১০. কোসম্বকক্খন্ধকং

কোসম্বকৰিৰাদকথা

৪৫১. কোসম্বকক্খন্ধকে – তং ভিক্খুং আপত্তিযা অদস্সনে উক্খিপিংসূতি এত্থ অযমনুপুব্বিকথা – দ্ৰে কির ভিক্খূ একস্মিং আৰাসে ৰসন্তি ৰিনযধরো চ সুত্তন্তিকো চ. তেসু সুত্তন্তিকো ভিক্খু একদিৰসং ৰচ্চকুটিং পৰিট্ঠো আচমনউদকাৰসেসং ভাজনে ঠপেত্ৰাৰ নিক্খমি. ৰিনযধরো পচ্ছা পৰিট্ঠো তং উদকং দিস্ৰা নিক্খমিত্ৰা তং ভিক্খুং পুচ্ছি – ‘‘আৰুসো, তযা ইদং উদকং ঠপিত’’ন্তি? ‘‘আমাৰুসো’’তি. ‘‘কিং ত্ৰং এত্থ আপত্তিভাৰং ন জানাসী’’তি? ‘‘আম, ন জানামী’’তি. ‘‘হোতি, আৰুসো এত্থ আপত্তী’’তি? ‘‘সচে হোতি, দেসিস্সামী’’তি. ‘‘সচে পন তে, আৰুসো, অসঞ্চিচ্চ অসতিযা কতং, নত্থি আপত্তী’’তি. সো তস্সা আপত্তিযা অনাপত্তিদিট্ঠি অহোসি.

ৰিনযধরোপি অত্তনো নিস্সিতকানং ‘‘অযং সুত্তন্তিকো আপত্তিং আপজ্জমানোপি ন জানাতী’’তি আরোচেসি. তে তস্স নিস্সিতকে দিস্ৰা ‘‘তুম্হাকং উপজ্ঝাযো আপত্তিং আপজ্জিত্ৰাপি আপত্তিভাৰং ন জানাতী’’তি আহংসু. তে গন্ত্ৰা অত্তনো উপজ্ঝাযস্স আরোচেসুং. সো এৰমাহ – ‘‘অযং ৰিনযধরো পুব্বে অনাপত্তী’’তি ৰত্ৰা ‘‘ইদানি আপত্তী’’তি ৰদতি. মুসাৰাদী এসোতি. তে গন্ত্ৰা ‘‘তুম্হাকং উপজ্ঝাযো মুসাৰাদী’’তি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং ৰড্ঢযিংসু. ততো ৰিনযধরো ওকাসং লভিত্ৰা তস্স আপত্তিযা অদস্সনে উক্খেপনীযকম্মং অকাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তং ভিক্খুং আপত্তিযা অদস্সনে উক্খিপিংসূ’’তি.

৪৫৩. ভিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো ভিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘোতি এত্থ ন তাৰ ভিন্নো; অপিচ খো যথা দেৰে ৰুট্ঠে ‘‘ইদানি সস্সং নিপ্ফন্ন’’ন্তি ৰুচ্চতি, অৰস্সঞ্হি তং নিপ্ফজ্জিস্সতি, এৰমেৰ ইমিনা কারণেন আযতিং অৰস্সং ভিজ্জিস্সতি, সো চ খো কলহৰসেন ন সঙ্ঘভেদৰসেন, তস্মা ‘‘ভিন্নো’’তি ৰুত্তং. সম্ভমঅত্থৰসেন চেত্থ আমেডিতং ৰেদিতব্বং.

৪৫৪. এতমত্থং ভাসিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামীতি কস্মা এৰং ভাসিত্ৰা পক্কামি? সচে হি ভগৰা উক্খেপকে ৰা ‘‘অকারণে তুম্হেহি সো ভিক্খু উক্খিত্তো’’তি ৰদেয্য, উক্খিত্তানুৰত্তকে ৰা ‘‘তুম্হে আপত্তিং আপন্না’’তি ৰদেয্য, ‘‘এতেসং ভগৰা পক্খো, এতেসং ভগৰা পক্খো’’তি ৰত্ৰা আঘাতং বন্ধেয্যুং, তস্মা তন্তিমেৰ ঠপেত্ৰা এতমত্থং ভাসিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.

৪৫৫. অত্তনা ৰা অত্তানন্তি এত্থ যো সঙ্ঘেন উক্খেপনীযকতানং অধম্মৰাদীনং পক্খে নিসিন্নো ‘‘তুম্হে কিং ভণথা’’তি তেসঞ্চ ইতরেসঞ্চ লদ্ধিং সুত্ৰা ‘‘ইমে অধম্মৰাদিনো, ইতরে ধম্মৰাদিনো’’তি চিত্তং উপ্পাদেতি, অযং তেসং মজ্ঝে নিসিন্নোৰ তেসং নানাসংৰাসকো হোতি, কম্মং কোপেতি, ইতরেসম্পি হত্থপাসং অনাগতত্তা কোপেতি. এৰং অত্তনা ৰা অত্তানং নানাসংৰাসকং করোতি. সমানসংৰাসকন্তি এত্থাপি যো অধম্মৰাদীনং পক্খে নিসিন্নো ‘‘অধম্মৰাদিনো ইমে, ইতরে ধম্মৰাদিনো’’তি তেসং মজ্ঝং পৰিসতি, যত্থ ৰা তত্থ ৰা পন পক্খে নিসিন্নো ‘‘ইমে ধম্মৰাদিনো’’তি গণ্হাতি, অযং অত্তনা ৰা অত্তানং সমানসংৰাসকং করোতীতি ৰেদিতব্বো.

৪৫৬. কাযকম্মং ৰচীকম্মন্তি এত্থ কাযেন পহরন্তা কাযকম্মং উপদংসেন্তি, ফরুসং ৰদন্তা ৰচীকম্মং উপদংসেন্তীতি ৰেদিতব্বা. হত্থপরামাসং করোন্তীতি কোধৰসেন হত্থেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং পরামসনং করোন্তি. অধম্মিযাযমানেতি অধম্মিযানি কিচ্চানি কুরুমানে. অসম্মোদিকাৰত্তমানাযাতি অসম্মোদিকায ৰত্তমানায. অযমেৰ ৰা পাঠো. সম্মোদনকথায অৰত্তমানাযাতি অত্থো. এত্তাৰতা ন অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি এত্থ দ্ৰে পন্তিযো কত্ৰা উপচারং মুঞ্চিত্ৰা নিসীদিতব্বং, ধম্মিযাযমানে পন সম্মোদিকায ৰত্তমানায আসনন্তরিকায নিসীদিতব্বং, একেকং আসনং অন্তরং কত্ৰা নিসীদিতব্বং.

৪৫৭-৪৫৮. মা ভণ্ডনন্তিআদীসু ‘‘অকত্থা’’তি পাঠসেসং গহেত্ৰা ‘‘মা ভণ্ডনং অকত্থা’’তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. অধম্মৰাদীতি উক্খিত্তানুৰত্তকেসু অঞ্ঞতরো. অযং পন ভিক্খু ভগৰতো অত্থকামো, অযং কিরস্স অধিপ্পাযো ‘‘ইমে ভিক্খূ কোধাভিভূতা সত্থু ৰচনং ন গণ্হন্তি, মা ভগৰা এতে ওৰদন্তো কিলমিত্থা’’তি তস্মা এৰমাহ. ভগৰা পন ‘‘পচ্ছাপি সঞ্ঞং লভিত্ৰা ওরমিস্সন্তী’’তি তেসং অনুকম্পায অতীতৰত্থুং আহরিত্ৰা কথেসি. তত্থ অনত্থতোতি অনত্থো অতো; এতস্মা মে পুরিসা অনত্থোতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা অনত্থতোতি অনত্থদো. সেসং পাকটমেৰ.

৪৬৪. পুথুসদ্দোতিআদিগাথাসু পন পুথু মহা সদ্দো অস্সাতি পুথুসদ্দো. সমজনোতি সমানো একসদিসো জনো; সব্বো চাযং ভণ্ডনকারকোজনো সমন্ততো সদ্দনিচ্ছারণেন পুথুসদ্দো চেৰ সদিসো চাতি ৰুত্তং হোতি. ন বালো কোচি মঞ্ঞথাতি তত্থ কোচি একোপি ‘‘অহং বালো’’তি ন মঞ্ঞিত্থ; সব্বেপি পণ্ডিতমানিনোযেৰ. নাঞ্ঞং ভিয্যো অমঞ্ঞরুন্তি কোচি একোপি ‘‘অহং বালো’’তি চ ন মঞ্ঞিত্থ; ভিয্যো চ সঙ্ঘস্মিং ভিজ্জমানে অঞ্ঞম্পি একং ‘‘ময্হং কারণা সঙ্ঘো ভিজ্জতী’’তি ইদং কারণং ন মঞ্ঞিত্থাতি অত্থো.

পরিমুট্ঠাতি পরিমুট্ঠস্সতিনো. ৰাচাগোচরভাণিনোতি রাকারস্স রস্সাদেসো কতো, ৰাচাগোচরা ন সতিপট্ঠানাদিগোচরা. ভাণিনো চ কথং ভাণিনো? যাৰিচ্ছন্তি মুখাযামং যাৰ মুখং পসারেতুং ইচ্ছন্তি, তাৰ পসারেত্ৰা ভাণিনো, একোপি সঙ্ঘগারৰেন মুখসঙ্কোচং ন করোতীতি অত্থো. যেন নীতাতি যেন কলহেন ইমং নিল্লজ্জভাৰং নীতা. ন তং ৰিদূতি ন তং জানন্তি, ‘‘এৰং সাদীনৰো অয’’ন্তি.

যে চ তং উপনয্হন্তীতি তং ‘‘অক্কোচ্ছি মং, অৰধি ম’’ন্তিআদিকং আকারং যে চ উপনয্হন্তি. সনন্তনোতি পোরাণো.

পরেতি পণ্ডিতে ঠপেত্ৰা ততো অঞ্ঞে ভণ্ডনকারকা পরে নাম. তে এত্থ সঙ্ঘমজ্ঝে কলহং করোন্তা ‘‘মযং যমামসে উপযমাম; সততং সমিতং মচ্চুসন্তিকং গচ্ছামা’’তি ন জানন্তি. যে চ তত্থ ৰিজানন্তীতি যে তত্থ পণ্ডিতা ‘‘মযং মচ্চুসমীপং গচ্ছামা’’তি ৰিজানন্তি. ততো সম্মন্তি মেধগাতি এৰঞ্হি তে জানন্তা যোনিসোমনসিকারং উপ্পাদেত্ৰা মেধগানং কলহানং ৰূপসমায পটিপজ্জন্তি.

অট্ঠিচ্ছিন্নাতি অযং গাথা ব্রহ্মদত্তঞ্চ দীঘাৰুকুমারঞ্চ সন্ধায ৰুত্তা. তেসম্পি হোতি সঙ্গতি, কস্মা তুম্হাকং ন হোতি, যেসং ৰো নেৰ মাতাপিতূনং অট্ঠীনি ছিন্নানি, ন পাণা হতা, ন গৰাস্সধনানি হটানীতি.

সচে লভেথাতিআদিগাথা পণ্ডিতসহাযস্স চ বালসহাযস্স চ ৰণ্ণাৰণ্ণদীপনত্থং ৰুত্তা. অভিভুয্য সব্বানি পরিস্সযানীতি পাকটপরিস্সযে চ পটিচ্ছন্নপরিস্সযে চ অভিভৰিত্ৰা তেন সদ্ধিং অত্তমনো সতিমা চরেয্য.

রাজাৰ রট্ঠং ৰিজিতন্তি যথা অত্তনো ৰিজিতং রট্ঠং মহাজনকরাজা চ অরিন্দমমহারাজা চ পহায এককা চরিংসু; এৰং চরেয্যাতি অত্থো. মাতঙ্গরঞ্ঞেৰ নাগোতি মাতঙ্গো অরঞ্ঞে নাগোৰ. মাতঙ্গোতি হত্থী ৰুচ্চতি; নাগোতি মহন্তাধিৰচনমেতং. যথা হি মাতুপোসকো মাতঙ্গনাগো অরঞ্ঞে একো চরি, ন চ পাপানি অকাসি. যথা চ পালিলেয্যকো, এৰং একো চরে, ন চ পাপানি কযিরাতি ৰুত্তং হোতি.

পালিলেয্যকগমনকথা

৪৬৭. পালিলেয্যকে ৰিহরতি রক্খিতৰনসণ্ডেতি পালিলেয্যকং উপনিস্সায রক্খিতৰনসণ্ডে ৰিহরতি. হত্থিনাগোতি মহাহত্থী. হত্থিকলভেহীতি হত্থিপোতকেহি. হত্থিচ্ছাপেহীতি খীরূপকেহি দহরপোতকেহি. ছিন্নগ্গানীতি তেহি পুরতো পুরতো গচ্ছন্তেহি ছিন্নগ্গানি খাযিতাৰসেসানি খাণুসদিসানি তিণানি খাদতি. ওভগ্গোভগ্গন্তি তেন হত্থিনাগেন উচ্চট্ঠানতো ভঞ্জিত্ৰা ভঞ্জিত্ৰা পাতিতং. অস্স সাখাভঙ্গন্তি এতস্স সন্তকং সাখাভঙ্গং তে খাদন্তি. আৰিলানীতি তেহি পঠমতরং ওতরিত্ৰা পিৰন্তেহি আলুলিতানি কদ্দমোদকানি পিৰতি. ওগাহাতি তিত্থতো.

নাগস্স নাগেনাতি হত্থিনাগস্স বুদ্ধনাগেন. ঈসাদন্তস্সাতি রথঈসাসদিসদন্তস্স. যদেকো রমতী ৰনেতি যস্মা বুদ্ধনাগো ৰিয অযম্পি হত্থিনাগো একো পৰিৰিত্তো ৰনে রমতি; তস্মাস্স নাগস্স নাগেন চিত্তং সমেতি, একীভাৰরতিযা একসদিসং হোতীতি অত্থো.

যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰাতি এত্থ তেমাসং ভগৰা তত্থ ৰিহাসীতি ৰেদিতব্বো. এত্তাৰতা কোসম্বকেহি কির উব্বাল়্হো ভগৰা তেমাসং অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ৰসীতি সব্বত্থ কথা পত্থটা অহোসি.

অথ খো কোসম্বকা উপাসকাতি অথ খো ইমং কথাসল্লাপং সুত্ৰা কোসম্বিৰাসিনো উপাসকা.

অট্ঠারসৰত্থুকথা

৪৬৮. অধম্মং ধম্মোতিআদীনি অট্ঠারস ভেদকরৰত্থূনি সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকে ৰণ্ণযিস্সাম.

৪৭৫. তং উক্খিত্তকং ভিক্খুং ওসারেত্ৰাতি তং গহেত্ৰা সীমং গন্ত্ৰা আপত্তিং দেসাপেত্ৰা কম্মৰাচায ওসারেত্ৰা. তাৰদেৰ উপোসথোতি তংদিৰসমেৰ উপোসথক্খন্ধকে ৰুত্তনযেনেৰ সামগ্গীউপোসথো কাতব্বো.

৪৭৬. অমূলা মূলং গন্ত্ৰাতি ন মূলা মূলং গন্ত্ৰা; তং ৰত্থুং অৰিনিচ্ছিনিত্ৰাতি অত্থো. অযং ৰুচ্চতি উপালি সঙ্ঘসামগ্গী অত্থাপেতা ব্যঞ্জনূপেতাতি অত্থতো অপগতা, ‘‘সঙ্ঘসামগ্গী’’তি ইমং পন ব্যঞ্জনমত্তং উপেতা.

৪৭৭. সঙ্ঘস্স কিচ্চেসূতি সঙ্ঘস্স করণীযেসু উপ্পন্নেসু. মন্তনাসূতি ৰিনযমন্তনাসু. অত্থেসু জাতেসূতি ৰিনযঅত্থেসু উপ্পন্নেসু. ৰিনিচ্ছযেসূতি তেসংযেৰ অত্থানং ৰিনিচ্ছযেসু. মহত্থিকোতি মহাউপকারো. পগ্গহারহোতি পগ্গণ্হিতুং ৰুত্তো.

অনানুৰজ্জো পঠমেন সীলতোতিআদিম্হিযেৰ তাৰ সীলতো ন উপৰজ্জো. অৰেক্খিতাচারোতি অপেক্খিতাচারো; আলোকিতে ৰিলোকিতে সম্পজানকারীতিআদিনা নযেন উপপরিক্খিতাচারো. অট্ঠকথাসু পন ‘‘অপ্পটিচ্ছন্নাচারো’’তি ৰুত্তং.

ৰিসয্হাতি অভিভৰিত্ৰা. অনুয্যুতং ভণন্তি অনুঞ্ঞাতং অনপগতং ভণন্তো. যস্মা হি সো অনুয্যুতং ভণতি, উসূযায ৰা অগতিগমনৰসেন ৰা কারণাপগতং ন ভণতি, তস্মা অত্থং ন হাপেতি. উসূযায পন অগতিগমনৰসেন ৰা ভণন্তো অত্থং হাপেতি, কারণং ন দেতি, তস্মা সো পরিসগতো ছম্ভতি চেৰ ৰেধতি চ. যো ঈদিসো ন হোতি, অযং ‘‘পগ্গহারহো’’তি দস্সেতি.

কিঞ্চ ভিয্যো ‘‘তথেৰ পঞ্হ’’ন্তি গাথা, তস্সত্থো – যথা চ অনুয্যুতং ভণন্তো অত্থং ন হাপেতি, তথেৰ পরিসায মজ্ঝে পঞ্হং পুচ্ছিতো সমানো ন চেৰ পজ্ঝাযতি, ন চ মঙ্কু হোতি. যো হি অত্থং ন জানাতি, সো পজ্ঝাযতি. যো ৰত্তুং ন সক্কোতি, সো মঙ্কু হোতি. যো পন অত্থঞ্চ জানাতি, ৰত্তুঞ্চ সক্কোতি; সো ন পজ্ঝাযতি, ন মঙ্কু হোতি. কালাগতন্তি কথেতব্বযুত্তকালে আগতং. ব্যাকরণারহন্তি পঞ্হস্স অত্থানুলোমতায ব্যাকরণানুচ্ছৰিকং. ৰচোতি ৰদন্তো; এৰরূপং ৰচনং ভণন্তোতি অত্থো. রঞ্জেতীতি তোসেতি. ৰিঞ্ঞূপরিসন্তি ৰিঞ্ঞূনং পরিসং.

আচেরকম্হি চ সকেতি অত্তনো আচরিযৰাদে. অলং পমেতুন্তি ৰীমংসিতুং তং তং কারণং পঞ্ঞায তুলযিতুং সমত্থো. পগুণোতি কতপরিচযো লদ্ধাসেৰনো. কথেতৰেতি কথেতব্বে. ৰিরদ্ধিকোৰিদোতি ৰিরদ্ধট্ঠানকুসলো.

পচ্চত্থিকা যেন ৰজন্তীতি অযং গাথা যাদিসে কথেতব্বে পগুণো, তং দস্সেতুং ৰুত্তা. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যাদিসেন কথিতেন পচ্চত্থিকা চ নিগ্গহং গচ্ছন্তি, মহাজনো চ সঞ্ঞপনং গচ্ছতি; সঞ্ঞত্তিং অৰবোধনং গচ্ছতীতি অত্থো. যঞ্চ কথেন্তো সকং আদাযং অত্তনো আচরিযৰাদং ন হাপেতি, যস্মিং ৰত্থুস্মিং অধিকরণং উপ্পন্নং, তদনুরূপং অনুপঘাতকরং পঞ্হং ব্যাকরমানো তাদিসে কথেতব্বে পগুণো হোতীতি.

দূতেয্যকম্মেসু অলন্তি অট্ঠহি দূতঙ্গেহি সমন্নাগতত্তা সঙ্ঘস্স দূতেয্যকম্মেসু সমত্থো. সুট্ঠু উগ্গণ্হাতীতি সমুগ্গহো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা নাম আহুনং আহুতিপিণ্ডং সমুগ্গণ্হন্তি, এৰং পীতিসোমনস্সজাতেনেৰ চেতসা সঙ্ঘস্স কিচ্চেসু সমুগ্গহো, সঙ্ঘস্সকিচ্চেসু তস্স তস্স কিচ্চস্স পটিগ্গাহকোতি অত্থো. করং ৰচোতি ৰচনং করোন্তো. ন তেন মঞ্ঞতীতি তেন ৰচনকরণেন ‘‘অহং করোমি, সঙ্ঘভারং নিত্থরামী’’তি ন মানাতিমানং জপ্পেতি.

আপজ্জতি যাৰতকেসু ৰত্থূসূতি যত্তকেসু ৰত্থূসু আপত্তিং আপজ্জমানো আপজ্জতি. হোতি যথা চ ৰুট্ঠিতীতি তস্সা চ আপত্তিযা যথা ৰুট্ঠানং হোতি. এতে ৰিভঙ্গাতি যেসু ৰত্থূসু আপজ্জতি, যথা চ ৰুট্ঠানং হোতি, ইমেসং অত্থানং জোতকা এতে ৰিভঙ্গা. উভযস্সাতি উভযে অস্স. স্ৰাগতাতি সুট্ঠু আগতা. আপত্তিৰুট্ঠানপদস্স কোৰিদোতি আপত্তিৰুট্ঠানকারণকুসলো.

যানি চাচরন্তি যানি চ ভণ্ডনকারণাদীনি আচরন্তো তজ্জনীযকম্মাদিৰসেন নিস্সারণং গচ্ছতি. ওসারণং তংৰুসিতস্স জন্তুনোতি তং ৰত্তং ৰুসিতস্স জন্তুনো, যা ওসারণা কাতব্বা, এতম্পি জানাতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

কোসম্বকক্খন্ধকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমন্তপাসাদিকায ৰিনযসংৰণ্ণনায

মহাৰগ্গৰণ্ণনা সমত্তা.

মহাৰগ্গ-অট্ঠকথা নিট্ঠিতা.