নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
ৰিনযপিটকে
মহাৰগ্গ-অট্ঠকথা
১. মহাখন্ধকং
বোধিকথা
উভিন্নং পাতিমোক্খানং, সঙ্গীতিসমনন্তরং;
সঙ্গাযিংসু মহাথেরা, খন্ধকং খন্ধকোৰিদা.
যং তস্স দানি সম্পত্তো, যস্মা সংৰণ্ণনাক্কমো;
তস্মা হোতি অযং তস্স, অনুত্তানত্থৰণ্ণনা.
পদভাজনিযে অত্থা, যেহি যেসং পকাসিতা;
তে চে পুন ৰদেয্যাম, পরিযোসানং কদা ভৰে.
উত্তানা চেৰ যে অত্থা, তেসং সংৰণ্ণনায কিং;
অধিপ্পাযানুসন্ধীহি, ব্যঞ্জনেন চ যে পন.
অনুত্তানা ন তে যস্মা, সক্কা ঞাতুং অৰণ্ণিতা;
তেসংযেৰ অযং তস্মা, হোতি সংৰণ্ণনানযোতি.
১. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে বোধিরুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি এত্থ কিঞ্চাপি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জায’’ন্তিআদীসু ৰিয করণৰচনে ৰিসেসকারণং নত্থি, ৰিনযং পত্ৰা পন করণৰচনেনেৰ অযমভিলাপো আরোপিতোতি আদিতো পট্ঠায আরুল়্হাভিলাপৰসেনেৰেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. এস নযো অঞ্ঞেসুপি ইতো পরেসু এৰরূপেসু.
কিং পনেতস্স ৰচনে পযোজনন্তি? পব্বজ্জাদীনং ৰিনযকম্মানং আদিতো পট্ঠায নিদানদস্সনং. যা হি ভগৰতা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ইমেহি তীহি সরণগমনেহি পব্বজ্জং উপসম্পদ’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪) এৰং পব্বজ্জা চেৰ উপসম্পদা চ অনুঞ্ঞাতা, যানি চ রাজগহাদীসু উপজ্ঝাযউপজ্ঝাযৰত্তআচরিযআচরিযৰত্তাদীনি অনুঞ্ঞাতানি, তানি অভিসম্বোধিং পত্ৰা সত্তসত্তাহং বোধিমণ্ডে ৰীতিনামেত্ৰা বারাণসিযং ধম্মচক্কং পৰত্তেত্ৰা ইমিনা অনুক্কমেন ইদঞ্চিদঞ্চ ঠানং পত্ৰা ইমস্মিঞ্চ ইমস্মিঞ্চ ৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তানীতি এৰমেতেসং পব্বজ্জাদীনং ৰিনযকম্মানং আদিতো পট্ঠায নিদানদস্সনং এতস্স ৰচনে পযোজনন্তি ৰেদিতব্বং.
তত্থ উরুৰেলাযন্তি মহাৰেলাযং; মহন্তে ৰালিকরাসিম্হীতি অত্থো. অথ ৰা ‘‘উরূ’’তি ৰালিকা ৰুচ্চতি; ‘‘ৰেলা’’তি মরিযাদা; ৰেলাতিক্কমনহেতু আহটা উরু উরুৰেলাতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অতীতে কির অনুপ্পন্নে বুদ্ধে দসসহস্সকুলপুত্তা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তস্মিং পদেসে ৰিহরন্তা একদিৰসং সন্নিপতিত্ৰা কতিকৰত্তং অকংসু – ‘‘কাযকম্মৰচীকম্মানি নাম পরেসম্পি পাকটানি হোন্তি, মনোকম্মং পন অপাকটং; তস্মা যো কামৰিতক্কং ৰা ব্যাপাদৰিতক্কং ৰা ৰিহিংসাৰিতক্কং ৰা ৰিতক্কেতি, তস্স অঞ্ঞো চোদকো নাম নত্থি, সো অত্তনাৰ অত্তানং চোদেত্ৰা পত্তপুটেন ৰালিকং আহরিত্ৰা ইমস্মিং ঠানে আকিরতু, ইদমস্স দণ্ডকম্ম’’ন্তি. ততো পট্ঠায যো তাদিসং ৰিতক্কং ৰিতক্কেতি, সো তত্থ পত্তপুটেন ৰালিকং আকিরতি. এৰং তত্থ অনুক্কমেন মহাৰালিকরাসি জাতো, ততো নং পচ্ছিমা জনতা পরিক্খিপিত্ৰা চেতিযট্ঠানমকাসি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘উরুৰেলাযন্তি মহাৰেলাযং; মহন্তে ৰালিকরাসিম্হীতি অত্থো’’তি. তমেৰ সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অথ ৰা উরূতি ৰালিকা ৰুচ্চতি; ৰেলাতি মরিযাদা; ৰেলাতিক্কমনহেতু আহটা উরু উরুৰেলাতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো’’তি.
বোধিরুক্খমূলেতি বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং; তং বোধিং ভগৰা এত্থ পত্তোতি রুক্খোপি ‘‘বোধিরুক্খো’’ত্ৰেৰ নামং লভি, তস্স বোধিরুক্খস্স মূলে বোধিরুক্খমূলে. পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি পঠমং অভিসম্বুদ্ধো; অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা সব্বপঠমংযেৰাতি অত্থো. একপল্লঙ্কেনাতি সকিম্পি অনুট্ঠহিত্ৰা যথাআভুজিতেন একেনেৰ পল্লঙ্কেন. ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদীতি ৰিমুত্তিসুখং ফলসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদযমানো.
পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযাকারং. পচ্চযাকারো হি অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিচ্চ সহিতে ধম্মে উপ্পাদেতীতি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ৰুচ্চতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন সব্বাকারসম্পন্নং ৰিনিচ্ছযং ইচ্ছন্তেন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো গহেতব্বো. অনুলোমপটিলোমন্তি অনুলোমঞ্চ পটিলোমঞ্চ. তত্থ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো অৰিজ্জাদিকো পচ্চযাকারো অত্তনা কত্তব্বকিচ্চকরণতো ‘‘অনুলোমো’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো স্ৰেৰ অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুজ্ঝমানো তং কিচ্চং ন করোতীতি তস্স অকরণতো ‘‘পটিলোমো’’তি ৰুচ্চতি. পুরিমনযেন ৰা ৰুত্তো পৰত্তিযা অনুলোমো, ইতরো তস্সা পটিলোমোতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আদিতো পন পট্ঠায যাৰ অন্তং, অন্ততো চ পট্ঠায যাৰ আদিং পাপেত্ৰা অৰুত্তত্তা ইতো অঞ্ঞেনত্থেন অনুলোমপটিলোমতা ন যুজ্জতি.
মনসাকাসীতি মনসি অকাসি. তত্থ যথা অনুলোমং মনসি অকাসি, ইদং তাৰ দস্সেতুং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তীতি ইমিনা নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন সব্বাকারসম্পন্নং ৰিনিচ্ছযং ইচ্ছন্তেন ৰিসুদ্ধিমগ্গতোৰ গহেতব্বো.
যথা পন পটিলোমং মনসি অকাসি, ইদং দস্সেতুং অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ অৰিজ্জায ত্ৰেৰাতি অৰিজ্জায তু এৰ. অসেসৰিরাগনিরোধাতি ৰিরাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিরোধা. সঙ্খারনিরোধোতি সঙ্খারানং অনুপ্পাদনিরোধো হোতি. এৰং নিরুদ্ধানং পন সঙ্খারানং নিরোধা ৰিঞ্ঞাণং নিরুদ্ধং, ৰিঞ্ঞাণাদীনঞ্চ নিরোধা নামরূপাদীনি নিরুদ্ধানিযেৰ হোন্তীতি দস্সেতুং সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধোতিআদীনি ৰত্ৰা এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতীতি ৰুত্তং. তত্থ কেৰলস্সাতি সকলস্স; সুদ্ধস্স ৰা সত্তৰিরহিতস্সাতি অত্থো. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খরাসিস্স. নিরোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি য্ৰাযং ‘‘অৰিজ্জাদিৰসেন সঙ্খারাদিকস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো চ অৰিজ্জানিরোধাদিৰসেন চ নিরোধো হোতী’’তি ৰুত্তো, সব্বাকারেন এতমত্থং ৰিদিত্ৰা. তাযং ৰেলাযন্তি তাযং তস্স অত্থস্স ৰিদিতৰেলাযং. ইমং উদানং উদানেসীতি ইমং তস্মিং ৰিদিতে অত্থে হেতুনো চ হেতুসমুপ্পন্নধম্মস্স চ পজাননায আনুভাৰদীপকং ‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তী’’তিআদিকং সোমনস্সযুত্তঞাণসমুট্ঠানং উদানং উদানেসি, অত্তমনৰাচং নিচ্ছারেসীতি ৰুত্তং হোতি.
তস্সত্থো – যদা হৰেতি যস্মিং ভৰে কালে. পাতুভৰন্তীতি উপ্পজ্জন্তি. ধম্মাতি অনুলোমপচ্চযাকারপটিৰেধসাধকা বোধিপক্খিযধম্মা. অথ ৰা পাতুভৰন্তীতি পকাসন্তি; অভিসমযৰসেন ব্যত্তা পাকটা হোন্তি. ধম্মাতি চতুঅরিযসচ্চধম্মা. আতাপো ৰুচ্চতি কিলেসসন্তাপনট্ঠেন ৰীরিযং; আতাপিনোতি সম্মপ্পধানৰীরিযৰতো. ঝাযতোতি আরম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণেন চ লক্খণূপনিজ্ঝানলক্খণেন চ ঝানেন ঝাযন্তস্স. ব্রাহ্মণস্সাতি বাহিতপাপস্স খীণাসৰস্স. অথস্স কঙ্খা ৰপযন্তীতি অথস্স এৰং পাতুভূতধম্মস্স কঙ্খা ৰপযন্তি. সব্বাতি যা এতা ‘‘কো নু খো ভন্তে ফুসতীতি; নো কল্লো পঞ্হোতি ভগৰা অৰোচা’’তিআদিনা, তথা ‘‘কতমং নু খো ভন্তে জরামরণং; কস্স চ পনিদং জরামরণন্তি; নো কল্লো পঞ্হোতি ভগৰা অৰোচা’’তিআদিনা চ নযেন পচ্চযাকারে কঙ্খা ৰুত্তা, যা চ পচ্চযাকারস্সেৰ অপ্পটিৰিদ্ধত্তা ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিকা সোল়স কঙ্খা আগতা, তা সব্বা ৰপযন্তি অপগচ্ছন্তি নিরুজ্ঝন্তি. কস্মা? যতো পজানাতি সহেতুধম্মন্তি যস্মা অৰিজ্জাদিকেন হেতুনা সহেতুকং ইমং সঙ্খারাদিং কেৰলং দুক্খক্খন্ধধম্মং পজানাতি অঞ্ঞাতি পটিৰিজ্ঝতীতি.
২. দুতিযৰারে – ইমং উদানং উদানেসীতি ইমং তস্মিং ৰিদিতে অত্থে ‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তি এৰং পকাসিতস্স নিব্বানসঙ্খাতস্স পচ্চযক্খযস্স অৰবোধানুভাৰদীপকং ৰুত্তপ্পকারং উদানং উদানেসীতি অত্থো. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – যস্মা পচ্চযানং খযসঙ্খাতং নিব্বানং অৰেদি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝি, তস্মা যদাস্স আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স ৰুত্তপ্পকারা ধম্মা পাতুভৰন্তি, অথস্স যা নিব্বানস্স অৰিদিতত্তা উপ্পজ্জেয্যুং, তা সব্বাপি কঙ্খা ৰপযন্তীতি.
৩. ততিযৰারে – ইমং উদানং উদানেসীতি ইমং যেন মগ্গেন সো দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযনিরোধসঙ্খাতো অত্থো কিচ্চৰসেন চ আরম্মণকিরিযায চ ৰিদিতো, তস্স অরিযমগ্গস্স আনুভাৰদীপকং ৰুত্তপ্পকারং উদানং উদানেসীতি অত্থো. তত্রাপাযং সঙ্খেপত্থো – যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স, তদা সো ব্রাহ্মণো তেহি ৰা উপ্পন্নেহি বোধিপক্খিযধম্মেহি, যস্স ৰা অরিযমগ্গস্স চতুসচ্চধম্মা পাতুভূতা, তেন অরিযমগ্গেন ৰিধূপযং তিট্ঠতি মারসেনং ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তপ্পকারং মারসেনং ৰিধূপযন্তো ৰিধমেন্তো ৰিদ্ধংসেন্তো তিট্ঠতি. কথং? সূরিযোৰ ওভাসযমন্তলিক্খং, যথা সূরিযো অব্ভুগ্গতো অত্তনো পভায অন্তলিক্খং ওভাসেন্তোৰ অন্ধকারং ৰিধমেন্তো তিট্ঠতি, এৰং সোপি ব্রাহ্মণো তেহি ধম্মেহি তেন ৰা মগ্গেন সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তোৰ মারসেনং ৰিধূপযন্তো তিট্ঠতীতি.
এৰমেত্থ পঠমং উদানং পচ্চযাকারপচ্চৰেক্খণৰসেন, দুতিযং নিব্বানপচ্চৰেক্খণৰসেন, ততিযং মগ্গপচ্চৰেক্খণৰসেন উপ্পন্নন্তি ৰেদিতব্বং. উদানে পন ‘‘রত্তিযা পঠমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমং, দুতিযং যামং পটিলোমং, ততিযং যামং অনুলোমপটিলোম’’ন্তি ৰুত্তং; তং সত্তাহস্স অচ্চযেন ‘‘স্ৰে আসনা ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি রত্তিং উপ্পাদিতমনসিকারং সন্ধায ৰুত্তং. তদা হি ভগৰা যস্স পচ্চযাকারপজাননস্স চ পচ্চযক্খযাধিগমস্স চ আনুভাৰদীপিকা পুরিমা দ্ৰে উদানগাথা, তস্স ৰসেন একেকমেৰ কোট্ঠাসং পঠমযামঞ্চ মজ্ঝিমযামঞ্চ মনসাকাসি, ইধ পন পাটিপদরত্তিযা এৰং মনসাকাসি. ভগৰা হি ৰিসাখপুণ্ণমায রত্তিযা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরি, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেসি, পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসি কত্ৰা ‘‘ইদানি অরুণো উগ্গমিস্সতী’’তি সব্বঞ্ঞুতং পাপুণি. সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তিসমনন্তরমেৰ চ অরুণো উগ্গচ্ছি. ততো তং দিৰসং তেনেৰ পল্লঙ্কেন ৰীতিনামেত্ৰা সম্পত্তায পাটিপদরত্তিযা তীসু যামেসু এৰং মনসি কত্ৰা ইমানি উদানানি উদানেসি. ইতি পাটিপদরত্তিযা এৰং মনসি কত্ৰা তং ‘‘বোধিরুক্খমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদী’’তি এৰং ৰুত্তসত্তাহং তত্থেৰ ৰীতিনামেসি.
বোধিকথা নিট্ঠিতা.
অজপালকথা
৪. অথ খো ভগৰা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা বোধিরুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্রোধো তেনুপসঙ্কমীতি এত্থ ন ভগৰা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা অনন্তরমেৰ বোধিরুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্রোধো তেনুপসঙ্কমি. যথা পন ‘‘ভুত্ৰা সযতী’’তি ৰুত্তে ন ‘‘হত্থে অধোৰিত্ৰা মুখং অৰিক্খালেত্ৰা সযনসমীপং অগন্ত্ৰা অঞ্ঞং কিঞ্চি আলাপসল্লাপং অকত্ৰা সযতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং হোতি, ভোজনতো পন পচ্ছা সযতি, ন নসযতীতি ইদমেৰত্থ দীপিতং হোতি. এৰমিধাপি ‘‘ন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা অনন্তরমেৰ পক্কামী’’তি ৰুত্তং হোতি, ৰুট্ঠানতো চ পন পচ্ছা পক্কামি, ন নপক্কামীতি ইদমেৰেত্থ দীপিতং হোতি.
অনন্তরং পন অপক্কমিত্ৰা ভগৰা কিং অকাসীতি? অপরানিপি তীণি সত্তাহানি বোধিসমীপেযেৰ ৰীতিনামেসি. তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – ভগৰতি কির বুদ্ধত্তং পত্ৰা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নে ‘‘ন ভগৰা ৰুট্ঠাতি; কিং নু খো অঞ্ঞেপি বুদ্ধত্তকরা ধম্মা অত্থী’’তি একচ্চানং দেৰতানং কঙ্খা উদপাদি. অথ ভগৰা অট্ঠমে দিৰসে সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায দেৰতানং কঙ্খং ঞত্ৰা কঙ্খাৰিধমনত্থং আকাসে উপ্পতিত্ৰা যমকপাটিহারিযং দস্সেত্ৰা তাসং কঙ্খং ৰিধমিত্ৰা পল্লঙ্কতো ঈসকং পাচীননিস্সিতে উত্তরদিসাভাগে ঠত্ৰা চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ উপচিতানং পারমীনং বলাধিগমনট্ঠানং পল্লঙ্কং বোধিরুক্খঞ্চ অনিমিসেহি অক্খীহি ওলোকযমানো সত্তাহং ৰীতিনামেসি, তং ঠানং অনিমিসচেতিযং নাম জাতং. অথ পল্লঙ্কস্স চ ঠিতট্ঠানস্স চ অন্তরা পুরত্থিমতো চ পচ্ছিমতো চ আযতে রতনচঙ্কমে চঙ্কমন্তো সত্তাহং ৰীতিনামেসি, তং ঠানং রতনচঙ্কমচেতিযং নাম জাতং. ততো পচ্ছিমদিসাভাগে দেৰতা রতনঘরং মাপযিংসু. তত্থ পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৰা অভিধম্মপিটকং ৰিসেসতো চেত্থ অনন্তনযং সমন্তপট্ঠানং ৰিচিনন্তো সত্তাহং ৰীতিনামেসি, তং ঠানং রতনঘরচেতিযং নাম জাতং.
এৰং বোধিসমীপেযেৰ চত্তারি সত্তাহানি ৰীতিনামেত্ৰা পঞ্চমে সত্তাহে বোধিরুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্রোধো তেনুপসঙ্কমি. তস্স কির নিগ্রোধস্স ছাযায অজপালকা গন্ত্ৰা নিসীদন্তি; তেনস্স অজপালনিগ্রোধোত্ৰেৰ নামং উদপাদি. সত্তাহং ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদীতি তত্রাপি ধম্মং ৰিচিনন্তোযেৰ ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদেন্তো নিসীদি. বোধিতো পুরত্থিমদিসাভাগে এস রুক্খো হোতি. এৰং নিসিন্নে চ পনেত্থ ভগৰতি একো ব্রাহ্মণো গন্ত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছি. তেন ৰুত্তং ‘‘অথ খো অঞ্ঞতরো’’তিআদি. তত্থ হুংহুঙ্কজাতিকোতি সো কির দিট্ঠমঙ্গলিকো নাম, মানৰসেন কোধৰসেন চ ‘‘হুংহু’’ন্তি করোন্তো ৰিচরতি, তস্মা ‘‘হুংহুঙ্কজাতিকো’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘হুহুক্কজাতিকো’’তিপি পঠন্তি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং তেন ৰুত্তস্স ৰচনস্স সিখাপত্তমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি. তস্সত্থো – যো বাহিতপাপধম্মতায ব্রাহ্মণো ন দিট্ঠমঙ্গলিকতায, হুংহুঙ্কারকভাৰাদিপাপধম্মযুত্তো হুত্ৰা কেৰলং জাতিমত্তকেন ব্রহ্মঞ্ঞং পটিজানাতি, সো ব্রাহ্মণো বাহিতপাপধম্মত্তা হুংহুঙ্কারপ্পহানেন নিহুংহুঙ্কো, রাগাদিকসাৰাভাৰেন নিক্কসাৰো, ভাৰনানুযোগযুত্তচিত্ততায যতত্তো, সীলসংৰরেন ৰা সঞ্ঞতচিত্ততায যতত্তো, চতুমগ্গঞাণসঙ্খাতেহি ৰেদেহি অন্তং, ৰেদানং ৰা অন্তং গতত্তা ৰেদন্তগূ, মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ৰুসিতত্তা ৰুসিতব্রহ্মচরিযো. ধম্মেন ব্রহ্মৰাদং ৰদেয্য, ‘‘ব্রাহ্মণো, অহ’’ন্তি এতং ৰাদং ধম্মেন ৰদেয্য, যস্স সকলে লোকসন্নিৰাসে কুহিঞ্চি একারম্মণেপি রাগুস্সদো দোসুস্সদো মোহুস্সদো মানুস্সদো দিট্ঠুস্সদোতি ইমে উস্সদা নত্থীতি.
অজপালকথা নিট্ঠিতা.
মুচলিন্দকথা
৫. অকালমেঘোতি অসম্পত্তে ৰস্সকালে উপ্পন্নমেঘো. অযং পন গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে উদপাদি. সত্তাহৰদ্দলিকাতি তস্মিং উপ্পন্নে সত্তাহং অৰিচ্ছিন্নৰুট্ঠিকা অহোসি. সীতৰাতদুদ্দিনীতি সা চ পন সত্তাহৰদ্দলিকা উদকফুসিতসম্মিস্সেন সীতৰাতেন সমন্তা পরিব্ভমন্তেন দূসিতদিৰসত্তা সীতৰাতদুদ্দিনী নাম অহোসি. অথ খো মুচলিন্দো নাগরাজাতি তস্সেৰ মুচলিন্দরুক্খস্স সমীপে পোক্খরণিযা নিব্বত্তো মহানুভাৰো নাগরাজা. সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰাতি এৰং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰা উপরিমুদ্ধনি মহন্তং ফণং করিত্ৰাৰ ঠিতে; তস্মিং তস্স পরিক্খেপব্ভন্তরং লোহপাসাদে ভণ্ডাগারগব্ভপ্পমাণং অহোসি, তস্মা ভগৰা নিৰাতে পিহিতদ্ৰারৰাতপানে কূটাগারে নিসিন্নো ৰিয জাতো. মা ভগৰন্তং সীতন্তিআদি তস্স তথা করিত্ৰা ঠানকারণপরিদীপনং. সো হি ‘‘মা ভগৰন্তং সীতং বাধযিত্থ, মা উণ্হং, মা ডংসাদিসম্ফস্সো বাধযিত্থা’’তি তথা করিত্ৰা অট্ঠাসি. তত্থ কিঞ্চাপি সত্তাহৰদ্দলিকায উণ্হমেৰ নত্থি, সচে পন অন্তরন্তরা মেঘো ৰিগচ্ছেয্য উণ্হং ভৰেয্য, তম্পি নং মা বাধযিত্থাতি এৰং তস্স চিন্তেতুং যুত্তং. ৰিদ্ধন্তি উব্বিদ্ধং; মেঘৰিগমেন দূরীভূতন্তি অত্থো. ৰিগতৰলাহকন্তি অপগতমেঘং. দেৰন্তি আকাসং. সকৰণ্ণন্তি অত্তনো রূপং.
সুখো ৰিৰেকোতি নিব্বানসঙ্খাতো উপধিৰিৰেকো সুখো. তুট্ঠস্সাতি চতুমগ্গঞাণসন্তোসেন সন্তুট্ঠস্স. সুতধম্মস্সাতি পকাসিতধম্মস্স. পস্সতোতি তং ৰিৰেকং যং ৰা কিঞ্চি পস্সিতব্বং নাম, তং সব্বং অত্তনো ৰীরিযবলাধিগতেন ঞাণচক্খুনা পস্সন্তস্স. অব্যাপজ্জন্তি অকুপ্পনভাৰো; এতেন মেত্তাপুব্বভাগো দস্সিতো. পাণভূতেসু সংযমোতি সত্তেসু চ সংযমো; অৰিহিংসনভাৰো সুখোতি অত্থো. এতেন করুণাপুব্বভাগো দস্সিতো. সুখা ৰিরাগতা লোকেতি ৰীতরাগতাপি সুখাতি দীপেতি. কামানং সমতিক্কমোতি যা ‘‘কামানং সমতিক্কমো’’তি ৰুচ্চতি; সা ৰিরাগতাপি সুখাতি অত্থো. এতেন অনাগামিমগ্গো কথিতো. অস্মিমানস্স যো ৰিনযোতি ইমিনা পন অরহত্তং কথিতং; অরহত্তঞ্হি অস্মিমানস্স ‘‘পস্সদ্ধিৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. ইতো পরঞ্চ সুখং নাম নত্থি, তেনাহ ‘‘এতং ৰে পরমং সুখ’’ন্তি.
মুচলিন্দকথা নিট্ঠিতা.
রাজাযতনকথা
৬. মুচলিন্দমূলাতি মহাবোধিতো পাচীনকোণে ঠিতমুচলিন্দরুক্খমূলা. রাজাযতনন্তি দক্খিণদিসাভাগে ঠিতং রাজাযতনরুক্খং উপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেনাতি কতরেন সমযেন. ভগৰতো কির রাজাযতনমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স সমাধিতো ৰুট্ঠানদিৰসে অরুণুগ্গমনৰেলাযমেৰ ‘‘ভোজনকিচ্চেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ঞত্ৰা সক্কো দেৰরাজা ওসধহরীতকং উপনেসি. ভগৰা তং পরিভুঞ্জি, পরিভুত্তমত্তস্সেৰ সরীরকিচ্চং অহোসি. সক্কো মুখোদকং অদাসি. ভগৰা মুখং ধোৰিত্ৰা তস্মিংযেৰ রুক্খমূলে নিসীদি. এৰং উগ্গতে অরুণম্হি নিসিন্নে ভগৰতি.
তেন খো পন সমযেন তপুস্সভল্লিকা ৰাণিজাতি তপুস্সো চ ভল্লিকো চাতি দ্ৰে ভাতরো ৰাণিজা. উক্কলাতি উক্কলজনপদতো. তং দেসন্তি যস্মিং দেসে ভগৰা ৰিহরতি. কতরস্মিঞ্চ দেসে ভগৰা ৰিহরতি? মজ্ঝিমদেসে. তস্মা মজ্ঝিমদেসং গন্তুং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তীতি অযমেত্থ অত্থো. ঞাতিসালোহিতা দেৰতাতি তেসং ঞাতিভূতপুব্বা দেৰতা. এতদৰোচাতি সা কির নেসং সব্বসকটানি অপ্পৰত্তীনি অকাসি. ততো তে কিং ইদন্তি মগ্গদেৰতানং বলিং অকংসু. তেসং বলিকম্মকালে সা দেৰতা দিস্সমানেনেৰ কাযেন এতং অৰোচ. মন্থেন চ মধুপিণ্ডিকায চাতি অবদ্ধসত্তুনা চ সপ্পিমধুফাণিতাদীহি যোজেত্ৰা বদ্ধসত্তুনা চ. পতিমানেথাতি উপট্ঠহথ. তং ৰোতি তং পতিমাননং তুম্হাকং ভৰিস্সতি দীঘরত্তং হিতায সুখায. যং অম্হাকন্তি যং পটিগ্গহণং অম্হাকং অস্স দীঘরত্তং হিতায সুখায. ভগৰতো এতদহোসীতি যো কিরস্স পধানানুযোগকালে পত্তো অহোসি, সো সুজাতায পাযাসং দাতুং আগচ্ছন্তিযা এৰ অন্তরধাযি. তেনস্স এতদহোসি – ‘‘পত্তো মে নত্থি, পুরিমকাপি চ ন খো তথাগতা হত্থেসু পটিগ্গণ্হন্তি, কিম্হি নু খো অহং পটিগ্গণ্হেয্যং মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডকঞ্চা’’তি.
পরিৰিতক্কমঞ্ঞাযাতি ইতো পুব্বেৰ ভগৰতো সুজাতায দিন্নভোজনংযেৰ ওজানুপ্পবন্ধনৰসেন অট্ঠাসি, এত্তকং কালং নেৰ জিঘচ্ছা ন পিপাসা ন কাযদুব্বল্যং অহোসি. ইদানি পনস্স আহারং পটিগ্গহেতুকামতায ‘‘ন খো তথাগতা’’তিআদিনা নযেন পরিৰিতক্কো উদপাদি. তং এৰং উপ্পন্নং অত্তনো চেতসা ভগৰতো চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায. চতুদ্দিসাতি চতূহি দিসাহি. সেলমযে পত্তেতি মুগ্গৰণ্ণসেলমযে পত্তে. ইদংযেৰ ভগৰা পটিগ্গহেসি, তেযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. চত্তারো পন মহারাজানো পঠমং ইন্দনীলমণিমযে পত্তে উপনামেসুং, ন তে ভগৰা অগ্গহেসি. ততো ইমে চত্তারোপি মুগ্গৰণ্ণসিলামযে পত্তে উপনামেসুং, ভগৰা চত্তারোপি পত্তে অগ্গহেসি তেসং পসাদানুরক্খণত্থায, নো মহিচ্ছতায. গহেত্ৰা চ পন চত্তারোপি যথা একোৰ পত্তো হোতি তথা অধিট্ঠহি, চতুন্নম্পি একসদিসো পুঞ্ঞৰিপাকো অহোসি. এৰং একং কত্ৰা অধিট্ঠিতে পটিগ্গহেসি ভগৰা পচ্চগ্ঘে সেলমযে পত্তে মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ. পচ্চগ্ঘেতি পচ্চগ্ঘস্মিং; পাটেক্কং মহগ্ঘস্মিন্তি অত্থো. অথ ৰা পচ্চগ্ঘেতি অভিনৰে অব্ভুণ্হে; তঙ্খণে নিব্বত্তস্মিন্তি অত্থো. দ্ৰে ৰাচা এতেসং অহেসুন্তি দ্ৰেৰাচিকা. অথ ৰা দ্ৰীহি ৰাচাহি উপাসকভাৰং পত্তাতি অত্থো. তে এৰং উপাসকভাৰং পটিৰেদেত্ৰা ভগৰন্তং আহংসু – ‘‘কস্স দানি ভন্তে অম্হেহি অজ্জ পট্ঠায অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানং কাতব্ব’’ন্তি? অথ ভগৰা সীসং পরামসি, কেসা হত্থে লগ্গিংসু. তে তেসং অদাসি ‘‘ইমে তুম্হে পরিহরথা’’তি. তে কেসধাতুযো লভিত্ৰা অমতেনেৰ অভিসিত্তা হট্ঠতুট্ঠা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পক্কমিংসু.
রাজাযতনকথা নিট্ঠিতা.
ব্রহ্মযাচনকথা
৭. অথ খো ভগৰা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা ৰুত্তপ্পকারমেতং সব্বং কিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা রাজাযতনমূলা পুনপি যেন অজপালনিগ্রোধো তেনুপসঙ্কমি. পরিৰিতক্কো উদপাদীতি তস্মিং নিসিন্নমত্তস্সেৰ সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো অযং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি. কস্মা পনাযং সব্ববুদ্ধানং উপ্পজ্জতীতি? ধম্মস্স মহন্তভাৰং গরুভাৰং ভারিযভাৰং পচ্চৰেক্খণায ব্রহ্মুনা যাচিতে দেসেতুকামতায চ. জানন্তি হি বুদ্ধা ‘‘এৰং পরিৰিতক্কিতে ব্রহ্মা আগন্ত্ৰা ধম্মদেসনং যাচিস্সতি, ততো সত্তা ধম্মে গারৰং উপ্পাদেস্সন্তি, ব্রহ্মগরুকো হি লোকসন্নিৰাসো’’তি. ইতি ইমেহি দ্ৰীহি কারণেহি অযং ৰিতক্কো উপ্পজ্জতীতি.
তত্থ অধিগতো খো ম্যাযন্তি অধিগতো খো মে অযং. আলযরামাতি সত্তা পঞ্চ কামগুণে অল্লীযন্তি, তস্মা তে ‘‘আলযা’’তি ৰুচ্চন্তি. তেহি আলযেহি রমন্তীতি আলযরামা. আলযেসু রতাতি আলযরতা. আলযেসু সুট্ঠুমুদিতাতি আলযসম্মুদিতা. যদিদন্তি নিপাতো. তস্স ঠানং সন্ধায ‘‘যং ইদ’’ন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদং সন্ধায ‘‘যো অয’’ন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইমেসং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযাৰ ইদপ্পচ্চযতা, ইদপ্পচ্চযতা চ সা পটিচ্চসমুপ্পাদো চাতি ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদো. সো মমস্স কিলমথোতি যা অজানন্তানং দেসনা নাম, সো মম কিলমথো অস্স; সা মম ৰিহেসা অস্সাতি অত্থো. ভগৰন্তন্তি ভগৰতো. অনচ্ছরিযাতি অনু অচ্ছরিযা. পটিভংসূতি পটিভানসঙ্খাতস্স ঞাণস্স গোচরা অহেসুং, পরিৰিতক্কযিতব্বভাৰং পাপুণিংসু.
হলন্তি এত্থ হকারো নিপাতমত্তো; অলন্তি অত্থো. পকাসিতুন্তি দেসিতুং. অলং দানি মে ইমং কিচ্ছেন অধিগতং ধম্মং দেসেতুন্তি ৰুত্তং হোতি. পটিসোতগামিন্তি পটিসোতং ৰুচ্চতি নিব্বানং; নিব্বানগামিন্তি অত্থো. রাগরত্তাতি কামরাগভৰরাগদিট্ঠিরাগেন রত্তা. ন দক্খন্তীতি ন পস্সিস্সন্তি. তমোখন্ধেন আৰুটাতি অৰিজ্জারাসিনা অজ্ঝোত্থটা. অপ্পোস্সুক্কতাযাতি নিরুস্সুক্কভাৰেন; অদেসেতুকামতাযাতি অত্থো.
৮. যত্র হি নামাতি যস্মিং নাম লোকে. ভগৰতো পুরতো পাতুরহোসীতি ধম্মদেসনাযাচনত্থং দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু মহাব্রহ্মানো গহেত্ৰা আগম্ম ভগৰতো পুরতো পাতুরহোসি. অপ্পরজক্খজাতিকাতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং রাগদোসমোহরজং এতেসং এৰংসভাৰাতি অপ্পরজক্খজাতিকা. ভৰিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতারোতি পটিৰিজ্ঝিতারো.
পাতুরহোসীতি পাতুভৰি. সমলেহি চিন্তিতোতি রাগাদীহি মলেহি সমলেহি ছহি সত্থারেহি চিন্তিতো. অপাপুরেতন্তি ৰিৰর এতং. অমতস্স দ্ৰারন্তি অমতস্স নিব্বানস্স দ্ৰারভূতং অরিযমগ্গং. সুণন্তু ধম্মং ৰিমলেনানুবুদ্ধন্তি ইমে সত্তা রাগাদিমলানং অভাৰতো ৰিমলেন সম্মাসম্বুদ্ধেন অনুবুদ্ধং চতুসচ্চধম্মং সুণন্তু.
সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতোতি সেলমযে একগ্ঘনে পব্বতমুদ্ধনি যথাঠিতোৰ যথা চক্খুমা পুরিসো সমন্ততো জনতং পস্সেয্য, ত্ৰম্পি সুমেধ সুন্দরপঞ্ঞ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সমন্তচক্খু ভগৰা ধম্মমযং পঞ্ঞামযং পাসাদমারুয্হ সযং অপেতসোকো সোকাৰতিণ্ণং জাতিজরাভিভূতঞ্চ জনতং অৰেক্খস্সু উপধারয.
উট্ঠেহীতি ভগৰতো ধম্মদেসনত্থং চারিকচরণং যাচন্তো ভণতি. ৰীরাতিআদীসু ভগৰা ৰীরিযৰন্ততায ৰীরো. দেৰপুত্তমচ্চুকিলেসাভিসঙ্খারমারানং ৰিজিতত্তা ৰিজিতসঙ্গামো. জাতিকন্তারাদিনিত্থরণসমত্থতায সত্থৰাহো. কামচ্ছন্দইণস্স অভাৰতো অণণো.
৯. অজ্ঝেসনন্তি যাচনং. বুদ্ধচক্খুনাতি ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণেন চ আসযানুসযঞাণেন চ. ইমেসঞ্হি দ্ৰিন্নং ঞাণানং বুদ্ধচক্খূতি নামং. অপ্পরজক্খাতি পঞ্ঞাচক্খুম্হি রাগাদিরজং অপ্পং যেসং, তে অপ্পরজক্খা. যেসং তং মহন্তং তে মহারজক্খা. যেসং সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি তিক্খানি তে তিক্খিন্দ্রিযা. যেসং তানি মুদূনি তে মুদিন্দ্রিযা. যেসং তেযেৰ সদ্ধাদযো আকারা সুন্দরা তে স্ৰাকারা. যেসং তেযেৰ সদ্ধাদযো আকারা অসুন্দরা তে দ্ৰাকারা. যে কথিতকারণং সল্লক্খেন্তি, সুখেন সক্কা হোন্তি ৰিঞ্ঞাপেতুং তে সুৰিঞ্ঞাপযা. যে পরলোকঞ্চ ৰজ্জঞ্চ ভযতো পস্সন্তি তে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো. উপ্পলিনিযন্তি উপ্পলৰনে. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. অন্তোনিমুগ্গপোসীনীতি যানি উদকস্স অন্তো নিমুগ্গানেৰ পোসযন্তি. সমোদকং ঠিতানীতি উদকেন সমং ঠিতানি. উদকং অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানীতি উদকং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতানি.
অপারুতাতি ৰিৰটা. অমতস্স দ্ৰারাতি অরিযমগ্গো. সো হি অমতসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স দ্ৰারং. পমুঞ্চন্তু সদ্ধন্তি সব্বে অত্তনো সদ্ধং পমুঞ্চন্তু. পচ্ছিমপদদ্ৰযে অযমত্থো, অহঞ্হি অত্তনো পগুণং সুপ্পৰত্তিম্পি ইমং পণীতং উত্তমং ধম্মং কাযৰাচাকিলমথসঞ্ঞী হুত্ৰা মনুজেসু দেৰমনুস্সেসু ন ভাসিন্তি.
ব্রহ্মযাচনকথা নিট্ঠিতা.
পঞ্চৰগ্গিযকথা
১০. পণ্ডিতোতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো. ব্যত্তোতি ৰেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো. মেধাৰীতি ঠানুপ্পত্তিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো. অপ্পরজক্খজাতিকোতি সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভিতত্তা নিক্কিলেসজাতিকো ৰিসুদ্ধসত্তো. আজানিস্সতীতি সল্লক্খেস্সতি পটিৰিজ্ঝিস্সতি. ভগৰতোপি খো ঞাণং উদপাদীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং উপ্পজ্জি ‘‘ইতো সত্তমদিৰসমত্থকে কালংকত্ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তো’’তি. মহাজানিযোতি সত্তদিৰসব্ভন্তরে পত্তব্বমগ্গফলতো পরিহীনত্তা মহতী জানি অস্সাতি মহাজানিযো অক্খণে নিব্বত্তত্তা. অভিদোসকালংকতোতি হিয্যো কালংকতো, সোপি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তোতি অদ্দস. বহূকারাতি বহূপকারা. পধানপহিতত্তং উপট্ঠহিংসূতি পধানত্থায পেসিতত্তভাৰং মুখোদকদানাদিনা উপট্ঠহিংসু.
১১. অন্তরা চ গযং অন্তরা চ বোধিন্তি উপকো বোধিমণ্ডস্স চ গযায চ অন্তরে ভগৰন্তং অদ্দস. অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নন্তি অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নং.
সব্বাভিভূতি সব্বং তেভূমকধম্মং অভিভৰিত্ৰা ঠিতো. সব্বৰিদূতি সব্বং চতুভূমকধম্মং অৰেদিং অঞ্ঞাসিং. সব্বেসু ধম্মেসু অনূপলিত্তোতি সব্বেসু তেভূমকধম্মেসু কিলেসলেপেন অলিত্তো. সব্বঞ্জহোতি সব্বং তেভূমকধম্মং জহিত্ৰা ঠিতো. তণ্হক্খযে ৰিমুত্তোতি তণ্হক্খযে নিব্বানে আরম্মণতো ৰিমুত্তো. সযং অভিঞ্ঞাযাতি সব্বং চতুভূমকধম্মং অত্তনাৰ জানিত্ৰা. কমুদ্দিসেয্যন্তি কং অঞ্ঞং ‘‘অযং মে আচরিযো’’তি উদ্দিসেয্যং.
ন মে আচরিযো অত্থীতি লোকুত্তরধম্মে ময্হং আচরিযো নাম নত্থি. নত্থি মে পটিপুগ্গলোতি ময্হং পটিভাগপুগ্গলো নাম নত্থি. সীতিভূতোতি সব্বকিলেসগ্গিনিব্বাপনেন সীতিভূতো. কিলেসানংযেৰ নিব্বুতত্তা নিব্বুতো.
কাসীনং পুরন্তি কাসিরট্ঠে নগরং. আহঞ্ছং অমতদুন্দুভিন্তি ধম্মচক্কপ্পটিলাভায অমতভেরিং পহরিস্সামীতি গচ্ছামি.
অরহসি অনন্তজিনোতি অনন্তজিনো ভৰিতুং যুত্তো. হুপেয্যপাৰুসোতি আৰুসো এৰম্পি নাম ভৰেয্য. সীসং ওকম্পেত্ৰাতি সীসং চালেত্ৰা.
১২. সণ্ঠপেসুন্তি কতিকং অকংসু. বাহুল্লিকোতি চীৰরবাহুল্লাদীনং অত্থায পটিপন্নো. পধানৰিব্ভন্তোতি পধানতো ৰিব্ভন্তো ভট্ঠো পরিহীনো. আৰত্তো বাহুল্লাযাতি চীৰরাদিবহুলভাৰত্থায আৰত্তো. ওদহথ ভিক্খৰে সোতন্তি উপনেথ ভিক্খৰে সোতং; সোতিন্দ্রিযং ধম্মসৰনত্থং অভিমুখং করোথাতি অত্থো. অমতমধিগতন্তি অমতং নিব্বানং মযা অধিগতন্তি দস্সেতি. ইরিযাযাতি দুক্করইরিযায. পটিপদাযাতি দুক্করপটিপদায. অভিজানাথ মে নোতি অভিজানাথ নু মে সমনুপস্সথ. এৰরূপং ভাসিতমেতন্তি এতং এৰরূপং ৰাক্যং ভাসিতন্তি অত্থো. অসক্খি খো ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুন্তি ‘‘অহং বুদ্ধো’’তি জানাপেতুং অসক্খি.
১৩. চক্খুকরণীতি পঞ্ঞাচক্খুং সন্ধাযাহ. ইতো পরং সব্বং পদত্থতো উত্তানমেৰ. অধিপ্পাযানুসন্ধিযোজনাদিভেদতো পন পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. ইতো পট্ঠায হি অতিৰিত্থারভীরুকস্স মহাজনস্স চিত্তং অনুরক্খন্তা সুত্তন্তকথং অৰণ্ণযিত্ৰা ৰিনযকথংযেৰ ৰণ্ণযিস্সাম.
১৮. সাৰ তস্স আযস্মতো উপসম্পদা অহোসীতি আসাল়্হীপুণ্ণমায অট্ঠারসহি দেৰতাকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতস্স ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি ভগৰতো ৰচনেন অভিনিপ্ফন্না সাৰ তস্স আযস্মতো এহিভিক্খূপসম্পদা অহোসি.
১৯. অথ খো আযস্মতো চ ৰপ্পস্সাতি আদিম্হি ৰপ্পত্থেরস্স পাটিপদদিৰসে ধম্মচক্খুং উদপাদি, ভদ্দিযত্থেরস্স দুতিযদিৰসে, মহানামত্থেরস্স ততিযদিৰসে, অস্সজিত্থেরস্স চতুত্থিযন্তি. ইমেসঞ্চ পন ভিক্খূনং কম্মট্ঠানেসু উপ্পন্নমলৰিসোধনত্থং ভগৰা অন্তোৰিহারেযেৰ অহোসি. উপ্পন্নে উপ্পন্নে কম্মট্ঠানমলে আকাসেন গন্ত্ৰা মলং ৰিনোদেসি. পক্খস্স পন পঞ্চমিযং সব্বে তে একতো সন্নিপাতেত্ৰা অনত্তসুত্তেন ওৰদি. তেন ৰুত্তং ‘‘অথ খো ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে’’তিআদি.
২৪. তেন খো পন সমযেন ছ লোকে অরহন্তো হোন্তীতি পঞ্চমিযা পক্খস্স লোকস্মিং ছ মনুস্সা অরহন্তো হোন্তীতি অত্থো.
পঞ্চৰগ্গিযকথা নিট্ঠিতা.
পব্বজ্জাকথা
৩১. পুব্বানুপুব্বকানন্তি পৰেণিৰসেন পোরাণানুপোরাণানন্তি অত্থো. তেন খো পন সমযেন একসট্ঠি লোকে অরহন্তো হোন্তীতি পুরিমা ছ ইমে চ পঞ্চপঞ্ঞাসাতি অন্তোৰস্সম্হিযেৰ একসট্ঠি মনুস্সা অরহন্তো হোন্তীতি অত্থো.
তত্র যসআদীনং কুলপুত্তানং অযং পুব্বযোগো – অতীতে কির পঞ্চপঞ্ঞাসজনা সহাযকা ৰগ্গবন্ধেন পুঞ্ঞানি করোন্তা অনাথসরীরানি পটিজগ্গন্তা ৰিচরন্তি, তে একদিৰসং গব্ভিনিং ইত্থিং কালংকতং দিস্ৰা ‘‘ঝাপেস্সামা’’তি সুসানং নীহরিংসু. তেসু পঞ্চ জনে ‘‘তুম্হে ঝাপেথা’’তি সুসানে ঠপেত্ৰা সেসা গামং পৰিট্ঠা. যসো দারকো তং সরীরং ৰিজ্ঝিত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা চ ঝাপযমানো অসুভসঞ্ঞং পটিলভি. সো ইতরেসম্পি চতুন্নং জনানং ‘‘পস্সথ ভো ইমং অসুচিং পটিকূল’’ন্তি দস্সেসি. তেপি তত্থ অসুভসঞ্ঞং পটিলভিংসু. তে পঞ্চপি জনা গামং গন্ত্ৰা সেসসহাযকানং কথযিংসু. যসো পন দারকো গেহম্পি গন্ত্ৰা মাতাপিতূন্নঞ্চ ভরিযায চ কথেসি. তে সব্বেপি অসুভং ভাৰযিংসু. অযমেতেসং পুব্বযোগো. তেনাযস্মতো যসস্স নাটকজনেসু সুসানসঞ্ঞাযেৰ উপ্পজ্জি, তাযেৰ চ উপনিস্সযসম্পত্তিযা সব্বেসং ৰিসেসাধিগমো নিব্বত্তীতি.
অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসীতি ভগৰা যাৰ পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা, তাৰ বারাণসিযং ৰিহরন্তো একদিৰসং তে খীণাসৰে সট্ঠি ভিক্খূ আমন্তেসি.
৩২. দিব্বা নাম দিব্বেসু ৰিসযেসু লোভপাসা. মানুসা নাম মানুসকেসু ৰিসযেসু লোভপাসা. মা একেন দ্ৰেতি একেন মগ্গেন দ্ৰে মা অগমিত্থ. অস্সৰনতাতি অস্সৰনতায. পরিহাযন্তীতি অনধিগতং নাধিগচ্ছন্তা ৰিসেসাধিগমতো পরিহাযন্তি.
৩৩. অন্তকাতি লামক হীনসত্ত. অন্তলিক্খচরোতি রাগপাসং সন্ধাযাহ. তঞ্হি সো ‘‘অন্তলিক্খচরো’’তি মন্ত্ৰা আহ.
৩৪. নানাদিসা নানাজনপদাতি নানাদিসতো চ নানাজনপদতো চ. অনুজানামি ভিক্খৰে তুম্হেৰ দানি তাসু তাসু দিসাসু তেসু তেসু জনপদেসু পব্বাজেথাতিআদিম্হি পব্বজ্জাপেক্খং কুলপুত্তং পব্বাজেন্তেন যে পরতো ‘‘ন ভিক্খৰে পঞ্চহি আবাধেহি ফুট্ঠো পব্বাজেতব্বো’’তিআদিং কত্ৰা যাৰ ‘‘ন অন্ধমূগবধিরো পব্বাজেতব্বো’’তি এৰং পটিক্খিত্তা পুগ্গলা, তে ৰজ্জেত্ৰা পব্বজ্জাদোসৰিরহিতো পুগ্গলো পব্বাজেতব্বো. সোপি চ মাতাপিতূহি অনুঞ্ঞাতোযেৰ. তস্স অনুজাননলক্খণং ‘‘ন ভিক্খৰে অননুঞ্ঞাতো মাতাপিতূহি পুত্তো পব্বাজেতব্বো, যো পব্বাজেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি এতস্মিং সুত্তে ৰণ্ণযিস্সাম.
এৰং পব্বজ্জাদোসৰিরহিতং মাতাপিতূহি অনুঞ্ঞাতং পব্বাজেন্তেনাপি চ সচে অচ্ছিন্নকেসো হোতি, একসীমায চ অঞ্ঞেপি ভিক্খূ অত্থি, কেসচ্ছেদনত্থায ভণ্ডুকম্মং আপুচ্ছিতব্বং. তস্স আপুচ্ছনাকারং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সঙ্ঘং অপলোকেতুং ভণ্ডুকম্মাযা’’তি এত্থ ৰণ্ণযিস্সাম. সচে ওকাসো হোতি, সযং পব্বাজেতব্বো. সচে উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীহি ব্যাৰটো হোতি, ওকাসং ন লভতি, একো দহরভিক্খু ৰত্তব্বো ‘‘এতং পব্বাজেহী’’তি. অৰুত্তোপি চে দহরভিক্খু উপজ্ঝাযং উদ্দিস্স পব্বাজেতি, ৰট্টতি. সচে দহরভিক্খু নত্থি, সামণেরোপি ৰত্তব্বো ‘‘এতং খণ্ডসীমং নেত্ৰা পব্বাজেত্ৰা কাসাযানি অচ্ছাদেত্ৰা এহী’’তি. সরণানি পন সযং দাতব্বানি. এৰং ভিক্খুনাৰ পব্বজিতো হোতি. পুরিসঞ্হি ভিক্খুতো অঞ্ঞো পব্বাজেতুং ন লভতি, মাতুগামং ভিক্খুনিতো অঞ্ঞো. সামণেরো পন সামণেরী ৰা আণত্তিযা কাসাযানি দাতুং লভতি. কেসোরোপনং যেন কেনচি কতং সুকতং.
সচে পন ভব্বরূপো হোতি সহেতুকো ঞাতো যসস্সী কুলপুত্তো, ওকাসং কত্ৰাপি সযমেৰ পব্বাজেতব্বো. ‘‘মত্তিকামুট্ঠিং গহেত্ৰা ন্হাযিত্ৰা কেসে তেমেত্ৰা আগচ্ছাহী’’তি চ পন ন ৰিস্সজ্জেতব্বো. পব্বজিতুকামানঞ্হি পঠমং বলৰউস্সাহো হোতি, পচ্ছা পন কাসাযানি চ কেসহরণসত্থকঞ্চ দিস্ৰা উত্রসন্তি, এত্তোযেৰ পলাযন্তি, তস্মা সযমেৰ নহানতিত্থং নেত্ৰা সচে নাতিদহরো হোতি, ‘‘নহাহী’’তি ৰত্তব্বো. কেসা পনস্স সযমেৰ মত্তিকং গহেত্ৰা ধোৰিতব্বা. দহরকুমারকো পন সযং উদকং ওতরিত্ৰা গোমযমত্তিকাহি ঘংসিত্ৰা নহাপেতব্বো. সচেপিস্স কচ্ছু ৰা পিল়কা ৰা হোন্তি, যথা মাতা পুত্তং ন জিগুচ্ছতি, এৰমেৰ অজিগুচ্ছন্তেন সাধুকং হত্থপাদসীসানি ঘংসিত্ৰা নহাপেতব্বো. কস্মা? এত্তকেন হি উপকারেন কুলপুত্তা আচরিযুপজ্ঝাযেসু চ সাসনে চ বলৰসিনেহা তিব্বগারৰা অনিৰত্তিধম্মা হোন্তি, উপ্পন্নং অনভিরতিং ৰিনোদেত্ৰা থেরভাৰং পাপুণন্তি, কতঞ্ঞূ কতৰেদিনো হোন্তি.
এৰং নহাপনকালে পন কেসমস্সুং ওরোপনকালে ৰা ‘‘ত্ৰং ঞাতো যসস্সী, ইদানি মযং তং নিস্সায পচ্চযেহি ন কিলমিস্সামা’’তি ন ৰত্তব্বো, অঞ্ঞাপি অনিয্যানিককথা ন কথেতব্বা. অথ খ্ৰস্স ‘‘আৰুসো, সুট্ঠু উপধারেহি সতিং উপট্ঠাপেহী’’তি ৰত্ৰা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিতব্বং, আচিক্খন্তেন চ ৰণ্ণসণ্ঠানগন্ধাসযোকাসৰসেন অসুচিজেগুচ্ছপটিকূলভাৰং নিজ্জীৰনিস্সত্তভাৰং ৰা পাকটং করোন্তেন আচিক্খিতব্বং. সচে হি সো পুব্বে মদ্দিতসঙ্খারো হোতি ভাৰিতভাৰনো, কণ্টকৰেধাপেক্খো ৰিয পরিপক্কগণ্ডো, সূরিযুগ্গমনাপেক্খং ৰিয চ পরিণতপদুমং, অথস্স আরদ্ধমত্তে কম্মট্ঠানমনসিকারে ইন্দাসনি ৰিয পব্বতে কিলেসপব্বতে চুণ্ণযমানংযেৰ ঞাণং পৰত্ততি, খুরগ্গেযেৰ অরহত্তং পাপুণাতি. যে হি কেচি খুরগ্গে অরহত্তং পত্তা, সব্বে তে এৰরূপং সৰনং লভিত্ৰা কল্যাণমিত্তেন আচরিযেন দিন্ননযং নিস্সায নো অনিস্সায. তস্মাস্স আদিতোৰ এৰরূপী কথা কথেতব্বাতি.
কেসেসু পন ওরোপিতেসু হলিদ্দিচুণ্ণেন ৰা গন্ধচুণ্ণেন ৰা সীসঞ্চ সরীরঞ্চ উব্বট্টেত্ৰা গিহিগন্ধং অপনেত্ৰা কাসাযানি তিক্খত্তুং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা সকিং ৰা পটিগ্গাহেতব্বো. অথাপিস্স হত্থে অদত্ৰা আচরিযো ৰা উপজ্ঝাযো ৰা সযমেৰ অচ্ছাদেতি, ৰট্টতি. সচেপি অঞ্ঞং দহরং ৰা সামণেরং ৰা উপাসকং ৰা আণাপেতি ‘‘আৰুসো, এতানি কাসাযানি গহেত্ৰা এতং অচ্ছাদেহী’’তি তংযেৰ ৰা আণাপেতি ‘‘এতানি গহেত্ৰা অচ্ছাদেহী’’তি সব্বং ৰট্টতি. সব্বং তেন ভিক্খুনাৰ দিন্নং হোতি.
যং পন নিৰাসনং ৰা পারুপনং ৰা অনাণত্তিযা নিৰাসেতি ৰা পারুপতি ৰা, তং অপনেত্ৰা পুন দাতব্বং. ভিক্খুনা হি সহত্থেন ৰা আণত্তিযা ৰা দিন্নমেৰ কাসাৰং ৰট্টতি, অদিন্নং ন ৰট্টতি, সচেপি তস্সেৰ সন্তকং হোতি, কো পন ৰাদো উপজ্ঝাযমূলকে! অযং ‘‘পঠমং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদাপেত্ৰা একংসং উত্তরাসঙ্গং কারাপেত্ৰা’’তি এত্থ ৰিনিচ্ছযো.
ভিক্খূনং পাদে ৰন্দাপেত্ৰাতি যে তত্থ সন্নিপতিতা ভিক্খূ, তেসং পাদে ৰন্দাপেত্ৰা; অথ সরণগ্গহণত্থং উক্কুটিকং নিসীদাপেত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গণ্হাপেত্ৰা এৰং ৰদেহীতি ৰত্তব্বো. ‘‘যমহং ৰদামি, তং ৰদেহী’’তি ৰত্তব্বো. অথস্স উপজ্ঝাযেন ৰা আচরিযেন ৰা ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামী’’তিআদিনা নযেন সরণানি দাতব্বানি যথাৰুত্তপটিপাটিযাৰ ন উপ্পটিপাটিযা. সচে হি একপদম্পি একক্খরম্পি উপ্পটিপাটিযা দেতি, বুদ্ধং সরণংযেৰ ৰা তিক্খত্তুং দত্ৰা পুন ইতরেসু একেকং তিক্খত্তুং দেতি, অদিন্নানি হোন্তি সরণানি.
ইমঞ্চ পন সরণগমনূপসম্পদং পটিক্খিপিত্ৰা অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা একতো সুদ্ধিযা ৰট্টতি. সামণেরপব্বজ্জা পন উভতোসুদ্ধিযাৰ ৰট্টতি, নো একতো সুদ্ধিযা. তস্মা উপসম্পদায সচে আচরিযো ঞত্তিদোসঞ্চেৰ কম্মৰাচাদোসঞ্চ ৰজ্জেত্ৰা কম্মং করোতি, সুকতং হোতি. পব্বজ্জায পন ইমানি তীণি সরণানি বুকারধকারাদীনং ব্যঞ্জনানং ঠানকরণসম্পদং অহাপেন্তেনেৰ আচরিযেনপি অন্তেৰাসিকেনপি ৰত্তব্বানি. সচে আচরিযো ৰত্তুং সক্কোতি, অন্তেৰাসিকো ন সক্কোতি; অন্তেৰাসিকো ৰা সক্কোতি, আচরিযো ন সক্কোতি; উভোপি ৰা ন সক্কোন্তি, ন ৰট্টতি. সচে পন উভোপি সক্কোন্তি, ৰট্টতি.
ইমানি চ পন দদমানেন ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামী’’তি এৰং একসম্বন্ধানি অনুনাসিকন্তানি ৰা কত্ৰা দাতব্বানি, ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামী’’তি এৰং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা মকারন্তানি ৰা কত্ৰা দাতব্বানি. অন্ধকট্ঠকথাযং নামং সাৰেত্ৰা ‘‘অহং ভন্তে বুদ্ধরক্খিতো যাৰজীৰং বুদ্ধং সরণং গচ্ছামী’’তি ৰুত্তং, তং একঅট্ঠকথাযম্পি নত্থি, পাল়িযম্পি ন ৰুত্তং, তেসং রুচিমত্তমেৰ, তস্মা ন গহেতব্বং. ন হি তথা অৰদন্তস্স সরণং কুপ্পতীতি.
অনুজানামি ভিক্খৰে ইমেহি তীহি সরণগমনেহি পব্বজ্জং উপসম্পদন্তি ইমেহি বুদ্ধং সরণং গচ্ছামীতিআদীহি এৰং তিক্খত্তুং উভতোসুদ্ধিযা ৰুত্তেহি তীহি সরণগমনেহি পব্বজ্জঞ্চেৰ উপসম্পদঞ্চ অনুজানামীতি অত্থো. তত্থ যস্মা উপসম্পদা পরতো পটিক্খিত্তা, তস্মা সা এতরহি সরণমত্তেনেৰ ন রুহতি. পব্বজ্জা পন যস্মা পরতো ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ইমেহি তীহি সরণগমনেহি সামণেরপব্বজ্জ’’ন্তি অনুঞ্ঞাতা এৰ, তস্মা সা এতরহিপি সরণমত্তেনেৰ রুহতি. এত্তাৰতা হি সামণেরভূমিযং পতিট্ঠিতো হোতি.
সচে পনেস মতিমা হোতি পণ্ডিতজাতিকো, অথস্স তস্মিংযেৰ ঠানে সিক্খাপদানি উদ্দিসিতব্বানি. কথং? যথা ভগৰতা উদ্দিট্ঠানি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সামণেরানং দস সিক্খাপদানি, তেসু চ সামণেরেহি সিক্খিতুং. পাণাতিপাতা ৰেরমণী, অদিন্নাদানা ৰেরমণী, অব্রহ্মচরিযা ৰেরমণী, মুসাৰাদা ৰেরমণী, সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা ৰেরমণী, ৰিকালভোজনা ৰেরমণী, নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনা ৰেরমণী, মালাগন্ধৰিলেপনধারণমণ্ডনৰিভূসনট্ঠানা ৰেরমণী, উচ্চাসযনমহাসযনা ৰেরমণী, জাতরূপরজতপটিগ্গহণা ৰেরমণী’’তি (মহাৰ. ১০৬).
অন্ধকট্ঠকথাযং পন ‘‘অহং, ভন্তে, ইত্থন্নামো যাৰজীৰং পাণাতিপাতা ৰেরমণিসিক্খাপদং
সমাদিযামী’’তি এৰং সরণদানং ৰিয সিক্খাপদদানম্পি ৰুত্তং, তং নেৰ পাল়িযং ন অট্ঠকথাসু অত্থি, তস্মা যথাপাল়িযাৰ উদ্দিসিতব্বানি. পব্বজ্জা হি সরণগমনেহেৰ সিদ্ধা, সিক্খাপদানি পন কেৰলং সিক্খাপরিপূরণত্থং জানিতব্বানি. তস্মা তানি পাল়িযং আগতনযেন উগ্গহেতুং অসক্কোন্তস্স যায কাযচি ভাসায অত্থৰসেনপি আচিক্খিতুং ৰট্টতি. যাৰ পন অত্তনা সিক্খিতব্বসিক্খাপদানি ন জানাতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণট্ঠাননিসজ্জাদীসু পানভোজনাদিৰিধিম্হি চ ন কুসলো হোতি, তাৰ ভোজনসালং ৰা সলাকভাজনট্ঠানং ৰা অঞ্ঞং ৰা তথারূপট্ঠানং ন পেসেতব্বো, সন্তিকাৰচরোযেৰ কাতব্বো, বালদারকো ৰিয পটিজগ্গিতব্বো, সব্বমস্স কপ্পিযাকপ্পিযং আচিক্খিতব্বং, নিৰাসনপারুপনাদীসু আভিসমাচারিকেসু ৰিনেতব্বো. তেনাপি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দসহঙ্গেহি সমন্নাগতং সামণেরং নাসেতু’’ন্তি (মহাৰ. ১০৮) এৰং পরতো ৰুত্তানি দস নাসনঙ্গানি আরকা পরিৰজ্জেত্ৰা আভিসমাচারিকং পরিপূরেন্তেন দসৰিধে সীলে সাধুকং সিক্খিতব্বন্তি.
পব্বজ্জাকথা নিট্ঠিতা.
দুতিযমারকথা
৩৫. ময্হং খো ভিক্খৰেতি মযা খোতি অত্থো. অথ ৰা যো ময্হং যোনিসো মনসিকারো, তেন হেতুনাতি অত্থো. পুন অনুপ্পত্তাতি এত্থ ৰিভত্তিং পরিণামেত্ৰা মযাতি ৰত্তব্বং.
দুতিযমারকথা নিট্ঠিতা.
ভদ্দৰগ্গিযকথা
৩৬. ভদ্দৰগ্গিযাতি তে কির রাজকুমারা রূপেন চ চিত্তেন চ ভদ্দকা ৰগ্গবন্ধেন চ ৰিচরন্তি, তস্মা ‘‘ভদ্দৰগ্গিযা’’তি ৰুচ্চন্তি. তেন হি ৰোতি এত্থ ৰোকারো নিপাতমত্তো. ধম্মচক্খুং উদপাদীতি কেসঞ্চি সোতাপত্তিমগ্গো, কেসঞ্চি সকদাগামিমগ্গো, কেসঞ্চি অনাগামিমগ্গো উদপাদি. তযোপি হি এতে মগ্গা ‘‘ধম্মচক্খূ’’তি ৰুচ্চন্তি. তে কির তুণ্ডিলজাতকে তিংসধুত্তা অহেসুং, অথ তুণ্ডিলোৰাদং সুত্ৰা পঞ্চসীলানি রক্খিংসু; ইদং নেসং পুব্বকম্মং.
ভদ্দৰগ্গিযকথা নিট্ঠিতা.
উরুৰেলপাটিহারিযকথা
৩৭. পমুখোতি পুব্বঙ্গমো. পামোক্খোতি উত্তমো ৰিসুদ্ধপঞ্ঞো.
৩৮. অনুপহচ্চাতি অৰিনাসেত্ৰা. তেজসা তেজন্তি অত্তনো তেজেন নাগস্স তেজং. পরিযাদিযেয্যন্তি অভিভৰেয্যং, ৰিনাসেয্যং ৰাতি. মক্খন্তি কোধং. নত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহন্তি অত্তানং ‘‘অরহা অহ’’ন্তি মঞ্ঞমানো ৰদতি.
৩৯. নেরঞ্জরাযং ভগৰাতিআদিকা গাথাযো পচ্ছা পক্খিত্তা.
৪৪-৯. ৰিস্সজ্জেয্যন্তি সুক্খাপনত্থায পসারেত্ৰা ঠপেয্যন্তি অত্থো. ‘‘ভন্তে আহর হত্থ’’ন্তি এৰং ৰদন্তো ৰিয ওণতোতি আহরহত্থো. উয্যোজেত্ৰাতি ৰিস্সজ্জেত্ৰা. মন্দামুখিযোতি অগ্গিভাজনানি ৰুচ্চন্তি.
৫১. চিরপটিকাতি চিরকালতো পট্ঠায.
৫২. কেসমিস্সন্তিআদীসু কেসা এৰ কেসমিস্সং. এস নযো সব্বত্থ. খারিকাজন্তি খারিভারো.
উরুৰেলপাটিহারিযকথা নিট্ঠিতা.
বিম্বিসারসমাগমকথা
৫৫. লট্ঠিৰনেতি তালুয্যানে. সুপ্পতিট্ঠে চেতিযেতি অঞ্ঞতরস্মিং ৰটরুক্খে; তস্স কিরেতং নামং. দ্ৰাদসনহুতেহীতি এত্থ একং নহুতং দসসহস্সানি. অজ্ঝভাসীতি তেসং কঙ্খাচ্ছেদনত্থং অভাসি.
কিসকোৰদানোতি তাপসচরিযায কিসসরীরত্তা ‘‘কিসকো’’তি লদ্ধনামানং তাপসানং ওৰাদকো অনুসাসকো সমানোতি অত্থো. অথ ৰা সযং কিসকো তাপসো সমানো ৰদানো চ অঞ্ঞে ওৰদন্তো অনুসাসন্তোতিপি অত্থো. কথং পহীনন্তি কেন কারণেন পহীনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘ত্ৰং উরুৰেলৰাসিঅগ্গিপরিচারকানং তাপসানং সযং ওৰাদাচরিযো সমানো কিং দিস্ৰা পহাসি, পুচ্ছামি তং এতমত্থং কেন কারণেন তৰ অগ্গিহুত্তং পহীন’’ন্তি.
দুতিযগাথায অযমত্থো – এতে রূপাদিকে কামে ইত্থিযো চ যঞ্ঞা অভিৰদন্তি, স্ৰাহং এতং সব্বম্পি রূপাদিকং কামপ্পভেদং খন্ধুপধীসু মলন্তি ঞত্ৰা যস্মা ইমে যিট্ঠহুতপ্পভেদা যঞ্ঞা মলমেৰ ৰদন্তি, তস্মা ন যিট্ঠে ন হুতে অরঞ্জিং; যিট্ঠে ৰা হুতে ৰা নাভিরমিন্তি অত্থো.
ততিযগাথায – অথ কোচরহীতি অথ ক্ৰচরহি. সেসং উত্তানমেৰ.
চতুত্থগাথায – পদন্তি নিব্বানপদং. সন্তসভাৰতায সন্তং. উপধীনং অভাৰেন অনুপধিকং. রাগকিঞ্চনাদীনং অভাৰেন অকিঞ্চনং. তীসু ভৰেসু অলগ্গতায যং কামভৰং যঞ্ঞা ৰদন্তি, তস্মিম্পি কামভৰে অসত্তং. জাতিজরামরণানং অভাৰেন অনঞ্ঞথাভাৰিং. অত্তনা ভাৰিতেন মগ্গেনেৰ অধিগন্তব্বং, ন অঞ্ঞেন কেনচি অধিগমেতব্বন্তি অনঞ্ঞনেয্যং. যস্মা ঈদিসং পদমদ্দসং, তস্মা ন যিট্ঠে ন হুতে অরঞ্জিং. তেন কিং দস্সেতি? যো অহং দেৰমনুস্সলোকসম্পত্তিসাধকে ন যিট্ঠে ন হুতে অরঞ্জিং, সো কিং ৰক্খামি ‘‘এত্থ নাম মে দেৰমনুস্সলোকে রতো মনো’’তি.
৫৬. এৰং সব্বলোকে অনভিরতিভাৰং পকাসেত্ৰা অথ খো আযস্মা উরুৰেলকস্সপো ‘‘সাৰকোহমস্মী’’তি এৰং ভগৰতো সাৰকভাৰং পকাসেসি. তঞ্চ খো আকাসে ৰিৰিধানি পাটিহারিযানি দস্সেত্ৰা. ধম্মচক্খুন্তি সোতাপত্তিমগ্গঞাণং.
৫৭. অস্সাসকাতি আসীসনা; পত্থনাতি অত্থো. এসাহং ভন্তেতি এত্থ পন কিঞ্চাপি মগ্গপ্পটিৰেধেনেৰস্স সিদ্ধং সরণগমনং, তত্থ পন নিচ্ছযগমনমেৰ গতো, ইদানি ৰাচায অত্তসন্নিয্যাতনং করোতি. মগ্গৰসেনেৰাযং নিযতসরণতং পত্তো, তং পরেসং ৰাচায পাকটং করোন্তো পণিপাতগমনঞ্চ গচ্ছন্তো এৰং ৰদতি.
৫৮. সিঙ্গীনিক্খসৰণ্ণোতি সিঙ্গীসুৰণ্ণনিক্খেন সমানৰণ্ণো. দসৰাসোতি দসসু অরিযৰাসেসু ৰুত্থৰাসো. দসধম্মৰিদূতি দসকম্মপথৰিদূ. দসভি চুপেতোতি দসহি অসেক্খেহি অঙ্গেহি উপেতো. সব্বধিদন্তোতি সব্বেসু দন্তো; ভগৰতো হি চক্খুআদীসু কিঞ্চি অদন্তং নাম নত্থি.
৫৯. ভগৰন্তং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং একমন্তং নিসীদীতি ভগৰন্তং ভুত্তৰন্তং পত্ততো চ অপনীতপাণিং সল্লক্খেত্ৰা একস্মিং পদেসে নিসীদীতি অত্থো. অত্থিকানন্তি বুদ্ধাভিৰাদনগমনেন চ ধম্মসৰনেন চ অত্থিকানং. অভিক্কমনীযন্তি অভিগন্তুং সক্কুণেয্যং. অপ্পাকিণ্ণন্তি অনাকিণ্ণং. অপ্পসদ্দন্তি ৰচনসদ্দেন অপ্পসদ্দং. অপ্পনিগ্ঘোসন্তি নগরনিগ্ঘোসসদ্দেন অপ্পনিগ্ঘোসং. ৰিজনৰাতন্তি অনুসঞ্চরণজনস্স সরীরৰাতেন ৰিরহিতং. ‘‘ৰিজনৰাদ’’ন্তিপি পাঠো; অন্তো জনৰাদেন রহিতন্তি অত্থো. ‘‘ৰিজনপাত’’ন্তিপি পাঠো; জনসঞ্চারৰিরহিতন্তি অত্থো. মনুস্সরাহসেয্যকন্তি মনুস্সানং রহস্সকিরিযট্ঠানিযং. পটিসল্লানসারুপ্পন্তি ৰিৰেকানুরূপং.
সারিপুত্তমোগ্গল্লানপব্বজ্জাকথা
৬০. সারিপুত্তমোগ্গল্লানাতি সারিপুত্তো চ মোগ্গল্লানো চ. তেহি কতিকা কতা হোতি‘‘যো পঠমং অমতং অধিগচ্ছতি, সো আরোচেতূ’’তি তে কির উভোপি গিহিকালে উপতিস্সো কোলিতোতি এৰং পঞ্ঞাযমাননামা অড্ঢতেয্যসতমাণৰকপরিৰারা গিরগ্গসমজ্জং অগমংসু. তত্র নেসং মহাজনং দিস্ৰা এতদহোসি – ‘‘অযং নাম এৰং মহাসত্তনিকাযো অপ্পত্তে ৰস্সসতে মরণমুখে পতিস্সতী’’তি. অথ উভোপি উট্ঠিতায পরিসায অঞ্ঞমঞ্ঞং পুচ্ছিত্ৰা একজ্ঝাসযা পচ্চুপট্ঠিতমরণসঞ্ঞা সম্মন্তযিংসু ‘‘সম্ম মরণে সতি অমতেনাপি ভৰিতব্বং, হন্দ মযং অমতং পরিযেসামা’’তি অমতপরিযেসনত্থং সঞ্চযস্স ছন্নপরিব্বাজকস্স সন্তিকে সপরিসা পব্বজিত্ৰা কতিপাহেনেৰ তস্স ঞাণৰিসযে পারং গন্ত্ৰা অমতং অপস্সন্তা পুচ্ছিংসু ‘‘কিং নু খো, আচরিয, অঞ্ঞোপেত্থ সারো অত্থী’’তি? ‘‘নত্থাৰুসো, এত্তকমেৰ ইদ’’ন্তি চ সুত্ৰা ‘‘তুচ্ছং ইদং আৰুসো নিস্সারং, যো দানি অম্হেসু পঠমং অমতং অধিগচ্ছতি, সো ইতরস্স আরোচেতূ’’তি কতিকং অকংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেহি কতিকা কতা হোতী’’তিআদি.
পাসাদিকেন অভিক্কন্তেনাতিআদীসু ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং ৰেদিতব্বং. অত্থিকেহি উপঞ্ঞাতং মগ্গন্তি এতং অনুবন্ধনস্স কারণৰচনং; ইদঞ্হি ৰুত্তং হোতি – ‘‘যংনূনাহং ইমং ভিক্খুং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধেয্যং, কস্মা? যস্মা ইদং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধনং নাম অত্থিকেহি উপঞ্ঞাতং মগ্গং ঞাতো চেৰ উপগতো চ মগ্গো’’তি অত্থো. অথ ৰা অত্থিকেহি অম্হেহি ‘‘মরণে সতি অমতেনাপি ভৰিতব্ব’’ন্তি এৰং কেৰলং অত্থীতি উপঞ্ঞাতং নিব্বানং নাম, তং মগ্গন্তো পরিযেসন্তোতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
পিণ্ডপাতং আদায পটিক্কমীতি সুদিন্নকণ্ডে ৰুত্তপ্পকারং অঞ্ঞতরং কুট্টমূলং উপসঙ্কমিত্ৰা নিসীদি. সারিপুত্তোপি খো ‘‘অকালো খো তাৰ পঞ্হং পুচ্ছিতু’’ন্তি কালং আগমযমানো একমন্তং ঠত্ৰা ৰত্তপটিপত্তিপূরণত্থং কতভত্তকিচ্চস্স থেরস্স অত্তনো কমণ্ডলুতো উদকং দত্ৰা ধোতহত্থপাদেন থেরেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো সারিপুত্তো পরিব্বাজকো’’তিআদি. ন তাহং সক্কোমীতি ন তে অহং সক্কোমি. এত্থ চ পটিসম্ভিদাপ্পত্তো থেরো ন এত্তকং ন সক্কোতি. অথ খো ইমস্স ধম্মগারৰং উপ্পাদেস্সামীতি সব্বাকারেন বুদ্ধৰিসযে অৰিসযভাৰং গহেত্ৰা এৰমাহ.
যে ধম্মা হেতুপ্পভৰাতি হেতুপ্পভৰা নাম পঞ্চক্খন্ধা; তেনস্স দুক্খসচ্চং দস্সেতি. তেসং হেতুং তথাগতো আহাতি তেসং হেতু নাম সমুদযসচ্চং; তঞ্চ তথাগতো আহাতি দস্সেতি. তেসঞ্চ যো নিরোধোতি তেসং উভিন্নম্পি সচ্চানং যো অপ্পৰত্তিনিরোধো; তঞ্চ তথাগতো আহাতি অত্থো. তেনস্স নিরোধসচ্চং দস্সেতি. মগ্গসচ্চং পনেত্থ সরূপতো অদস্সিতম্পি নযতো দস্সিতং হোতি, নিরোধে হি ৰুত্তে তস্স সম্পাপকো মগ্গো ৰুত্তোৰ হোতি. অথ ৰা তেসঞ্চ যো নিরোধোতি এত্থ তেসং যো নিরোধো চ নিরোধুপাযো চাতি এৰং দ্ৰেপি সচ্চানি দস্সিতানি হোন্তীতি. ইদানি তমেৰত্থং পটিপাদেন্তো আহ – ‘‘এৰংৰাদী মহাসমণো’’তি.
এসেৰ ধম্মো যদি তাৰদেৰাতি সচেপি ইতো উত্তরি নত্থি, এত্তকমেৰ ইদং সোতাপত্তিফলমত্তমেৰ পত্তব্বং, তথাপি এসো এৰ ধম্মোতি অত্থো. পচ্চব্যত্থ পদমসোকন্তি যং মযং পরিযেসমানা ৰিচরাম, তং পদমসোকং পটিৰিদ্ধাত্থ তুম্হে; পত্তং তং তুম্হেহীতি অত্থো. অদিট্ঠং অব্ভতীতং বহুকেহি কপ্পনহুতেহীতি অম্হেহি নাম ইদং পদং বহুকেহি কপ্পনহুতেহি অদিট্ঠমেৰ অব্ভতীতং; ইতি তস্স পদস্স অদিট্ঠভাৰেন দীঘরত্তং অত্তনো মহাজানিভাৰং দীপেতি.
৬২. গম্ভীরে ঞাণৰিসযেতি গম্ভীরে চেৰ গম্ভীরস্স চ ঞাণস্স ৰিসযভূতে. অনুত্তরে উপধিসঙ্খযেতি নিব্বানে. ৰিমুত্তেতি তদারম্মণায ৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তে. ব্যাকাসীতি ‘‘এতং মে সাৰকযুগং ভৰিস্সতি অগ্গং ভদ্দযুগ’’ন্তি ৰদন্তো সাৰকপারমিঞ্ঞাণে ব্যাকাসি. সাৰ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসীতি সা এহিভিক্খূপসম্পদাযেৰ তেসং উপসম্পদা অহোসি. এৰং উপসম্পন্নেসু চ তেসু মহামোগ্গল্লানত্থেরো সত্তহি দিৰসেহি অরহত্তে পতিট্ঠিতো, সারিপুত্তত্থেরো অড্ঢমাসেন.
অতীতে কির অনোমদস্সী নাম বুদ্ধো লোকে উদপাদি. তস্স সরদো নাম তাপসো সকে অস্সমে নানাপুপ্ফেহি মণ্ডপং কত্ৰা পুপ্ফাসনেযেৰ ভগৰন্তং নিসীদাপেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্সাপি তথেৰ মণ্ডপং কত্ৰা পুপ্ফাসনানি পঞ্ঞপেত্ৰা অগ্গসাৰকভাৰং পত্থেসি. পত্থযিত্ৰা চ সিরীৰড্ঢস্স নাম সেট্ঠিনো পেসেসি ‘‘মযা অগ্গসাৰকট্ঠানং পত্থিতং, ত্ৰম্পি আগন্ত্ৰা একং ঠানং পত্থেহী’’তি. সেট্ঠি নীলুপ্পলমণ্ডপং কত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং, তত্থ ভোজেত্ৰা দুতিযসাৰকভাৰং পত্থেসি. তেসু সরদতাপসো সারিপুত্তত্থেরো জাতো, সিরীৰড্ঢো মহামোগ্গল্লানত্থেরোতি ইদং নেসং পুব্বকম্মং.
৬৩. অপুত্তকতাযাতিআদীসু যেসং পুত্তা পব্বজন্তি, তেসং অপুত্তকতায. যাসং পতী পব্বজন্তি, তাসং ৰেধব্যায ৰিধৰাভাৰায. উভযেনাপি কুলুপচ্ছেদায. সঞ্চযানীতি সঞ্চযস্স অন্তেৰাসিকানি. মগধানং গিরিব্বজন্তি মগধানং জনপদস্স গিরিব্বজং নগরং. মহাৰীরাতি মহাৰীরিযৰন্তো. নযমানানন্তি নযমানেসু. ভুম্মত্থে সামিৰচনং, উপযোগত্থে ৰা. কা উসূযা ৰিজানতন্তি ধম্মেন নযন্তীতি এৰং ৰিজানন্তানং কা ইস্সা.
সারিপুত্তমোগ্গল্লানপব্বজ্জাকথা নিট্ঠিতা.
উপজ্ঝাযৰত্তকথা
৬৪-৫. অনুপজ্ঝাযকাতি ৰজ্জাৰজ্জং উপনিজ্ঝাযকেন গরুনা ৰিরহিতা. অনাকপ্পসম্পন্নাতি ন আকপ্পেন সম্পন্না; সমণসারুপ্পাচারৰিরহিতাতি অত্থো. উপরিভোজনেতি ভোজনস্স উপরি. উত্তিট্ঠপত্তন্তি পিণ্ডায চরণকপত্তং. তস্মিঞ্হি মনুস্সা উচ্ছিট্ঠসঞ্ঞিনো, তস্মা উত্তিট্ঠপত্তন্তি ৰুত্তং. অথ ৰা উট্ঠহিত্ৰা পত্তং উপনামেন্তীতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অনুজানামি ভিক্খৰে উপজ্ঝাযন্তি উপজ্ঝাযং গহেতুং অনুজানামীতি অত্থো. পুত্তচিত্তং উপট্ঠপেস্সতীতি পুত্তো মে অযন্তি এৰং গেহস্সিতপেমৰসেন চিত্তং উপট্ঠপেস্সতি. এস নযো দুতিযপদেপি. সগারৰা সপ্পতিস্সাতি গরুভাৰঞ্চেৰ জেট্ঠকভাৰঞ্চ উপট্ঠপেত্ৰা. সভাগৰুত্তিনোতি সভাগজীৰিকা. সাহূতি ৰাতিআদীনি পঞ্চ পদানি উপজ্ঝাযভাৰসম্পটিচ্ছনৰেৰচনানি. কাযেন ৰিঞ্ঞাপেতীতি এৰং সদ্ধিৰিহারিকেন ‘‘উপজ্ঝাযো মে ভন্তে হোহী’’তি তিক্খত্তুং ৰুত্তে সচে উপজ্ঝাযো ‘‘সাহূ’’তিআদীসু পঞ্চসু পদেসু যস্স কস্সচি পদস্স ৰসেন কাযেন ৰা ৰাচায ৰা কাযৰাচাহি ৰা ‘‘গহিতো তযা উপজ্ঝাযো’’তি উপজ্ঝাযগ্গহণং ৰিঞ্ঞাপেতি, গহিতো হোতি উপজ্ঝাযো. ইদমেৰ হি এত্থ উপজ্ঝাযগ্গহণং, যদিদং উপজ্ঝাযস্স ইমেসু পঞ্চসু পদেসু যস্স কস্সচি পদস্স ৰাচায ৰা সাৰনং কাযেন ৰা অত্থৰিঞ্ঞাপনন্তি. কেচি পন সাধূতি সম্পটিচ্ছনং সন্ধায ৰদন্তি. ন তং পমাণং, আযাচনদানমত্তেন হি গহিতো হোতি উপজ্ঝাযো, ন এত্থ সম্পটিচ্ছনং অঙ্গং. সদ্ধিৰিহারিকেনাপি ন কেৰলং ইমিনা মে পদেন উপজ্ঝাযো গহিতোতি ঞাতুং ৰট্টতি. ‘‘অজ্জতগ্গে দানি থেরো ময্হং ভারো, অহম্পি থেরস্স ভারো’’তি ইদম্পি ঞাতুং ৰট্টতি.
৬৬. তত্রাযং সম্মাৰত্তনাতি যং ৰুত্তং সম্মা ৰত্তিতব্বন্তি, তত্র অযং সম্মাৰত্তনা. কালস্সেৰ উট্ঠায উপাহনা ওমুঞ্চিত্ৰাতি সচস্স পচ্চূসকালে চঙ্কমনত্থায ৰা ধোতপাদপরিহরণত্থায ৰা পটিমুক্কা উপাহনা পাদগতা হোন্তি, তা কালস্সেৰ উট্ঠায অপনেত্ৰা. দন্তকট্ঠং দাতব্বন্তি মহন্তং মজ্ঝিমং খুদ্দকন্তি তীণি দন্তকট্ঠানি উপনেত্ৰা ততো যং তীণি দিৰসানি গণ্হাতি, চতুত্থদিৰসতো পট্ঠায তাদিসমেৰ দাতব্বং. সচে অনিযমং কত্ৰা যং ৰা তং ৰা গণ্হাতি, অথ যাদিসং লভতি তাদিসং দাতব্বং.
মুখোদকং দাতব্বন্তি সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ উদকং উপনেত্ৰা ততো যং তীণি দিৰসানি ৰল়ঞ্জেতি, চতুত্থদিৰসতো পট্ঠায তাদিসমেৰ মুখধোৰনোদকং দাতব্বং. সচে অনিযমং কত্ৰা যং ৰা তং ৰা গণ্হাতি, অথ যাদিসং লভতি তাদিসং দাতব্বং. সচে দুৰিধম্পি ৰল়ঞ্জেতি, দুৰিধম্পি উপনেতব্বং. উদকং মুখধোৰনট্ঠানে ঠপেত্ৰা ৰচ্চকুটিতো পট্ঠায সম্মজ্জিতব্বং. থেরে ৰচ্চকুটিং গতে পরিৰেণং সম্মজ্জিতব্বং; এৰং পরিৰেণং অসুঞ্ঞং হোতি. থেরে ৰচ্চকুটিতো অনিক্খন্তেযেৰ আসনং পঞ্ঞপেতব্বং. সরীরকিচ্চং কত্ৰা আগন্ত্ৰা তস্মিং নিসিন্নস্স ‘‘সচে যাগু হোতী’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তৰত্তং কাতব্বং. উক্লাপোতি কেনচি কচৰরেন সঙ্কিণ্ণো, সচে পন অঞ্ঞো কচৰরো নত্থি, উদকফুসিতানেৰ হোন্তি, হত্থেনপি পমজ্জিতব্বো.
সগুণং কত্ৰাতি দ্ৰে চীৰরানি একতো কত্ৰা, তা একতো কতা দ্ৰেপি সঙ্ঘাটিযো দাতব্বা. সব্বঞ্হি চীৰরং সঙ্ঘটিতত্তা ‘‘সঙ্ঘাটী’’তি ৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সঙ্ঘাটিযো দাতব্বা’’তি. নাতিদূরে গন্তব্বং নাচ্চাসন্নেতি এত্থ সচে উপজ্ঝাযং নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তং একেন ৰা দ্ৰীহি ৰা পদৰীতিহারেহি সম্পাপুণাতি, এত্তাৰতা নাতিদূরে নাচ্চাসন্নে গতো হোতীতি ৰেদিতব্বং. পত্তপরিযাপন্নং পটিগ্গহেতব্বন্তি সচে উপজ্ঝাযেন ভিক্খাচারে যাগুযা ৰা ভত্তে ৰা লদ্ধে পত্তো উণ্হো ৰা ভারিকো ৰা হোতি, অত্তনো পত্তং তস্স দত্ৰা সো পত্তো গহেতব্বোতি অত্থো. ন উপজ্ঝাযস্স ভণমানস্স অন্তরন্তরা কথা ওপাতেতব্বাতি অন্তরঘরে ৰা অঞ্ঞত্র ৰা ভণমানস্স অনিট্ঠিতে তস্স ৰচনে অঞ্ঞা কথা ন সমুট্ঠাপেতব্বা. ইতো পট্ঠায চ পন যত্থ যত্থ নকারেন পটিসেধো করিযতি, সব্বত্থ দুক্কটাপত্তি ৰেদিতব্বা. অযঞ্হি খন্ধকধম্মতা. আপত্তিসামন্তা ভণমানোতি পদসোধম্মদুট্ঠুল্লাদিৰসেন আপত্তিযা আসন্নৰাচং ভণমানো. নিৰারেতব্বোতি ‘‘কিং ভন্তে ঈদিসং নাম ৰত্তুং ৰট্টতি, আপত্তি ন হোতী’’তি এৰং পুচ্ছন্তেন ৰিয ৰারেতব্বো. ৰারেস্সামীতি পন কত্ৰা ‘‘মহল্লক, মা এৰং ভণা’’তি ন ৰত্তব্বো.
পঠমতরং আগন্ত্ৰাতি সচে আসন্নে গামো হোতি, ৰিহারে ৰা গিলানো ভিক্খু হোতি, গামতো পঠমতরং আগন্তব্বং. সচে দূরে গামো হোতি, উপজ্ঝাযেন সদ্ধিং আগচ্ছন্তো নত্থি, তেনেৰ সদ্ধিং গামতো নিক্খমিত্ৰা চীৰরেন পত্তং ৰেঠেত্ৰা অন্তরামগ্গতো পঠমতরং আগন্তব্বং. এৰং নিৰত্তন্তেন পঠমতরং আগন্ত্ৰা আসনপঞ্ঞাপনাদি সব্বং কিচ্চং কাতব্বং. সিন্নং হোতীতি তিন্তং সেদগ্গহিতং. চতুরঙ্গুলং কণ্ণং উস্সারেত্ৰাতি কণ্ণং চতুরঙ্গুলপ্পমাণং অতিরেকং কত্ৰা এৰং চীৰরং সংহরিতব্বং. কিং কারণা? মা মজ্ঝে ভঙ্গো অহোসীতি. সমং কত্ৰা সংহরিতস্স হি মজ্ঝে ভঙ্গো হোতি, ততো নিচ্চং ভিজ্জমানং দুব্বলং হোতি তং নিৰারণত্থমেতং ৰুত্তং. তস্মা যথা অজ্জ ভঙ্গট্ঠানেযেৰ স্ৰে ন ভিজ্জতি, তথা দিৰসে দিৰসে চতুরঙ্গুলং উস্সারেত্ৰা সংহরিতব্বং. ওভোগে কাযবন্ধনং কাতব্বন্তি কাযবন্ধনং সংহরিত্ৰা চীৰরভোগে পক্খিপিত্ৰা ঠপেতব্বং.
সচে পিণ্ডপাতো হোতীতি এত্থ যো গামেযেৰ ৰা অন্তরঘরে ৰা পটিক্কমনে ৰা ভুঞ্জিত্ৰা আগচ্ছতি, পিণ্ডং ৰা ন লভতি, তস্স পিণ্ডপাতো ন হোতি, গামে অভুত্তস্স পন লদ্ধভিক্খস্স ৰা হোতি; তস্মা ‘‘সচে পিণ্ডপাতো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. সচেপি তস্স ন হোতি, ভুঞ্জিতুকামো চ হোতি, উদকং দত্ৰা অত্তনা লদ্ধতোপি পিণ্ডপাতো উপনেতব্বো. পানীযেন পুচ্ছিতব্বোতি ভুঞ্জমানো তিক্খত্তুং ‘‘পানীযং ভন্তে আহরিযতূ’’তি পানীযেন পুচ্ছিতব্বো. সচে কালো অত্থি, উপজ্ঝাযে ভুত্তে সযং ভুঞ্জিতব্বং. সচে উপকট্ঠো কালো, পানীযং উপজ্ঝাযস্স সন্তিকে ঠপেত্ৰা সযম্পি ভুঞ্জিতব্বং.
অনন্তরহিতাযাতি তট্টিকধম্মখণ্ডাদীসু যেন কেনচি অনত্থতায পংসুসক্খরমিস্সায ভূমিযা পত্থো ন ঠপেতব্বোতি অত্থো. সচে পন কাল়ৰণ্ণকতা ৰা সুধাবদ্ধা ৰা হোতি নিরজমত্তিকা, তথারূপায ভূমিযা ঠপেতুং ৰট্টতি. ধোতৰালিকাযপি ঠপেতুং ৰট্টতি. পংসুরজসক্খরাদীসু ন ৰট্টতি. তত্র পন পণ্ণং ৰা আধারকং ৰা ঠপেত্ৰা তত্র নিক্খিপিতব্বো. পারতো অন্তং ওরতো ভোগন্তি ইদং চীৰরৰংসাদীনং হেট্ঠা হত্থং পৰেসেত্ৰা অভিমুখেন হত্থেন সণিকং নিক্খিপনত্থং ৰুত্তং. অন্তে পন গহেত্ৰা ভোগেন চীৰরৰংসাদীনং উপরি নিক্খিপন্তস্স ভিত্তিযং ভোগো পটিহঞ্ঞতি, তস্মা তথা ন কাতব্বং.
চুণ্ণং সন্নেতব্বন্তি ন্হানচুণ্ণং উদকেন তেমেত্ৰা পিণ্ডি কাতব্বা. একমন্তং নিক্খিপিতব্বন্তি একস্মিং নিদ্ধূমে ঠানে ঠপেতব্বং. জন্তাঘরে পরিকম্মং নাম অঙ্গারমত্তিকউণ্হোদকদানাদিকং সব্বং কিচ্চং. উদকেপি পরিকম্মন্তি অঙ্গপচ্চঙ্গঘংসনাদিকং সব্বং কিচ্চং. পানীযেন পুচ্ছিতব্বোতি জন্তাঘরে উণ্হসন্তাপেন পিপাসা হোতি, তস্মা পুচ্ছিতব্বো.
সচে উস্সহতীতি সচে পহোতি; ন কেনচি গেলঞ্ঞেন অভিভূতো হোতি; অগিলানেন হি সদ্ধিৰিহারিকেন সট্ঠিৰস্সেনাপি সব্বং উপজ্ঝাযৰত্তং কাতব্বং, অনাদরেন অকরোন্তস্স ৰত্তভেদে দুক্কটং. নকারপটিসংযুত্তেসু পন পদেসু গিলানস্সাপি পটিক্খিত্তকিরিযং করোন্তস্স দুক্কটমেৰ. অপ্পটিঘংসন্তেনাতি ভূমিযং অপ্পটিঘংসন্তেন. কৰাটপিট্ঠন্তি কৰাটঞ্চ পিট্ঠসঙ্ঘাতঞ্চ অচ্ছুপন্তেন. সন্তানকন্তি যংকিঞ্চি কীটকুলাৰকমক্কটকসুত্তাদি. উল্লোকা পঠমং ওহারেতব্বন্তি উল্লোকতো পঠমং উল্লোকং আদিংকত্ৰা অৰহরিতব্বন্তি অত্থো. আলোকসন্ধিকণ্ণভাগাতি আলোকসন্ধিভাগা চ কণ্ণভাগা চ অন্তরবাহিরৰাতপানকৰাটকানি চ গব্ভস্স চ চত্তারো কোণা পমজ্জিতব্বাতি অত্থো.
যথাপঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেতব্বন্তি যথা পঠমং পঞ্ঞত্তং অহোসি, তথেৰ পঞ্ঞপেতব্বং. এতদত্থমেৰ হি যথাপঞ্ঞত্তং সল্লক্খেত্ৰা নীহরিত্ৰা একমন্তং নিক্খিপিতব্বন্তি পুরিমৰত্তং পঞ্ঞত্তং. সচে পন পঠমং অজানন্তেন কেনচি পঞ্ঞত্তং অহোসি, সমন্ততো ভিত্তিং দ্ৰঙ্গুলমত্তেন ৰা তিৰঙ্গুলমত্তেন ৰা মোচেত্ৰা পঞ্ঞপেতব্বং. ইদঞ্হি পঞ্ঞাপনৰত্তং. সচে কটসারকো হোতি অতিমহন্তো চ, ছিন্দিত্ৰা কোটিং নিৰত্তেত্ৰা বন্ধিত্ৰা পঞ্ঞপেতব্বো. সচে কোটিং নিৰত্তেত্ৰা বন্ধিতুং ন জানাতি, ন ছিন্দিতব্বো. পুরত্থিমা ৰাতপানা থকেতব্বাতি পুরত্থিমায ৰাতপানা থকেতব্বা. এৰং সেসাপি ৰাতপানা থকেতব্বা.
ৰূপকাসেতব্বোতি অঞ্ঞত্থ নেতব্বো. ৰূপকাসাপেতব্বোতি অঞ্ঞো ভিক্খু ৰত্তব্বো ‘‘থেরং গহেত্ৰা অঞ্ঞত্থ গচ্ছা’’তি ৰিৰেচেতব্বন্তি ৰিস্সজ্জাপেতব্বং. ৰিৰেচাপেতব্বন্তি অঞ্ঞো ৰত্তব্বো ‘‘থেরং দিট্ঠিগতং ৰিস্সজ্জাপেহী’’তি. উস্সুক্কং কাতব্বন্তি পরিৰাসদানত্থং সো সো ভিক্খু উপসঙ্কমিত্ৰা যাচিতব্বো. সচে অত্তনা পটিবলো হোতি, অত্তনাৰ দাতব্বো. নো চে পটিবলো হোতি, অঞ্ঞেন দাপেতব্বো. কিন্তি নু খোতি কেন নু খো উপাযেন. এস নযো সব্বত্থ. লহুকায ৰা পরিণামেয্যাতি উক্খেপনীযং অকত্ৰা তজ্জনীযং ৰা নিযস্সং ৰা করেয্যাতি অত্থো. তেন হি ‘‘উপজ্ঝাযস্স উক্খেপনীযকম্মং কত্তুকামো সঙ্ঘো’’তি ঞত্ৰা একমেকং ভিক্খুং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘মা ভন্তে অম্হাকং উপজ্ঝাযস্স কম্মং করিত্থা’’তি যাচিতব্বা. সচে করোন্তিযেৰ, ‘‘তজ্জনীযং ৰা নিযস্সং ৰা করোথা’’তি যাচিতব্বা. সচে করোন্তিযেৰ, অথ উপজ্ঝাযো ‘‘সম্মা ৰত্তথ ভন্তে’’তি যাচিতব্বো. ইতি তং সম্মা ৰত্তাপেত্ৰা ‘‘পটিপ্পস্সম্ভেথ ভন্তে কম্ম’’ন্তি ভিক্খূ যাচিতব্বা.
সম্পরিৰত্তকং সম্পরিৰত্তকন্তি সম্পরিৰত্তেত্ৰা সম্পরিৰত্তেত্ৰা. ন চ অচ্ছিন্নে থেৰে পক্কমিতব্বন্তি যদি অপ্পমত্তকম্পি রজনং গল়তি, ন তাৰ পক্কমিতব্বং. ন উপজ্ঝাযং অনাপুচ্ছা একচ্চস্স পত্তো দাতব্বোতিআদি সব্বং উপজ্ঝাযস্স ৰিসভাগপুগ্গলৰসেন কথিতং. ন উপজ্ঝাযং অনাপুচ্ছা গামো পৰিসিতব্বোতি পিণ্ডায ৰা অঞ্ঞেন ৰা করণীযেন পৰিসিতুকামেন আপুচ্ছিত্ৰাৰ পৰিসিতব্বো. সচে উপজ্ঝাযো কালস্সেৰ ৰুট্ঠায দূরং ভিক্খাচারং গন্তুকামো হোতি, ‘‘দহরা পিণ্ডায পৰিসন্তূ’’তি ৰত্ৰা গন্তব্বং. অৰত্ৰা গতে পরিৰেণং গন্ত্ৰা উপজ্ঝাযং অপস্সন্তেন গামং পৰিসিতুং ৰট্টতি. সচে গামং পৰিসন্তোপি পস্সতি, দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায আপুচ্ছিতুংযেৰ ৰট্টতি.
ন সুসানং গন্তব্বন্তি ৰাসত্থায ৰা দস্সনত্থায ৰা ন গন্তব্বং. ন দিসা পক্কমিতব্বাতি এত্থ পক্কমিতুকামেন কম্মং আচিক্খিত্ৰা যাৰততিযং যাচিতব্বো. সচে অনুজানাতি, সাধু; নো চে অনুজানাতি, তং নিস্সায ৰসতো চস্স উদ্দেসো ৰা পরিপুচ্ছা ৰা কম্মট্ঠানং ৰা ন সম্পজ্জতি, উপজ্ঝাযো বালো হোতি অব্যত্তো, কেৰলং অত্তনো সন্তিকে ৰসাপেতুকামতায এৰ গন্তুং ন দেতি, এৰরূপে নিৰারেন্তেপি গন্তুং ৰট্টতি. ৰুট্ঠানমস্স আগমেতব্বন্তি গেলঞ্ঞতো ৰুট্ঠানং অস্স আগমেতব্বং; ন কত্থচি গন্তব্বং. সচে অঞ্ঞো ভিক্খু উপট্ঠাকো অত্থি, ভেসজ্জং পরিযেসিত্ৰা তস্স হত্থে দত্ৰা ‘‘ভন্তে অযং উপট্ঠহিস্সতী’’তি ৰত্ৰা গন্তব্বং.
উপজ্ঝাযৰত্তকথা নিট্ঠিতা.
সদ্ধিৰিহারিকৰত্তকথা
৬৭. উপজ্ঝাযেন সদ্ধিৰিহারিকম্হি সম্মাৰত্তনাযং – সঙ্গহেতব্বো অনুগ্গহেতব্বোতি উদ্দেসাদীহিস্স সঙ্গহো চ অনুগ্গহো চ কত্তব্বো. তত্থ উদ্দেসোতি পাল়িৰাচনং. পরিপুচ্ছাতি পাল়িযা অত্থৰণ্ণনা. ওৰাদোতি অনোতিণ্ণে ৰত্থুস্মিং ‘‘ইদং করোহি, ইদং মা করিত্থা’’তি ৰচনং. অনুসাসনীতি ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিং. অপি চ ওতিণ্ণে ৰা অনোতিণ্ণে ৰা পঠমং ৰচনং ওৰাদো; পুনপ্পুনং ৰচনং অনুসাসনীতি. সচে উপজ্ঝাযস্স পত্তো হোতীতি সচে অতিরেকপত্তো হোতি. এস নযো সব্বত্থ. পরিক্খারোতি অঞ্ঞোপি সমণপরিক্খারো. ইধ উস্সুক্কং নাম ধম্মিকেন নযেন উপ্পজ্জমানউপাযপরিযেসনং. ইতো পরং দন্তকট্ঠদানং আদিং কত্ৰা আচমনকুম্ভিযা উদকাসিঞ্চনপরিযোসানং ৰত্তং গিলানস্সেৰ সদ্ধিৰিহারিকস্স কাতব্বং. অনভিরতিৰূপকাসনাদি পন অগিলানস্সাপি কত্তব্বমেৰ. চীৰরং রজন্তেনাতি ‘‘এৰং রজেয্যাসী’’তি উপজ্ঝাযতো উপাযং সুত্ৰা রজন্তেন. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
সদ্ধিৰিহারিকৰত্তকথা নিট্ঠিতা.
নসম্মাৰত্তনাদিকথা
৬৮. ন সম্মা ৰত্তন্তীতি যথাপঞ্ঞত্তং উপজ্ঝাযৰত্তং ন পূরেন্তি. যো ন সম্মা ৰত্তেয্যাতি যো যথাপঞ্ঞত্তং ৰত্তং ন পূরেয্য; সো দুক্কটং আপজ্জতীতি অত্থো. পণামেতব্বোতি অপসাদেতব্বো. ন অধিমত্তং পেমং হোতীতি উপজ্ঝাযম্হি অধিমত্তং গেহস্সিতপেমং ন হোতি. নাধিমত্তা ভাৰনা হোতীতি অধিমত্তা মেত্তাভাৰনা ন হোতি; ৰুত্তপটিপক্খনযেন সুক্কপক্খো ৰেদিতব্বো. অলং পণামেতুন্তি যুত্তো পণামেতুং.
অপ্পণামেন্তো উপজ্ঝাযো সাতিসারো হোতীতি সদোসো হোতি, আপত্তিং আপজ্জতি; তস্মা ন সম্মা ৰত্তন্তো পণামেতব্বোৰ. ন সম্মাৰত্তনায চ যাৰ চীৰররজনং তাৰ ৰত্তে অকরিযমানে উপজ্ঝাযস্স পরিহানি হোতি. তস্মা তং অকরোন্তস্স নিস্সযমুত্তকস্সাপি অমুত্তকস্সাপি আপত্তিযেৰ. একচ্চস্স পত্তদানতো পট্ঠায অমুত্তকনিস্সযস্সেৰ আপত্তি.
সদ্ধিৰিহারিকা সম্মা ৰত্তন্তি, উপজ্ঝাযো সম্মা ন ৰত্ততি, উপজ্ঝাযস্স আপত্তি. উপজ্ঝাযো সম্মা ৰত্ততি, সদ্ধিৰিহারিকা সম্মা ন ৰত্তন্তি, তেসং আপত্তি. উপজ্ঝাযে ৰত্তং সাদিযন্তে সদ্ধিৰিহারিকা বহুকাপি হোন্তি, সব্বেসং আপত্তি. সচে উপজ্ঝাযো ‘‘ময্হং উপট্ঠাকো অত্থি, তুম্হে অত্তনো সজ্ঝাযমনসিকারাদীসু যোগং করোথা’’তি ৰদতি, সদ্ধিৰিহারিকানং অনাপত্তি. সচে উপজ্ঝাযো সাদিযনং ৰা অসাদিযনং ৰা ন জানাতি, বালো হোতি, সদ্ধিৰিহারিকা বহুকা. তেসু একো ৰত্তসম্পন্নো ভিক্খু ‘‘উপজ্ঝাযস্স কিচ্চং অহং করিস্সামি, তুম্হে অপ্পোস্সুক্কা ৰিহরথা’’তি এৰঞ্চে অত্তনো ভারং কত্ৰা ইতরে ৰিস্সজ্জেতি, তস্স ভারকরণতো পট্ঠায তেসং অনাপত্তি.
নসম্মাৰত্তনাদিকথা নিট্ঠিতা.
রাধব্রাহ্মণৰত্থুকথা
৬৯. রাধব্রাহ্মণৰত্থুস্মিং – কিঞ্চাপি আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতা বারাণসিযং তীহি সরণগমনেহি অনুঞ্ঞাতং পব্বজ্জঞ্চেৰ উপসম্পদঞ্চ জানাতি, ভগৰা পন তং লহুকং উপসম্পদং পটিক্খিপিত্ৰা ঞত্তিচতুত্থকম্মেন গরুকং কত্ৰা উপসম্পদং অনুঞ্ঞাতুকামো. অথস্স থেরো অজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা ‘‘কথাহং ভন্তে তং ব্রাহ্মণং পব্বাজেমি উপসম্পাদেমী’’তি আহ. বুদ্ধানঞ্হি পরিসা অজ্ঝাসযকুসলা হোন্তি, অযঞ্চ বুদ্ধপরিসায অগ্গো.
ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেনাতি এত্থ ব্যত্তো নাম যস্স সাট্ঠকথং ৰিনযপিটকং ৰাচুগ্গতং পৰত্ততি, তস্মিং অসতি যস্স অন্তমসো ইদং ঞত্তিচতুত্থকম্মৰাচামত্তম্পি সুগ্গহিতং হোতি, ৰাচুগ্গতং পৰত্ততি, অযম্পি ইমস্মিং অত্থে ব্যত্তো. যো পন কাসসোসসেম্হাদিনা ৰা গেলঞ্ঞেন ওট্ঠদন্তজিৰ্হাদীনং ৰা অসম্পত্তিযা পরিযত্তিযং ৰা অকতপরিচযত্তা ন সক্কোতি পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি কম্মৰাচং সাৰেতুং, ব্যঞ্জনং ৰা পদং ৰা হাপেতি, অঞ্ঞথা ৰা ৰত্তব্বং অঞ্ঞথা ৰদতি, অযং অপ্পটিবলো. তব্বিপরীতো ইমস্মিং অত্থে ‘‘পটিবলো’’তি ৰেদিতব্বো. সঙ্ঘো ঞাপেতব্বোতি সঙ্ঘো জানাপেতব্বো. ততো পরং যং সঙ্ঘো জানাপেতব্বো, তং দস্সেতুং ‘‘সুণাতু মে ভন্তে’’তিআদিমাহ.
৭১. উপসম্পন্নসমনন্তরাতি উপসম্পন্নো হুত্ৰা সমনন্তরা. অনাচারং আচরতীতি পণ্ণত্তিৰীতিক্কমং করোতি. উল্লুম্পতু মন্তি উদ্ধরতু মং, অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠপেতু; সামণেরভাৰা ৰা উদ্ধরিত্ৰা ভিক্খুভাৰে পতিট্ঠাপেতূতি. অনুকম্পং উপাদাযাতি অনুদ্দযং পটিচ্চ; মযি অনুকপ্পং কত্ৰাতি অত্থো.
৭৩. অট্ঠিতা হোতীতি নিচ্চপ্পৰত্তিনী হোতি. চত্তারো নিস্সযেতি চত্তারো পচ্চযে. যস্মা চত্তারো পচ্চযে নিস্সায অত্তভাৰো পৰত্ততি, তস্মা তে নিস্সযাতি ৰুচ্চন্তি.