২. নালন্দসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৮. দুতিযৰগ্গস্স দুতিযে নালন্দাযন্তি নালন্দাতি এৰংনামকে নগরে, তং নগরং গোচরগামং কত্ৰা. পাৰারিকম্বৰনেতি দুস্সপাৰারিকসেট্ঠিনো অম্বৰনে. তং কির তস্স উয্যানং অহোসি. সো ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা ভগৰতি পসন্নো তস্মিং উয্যানে কুটিলেণমণ্ডপাদিপটিমণ্ডিতং ভগৰতো ৰিহারং কত্ৰা নিয্যাতেসি. সো ৰিহারো জীৰকম্বৰনং ৰিয পাৰারিকম্বৰনন্ত্ৰেৰ সঙ্খং গতো. তস্মিং পাৰারিকম্বৰনে ৰিহরতীতি অত্থো.
এৰংপসন্নোতি এৰং উপ্পন্নসদ্ধো, এৰং সদ্দহামীতি অত্থো. ভিয্যোভিঞ্ঞতরোতি ভিয্যতরো অভিঞ্ঞাতো ভিয্যতরাভিয্যো ৰা, উত্তরিতরঞাণোতি অত্থো. সম্বোধিযন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে অরহত্তমগ্গঞাণে ৰা অরহত্তমগ্গেনেৰ হি বুদ্ধগুণা নিপ্পদেসা গহিতা হোন্তি, দ্ৰেপি অগ্গসাৰকা অরহত্তমগ্গেনেৰ সাৰকপারমীঞাণং পটিলভন্তি, পচ্চেকবুদ্ধা পচ্চেকবোধিঞাণং, বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চেৰ সকলে চ বুদ্ধগুণে. সব্বম্পি নেসং অরহত্তমগ্গেনেৰ ইজ্ঝতি. তস্মা অরহত্তমগ্গঞাণং সম্বোধি নাম হোতি. তেন উত্তরিতরো চ ভগৰতা নত্থি. তেনাহ ‘‘ভগৰতা ভিয্যোভিঞ্ঞতরো, যদিদং সম্বোধিয’’ন্তি.
উল়ারাতি সেট্ঠা. অযঞ্হি উল়ারসদ্দো ‘‘উল়ারানি খাদনীযানি খাদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৬৬) মধুরে আগচ্ছতি. ‘‘উল়ারায খলু ভৰং ৰচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮৮) সেট্ঠে. ‘‘অপ্পমাণো উল়ারো ওভাসো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩২; ম. নি. ৩.২০১) ৰিপুলে. স্ৰাযমিধ সেট্ঠে আগতো. তেন ৰুত্তং ‘‘উল়ারাতি সেট্ঠা’’তি. আসভীতি উসভস্স ৰাচাসদিসী অচলা অসম্পৰেধী. একংসো গহিতোতি অনুস্সৰেন ৰা আচরিযপরম্পরায ৰা ইতিকিরায ৰা পিটকসম্পদানেন ৰা আকারপরিৰিতক্কেন ৰা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা ৰা তক্কহেতু ৰা নযহেতু ৰা অকথেত্ৰা পচ্চক্খতো ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ৰিয একংসো গহিতো, সন্নিট্ঠানকথাৰ কথিতাতি অত্থো. সীহনাদোতি সেট্ঠনাদো, ৰনে উন্নাদযন্তেন সীহেন ৰিয উত্তমনাদো নদিতোতি অত্থো.
কিং নু তে সারিপুত্তাতি ইমং দেসনং কস্মা আরভি? অনুযোগদাপনত্থং. একচ্চো হি সীহনাদং নদিত্ৰা অত্তনো সীহনাদে অনুযোগং দাতুং ন সক্কোতি, নিঘংসনং ন খমতি, সিলেসে পতিতমক্কটো ৰিয হোতি. যথা ধমমানং অপরিসুদ্ধং লোহং ঝাযিত্ৰা অঙ্গারো হোতি, এৰং ঝামঙ্গারো ৰিয হোতি. একো সীহনাদে অনুযোগং দাপিযমানো দাতুং সক্কোতি, নিঘংসনং খমতি, ধমমানং নিদ্দোসজাতরূপং ৰিয অধিকতরং সোভতি, তাদিসো থেরো. তেন নং ভগৰা ‘‘অনুযোগক্খমো অয’’ন্তি ঞত্ৰা সীহনাদে অনুযোগদাপনত্থং ইমং দেসনং আরভি.
তত্থ সব্বে তেতি সব্বে তে তযা. এৰংসীলাতি মগ্গসীলেন ফলসীলেন লোকিযলোকুত্তরসীলেন এৰংসীলা. এৰংধম্মাতি এত্থ সমাধিপক্খা ধম্মা অধিপ্পেতা, মগ্গসমাধিনা ফলসমাধিনা লোকিযলোকুত্তরেন সমাধিনা এৰংসমাধীতি অত্থো. এৰংপঞ্ঞাতি মগ্গপঞ্ঞাদিৰসেনেৰ এৰংপঞ্ঞা. এৰংৰিহারিনোতি এত্থ পন হেট্ঠা সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৰিহারো গহিতোপি পুন কস্মা গহিতমেৰ গণ্হতীতি চে. থেরেন ইদং গহিতমেৰ. ইদঞ্হি নিরোধসমাপত্তিদীপনত্থং ৰুত্তং. তস্মা এৰং নিরোধসমাপত্তিৰিহারিনো তে ভগৰন্তো অহেসুন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
এৰংৰিমুত্তাতি এত্থ ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তি, তদঙ্গৰিমুত্তি, সমুচ্ছেদৰিমুত্তি, পটিপস্সদ্ধিৰিমুত্তি, নিস্সরণৰিমুত্তীতি পঞ্চৰিধা ৰিমুত্তি. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো সযং ৰিক্খম্ভিতেহি নীৰরণাদীহি ৰিমুত্তত্তা ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. অনিচ্চানুপস্সনাদিকা সত্ত অনুপস্সনা সযং তস্স তস্স পচ্চনীকৰসেন পরিচ্চত্তাহি নিচ্চসঞ্ঞাদীহি ৰিমুত্তত্তা তদঙ্গৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তারো অরিযমগ্গা সযং সমুচ্ছিন্নেহি কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা সমুচ্ছেদৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তারি সামঞ্ঞফলানি মগ্গানুভাৰেন কিলেসানং পটিপস্সদ্ধন্তে উপ্পন্নত্তা পটিপস্সদ্ধিৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. নিব্বানং সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অপগতত্তা দূরে ঠিতত্তা নিস্সরণৰিমুত্তীতি সঙ্খং গতং. ইতি ইমাসং পঞ্চন্নং ৰিমুত্তীনং ৰসেন এৰং ৰিমুত্তাতি এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
কিং পন তে সারিপুত্ত যে তে ভৰিস্সন্তীতি অতীতা তাৰ নিরুদ্ধা অপণ্ণত্তিকভাৰং গতা দীপসিখা ৰিয নিব্বুতা, এৰং নিরুদ্ধে অপণ্ণত্তিকভাৰং গতে ত্ৰং কথং জানিস্সসি, অনাগতবুদ্ধানং পন গুণা কিং তযা অত্তনো চিত্তেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰিদিতাতি পুচ্ছন্তো এৰমাহ.
কিং পন ত্যাহং সারিপুত্ত এতরহীতি অনাগতাপি বুদ্ধা অজাতা অনিব্বত্তা অনুপ্পন্না, তে কথং জানিস্সসি. তেসঞ্হি জাননং অপদে আকাসে পদদস্সনং ৰিয হোতি. ইদানি মযা সদ্ধিং একৰিহারে ৰসসি, একতো ভিক্খায চরসি, ধম্মদেসনাকালে দক্খিণপস্সে নিসীদসি, কিং পন ময্হং গুণা অত্তনো চেতসা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰিদিতা তযাতি অনুযুঞ্জন্তো এৰমাহ. থেরো পন পুচ্ছিতপুচ্ছিতে ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি পটিক্খিপতি.
থেরস্স চ ৰিদিতম্পি অত্থি, অৰিদিতম্পি. কিং সো অত্তনো ৰিদিতট্ঠানে পটিক্খেপং করোতি, অৰিদিতট্ঠানেতি? ৰিদিতট্ঠানে ন করোতি, অৰিদিতট্ঠানেযেৰ করোতি. থেরো কির অনুযোগে আরদ্ধে এৰং অঞ্ঞাসি ‘‘নাযং অনুযোগো সাৰকপারমীঞাণে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে পন অযং অনুযোগো’’তি অত্তনো সাৰকপারমীঞাণে পটিক্খেপং অকত্ৰাৰ অৰিদিতট্ঠানে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে পটিক্খেপং করোতি. তেন ইদম্পি দীপেতি – ভগৰা ময্হং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং বুদ্ধানং সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিকারণজাননসমত্থং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং নত্থীতি.
এত্থাতি এতেসু অতীতাদিভেদেসু বুদ্ধেসু. অথ কিঞ্চরহীতি অথ কস্মা এৰং ঞাণে অসতি তযা এৰং কথিতন্তি ৰদতি. ধম্মন্ৰযোতি ধম্মস্স পচ্চক্খতো ঞাণস্স অনুযোগং অনুগন্ত্ৰা উপ্পন্নং অনুমানঞাণং নযগ্গাহো ৰিদিতো, সাৰকপারমীঞাণে ঠত্ৰাৰ ইমিনা আকারেন জানামি ভগৰাতি ৰদতি. থেরস্স হি নযগ্গাহো অপ্পমাণো অপরিযন্তো. যথা চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পমাণং ৰা পরিযন্তো ৰা নত্থি, এৰং ধম্মসেনাপতিনো নযগ্গাহস্স. তেন সো – ‘‘ইমিনা এৰংৰিধো ইমিনা এৰংৰিধো, ইমিনা অনুত্তরো ইমিনা অনুত্তরো সত্থা’’তি জানাতি. থেরস্স হি নযগ্গাহো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকো এৰ.
ইদানি তং নযগ্গাহং পাকটং কাতুং উপমং দস্সেন্তো সেয্যথাপি ভন্তেতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা মজ্ঝিমদেসে নগরস্স উদ্ধাপপাকারাদীনি থিরানি ৰা হোন্তু দুব্বলানি ৰা, সব্বসো ৰা পন মা হোন্তু, চোরানং আসঙ্কা ন হোতি. তস্মা তং অগ্গহেত্ৰা পচ্চন্তিমং নগরন্তি আহ. দল়্হুদ্ধাপন্তি থিরমূলপাকারং. দল়্হপাকারতোরণন্তি থিরপাকারঞ্চেৰ থিরপিট্ঠসঙ্ঘাটঞ্চ. একদ্ৰারন্তি কস্মা আহ? বহুদ্ৰারে হি নগরে বহূহি পণ্ডিতদোৰারিকেহি ভৰিতব্বং, একদ্ৰারেৰ একো ৰট্টতি. থেরস্স চ পঞ্ঞায সদিসো অঞ্ঞো নত্থি, তস্মা অত্তনো পণ্ডিতভাৰস্স ওপম্মত্থং একংযেৰ দোৰারিকং দস্সেতুং ‘‘একদ্ৰার’’ন্তি আহ.
পণ্ডিতোতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো. ব্যত্তোতি ৰেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো ৰিসদঞাণো. মেধাৰীতি ঠানুপ্পত্তিকপঞ্ঞাসঙ্খাতায মেধায সমন্নাগতো. অনুপরিযাযপথন্তি অনুপরিযাযনামকং পাকারমগ্গং. পাকারসন্ধিন্তি দ্ৰিন্নং ইট্ঠকানং অপগতট্ঠানং. পাকারৰিৰরন্তি পাকারস্স ছিন্নট্ঠানং. চেতসো উপক্কিলেসেতি পঞ্চনীৰরণা চিত্তং উপক্কিলিস্সন্তি কিলিট্ঠং করোন্তি উপতাপেন্তি ৰিহেঠেন্তি, তস্মা ‘‘চেতসো উপক্কিলেসা’’তি ৰুচ্চন্তি. পঞ্ঞায দুব্বলীকরণেতি নীৰরণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা’’তি ৰুচ্চন্তি. সুপতিট্ঠিতচিত্তাতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুট্ঠু ঠপিতচিত্তা হুত্ৰা. সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতন্তি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাসভাৰেন ভাৰেত্ৰা. অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিন্তি অরহত্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝিংসূতি দস্সেতি.
অপিচেত্থ সতিপট্ঠানাতি ৰিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গা মগ্গো, অনুত্তরসম্মাসম্বোধি অরহত্তং. সতিপট্ঠানাতি ৰা ৰিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গামিস্সকা, সম্মাসম্বোধি অরহত্তমেৰ. দীঘভাণকমহাসীৰত্থেরো পনাহ ‘‘সতিপট্ঠানে ৰিপস্সনং গহেত্ৰা বোজ্ঝঙ্গে মগ্গো চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চাতি গহিতে সুন্দরো পঞ্হো ভৰেয্য, ন পনেৰং গহিত’’ন্তি. ইতি থেরো সব্ববুদ্ধানং নীৰরণপ্পহানে সতিপট্ঠানভাৰনায সম্বোধিযঞ্চ মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণরজতানং ৰিয নানত্তাভাৰং দস্সেতি.
ইধ ঠত্ৰা উপমা সংসন্দেতব্বা – আযস্মা হি সারিপুত্তো পচ্চন্তনগরং দস্সেসি, পাকারং দস্সেসি, অনুপরিযাযপথং দস্সেসি, দ্ৰারং দস্সেসি, পণ্ডিতদোৰারিকং দস্সেসি, নগরং পৰিসনকনিক্খমনকে ওল়ারিকে পাণে দস্সেসি, দোৰারিকস্স তেসং পাণানং পাকটভাৰং দস্সেসি. তত্থ কিং কেন সদিসন্তি চে? নগরং ৰিয হি নিব্বানং, পাকারো ৰিয সীলং, অনুপরিযাযপথো ৰিয হিরী, দ্ৰারং ৰিয অরিযমগ্গো, পণ্ডিতদোৰারিকো ৰিয ধম্মসেনাপতি, নগরং পৰিসনকনিক্খমনকা ওল়ারিকপাণা ৰিয অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না বুদ্ধা, দোৰারিকস্স তেসং পাণানং পাকটভাৰো ৰিয আযস্মতো সারিপুত্তস্স অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং বুদ্ধানং সীলসমথাদীহি পাকটভাৰো. এত্তাৰতা থেরেন ভগৰতো – ‘‘এৰমহং সাৰকপারমীঞাণে ঠত্ৰা ধম্মন্ৰযেন নযগ্গাহেন জানামী’’তি অত্তনো সীহনাদস্স অনুযোগো দিন্নো হোতি.
তস্মাতি যস্মা ‘‘ন খো মেতং, ভন্তে, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অরহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপরিযঞাণং অত্থি, অপিচ ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো’’তি ৰদতি, তস্মা. অভিক্খণং ভাসেয্যাসীতি পুনপ্পুনং ভাসেয্যাসি, ‘‘পুব্বণ্হে মে কথিত’’ন্তি মা মজ্ঝন্হিকাদীসু ন কথযিত্থ, ‘‘অজ্জ ৰা মে কথিত’’ন্তি মা পরদিৰসাদীসু ন কথযিত্থাতি অত্থো. সা পহীযিস্সতীতি ‘‘সারিপুত্তসদিসোপি নাম ঞাণজৰনসম্পন্নো সাৰকো বুদ্ধানং চিত্তাচারং জানিতুং ন সক্কোতি, এৰং অপ্পমেয্যা তথাগতা’’তি চিন্তেন্তানং যা তথাগতে কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা, সা পহীযিস্সতীতি.