচি ৰা ইস্সরো আগন্ত্ৰা গণ্হাতি, সেনাসনং পলিবুদ্ধং হোতি, সীহব্যগ্ঘাদীসু ৰা পন তং পদেসং আগন্ত্ৰা ঠিতেসুপি সেনাসনং পলিবুদ্ধং হোতিযেৰ. এৰং কেনচি পলিবুদ্ধে অনুদ্ধরিত্ৰাপি গচ্ছতো অনাপত্তি. আপদাসূতি জীৰিতব্রহ্মচরিযন্তরাযেসু. সেসং উত্তানমেৰাতি.
কথিনসমুট্ঠানং – কাযৰাচতো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযাকিরিযং, নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং, অচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
পঠমসেনাসনসিক্খাপদং চতুত্থং.
৫. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১১৬. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদে – ভিসীতি মঞ্চকভিসি ৰা পীঠকভিসি ৰা. চিমিলিকাদীনিপি পুরিমসিক্খাপদে ৰুত্তপ্পকারানিযেৰ. নিসীদনন্তি সদসং ৰেদিতব্বং. পচ্চত্থরণন্তি পাৰারো কোজৰোতি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. তিণসন্থারোতি যেসং কেসঞ্চি তিণানং সন্থারো. এস নযো পণ্ণসন্থারে. পরিক্খেপং অতিক্কমন্তস্সাতি এত্থ পঠমপাদং অতিক্কামেন্তস্স দুক্কটং, দুতিযাতিক্কমে পাচিত্তিযং. অপরিক্খিত্তস্স উপচারো নাম সেনাসনতো দ্ৰে লেড্ডুপাতা.
অনাপুচ্ছং ৰা গচ্ছেয্যাতি এত্থ ভিক্খুম্হি সতি ভিক্খু আপুচ্ছিতব্বো. তস্মিং অসতি সামণেরো, তস্মিং অসতি আরামিকো, তস্মিম্পি অসতি যেন ৰিহারো কারিতো সো ৰিহারসামিকো, তস্স ৰা কুলে যো কোচি আপুচ্ছিতব্বো. তস্মিম্পি অসতি চতূসু পাসাণেসু মঞ্চং ঠপেত্ৰা মঞ্চে অৰসেসমঞ্চপীঠানি আরোপেত্ৰা উপরি ভিসিআদিকং দসৰিধম্পি সেয্যং রাসিং করিত্ৰা দারুভণ্ডং মত্তিকাভণ্ডং পটিসামেত্ৰা দ্ৰারৰাতপানানি পিদহিত্ৰা গমিযৰত্তং পূরেত্ৰা গন্তব্বং. সচে পন সেনাসনং ওৰস্সতি, ছদনত্থঞ্চ তিণং ৰা ইট্ঠকা ৰা আনীতা হোন্তি, সচে উস্সহতি, ছাদেতব্বং. নো চে সক্কোতি, যো ওকাসো অনোৰস্সকো, তত্থ মঞ্চপীঠাদীনি নিক্খিপিত্ৰা গন্তব্বং. সচে সব্বম্পি ওৰস্সতি, উস্সহন্তেন অন্তোগামে উপাসকানং ঘরে ঠপেতব্বং. সচে তেপি ‘‘সঙ্ঘিকং নাম ভন্তে ভারিযং, অগ্গিদাহাদীনং ভাযামা’’তি ন সম্পটিচ্ছন্তি, অজ্ঝোকাসেপি পাসাণানং উপরি মঞ্চং ঠপেত্ৰা সেসং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ নিক্খিপিত্ৰা তিণেহি চ পণ্ণেহি চ পটিচ্ছাদেত্ৰা গন্তুং ৰট্টতি. যঞ্হি তত্থ অঙ্গমত্তম্পি অৰসিস্সতি, তং অঞ্ঞেসং তত্থ আগতানং ভিক্খূনং উপকারং ভৰিস্সতীতি.
১১৭. ৰিহারস্স উপচারেতিআদীসু ৰিহারস্সূপচারো নাম পরিৰেণং. উপট্ঠানসালাতি পরিৰেণভোজনসালা. মণ্ডপোতি পরিৰেণমণ্ডপো. রুক্খমূলন্তি পরিৰেণরুক্খমূলং. অযং তাৰ নযো কুরুন্দট্ঠকথাযং ৰুত্তো. কিঞ্চাপি ৰুত্তো, অথ খো ৰিহারোতি অন্তোগব্ভো ৰা অঞ্ঞং ৰা সব্বপরিচ্ছন্নং গুত্তসেনাসনং ৰেদিতব্বং. ৰিহারস্স উপচারেতি তস্স বহি আসন্নে ওকাসে. উপট্ঠানসালাযং ৰাতি ভোজনসালাযং ৰা. মণ্ডপে ৰাতি অপরিচ্ছন্নে পরিচ্ছন্নে ৰাপি বহূনং সন্নিপাতমণ্ডপে. রুক্খমূলে ৰত্তব্বং নত্থি. আপত্তি দুক্কটস্সাতি ৰুত্তপ্পকারঞ্হি দসৰিধং সেয্যং অন্তোগব্ভাদিম্হি গুত্তট্ঠানে পঞ্ঞপেত্ৰা গচ্ছন্তস্স যস্মা সেয্যাপি সেনাসনম্পি উপচিকাহি পলুজ্জতি, ৰম্মিকরাসিযেৰ হোতি, তস্মা পাচিত্তিযং ৰুত্তং. বহি পন উপট্ঠানসালাদীসু পঞ্ঞপেত্ৰা গচ্ছন্তস্স সেয্যামত্তমেৰ নস্সেয্য, ঠানস্স অগুত্ততায ন সেনাসনং, তস্মা এত্থ দুক্কটং ৰুত্তং. মঞ্চং ৰা পীঠং ৰাতি এত্থ যস্মা ন সক্কা মঞ্চপীঠং সহসা উপচিকাহি খাযিতুং, তস্মা তং ৰিহারেপি সন্থরিত্ৰা গচ্ছন্তস্স দুক্কটং ৰুত্তং. ৰিহারূপচারে পন তং ৰিহারচারিকং আহিণ্ডন্তাপি দিস্ৰা পটিসামেস্সন্তি.
১১৮. উদ্ধরিত্ৰা গচ্ছতীতি এত্থ উদ্ধরিত্ৰা গচ্ছন্তেন মঞ্চপীঠকৰাটং সব্বং অপনেত্ৰা সংহরিত্ৰা চীৰরৰংসে লগ্গেত্ৰা গন্তব্বং. পচ্ছা আগন্ত্ৰা ৰসনকভিক্খুনাপি পুন মঞ্চপীঠং ৰা পঞ্ঞপেত্ৰা সযিত্ৰা গচ্ছন্তেন তথেৰ কাতব্বং. অন্তোকুট্টতো সেয্যং বহিকুট্টে পঞ্ঞপেত্ৰা ৰসন্তেন গমনকালে গহিতট্ঠানেযেৰ পটিসামেতব্বং. উপরিপাসাদতো ওরোপেত্ৰা হেট্ঠাপাসাদে ৰসন্তস্সপি এসেৰ নযো. রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানেসু মঞ্চপীঠং পঞ্ঞপেত্ৰাপি গমনকালে পুন গহিতট্ঠানেযেৰ ঠপেতব্বং.
আপুচ্ছং গচ্ছতীতি এত্থাযং আপুচ্ছিতব্বানাপুচ্ছিতব্বৰিনিচ্ছযো – যা তাৰ ভূমিযং দীঘসালা ৰা পণ্ণসালা ৰা হোতি, যং ৰা রুক্খত্থম্ভেসু, কতগেহং উপচিকানং উট্ঠানট্ঠানং হোতি, ততো পক্কমন্তেন তাৰ আপুচ্ছিত্ৰাৰ পক্কমিতব্বং. তস্মিঞ্হি কতিপযানি দিৰসানি অজগ্গিযমানে ৰম্মিকাৰ সন্তিট্ঠন্তি. যং পন পাসাণপিট্ঠিযং ৰা পাসাণত্থম্ভেসু ৰা কতসেনাসনং সিলুচ্চযলেণং ৰা সুধালিত্তসেনাসনং ৰা যত্থ উপচিকাসঙ্কা নত্থি, ততো পক্কমন্তস্স আপুচ্ছিত্ৰাপি অনাপুচ্ছিত্ৰাপি গন্তুং ৰট্টতি, আপুচ্ছনং পন ৰত্তং. সচে তাদিসেপি সেনাসনে একেন পস্সেন উপচিকা আরোহন্তি, আপুচ্ছিত্ৰাৰ গন্তব্বং. যো পন আগন্তুকো ভিক্খু সঙ্ঘিকং সেনাসনং গহেত্ৰা ৰসন্তং ভিক্খুং অনুৰত্তন্তো অত্তনো সেনাসনং অগ্গহেত্ৰা ৰসতি, যাৰ সো ন গণ্হাতি, তাৰ তং সেনাসনং পুরিমভিক্খুস্সেৰ পলিবোধো. যদা পন সো সেনাসনং গহেত্ৰা অত্তনো ইস্সরিযেন ৰসতি, ততো পট্ঠায আগন্তুকস্সেৰ পলিবোধো. সচে উভোপি ৰিভজিত্ৰা গণ্হন্তি, উভিন্নম্পি পলিবোধো. মহাপচ্চরিযং পন ৰুত্তং – ‘‘সচে দ্ৰে তযো একতো হুত্ৰা পঞ্ঞপেন্তি, গমনকালে সব্বেহিপি আপুচ্ছিতব্বং. তেসু চে পঠমং গচ্ছন্তো ‘পচ্ছিমো জগ্গিস্সতী’তি আভোগং কত্ৰা গচ্ছতি ৰট্টতি. পচ্ছিমস্স আভোগেন মুত্তি নত্থি. বহূ একং পেসেত্ৰা সন্থরাপেন্তি, গমনকালে সব্বেহি ৰা আপুচ্ছিতব্বং, একং ৰা পেসেত্ৰা আপুচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞতো মঞ্চপীঠাদীনি আনেত্ৰা অঞ্ঞত্র ৰসিত্ৰাপি গমনকালে তত্থেৰ নেতব্বানি. সচে অঞ্ঞাৰাসতো আনেত্ৰা ৰসমানস্স অঞ্ঞো ৰুড্ঢতরো আগচ্ছতি, ন পটিবাহিতব্বো, ‘মযা ভন্তে অঞ্ঞাৰাসতো আনীতং, পাকতিকং করেয্যাথা’তি ৰত্তব্বং. তেন ‘এৰং করিস্সামী’তি সম্পটিচ্ছিতে ইতরস্স গন্তুং ৰট্টতি. এৰমঞ্ঞত্থ হরিত্ৰাপি সঙ্ঘিকপরিভোগেন পরিভুঞ্জন্তস্স নট্ঠং ৰা জিণ্ণং ৰা চোরেহি ৰা হটং গীৰা ন হোতি, পুগ্গলিকপরিভোগেন পরিভুঞ্জন্তস্স পন গীৰা হোতি. অঞ্ঞস্স মঞ্চপীঠং পন সঙ্ঘিকপরিভোগেন ৰা পুগ্গলিকপরিভোগেন ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স নট্ঠং গীৰাযেৰ’’.
কেনচি পলিবুদ্ধং হোতীতি ৰুড্ঢতরভিক্খূইস্সরিযযক্খসীহৰাল়মিগকণ্হসপ্পাদীসু যেন কেনচি সেনাসনং পলিবুদ্ধং হোতি. সাপেক্খো গন্ত্ৰা তত্থ ঠিতো আপুচ্ছতি, কেনচি পলিবুদ্ধো হোতীতি অজ্জেৰ আগন্ত্ৰা পটিজগ্গিস্সামীতি এৰং সাপেক্খো নদীপারং ৰা গামন্তরং ৰা গন্ত্ৰা যত্থস্স গমনচিত্তং উপ্পন্নং, তত্থেৰ ঠিতো কঞ্চি পেসেত্ৰা আপুচ্ছতি, নদীপূররাজচোরাদীসু ৰা কেনচি পলিবুদ্ধো হোতি উপদ্দুতো, ন সক্কোতি পচ্চাগন্তুং, এৰংভূতস্সপি অনাপত্তি. সেসং পঠমসিক্খাপদে ৰুত্তনযমেৰ সদ্ধিং সমুট্ঠানাদীহীতি.
দুতিযসেনাসনসিক্খাপদং পঞ্চমং.
৬. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা
১১৯. ছট্ঠসিক্খাপদে – পলিবুন্ধেন্তীতি পঠমতরং গন্ত্ৰা পত্তচীৰরং অতিহরিত্ৰা রুম্ভিত্ৰা তিট্ঠন্তি. থেরা ভিক্খূ ৰুট্ঠাপেন্তীতি ‘‘অম্হাকং আৰুসো পাপুণাতী’’তি ৰস্সগ্গেন গহেত্ৰা ৰুট্ঠাপেন্তি. অনুপখজ্জ সেয্যং কপ্পেন্তীতি ‘‘তুম্হাকং ভন্তে মঞ্চট্ঠানংযেৰ পাপুণাতি, ন সব্বো ৰিহারো. অম্হাকং দানি ইদং ঠানং পাপুণাতী’’তি অনুপৰিসিত্ৰা মঞ্চপীঠং পঞ্ঞপেত্ৰা নিসীদন্তিপি নিপজ্জন্তিপি সজ্ঝাযম্পি করোন্তি.
১২০. জানন্তি ‘‘অনুট্ঠাপনীযো অয’’ন্তি জানন্তো; তেনেৰস্স ৰিভঙ্গে ‘‘ৰুড্ঢোতি জানাতী’’তিআদি ৰুত্তং. ৰুড্ঢো হি অত্তনো ৰুড্ঢতায অনুট্ঠাপনীযো, গিলানো গিলানতায, সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগারিকস্স ৰা ধম্মকথিকৰিনযধরাদীনং ৰা গণৰাচকআচরিযস্স ৰা বহূপকারতং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তো ধুৰৰাসত্থায ৰিহারং সম্মন্নিত্ৰা দেতি, তস্মা যস্স সঙ্ঘেন দিন্নো, সোপি অনুট্ঠাপনীযো. কামঞ্চেত্থ গিলানস্সাপি সঙ্ঘোযেৰ অনুচ্ছৰিকং সেনাসনং দেতি, গিলানো পন ‘‘অপলোকেত্ৰা সঙ্ঘেন অদিন্নসেনাসনোপি ন পীল়েতব্বো অনুকম্পিতব্বো’’তি দস্সেতুং ৰিসুং ৰুত্তো.
১২১. উপচারেতি এত্থ মঞ্চপীঠানং তাৰ মহল্লকে ৰিহারে সমন্তা দিযড্ঢো হত্থো উপচারো, খুদ্দকে যতো পহোতি ততো দিযড্ঢো হত্থো, পাদে ধোৰিত্ৰা পৰিসন্তস্স পস্সাৰত্থায নিক্খমন্তস্স চ যাৰ দ্ৰারে নিক্খিত্তপাদধোৰনপাসাণতো পস্সাৰট্ঠানতো চ মঞ্চপীঠং, তাৰ দিযড্ঢহত্থৰিত্থারো মগ্গো উপচারো নাম. তস্মিং মঞ্চস্স ৰা পীঠস্স ৰা উপচারে ঠিতস্স ৰা ভিক্খুনো পৰিসন্তস্স ৰা নিক্খমন্তস্স ৰা উপচারে যো অনুপখজ্জ সেয্যং কপ্পেতুকামো সেয্যং সন্থরতি ৰা সন্থরাপেতি ৰা, আপত্তি দুক্কটস্স.
অভিনিসীদতি ৰা অভিনিপজ্জতি ৰাতি এত্থ অভিনিসীদনমত্তেন অভিনিপজ্জনমত্তেনেৰ ৰা পাচিত্তিযং. সচে পন দ্ৰেপি করোতি, দ্ৰে পাচিত্তিযানি. উট্ঠাযুট্ঠায নিসীদতো ৰা নিপজ্জতো ৰা পযোগে পযোগে পাচিত্তিযং.
১২২. উপচারং ঠপেত্ৰা সেয্যং সন্থরতি ৰা সন্থরাপেতি ৰাতি ইমস্মিং ইতো পরে চ ‘‘ৰিহারস্স উপচারে’’তিআদিকে দুক্কটৰারেপি যথা ইধ অভিনিসীদনমত্তে অভিনিপজ্জনমত্তে উভযকরণে পযোগভেদে চ পাচিত্তিযপ্পভেদো ৰুত্তো, এৰং দুক্কটপ্পভেদো ৰেদিতব্বো. এৰরূপেন হি ৰিসভাগপুগ্গলেন একৰিহারে ৰা একপরিৰেণে ৰা ৰসন্তেন অত্থো নত্থি, তস্মা সব্বত্থেৰস্স নিৰাসো ৰারিতো. অঞ্ঞস্স পুগ্গলিকেতি ইধাপি ৰিস্সাসিকস্স পুগ্গলিকং অত্তনো পুগ্গলিকসদিসমেৰ, তত্থ অনাপত্তি.
১২৩. আপদাসূতি সচে বহি ৰসন্তস্স জীৰিতব্রহ্মচরিযন্তরাযো হোতি, এৰরূপাসু আপদাসু যো পৰিসতি, তস্সাপি অনাপত্তি. সেসং উত্তানমেৰাতি. পঠমপারাজিকসমুট্ঠানং, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, অকুসলচিত্তং, দুক্খৰেদনন্তি.
অনুপখজ্জসিক্খাপদং ছট্ঠং.
৭. নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১২৬. সত্তমসিক্খাপদে – একেন পযোগেন বহুকেপি দ্ৰারে অতিক্কামেতীতি যে চতুভূমকপঞ্চভূমকা পাসাদা ছসত্তকোট্ঠকানি ৰা চতুস্সালানি, তাদিসেসু সেনাসনেসু হত্থেসু ৰা গীৰায ৰা গহেত্ৰা অন্তরা অট্ঠপেন্তো একেন পযোগেন অতিক্কামেতি, একমেৰ পাচিত্তিযং. ঠপেত্ৰা ঠপেত্ৰা নানাপযোগেহি অতিক্কামেন্তস্স দ্ৰারগণনায পাচিত্তিযানি. হত্থেন অনামসিত্ৰা ‘‘নিক্খমা’’তি ৰত্ৰা ৰাচায নিক্কড্ঢন্তস্সাপি এসেৰ নযো.
অঞ্ঞং আণাপেতীতি এত্থ ‘‘ইমং নিক্কড্ঢা’’তি আণত্তিমত্তে দুক্কটং. সচে সো সকিং আণত্তো বহুকেপি দ্ৰারে অতিক্কামেতি, একং পাচিত্তিযং. সচে পন ‘‘এত্তকানি দ্ৰারানি নিক্কড্ঢাহী’’তি ৰা ‘‘যাৰ মহাদ্ৰারং তাৰ নিক্কড্ঢাহী’’তি ৰা এৰং নিযামেত্ৰা আণত্তো হোতি, দ্ৰারগণনায পাচিত্তিযানি.
তস্স পরিক্খারন্তি যংকিঞ্চি তস্স সন্তকং পত্তচীৰরপরিস্সাৰনধমকরণমঞ্চপীঠভিসিবিম্বোহনাদিভেদং, অন্তমসো রজনছল্লিম্পি; যো নিক্কড্ঢতি ৰা নিক্কড্ঢাপেতি ৰা; তস্স ৰত্থুগণনায দুক্কটানি. গাল়্হং বন্ধিত্ৰা ঠপিতেসু পন একাৰ আপত্তীতি মহাপচ্চরিযং ৰুত্তং.
১২৭. অঞ্ঞস্স পুগ্গলিকেতি ইধাপি ৰিস্সাসিকপুগ্গলিকং অত্তনো পুগ্গলিকসদিসমেৰ. যথা চ ইধ; এৰং সব্বত্থ. যত্র পন ৰিসেসো ভৰিস্সতি, তত্র ৰক্খাম.
১২৮. অলজ্জিং নিক্কড্ঢতি ৰাতিআদীসু ভণ্ডনকারককলহকারকমেৰ সকলসঙ্ঘারামতো নিক্কড্ঢিতুং লভতি, সো হি পক্খং লভিত্ৰা সঙ্ঘম্পি ভিন্দেয্য. অলজ্জীআদযো পন অত্তনো ৰসনট্ঠানতোযেৰ নিক্কড্ঢিতব্বা, সকলসঙ্ঘারামতো নিক্কড্ঢিতুং ন ৰট্টতি. উম্মত্তকস্সাতি সযং উম্মত্তকস্স অনাপত্তি. সেসং উত্তানমেৰাতি.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, দুক্খৰেদনন্তি.
নিক্কড্ঢনসিক্খাপদং সত্তমং.
৮. ৰেহাসকুটিসিক্খাপদৰণ্ণনা
১২৯. অট্ঠমসিক্খাপদে – উপরিৰেহাসকুটিযাতি উপরি অচ্ছন্নতলায দ্ৰিভূমিককুটিযা ৰা তিভূমিকাদিকুটিযা ৰা. মঞ্চং সহসা অভিনিসীদীতি মঞ্চং সহসা অভিভৰিত্ৰা অজ্ঝোত্থরিত্ৰা নিসীদি. ভুম্মত্থে ৰা এতং উপযোগৰচনং; মঞ্চে নিসীদীতি অত্থো. অভীতি ইদং পন পদসোভনত্থং উপসগ্গমত্তমেৰ. নিপ্পতিত্ৰাতি নিপতিত্ৰা নিক্খমিত্ৰা ৰা. তস্স হি উপরি আণীপি ন দিন্না, তস্মা নিক্খন্তো. ৰিস্সরমকাসীতি ৰিরূপং আতুরস্সরমকাসি.
১৩১. ৰেহাসকুটি নাম মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স অসীসঘট্টাতি যা পমাণমজ্ঝিমস্স পুরিসস্স সব্বহেট্ঠিমাহি তুলাহি সীসং ন ঘট্টেতি, এতেন ইধ অধিপ্পেতা ৰেহাসকুটি দস্সিতা হোতি, ন ৰেহাসকুটিলক্খণং. যা হি কাচি উপরি অচ্ছিন্নতলা দ্ৰিভূমিকা কুটি তিভূমিকাদিকুটি ৰা ‘‘ৰেহাসকুটী’’তি ৰুচ্চতি. ইধ পন অসীসঘট্টা অধিপ্পেতা. অভিনিসীদনাদীসু পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পযোগৰসেন আপত্তিভেদো ৰেদিতব্বো.
১৩৩. অৰেহাসকুটিযাতি ভূমিযং কতপণ্ণসালাদীসু অনাপত্তি. ন হি সক্কা তত্থ পরস্স পীল়া কাতুং. সীসঘট্টাযাতি যাযং সীসঘট্টা হোতি, তত্থাপি অনাপত্তি. ন হি সক্কা তত্থ হেট্ঠাপাসাদে অনোণতেন ৰিচরিতুং, তস্মা অসঞ্চরণট্ঠানত্তা পরপীল়া ন ভৰিস্সতি. হেট্ঠা অপরিভোগং হোতীতি যস্সা হেট্ঠা দব্বসম্ভারাদীনং নিক্খিত্তত্তা অপরিভোগং হোতি, তত্থাপি অনাপত্তি. পদরসঞ্চিতং হোতীতি যস্সা উপরিমতলং দারুফলকেহি ৰা ঘনসন্থতং হোতি, সুধাদিপরিকম্মকতং ৰা তত্থাপি অনাপত্তি. পটাণি দিন্না হোতীতি মঞ্চপীঠানং পাদসিখাসু আণী দিন্না হোতি, যত্থ নিসীদন্তেপি ন নিপ্পতন্তি, তাদিসে মঞ্চপীঠে নিসীদতোপি অনাপত্তি. তস্মিং ঠিতোতি আহচ্চপাদকে মঞ্চে ৰা পীঠে ৰা ঠিতো উপরি নাগদন্তকাদীসু লগ্গিতকং চীৰরং ৰা কিঞ্চি ৰা গণ্হাতি ৰা, অঞ্ঞং ৰা লগ্গেতি, তস্সাপি অনাপত্তি. সেসং উত্তানমেৰ. এল়কলোমসমুট্ঠানং – কাযতো চ কাযচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযং, নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং, অচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
ৰেহাসকুটিসিক্খাপদং অট্ঠমং.
৯. মহল্লকৰিহারসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৩৫. নৰমসিক্খাপদে – যাৰ দ্ৰারকোসাতি এত্থ দ্ৰারকোসো নাম পিট্ঠসঙ্ঘাটস্স সমন্তা কৰাটৰিত্থারপ্পমাণো ওকাসো. মহাপচ্চরিযং পন ‘‘দ্ৰারবাহতো পট্ঠায দিযড্ঢো হত্থো’’তি ৰুত্তং. কুরুন্দিযং পন ‘‘দ্ৰারস্স উভোসু পস্সেসু কৰাটপ্পমাণ’’ন্তি. মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘কৰাটং নাম দিযড্ঢহত্থম্পি হোতি দ্ৰিহত্থম্পি অড্ঢতেয্যহত্থম্পী’’তি ৰুত্তং, তং সুৰুত্তং. তদেৰ হি সন্ধায ভগৰতাপি ‘‘পিট্ঠসঙ্ঘাটস্স সমন্তা হত্থপাসা’’তি অযং উক্কট্ঠনিদ্দেসো কতো. অগ্গল়ট্ঠপনাযাতি সকৰাটকদ্ৰারবন্ধট্ঠপনায; সকৰাটকস্স দ্ৰারবন্ধস্স নিচ্চলভাৰত্থাযাতি অত্থো. দ্ৰারট্ঠপনাযাতি ইদম্পি হি পদভাজনং ইমমেৰত্থং সন্ধায ভাসিতং. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – কৰাটঞ্হি লহুপরিৰট্টকং ৰিৰরণকালে ভিত্তিং আহনতি, পিদহনকালে দ্ৰারবন্ধং. তেন আহননেন ভিত্তি কম্পতি, ততো মত্তিকা চলতি, চলিত্ৰা সিথিলা ৰা হোতি পততি ৰা. তেনাহ ভগৰা ‘‘যাৰ দ্ৰারকোসা অগ্গল়ট্ঠপনাযা’’তি. তত্থ কিঞ্চাপি ‘‘ইদং নাম কত্তব্ব’’ন্তি নেৰ মাতিকাযং ন পদভাজনে ৰুত্তং, অট্ঠুপ্পত্তিযং পন ‘‘পুনপ্পুনং ছাদাপেসি পুনপ্পুনং লেপাপেসী’’তি অধিকারতো যাৰ দ্ৰারকোসা অগ্গল়ট্ঠপনায পুনপ্পুনং লিম্পিতব্বো ৰা লেপাপেতব্বো ৰাতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.
যং পন পদভাজনে ‘‘পিট্ঠসঙ্ঘাটস্স সমন্তা হত্থপাসা’’তি ৰুত্তং. তত্থ যস্স ৰেমজ্ঝে দ্ৰারং হোতি, উপরিভাগে উচ্চা ভিত্তি, তস্স তীসু দিসাসু সমন্তা হত্থপাসা উপচারো হোতি, খুদ্দকস্স ৰিহারস্স দ্ৰীসু দিসাসু উপচারো হোতি. তত্রাপি যং ভিত্তিং ৰিৰরিযমানং কৰাটং আহনতি, সা অপরিপূরউপচারাপি হোতি. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন পন তীসু দিসাসু সমন্তা হত্থপাসা দ্ৰারস্স নিচ্চলভাৰত্থায লেপো অনুঞ্ঞাতো. সচে পনস্স দ্ৰারস্স অধোভাগেপি লেপোকাসো অত্থি, তম্পি লিম্পিতুং ৰট্টতি. আলোকসন্ধিপরিকম্মাযাতি এত্থ আলোকসন্ধীতি ৰাতপানকৰাটকা ৰুচ্চন্তি, তেপি ৰিৰরণকালে ৰিদত্থিমত্তম্পি অতিরেকম্পি ভিত্তিপ্পদেসং পহরন্তি. উপচারো পনেত্থ সব্বদিসাসু লব্ভতি, তস্মা সব্বদিসাসু কৰাটৰিত্থারপ্পমাণো ওকাসো আলোকসন্ধিপরিকম্মত্থায লিম্পিতব্বো ৰা লেপাপেতব্বো ৰাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো.
সেতৰণ্ণন্তিআদিকং ন মাতিকায পদভাজনং. ইমিনা হি ৰিহারস্স ভারিকত্তং নাম নত্থীতি পদভাজনেযেৰ অনুঞ্ঞাতং, তস্মা সব্বমেতং যথাসুখং কত্তব্বং.
এৰং লেপকম্মে যং কত্তব্বং, তং দস্সেত্ৰা পুন ছদনে কত্তব্বং দস্সেতুং ‘‘দ্ৰত্তিচ্ছদনস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দ্ৰত্তিচ্ছদনস্স পরিযাযন্তি ছদনস্স দ্ৰত্তিপরিযাযং; পরিযাযো ৰুচ্চতি পরিক্খেপো, পরিক্খেপদ্ৰযং ৰা পরিক্খেপত্তযং ৰা অধিট্ঠাতব্বন্তি অত্থো. অপ্পহরিতে ঠিতেনাতি অহরিতে ঠিতেন. হরিতন্তি চেত্থ সত্তধঞ্ঞভেদং পুব্বণ্ণং মুগ্গমাসতিলকুলত্থঅলাবুকুম্ভণ্ডাদিভেদঞ্চ অপরণ্ণং অধিপ্পেতং. তেনেৰাহ – ‘‘হরিতং নাম পুব্বণ্ণং অপরণ্ণ’’ন্তি.
সচে হরিতে ঠিতো অধিট্ঠাতি, আপত্তি দুক্কটস্সাতি এত্থ পন যস্মিম্পি খেত্তে ৰুত্তং বীজং ন তাৰ সম্পজ্জতি, ৰস্সে ৰা পন পতিতে সম্পজ্জিস্সতি, তম্পি হরিতসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতি. তস্মা এৰরূপে খেত্তেপি ঠিতেন ন অধিট্ঠাতব্বং, অহরিতেযেৰ ঠিতেন অধিট্ঠাতব্বং. তত্রাপি অযং পরিচ্ছেদো, পিট্ঠিৰংসস্স ৰা কূটাগারকণ্ণিকায ৰা উপরি থুপিকায ৰা পস্সে নিসিন্নো ছদনমুখৰট্টিঅন্তেন ওলোকেন্তো যস্মিং ভূমিভাগে ঠিতং পস্সতি, যস্মিঞ্চ ভূমিভাগে ঠিতো, তং উপরি নিসিন্নকং পস্সতি, তস্মিং ঠানে অধিট্ঠাতব্বং. তস্স অন্তো অহরিতেপি ঠত্ৰা অধিট্ঠাতুং ন লব্ভতি. কস্মা? ৰিহারস্স হি পতন্তস্স অযং পতনোকাসোতি.
১৩৬. মগ্গেন ছাদেন্তস্সাতি এত্থ মগ্গেন ছাদনং নাম অপরিক্খিপিত্ৰা উজুকমেৰ ছাদনং; তং ইট্ঠকসিলাসুধাহি লব্ভতি. দ্ৰে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৰাতি দ্ৰে মগ্গা সচে দুচ্ছন্না হোন্তি, অপনেত্ৰাপি পুনপ্পুনং ছাদেতুং লব্ভতি, তস্মা যথা ইচ্ছতি; তথা দ্ৰে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৰা ততিযংমগ্গং ‘‘ইদানি এৰং ছাদেহী’’তি আণাপেত্ৰা পক্কমিতব্বং. পরিযাযেনাতি পরিক্খেপেন. এৰংছদনং পন তিণপণ্ণেহি লব্ভতি. তস্মা ইধাপি যথা ইচ্ছতি তথা দ্ৰে পরিযাযে অধিট্ঠহিত্ৰা ততিযং পরিযাযং ‘‘ইদানি এৰং ছাদেহী’’তি আণাপেত্ৰা পক্কমিতব্বং. সচে ন পক্কমতি, তুণ্হীভূতেন ঠাতব্বং. সব্বম্পি চেতং ছদনং ছদনূপরি ৰেদিতব্বং. উপরূপরিচ্ছন্নো হি ৰিহারো চিরং অনোৰস্সকো হোতীতি মঞ্ঞমানা এৰং ছাদেন্তি. ততো চে উত্তরিন্তি তিণ্ণং মগ্গানং ৰা পরিযাযানং ৰা উপরি চতুত্থে মগ্গে ৰা পরিযাযে ৰা.
১৩৭. করল়ে করল়েতি তিণমুট্ঠিযং তিণমুট্ঠিযং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি. ছসমুট্ঠানং – কিরিযং, নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং, অচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
মহল্লকৰিহারসিক্খাপদং নৰমং.
১০. সপ্পাণকসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৪০. দসমসিক্খাপদে – জানং সপ্পাণকন্তি সপ্পাণকং এতন্তি যথা তথা ৰা জানন্তো. সিঞ্চেয্য ৰা সিঞ্চাপেয্য ৰাতি তেন উদকেন সযং ৰা সিঞ্চেয্য, অঞ্ঞং ৰা আণাপেত্ৰা সিঞ্চাপেয্য. পাল়িযং পন ‘‘সিঞ্চেয্যাতি সযং সিঞ্চতী’’তি ঈদিসানং ৰচনানং অত্থো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
তত্থ ধারং অৰিচ্ছিন্দিত্ৰা সিঞ্চন্তস্স একস্মিং উদকঘটে একাৰ আপত্তি. এস নযো সব্বভাজনেসু. ধারং ৰিচ্ছিন্দন্তস্স পন পযোগে পযোগে আপত্তি. মাতিকং সম্মুখং করোতি, দিৰসম্পি সন্দতু, একাৰ আপত্তি. সচে তত্থ তত্থ বন্ধিত্ৰা অঞ্ঞতো অঞ্ঞতো নেতি, পযোগে পযোগে আপত্তি. সকটভারমত্তঞ্চেপি তিণং একপযোগেন উদকে পক্খিপতি, একাৰ আপত্তি. একেকং তিণং ৰা পণ্ণং ৰা পক্খিপন্তস্স পযোগে পযোগে আপত্তি. মত্তিকাযপি অঞ্ঞেসুপি কট্ঠগোমযাদীসু এসেৰ নযো. ইদং পন মহাউদকং সন্ধায ন ৰুত্তং, যং তিণে ৰা মত্তিকায ৰা পক্খিত্তায পরিযাদানং গচ্ছতি, আৰিলং ৰা হোতি, যত্থ পাণকা মরন্তি, তাদিসং উদকং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৰাচাচিত্ততো কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, তিচিত্তং তিৰেদনন্তি.
সপ্পাণকসিক্খাপদং দসমং.
সমত্তো ৰণ্ণনাক্কমেন সেনাসনৰগ্গো দুতিযো.