২. নালন্দৰগ্গো
২. নালন্দসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৮. দুতিযৰগ্গস্স দুতিযে নালন্দাযন্তি নালন্দাতি এৰংনামকে নগরে, তং নগরং গোচরগামং কত্ৰা. পাৰারিকম্বৰনেতি দুস্সপাৰারিকসেট্ঠিনো অম্বৰনে. তং কির তস্স উয্যানং অহোসি. সো ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা ভগৰতি পসন্নো তস্মিং উয্যানে কুটিলেণমণ্ডপাদিপটিমণ্ডিতং ভগৰতো ৰিহারং কত্ৰা নিয্যাতেসি. সো ৰিহারো জীৰকম্বৰনং ৰিয পাৰারিকম্বৰনন্ত্ৰেৰ সঙ্খং গতো. তস্মিং পাৰারিকম্বৰনে ৰিহরতীতি অত্থো.
এৰংপসন্নোতি এৰং উপ্পন্নসদ্ধো, এৰং সদ্দহামীতি অত্থো. ভিয্যোভিঞ্ঞতরোতি ভিয্যতরো অভিঞ্ঞাতো ভিয্যতরাভিয্যো ৰা, উত্তরিতরঞাণোতি অত্থো. সম্বোধিযন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে অরহত্তমগ্গঞাণে ৰা অরহত্তমগ্গেনেৰ হি বুদ্ধগুণা নিপ্পদেসা গহিতা হোন্তি, দ্ৰেপি অগ্গসাৰকা অরহত্তমগ্গেনেৰ সাৰকপারমীঞাণং পটিলভন্তি, পচ্চেকবুদ্ধা পচ্চেকবোধিঞাণং, বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চেৰ সকলে চ বুদ্ধগুণে. সব্বম্পি নেসং অরহত্তমগ্গেনেৰ ইজ্ঝতি. তস্মা অরহত্তমগ্গঞাণং সম্বোধি নাম হোতি. তেন উত্তরিতরো চ ভগৰতা নত্থি. তেনাহ ‘‘ভগৰতা ভিয্যোভিঞ্ঞতরো, যদিদং সম্বোধিয’’ন্তি.
উল়ারাতি সেট্ঠা. অযঞ্হি উল়ারসদ্দো ‘‘উল়ারানি খাদনীযানি খাদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৬৬) মধুরে আগচ্ছতি. ‘‘উল়ারায খলু ভৰং ৰচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮৮) সেট্ঠে. ‘‘অপ্পমাণো উল়ারো ওভাসো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩২; ম. নি. ৩.২০১) ৰিপুলে. স্ৰাযমিধ সেট্ঠে আগতো. তেন ৰুত্তং ‘‘উল়ারাতি সেট্ঠা’’তি. আসভীতি উসভস্স ৰাচাসদিসী অচলা অসম্পৰেধী. একংসো গহিতোতি অনুস্সৰেন ৰা আচরিযপরম্পরায ৰা ইতিকিরায ৰা পিটকসম্পদানেন ৰা আকারপরিৰিতক্কেন ৰা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা ৰা তক্কহেতু ৰা নযহেতু ৰা অকথেত্ৰা পচ্চক্খতো ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ৰিয একংসো গহিতো, সন্নিট্ঠানকথাৰ কথিতাতি অত্থো. সীহনাদোতি সেট্ঠনাদো, ৰনে উন্নাদযন্তেন সীহেন ৰিয উত্তমনাদো নদিতোতি অত্থো.
কিং নু তে সারিপুত্তাতি ইমং দেসনং কস্মা আরভি? অনুযোগদাপনত্থং. একচ্চো হি সীহনাদং নদিত্ৰা অত্তনো সীহনাদে অনুযোগং দাতুং ন সক্কোতি, নিঘংসনং ন খমতি, সিলেসে পতিতমক্কটো ৰিয হোতি. যথা ধমমানং অপরিসুদ্ধং লোহং ঝাযিত্ৰা অঙ্গারো হোতি, এৰং ঝামঙ্গারো ৰিয হোতি. একো সীহনাদে অনুযোগং দাপিযমানো দাতুং সক্কোতি, নিঘংসনং খমতি, ধমমানং নিদ্দোসজাতরূপং ৰিয অধিকতরং সোভতি, তাদিসো থেরো. তেন নং ভগৰা ‘‘অনুযোগক্খমো অয’’ন্তি ঞত্ৰা সীহনাদে অনুযোগদাপনত্থং ইমং দেসনং আরভি.
তত্থ সব্বে তেতি সব্বে তে তযা. এৰংসীলাতি মগ্গসীলেন ফলসীলেন লোকিযলোকুত্তরসীলেন এৰংসীলা. এৰংধম্মাতি এত্থ সমাধিপক্খা ধম্মা অধিপ্পেতা, মগ্গসমাধিনা ফলসমাধিনা লোকিযলোকুত্তরেন সমাধিনা এৰংসমাধীতি অত্থো. এৰংপঞ্ঞাতি মগ্গপঞ্ঞাদিৰসেনেৰ এৰংপঞ্ঞা. এৰংৰিহারিনোতি এত্থ পন হেট্ঠা সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৰিহারো গহিতোপি পুন কস্মা গহিতমেৰ গণ্হতীতি চে. থেরেন ইদং গহিতমেৰ. ইদঞ্হি নিরোধসমাপত্তিদীপনত্থং ৰুত্তং. তস্মা এৰং নিরোধসমাপত্তিৰিহারিনো তে ভগৰন্তো অহেসুন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
এৰংৰিমুত্তাতি এত্থ ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তি, তদঙ্গৰিমুত্তি, সমুচ্ছেদৰিমুত্তি, পটিপস্সদ্ধিৰিমুত্তি, নিস্সরণৰিমুত্তীতি পঞ্চৰিধা ৰিমুত্তি. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো সযং ৰিক্খম্ভিতেহি নীৰরণাদীহি ৰিমুত্তত্তা ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. অনিচ্চানুপস্সনাদিকা সত্ত অনুপস্সনা সযং তস্স তস্স পচ্চনীকৰসেন পরিচ্চত্তাহি নিচ্চসঞ্ঞাদীহি ৰিমুত্তত্তা তদঙ্গৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তারো অরিযমগ্গা সযং সমুচ্ছিন্নেহি কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা সমুচ্ছেদৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তারি সামঞ্ঞফলানি মগ্গানুভাৰেন কিলেসানং পটিপস্সদ্ধন্তে উপ্পন্নত্তা পটিপস্সদ্ধিৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. নিব্বানং সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অপগতত্তা দূরে ঠিতত্তা নিস্সরণৰিমুত্তীতি সঙ্খং গতং. ইতি ইমাসং পঞ্চন্নং ৰিমুত্তীনং ৰসেন এৰং ৰিমুত্তাতি এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
কিং পন তে সারিপুত্ত যে তে ভৰিস্সন্তীতি অতীতা তাৰ নিরুদ্ধা অপণ্ণত্তিকভাৰং গতা দীপসিখা ৰিয নিব্বুতা, এৰং নিরুদ্ধে অপণ্ণত্তিকভাৰং গতে ত্ৰং কথং জানিস্সসি, অনাগতবুদ্ধানং পন গুণা কিং তযা অত্তনো চিত্তেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰিদিতাতি পুচ্ছন্তো এৰমাহ.
কিং পন ত্যাহং সারিপুত্ত এতরহীতি অনাগতাপি বুদ্ধা অজাতা অনিব্বত্তা অনুপ্পন্না, তে কথং জানিস্সসি. তেসঞ্হি জাননং অপদে আকাসে পদদস্সনং ৰিয হোতি. ইদানি মযা সদ্ধিং একৰিহারে ৰসসি, একতো ভিক্খায চরসি, ধম্মদেসনাকালে দক্খিণপস্সে নিসীদসি, কিং পন ময্হং গুণা অত্তনো চেতসা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰিদিতা তযাতি অনুযুঞ্জন্তো এৰমাহ. থেরো পন পুচ্ছিতপুচ্ছিতে ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি পটিক্খিপতি.
থেরস্স চ ৰিদিতম্পি অত্থি, অৰিদিতম্পি. কিং সো অত্তনো ৰিদিতট্ঠানে পটিক্খেপং করোতি, অৰিদিতট্ঠানেতি? ৰিদিতট্ঠানে ন করোতি, অৰিদিতট্ঠানেযেৰ করোতি. থেরো কির অনুযোগে আরদ্ধে এৰং অঞ্ঞাসি ‘‘নাযং অনুযোগো সাৰকপারমীঞাণে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে পন অযং অনুযোগো’’তি অত্তনো সাৰকপারমীঞাণে পটিক্খেপং অকত্ৰাৰ অৰিদিতট্ঠানে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে পটিক্খেপং করোতি. তেন ইদম্পি দীপেতি – ভগৰা ময্হং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং বুদ্ধানং সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিকারণজাননসমত্থং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং নত্থীতি.
এত্থাতি এতেসু অতীতাদিভেদেসু বুদ্ধেসু. অথ কিঞ্চরহীতি অথ কস্মা এৰং ঞাণে অসতি তযা এৰং কথিতন্তি ৰদতি. ধম্মন্ৰযোতি ধম্মস্স পচ্চক্খতো ঞাণস্স অনুযোগং অনুগন্ত্ৰা উপ্পন্নং অনুমানঞাণং নযগ্গাহো ৰিদিতো, সাৰকপারমীঞাণে ঠত্ৰাৰ ইমিনা আকারেন জানামি ভগৰাতি ৰদতি. থেরস্স হি নযগ্গাহো অপ্পমাণো অপরিযন্তো. যথা চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পমাণং ৰা পরিযন্তো ৰা নত্থি, এৰং ধম্মসেনাপতিনো নযগ্গাহস্স. তেন সো – ‘‘ইমিনা এৰংৰিধো ইমিনা এৰংৰিধো, ইমিনা অনুত্তরো ইমিনা অনুত্তরো সত্থা’’তি জানাতি. থেরস্স হি নযগ্গাহো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকো এৰ.
ইদানি তং নযগ্গাহং পাকটং কাতুং উপমং দস্সেন্তো সেয্যথাপি ভন্তেতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা মজ্ঝিমদেসে নগরস্স উদ্ধাপপাকারাদীনি থিরানি ৰা হোন্তু দুব্বলানি ৰা, সব্বসো ৰা পন মা হোন্তু, চোরানং আসঙ্কা ন হোতি. তস্মা তং অগ্গহেত্ৰা পচ্চন্তিমং নগরন্তি আহ. দল়্হুদ্ধাপন্তি থিরমূলপাকারং. দল়্হপাকারতোরণন্তি থিরপাকারঞ্চেৰ থিরপিট্ঠসঙ্ঘাটঞ্চ. একদ্ৰারন্তি কস্মা আহ? বহুদ্ৰারে হি নগরে বহূহি পণ্ডিতদোৰারিকেহি ভৰিতব্বং, একদ্ৰারেৰ একো ৰট্টতি. থেরস্স চ পঞ্ঞায সদিসো অঞ্ঞো নত্থি, তস্মা অত্তনো পণ্ডিতভাৰস্স ওপম্মত্থং একংযেৰ দোৰারিকং দস্সেতুং ‘‘একদ্ৰার’’ন্তি আহ.
পণ্ডিতোতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো. ব্যত্তোতি ৰেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো ৰিসদঞাণো. মেধাৰীতি ঠানুপ্পত্তিকপঞ্ঞাসঙ্খাতায মেধায সমন্নাগতো. অনুপরিযাযপথন্তি অনুপরিযাযনামকং পাকারমগ্গং. পাকারসন্ধিন্তি দ্ৰিন্নং ইট্ঠকানং অপগতট্ঠানং. পাকারৰিৰরন্তি পাকারস্স ছিন্নট্ঠানং. চেতসো উপক্কিলেসেতি পঞ্চনীৰরণা চিত্তং উপক্কিলিস্সন্তি কিলিট্ঠং করোন্তি উপতাপেন্তি ৰিহেঠেন্তি, তস্মা ‘‘চেতসো উপক্কিলেসা’’তি ৰুচ্চন্তি. পঞ্ঞায দুব্বলীকরণেতি নীৰরণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা’’তি ৰুচ্চন্তি. সুপতিট্ঠিতচিত্তাতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুট্ঠু ঠপিতচিত্তা হুত্ৰা. সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতন্তি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাসভাৰেন ভাৰেত্ৰা. অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিন্তি অরহত্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝিংসূতি দস্সেতি.
অপিচেত্থ সতিপট্ঠানাতি ৰিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গা মগ্গো, অনুত্তরসম্মাসম্বোধি অরহত্তং. সতিপট্ঠানাতি ৰা ৰিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গামিস্সকা, সম্মাসম্বোধি অরহত্তমেৰ. দীঘভাণকমহাসীৰত্থেরো পনাহ ‘‘সতিপট্ঠানে ৰিপস্সনং গহেত্ৰা বোজ্ঝঙ্গে মগ্গো চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চাতি গহিতে সুন্দরো পঞ্হো ভৰেয্য, ন পনেৰং গহিত’’ন্তি. ইতি থেরো সব্ববুদ্ধানং নীৰরণপ্পহানে সতিপট্ঠানভাৰনায সম্বোধিযঞ্চ মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণরজতানং ৰিয নানত্তাভাৰং দস্সেতি.
ইধ ঠত্ৰা উপমা সংসন্দেতব্বা – আযস্মা হি সারিপুত্তো পচ্চন্তনগরং দস্সেসি, পাকারং দস্সেসি, অনুপরিযাযপথং দস্সেসি, দ্ৰারং দস্সেসি, পণ্ডিতদোৰারিকং দস্সেসি, নগরং পৰিসনকনিক্খমনকে ওল়ারিকে পাণে দস্সেসি, দোৰারিকস্স তেসং পাণানং পাকটভাৰং দস্সেসি. তত্থ কিং কেন সদিসন্তি চে? নগরং ৰিয হি নিব্বানং, পাকারো ৰিয সীলং, অনুপরিযাযপথো ৰিয হিরী, দ্ৰারং ৰিয অরিযমগ্গো, পণ্ডিতদোৰারিকো ৰিয ধম্মসেনাপতি, নগরং পৰিসনকনিক্খমনকা ওল়ারিকপাণা ৰিয অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না বুদ্ধা, দোৰারিকস্স তেসং পাণানং পাকটভাৰো ৰিয আযস্মতো সারিপুত্তস্স অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং বুদ্ধানং সীলসমথাদীহি পাকটভাৰো. এত্তাৰতা থেরেন ভগৰতো – ‘‘এৰমহং সাৰকপারমীঞাণে ঠত্ৰা ধম্মন্ৰযেন নযগ্গাহেন জানামী’’তি অত্তনো সীহনাদস্স অনুযোগো দিন্নো হোতি.
তস্মাতি যস্মা ‘‘ন খো মেতং, ভন্তে, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অরহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপরিযঞাণং অত্থি, অপিচ ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো’’তি ৰদতি, তস্মা. অভিক্খণং ভাসেয্যাসীতি পুনপ্পুনং ভাসেয্যাসি, ‘‘পুব্বণ্হে মে কথিত’’ন্তি মা মজ্ঝন্হিকাদীসু ন কথযিত্থ, ‘‘অজ্জ ৰা মে কথিত’’ন্তি মা পরদিৰসাদীসু ন কথযিত্থাতি অত্থো. সা পহীযিস্সতীতি ‘‘সারিপুত্তসদিসোপি নাম ঞাণজৰনসম্পন্নো সাৰকো বুদ্ধানং চিত্তাচারং জানিতুং ন সক্কোতি, এৰং অপ্পমেয্যা তথাগতা’’তি চিন্তেন্তানং যা তথাগতে কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা, সা পহীযিস্সতীতি.
৩. চুন্দসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৯. ততিযে মগধেসূতি এৰংনামকে জনপদে. নালকগামকেতি রাজগহস্স অৰিদূরে অত্তনো কুলসন্তকে এৰংনামকে গামে. চুন্দো সমণুদ্দেসোতি অযং থেরো ধম্মসেনাপতিস্স কনিট্ঠভাতিকো, তং ভিক্খূ অনুপসম্পন্নকালে ‘‘চুন্দো সমণুদ্দেসো’’তি সমুদাচরিত্ৰা থেরকালেপি তথেৰ সমুদাচরিংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘চুন্দো সমণুদ্দেসো’’তি. উপট্ঠাকো হোতীতি মুখোদকদন্তকট্ঠদানেন চেৰ পরিৰেণসম্মজ্জন-পিট্ঠিপরিকম্মকরণ-পত্তচীৰরগ্গহণেন চ উপট্ঠানকরো হোতি. পরিনিব্বাযীতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতো. কতরস্মিং কালেতি? ভগৰতো পরিনিব্বানসংৰচ্ছরে.
তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – ভগৰা কির ৰুত্থৰস্সো ৰেল়ুৰগামকা নিক্খমিত্ৰা ‘‘সাৰত্থিং গমিস্সামী’’তি আগতমগ্গেনেৰ পটিনিৰত্তন্তো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং পত্ৰা জেতৰনং পাৰিসি. ধম্মসেনাপতি ভগৰতো ৰত্তং দস্সেত্ৰা দিৰাট্ঠানং গতো, সো তত্থ অন্তেৰাসিকেসু ৰত্তং দস্সেত্ৰা পটিক্কন্তেসু দিৰাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা চম্মখণ্ডং পঞ্ঞাপেত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা ফলসমাপত্তিং পাৰিসি. অথস্স যথা পরিচ্ছেদেন ততো ৰুট্ঠিতস্স অযং পরিৰিতক্কো উদপাদি ‘‘বুদ্ধা নু খো পঠমং পরিনিব্বাযন্তি, উদাহু অগ্গসাৰকাতি, ততো ‘‘অগ্গসাৰকা পঠম’’ন্তি ঞত্ৰা অত্তনো আযুসঙ্খারং ওলোকেসি. সো ‘‘সত্তাহমেৰ মে আযুসঙ্খারা পৰত্তিস্সন্তী’’তি ঞত্ৰা ‘‘কত্থ পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি চিন্তেসি.
ততো ‘‘রাহুলো তাৰতিংসেসু পরিনিব্বুতো, অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরো ছদ্দন্তদহে, অহং কত্থ পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি পুনপ্পুনং চিন্তেন্তো মাতরং আরব্ভ সতিং উপ্পাদেসি – ‘‘ময্হং মাতা সত্তন্নং অরহন্তানং মাতা হুত্ৰাপি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘেসু অপ্পসন্না, অত্থি নু খো তস্সা উপনিস্সযো, নত্থি নু খো’’তি. সোতাপত্তিমগ্গস্স উপনিস্সযং দিস্ৰা ‘‘কস্স দেসনায অভিসমযো ভৰিস্সতী’’তি ওলোকেন্তো ‘‘মমেৰ ধম্মদেসনায ভৰিস্সতি, ন অঞ্ঞস্স. সচে খো পনাহং অপ্পোস্সুক্কো ভৰেয্যং, ভৰিস্সন্তি মে ৰত্তারো – ‘‘সারিপুত্তত্থেরো অৰসেসজনানম্পি অৰস্সযো হোতি. তথা হিস্স সমচিত্তসুত্তন্তদেসনাদিৰসে (অ. নি. ২.৩৩-৩৭) কোটিসতসহস্সদেৰতা অরহত্তং পত্তা, তযো মগ্গে পটিৰিদ্ধদেৰতানং গণনা নত্থি, অঞ্ঞেসু চ ঠানেসু অনেকা অভিসমযা দিস্সন্তি, থেরে চ চিত্তং পসাদেত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তানেৰ অসীতি কুলসহস্সানি, সো দানি সকমাতুমিচ্ছাদস্সনমত্তম্পি হরিতুং নাসক্খী’’তি. তস্মা মাতরং মিচ্ছাদস্সনা মোচেত্ৰা জাতোৰরকেযেৰ পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা ‘‘অজ্জেৰ ভগৰন্তং অনুজানাপেত্ৰা নিক্খমিস্সামী’’তি চুন্দত্থেরং আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো, চুন্দ, অম্হাকং পঞ্চসতায ভিক্খুপরিসায সঞ্ঞং দেহি. ‘গণ্হথাৰুসো পত্তচীৰরানি, ধম্মসেনাপতি নালকগামং গন্তুকামো’’’তি. থেরো তথা অকাসি.
ভিক্খূ সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায থেরস্স সন্তিকং অগমংসু. থেরো সেনাসনং সংসামেত্ৰা দিৰাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা দিৰাট্ঠানদ্ৰারে ঠত্ৰা দিৰাট্ঠানং ওলোকেত্ৰা ‘‘ইদং দানি পচ্ছিমদস্সনং, পুন আগমনং নত্থী’’তি পঞ্চসতভিক্খূহি পরিৰুতো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ ‘‘অনুজানাতু মে ভন্তে ভগৰা, অনুজানাতু সুগতো. পরিনিব্বানকালো মে, ওস্সট্ঠো মে আযুসঙ্খারো’’তি. বুদ্ধা পন যস্মা ‘‘পরিনিব্বাহী’’তি ৰুত্তে মরণৰণ্ণং সংৰণ্ণেন্তীতি, ‘‘মা পরিনিব্বাহী’’তি ৰুত্তে ৰট্টস্স গুণং কথেন্তীতি মিচ্ছাদিট্ঠিকা দোসং আরোপেস্সন্তি, তস্মা তদুভযম্পি ন ৰদন্তি. তেন নং ভগৰা – ‘‘কত্থ পরিনিব্বাযিস্সসি সারিপুত্তা’’তি ৰত্ৰা – ‘‘অত্থি, ভন্তে, মগধেসু নালকগামে জাতোৰরকো, তত্থাহং পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি ৰুত্তে – ‘‘যস্স দানি ত্ৰং, সারিপুত্ত, কালং মঞ্ঞসি, ইদানি পন তে জেট্ঠকনিট্ঠভাতিকানং তাদিসস্স ভিক্খুনো দস্সনং দুল্লভং ভৰিস্সতি, দেসেহি নেসং ধম্ম’’ন্তি আহ.
থেরো – ‘‘সত্থা ময্হং ইদ্ধিৰিকুব্বনপুব্বঙ্গমং ধম্মদেসনং পচ্চাসীসতী’’তি ঞত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা তালপ্পমাণং আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা ওরুয্হ দসবলস্স পাদে ৰন্দি, পুন দ্ৰিতালপ্পমাণং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা ওরুয্হ দসবলস্স পাদে ৰন্দি, এতেনুপাযেন সত্ততালপ্পমাণং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা অনেকানি পাটিহারিযসতানি দস্সেন্তো ধম্মকথং আরভি. দিস্সমানেনপি কাযেন কথেতি, অদিস্সমানেনপি. উপরিমেন ৰা হেট্ঠিমেন ৰা উপড্ঢকাযেন কথেতি অদিস্সমানেনপি দিস্সমানেনপি, কালেন চন্দৰণ্ণং দস্সেতি, কালেন সূরিযৰণ্ণং, কালেন পব্বতৰণ্ণং, কালেন সমুদ্দৰণ্ণং, কালেন চক্কৰত্তিরাজা হোতি, কালেন ৰেস্সৰণমহারাজা, কালেন সক্কো দেৰরাজা, কালেন মহাব্রহ্মাতি এৰং অনেকানি পাটিহারিযসতানি দস্সেন্তো ধম্মকথং কথেসি. সকলনগরং সন্নিপতি. থেরো ওরুয্হ দসবলস্স পাদে ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘কো নামো অযং সারিপুত্ত ধম্মপরিযাযো’’তি. সীহৰিকীল়িতো নাম, ভন্তেতি. তগ্ঘ, সারিপুত্ত, সীহৰিকীল়িতো তগ্ঘ, সারিপুত্ত, সীহৰিকীল়িতোতি.
থেরো অলত্তকৰণ্ণে হত্থে পসারেত্ৰা সত্থু সুৰণ্ণকচ্ছপসদিসে পাদে গোপ্ফকেসু গহেত্ৰা – ‘‘ভন্তে, ইমেসং পাদানং ৰন্দনত্থায কপ্পসতসহস্সাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং পারমিযো পূরিতা, সো মে মনোরথো মত্থকং পত্তো, ইতো দানি পট্ঠায পটিসন্ধিৰসেন ন পুন একট্ঠানে সন্নিপাতো সমাগমো অত্থি, ছিন্নো এস ৰিস্সাসো, অনেকেহি বুদ্ধসতসহস্সেহি পৰিট্ঠং অজরং অমরং খেমং সুখং সীতলং অভযং নিব্বানপুরং পৰিসিস্সামি, সচে মে কিঞ্চি কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা ন রোচেথ, খমথ তং ভগৰা, গমনকালো ময্হ’’ন্তি. খমামি তে, সারিপুত্ত, ন খো পন তে কিঞ্চি কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা ময্হং অরুচ্চনকং অত্থি, যস্স দানি ত্ৰং, সারিপুত্ত, কালং মঞ্ঞসীতি.
ইতি ভগৰতা অনুঞ্ঞাতসমনন্তরং সত্থু পাদে ৰন্দিত্ৰা উট্ঠিতমত্তে আযস্মন্তে সারিপুত্তে সিনেরুচক্কৰাল়হিমৰন্তপরিভণ্ডপব্বতে ধারযমানাপি – ‘‘অজ্জ ইমং গুণরাসিং ধারেতুং ন সক্কোমী’’তি ৰদন্তী ৰিয একপ্পহারেনেৰ ৰিরৰমানা মহাপথৰী যাৰ উদকপরিযন্তা অকম্পি, আকাসে দেৰদুন্দুভিযো ফলিংসু, মহামেঘো উট্ঠহিত্ৰা পোক্খরৰস্সং ৰস্সি.
সত্থা – ‘‘ধম্মসেনাপতিং পটিপাদেস্সামী’’তি ধম্মাসনা ৰুট্ঠায গন্ধকুটিঅভিমুখো গন্ত্ৰা মণিফলকে অট্ঠাসি. থেরো তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা চতূসু ঠানেসু ৰন্দিত্ৰা – ‘‘ভগৰা ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকস্স অসঙ্খ্যেয্যস্স উপরি অনোমদস্সীসম্মাসম্বুদ্ধস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা তুম্হাকং দস্সনং পত্থেসিং, সা মে পত্থনা সমিদ্ধা, দিট্ঠা তুম্হে, তং পঠমদস্সনং, ইদং পচ্ছিমদস্সনং. পুন তুম্হাকং দস্সনং নত্থী’’তি ৰত্ৰা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং পগ্গয্হ যাৰ দস্সনৰিসযা অভিমুখোৰ পটিক্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পক্কামি. পুন মহাপথৰী ধারেতুং অসক্কোন্তী উদকপরিযন্তং কত্ৰা অকম্পি.
ভগৰা পরিৰারেত্ৰা ঠিতে ভিক্খূ আহ – ‘‘অনুগচ্ছথ, ভিক্খৰে, তুম্হাকং জেট্ঠভাতিক’’ন্তি. তস্মিং খণে চতস্সোপি পরিসা সম্মাসম্বুদ্ধং এককংযেৰ জেতৰনে ওহায নিরৰসেসা নিক্খমিংসু. সাৰত্থিনগরৰাসিনোপি – ‘‘সারিপুত্তত্থেরো কির সম্মাসম্বুদ্ধং আপুচ্ছিত্ৰা পরিনিব্বাযিতুকামো নিক্খন্তো, পস্সিস্সাম ন’’ন্তি নগরদ্ৰারানি নিরোকাসানি করোন্তা নিক্খমিত্ৰা গন্ধমালাদিহত্থা কেসে ৰিকিরিত্ৰা – ‘‘ইদানি মযং কহং মহাপঞ্ঞো নিসিন্নো, কহং ধম্মসেনাপতি নিসিন্নো’’তি পুচ্ছন্তা – ‘‘কস্স সন্তিকং গমিস্সাম, কস্স হত্থে সত্থারং ঠপেত্ৰা থেরো পক্কন্তো’’তিআদিনা নযেন পরিদেৰন্তা রোদন্তা থেরং অনুবন্ধিংসু.
থেরো মহাপঞ্ঞায ঠিতত্তা – ‘‘সব্বেসং অনতিক্কমনীযো এস মগ্গো’’তি মহাজনং ওৰদিত্ৰা – ‘‘তুম্হেপি, আৰুসো, তিট্ঠথ, মা দসবলে পমাদং আপজ্জিত্থা’’তি ভিক্খুসঙ্ঘম্পি নিৰত্তেত্ৰা অত্তনো পরিসাযেৰ সদ্ধিং পক্কামি. যেপি মনুস্সা – ‘‘পুব্বে অয্যো পচ্চাগমনচারিকং চরতি, ইদং ইদানি গমনং ন পুন পচ্চাগমনাযা’’তি পরিদেৰন্তা অনুবন্ধিংসুযেৰ. তেপি – ‘‘অপ্পমত্তা, আৰুসো, হোথ, এৰংভাৰিনো নাম সঙ্খারা’’তি নিৰত্তেসি.
অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো সব্বত্থ একরত্তিৰাসেন অন্তরামগ্গে সত্তাহং মনুস্সানং সঙ্গহং করোন্তো সাযং নালকগামং পত্ৰা গামদ্ৰারে নিগ্রোধরুক্খমূলে অট্ঠাসি. অথ উপরেৰতো নাম থেরস্স ভাগিনেয্যো বহিগামং গচ্ছন্তো থেরং দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. থেরো তং আহ – ‘‘অত্থি গেহে তে অয্যিকা’’তি. আম ভন্তেতি. গচ্ছ অম্হাকং ইধাগতভাৰং আরোচেহি. ‘‘কস্মা আগতো’’তি চ ৰুত্তে – ‘‘অজ্জ কির একদিৰসং অন্তোগামে ৰসিস্সতি, জাতোৰরকং পটিজগ্গথ, পঞ্চন্নঞ্চ কির ভিক্খুসতানং ৰসনট্ঠানং জানাথা’’তি. সো গন্ত্ৰা – ‘‘অয্যিকে ময্হং মাতুলো আগতো’’তি আহ. ইদানি কুহিন্তি? গামদ্ৰারেতি. এককোৰ, অঞ্ঞোপি কোচি অত্থীতি? অত্থি পঞ্চসতা ভিক্খূতি. কিংকারণা আগতোতি? সো তং পৰত্তিং আরোচেসি. ব্রাহ্মণী – ‘‘কিং নু খো এত্তকানং ৰসনট্ঠানং পটিজগ্গাপেতি, দহরকালে পব্বজিত্ৰা মহল্লককালে গিহী হোতুকামো’’তি চিন্তেন্তী জাতোৰরকং পটিজগ্গাপেত্ৰা পঞ্চসতানং ৰসনট্ঠানং কারেত্ৰা দণ্ডদীপিকা জালেত্ৰা থেরস্স পাহেসি.
থেরো ভিক্খূহি সদ্ধিং পাসাদং আরুয্হ জাতোৰরকং পৰিসিত্ৰা নিসীদি, নিসীদিত্ৰা ‘‘তুম্হাকং ৰসনট্ঠানং গচ্ছথা’’তি ভিক্খূ উয্যোজেসি. তেসু গতমত্তেসুযেৰ থেরস্স খরো আবাধো উপ্পজ্জি, লোহিতপক্খন্দিকা মারণন্তিকা ৰেদনা ৰত্তন্তি. একং ভাজনং পৰিসতি, একং নিক্খমতি. ব্রাহ্মণী – ‘‘মম পুত্তস্স পৰত্তি ময্হং ন রুচ্চতী’’তি অত্তনো ৰসনগব্ভদ্ৰারং নিস্সায অট্ঠাসি.
চত্তারো মহারাজানো ‘‘ধম্মসেনাপতি কুহিং ৰিহরতী’’তি ওলোকেন্তা নালকগামে জাতোৰরকে পরিনিব্বানমঞ্চে নিপন্নো, পচ্ছিমদস্সনং গমিস্সামা’’তি আগম্ম ৰন্দিত্ৰা অট্ঠংসু. কে তুম্হেতি? মহারাজানো ভন্তেতি. কস্মা আগতত্থাতি? গিলানুপট্ঠাকা ভৰিস্সামাতি. ‘‘হোতু, অত্থি গিলানুপট্ঠাকো, গচ্ছথ তুম্হে’’তি উয্যোজেসি. তেসং গতাৰসানে তেনেৰ নযেন সক্কো দেৰানমিন্দো. তস্মিং গতে মহাব্রহ্মা চ আগমিংসু. তেপি তথেৰ থেরো উয্যোজেসি.
ব্রাহ্মণী দেৰতানং আগমনঞ্চ গমনঞ্চ দিস্ৰা ‘‘কে নু খো এতে মম পুত্তং ৰন্দিত্ৰা গচ্ছন্তী’’তি থেরস্স গব্ভদ্ৰারং গন্ত্ৰা ‘‘তাত, চুন্দ, কা পৰত্তী’’তি পুচ্ছি. সো তং পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা ‘‘মহাউপাসিকা, ভন্তে, আগতা’’তি আহ. থেরো ‘‘কস্মা অৰেলায আগতা’’তি পুচ্ছি. সা ‘‘তুয্হং, তাত, দস্সনত্থাযা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তাত, পঠমং কে আগতা’’তি পুচ্ছি. চত্তারো মহারাজানো উপাসিকেতি. তাত, ত্ৰং চতূহি মহারাজেহি মহন্ততরোতি? আরামিকসদিসা এতে উপাসিকে, অম্হাকং সত্থু পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায খগ্গহত্থা হুত্ৰা আরক্খং অকংসূতি. তেসং তাত গতাৰসানে কো আগতোতি? সক্কো দেৰানমিন্দোতি. দেৰরাজতোপি ত্ৰং তাত মহন্ততরোতি? ভণ্ডগ্গাহকসামণেরসদিসো এস উপাসিকে, অম্হাকং সত্থু তাৰতিংসতো ওতরণকালে পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ওতিণ্ণোতি. তস্স তাত গতাৰসানে জোতযমানো ৰিয কো আগতোতি? উপাসিকে, তুয্হং ভগৰা চ সত্থা চ মহাব্রহ্মা নাম এসোতি. ময্হং ভগৰতো মহাব্রহ্মতোপি ত্ৰং, তাত, মহন্ততরোতি? আম উপাসিকে, এতে নাম কির অম্হাকং সত্থু জাতদিৰসে চত্তারো মহাব্রহ্মানো মহাপুরিসং সুৰণ্ণজালেন পটিগ্গণ্হিংসূতি.
অথ ব্রাহ্মণিযা – ‘‘পুত্তস্স তাৰ মে অযং আনুভাৰো, কীদিসো ৰত ময্হং পুত্তস্স ভগৰতো সত্থু আনুভাৰো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তযন্তিযা সহসা পঞ্চৰণ্ণা পীতি উপ্পজ্জিত্ৰা সকলসরীরং ফরি. থেরো – ‘‘উপ্পন্নং মে মাতু পীতিসোমনস্সং, অযং দানি কালো ধম্মদেসনাযা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কিং চিন্তেসি মহাউপাসিকে’’তি আহ. সা ‘‘পুত্তস্স তাৰ মে অযং গুণো, সত্থু পনস্স কীদিসো ভৰিস্সতীতি ইদং, তাত, চিন্তেমী’’তি আহ. মহাউপাসিকে, ময্হং সত্থুজাতক্খণে মহাভিনিক্খমনে সম্বোধিযং ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে চ দসসহস্সিলোকধাতু কম্পিত্থ. সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায ৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেন সমো নাম নত্থি, ইতিপি সো ভগৰাতি ৰিত্থারেত্ৰা বুদ্ধগুণপটিসংযুত্তং ধম্মদেসনং কথেসি.
ব্রাহ্মণী পিযপুত্তস্স ধম্মদেসনাপরিযোসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায পুত্তং আহ – ‘‘তাত উপতিস্স, কস্মা এৰমকাসি, এৰরূপং নাম অমতং ময্হং এত্তকং কালং ন অদাসী’’তি. থেরো – ‘‘দিন্নং দানি মে মাতু রূপসারিযা ব্রাহ্মণিযা পোসাৰনিকমূলং, এত্তকেন ৰট্টিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘গচ্ছ মহাউপসিকে’’তি ব্রাহ্মণিং উয্যোজেত্ৰা – ‘‘চুন্দ কা ৰেলা’’তি আহ. বলৰপচ্চূসকালো, ভন্তেতি. ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেহীতি. সন্নিপতিতো ভন্তে ভিক্খুসঙ্ঘোতি. ‘‘মং উক্খিপিত্ৰা নিসীদাপেহি চুন্দা’’তি উক্খিপিত্ৰা নিসীদাপেসি.
থেরো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো চতুচত্তালীসং ৰো ৰস্সানি মযা সদ্ধিং ৰিচরন্তানং যং মে কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা ন রোচেথ, তং খমথ আৰুসো’’তি. এত্তকং, ভন্তে, অম্হাকং ছাযা ৰিয তুম্হে অমুঞ্চিত্ৰা ৰিচরন্তানং অরুচ্চনকং নাম নত্থি, তুম্হে পন অম্হাকং খমথাতি. অথ থেরো মহাচীৰরং সঙ্কড্ঢিত্ৰা মুখং পিধায দক্খিণেন পস্সেন নিপন্নো সত্থা ৰিয নৰ অনুপুব্বসমাপত্তিযো অনুলোমপটিলোমতো সমাপজ্জিত্ৰা পুন পঠমজ্ঝানং আদিং কত্ৰা যাৰ চতুত্থজ্ঝানা সমাপজ্জি. ততো ৰুট্ঠায অনন্তরংযেৰ মহাপথৰিং উন্নাদেন্তো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি.
উপাসিকা – ‘‘কিং নু খো মে পুত্তো, ন কিঞ্চি কথেতী’’তি উট্ঠায পিট্ঠিপাদে পরিমজ্জন্তী পরিনিব্বুতভাৰং ঞত্ৰা মহাসদ্দং কুরুমানা পাদেসু নিপতিত্ৰা – ‘‘তাত মযং ইতো পুব্বে তৰ গুণং ন জানিম্হা, ইদানি পন তং আদিং কত্ৰা অনেকসতে অনেকসহস্সে অনেকসতসহস্সে ভিক্খূ ইমস্মিং নিৰেসনে নিসীদাপেত্ৰা ভোজেতুং ন লভিম্হা, চীৰরেহি অচ্ছাদেতুং ন লভিম্হা, ৰিহারসতং ৰিহারসহস্সং কারেতুং ন লভিম্হা’’তি যাৰ অরুণুগ্গমনা পরিদেৰি. অরুণে উগ্গতমত্তেযেৰ সুৰণ্ণকারে পক্কোসাপেত্ৰা সুৰণ্ণগব্ভং ৰিৰরাপেত্ৰা সুৰণ্ণঘটিযো মহাতুলায তুলাপেত্ৰা – ‘‘পঞ্চ কূটাগারসতানি পঞ্চ অগ্ঘিকসতানি করোথা’’তি দাপেতি.
সক্কোপি দেৰরাজা ৰিস্সকম্মদেৰপুত্তং আমন্তেত্ৰা – ‘‘তাত ধম্মসেনাপতি পরিনিব্বুতো, পঞ্চ কূটাগারসতানি পঞ্চ অগ্ঘিকসতানি চ মাপেহী’’তি আহ. ইতি উপাসিকায কারিতানি চ ৰিস্সকম্মেন নিম্মিতানি চ সব্বানিপি দ্ৰেসহস্সানি অহেসুং. ততো নগরমজ্ঝে সারমযং মহামণ্ডপং কারেত্ৰা মণ্ডপমজ্ঝে মহাকূটাগারং ঠপেত্ৰা সেসানি পরিৰারসঙ্খেপেন ঠপেত্ৰা সাধুকীল়িকং আরভিংসু. দেৰানং অন্তরে মনুস্সা, মনুস্সানং অন্তরে দেৰা অহেসুং.
রেৰতী নাম একা থেরস্স উপট্ঠাযিকা – ‘‘অহং থেরস্স পূজং করিস্সামী’’তি সুৰণ্ণপুপ্ফানং তযো কুম্ভে কারেসি. ‘‘থেরস্স পূজং করিস্সামী’’তি সক্কো দেৰরাজা অড্ঢতেয্যকোটিনাটকেহি পরিৰারিতো ওতরি. ‘‘সক্কো ওতরতী’’তি মহাজনো পচ্ছামুখো পটিক্কমি. তত্থ সাপি উপাসিকা পটিক্কমমানা গরুভারত্তা একমন্তং অপসক্কিতুং অসক্কোন্তী মনুস্সানং অন্তরে পতি. মনুস্সা অপস্সন্তা তং মদ্দিত্ৰা অগমিংসু. সা তত্থেৰ কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে কনকৰিমানে নিব্বত্তি. নিব্বত্তক্খণেযেৰস্সা রতনক্খন্ধো ৰিয তিগাৰুতপ্পমাণো অত্তভাৰো অহোসি সট্ঠিসকটপূরপ্পমাণঅলঙ্কারপটিমণ্ডিতা অচ্ছরাসহস্সপরিৰারিতা. অথস্সা দিব্বং সব্বকাযিকাদাসং পুরতো ঠপযিংসু. সা অত্তনো সিরিসম্পত্তিং দিস্ৰা – ‘‘উল়ারা অযং সম্পত্তি, কিং নু খো মে কম্মং কত’’ন্তি চিন্তযমানা অদ্দস – ‘‘মযা সারিপুত্তত্থেরস্স পরিনিব্বুতট্ঠানে তীহি সুৰণ্ণপুপ্ফকুম্ভেহি পূজা কতা, মহাজনো মং মদ্দিত্ৰা গতো, সাহং তত্থ কালং কত্ৰা ইধূপপন্না, থেরং নিস্সায লদ্ধং ইদানি পুঞ্ঞৰিপাকং মনুস্সানং কথেস্সামী’’তি সহ ৰিমানেনেৰ ওতরি.
মহাজনো দূরতোৰ দিস্ৰা – ‘‘কিং নু খো দ্ৰে সূরিযা উট্ঠিতা’’তি? ওলোকেন্তো – ‘‘ৰিমানে আগচ্ছন্তে কূটাগারসণ্ঠানং পঞ্ঞাযতি, নাযং সূরিযো, ৰিমানমেতং এক’’ন্তি আহ. তম্পি ৰিমানং তাৰদেৰ আগন্ত্ৰা থেরস্স দারুচিতকমত্থকে ৰেহাসং অট্ঠাসি. দেৰধীতা ৰিমানং আকাসেযেৰ ঠপেত্ৰা পথৰিং ওতরি. মহাজনো – ‘‘কা ত্ৰং, অয্যে’’তি? পুচ্ছি. ‘‘ন মং তুম্হে জানাথ, রেৰতী নামাহং, তীহি সুৰণ্ণপুপ্ফকুম্ভেহি থেরং পূজং কত্ৰা মনুস্সেহি মদ্দিতা কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তা, পস্সথ মে সিরিসম্পত্তিং, তুম্হেপি দানি দানানি দেথ, পুঞ্ঞানি করোথা’’তি কুসলকিরিযায ৰণ্ণং কথেত্ৰা থেরস্স চিতকং পদক্খিণং কত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অত্তনো দেৰট্ঠানংযেৰ গতা.
মহাজনোপি সত্তাহং সাধুকীল়িকং কীল়িত্ৰা সব্বগন্ধেহি চিতকং অকাসি, চিতকা একূনরতনসতিকা অহোসি. থেরস্স সরীরং চিতকং আরোপেত্ৰা উসীরকলাপকেহি আলিম্পেসুং. আল়াহনে সব্বরত্তিং ধম্মস্সৰনং পৰত্তি. অনুরুদ্ধত্থেরো সব্বগন্ধোদকেন থেরস্স চিতকং নিব্বাপেসি. চুন্দত্থেরো ধাতুযো পরিস্সাৰনে পক্খিপিত্ৰা – ‘‘ন দানি মযা ইধেৰ সক্কা ঠাতুং, ময্হং জেট্ঠভাতিকস্স ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরস্স পরিনিব্বুতভাৰং সম্মাসম্বুদ্ধস্স আরোচেস্সামী’’তি ধাতুপরিস্সাৰনং থেরস্স চ পত্তচীৰরং গহেত্ৰা সাৰত্থিং অগমাসি. একট্ঠানেপি চ দ্ৰে রত্তিযো অৰসিত্ৰা সব্বত্থ একরত্তিৰাসেনেৰ সাৰত্থিং পাপুণি. তমত্থং দস্সেতুং অথ খো চুন্দো সমণুদ্দেসোতিআদি ৰুত্তং.
তত্থ যেনাযস্মা আনন্দোতি যেন অত্তনো উপজ্ঝাযো ধম্মভণ্ডাগারিকো আযস্মা আনন্দো, তেনুপসঙ্কমি. কস্মা পনেস উজুকং সত্থু সন্তিকং অগন্ত্ৰা থেরস্স সন্তিকং অগমাসীতি? সত্থরি চ থেরে চ গারৰেন. জেতৰনমহাৰিহারে পোক্খরণিযং কিরস্স ন্হত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা সুনিৰত্থসুপারুতস্স এতদহোসি – ‘‘বুদ্ধা নাম মহাপাসাণচ্ছত্তং ৰিয গরুনো, ফণকতসপ্প সীহব্যগ্ঘমত্তৰরৰারণাদযো ৰিয চ দুরাসদা, ন সক্কা মযা উজুকমেৰ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা কথেতুং, কস্স নু খো সন্তিকং গন্তব্ব’’ন্তি. ততো চিন্তেসি – ‘‘উপজ্ঝাযো মে ধম্মভণ্ডাগারিকো জেট্ঠভাতিকত্থেরস্স উত্তমসহাযো, তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তং আদায সত্থারা সদ্ধিং কথেস্সামী’’তি সত্থরি চেৰ থেরে চ গারৰেন উপসঙ্কমি.
ইদমস্স পত্তচীৰরন্তি ‘‘অযমস্স পরিভোগপত্তো, ইদং ধাতুপরিস্সাৰন’’ন্তি এৰং একেকং আচিক্খি. পাল়িযং পন ‘‘ইদমস্স পত্তচীৰর’’ন্তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. কথাপাভতন্তি কথামূলং. মূলঞ্হি পাভতন্তি ৰুচ্চতি. যথাহ –
‘‘অপ্পকেনপি মেধাৰী, পাভতেন ৰিচক্খণো;
সমুট্ঠাপেতি অত্তানং, অণুং অগ্গিংৰ সন্ধম’’ন্তি. (জা. ১.১.৪);
ভগৰন্তং দস্সনাযাতি ভগৰন্তং দস্সনত্থায. কিং পনিমিনা ভগৰা ন দিট্ঠপুব্বোতি? নো ন দিট্ঠপুব্বো. অযঞ্হি আযস্মা দিৰা নৰ ৰারে, রত্তিং নৰ ৰারেতি একাহং অট্ঠারস ৰারে উপট্ঠানমেৰ গচ্ছতি. দিৰসস্স পন সতৰারং ৰা সহস্সৰারং ৰা গন্তুকামো সমানোপি ন অকারণা গচ্ছতি, একং পঞ্হদ্ৰারং গহেত্ৰাৰ গচ্ছতি. সো তংদিৰসং তেন কথাপাভতেন গন্তুকামো এৰমাহ. ইদমস্স পত্তচীৰরন্তি থেরোপি – ‘‘ইদং তস্স পত্তচীৰরং, ইদঞ্চ ধাতুপরিস্সাৰন’’ন্তি পাটিযেক্কংযেৰ দস্সেত্ৰা আচিক্খি.
সত্থা হত্থং পসারেত্ৰা ধাতুপরিস্সাৰনং গহেত্ৰা হত্থতলে ঠপেত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পুরিমদিৰসে অনেকানি পাটিহারিযসতানি কত্ৰা পরিনিব্বানং অনুজানাপেসি, তস্স ইদানি ইমা সঙ্খৰণ্ণসন্নিভা ধাতুযোৰ পঞ্ঞাযন্তি, কপ্পসতসহস্সাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং পূরিতপারমী এস, ভিক্খৰে, ভিক্খু, মযা পৰত্তিতং ধম্মচক্কং অনুপৰত্তকো এস ভিক্খু, পটিলদ্ধদুতিযআসনো এস ভিক্খু, পূরিতসাৰকসন্নিপাতো এস ভিক্খু, ঠপেত্ৰা মং দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু পঞ্ঞায অসদিসো এস ভিক্খু, মহাপঞ্ঞো এস ভিক্খু, পুথুপঞ্ঞো হাসপঞ্ঞো জৰনপঞ্ঞো তিক্খপঞ্ঞো নিব্বেধিকপঞ্ঞো এস ভিক্খু, অপ্পিচ্ছো এস ভিক্খু, সন্তুট্ঠো পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো আরদ্ধৰীরিযো চোদকো পাপগরহী এস ভিক্খু, পঞ্চ জাতিসতানি পটিলদ্ধমহাসম্পত্তিযো পহায পব্বজিতো এস ভিক্খু, মম সাসনে পথৰীসমখন্তিকো এস ভিক্খু, ছিন্নৰিসাণউসভসদিসো এস ভিক্খু, চণ্ডালপুত্তসদিসনীচচিত্তো এস ভিক্খু. পস্সথ, ভিক্খৰে, মহাপঞ্ঞস্স ধাতুযো, পস্সথ, ভিক্খৰে, পুথুপঞ্ঞস্স হাসপঞ্ঞস্স জৰনপঞ্ঞস্স তিক্খপঞ্ঞস্স নিব্বেধিকপঞ্ঞস্স অপ্পিচ্ছস্স সন্তুট্ঠস্স পৰিৰিত্তস্স অসংসট্ঠস্স আরদ্ধৰীরিযস্স, চোদকস্স, পস্সথ, ভিক্খৰে, পাপগরহিস্স ধাতুযোতি.
‘‘যো পব্বজী জাতিসতানি পঞ্চ,
পহায কামানি মনোরমানি;
তং ৰীতরাগং সুসমাহিতিন্দ্রিযং,
পরিনিব্বুতং ৰন্দথ সারিপুত্তং.
‘‘খন্তিবলো পথৰিসমো ন কুপ্পতি,
ন চাপি চিত্তস্স ৰসেন ৰত্ততি;
অনুকম্পকো কারুণিকো চ নিব্বুতো,
পরিনিব্বুতং ৰন্দথ সারিপুত্তং.
‘‘চণ্ডালপুত্তো যথা নগরং পৰিট্ঠো,
নীচমনো চরতি কল়োপিহত্থো;
তথা অযং ৰিহরতি সারিপুত্তো,
পরিনিব্বুতং ৰন্দথ সারিপুত্তং.
‘‘উসভো যথা ছিন্নৰিসাণকো,
অহেঠযন্তো চরতি পুরন্তরে ৰনে;
তথা অযং ৰিহরতি সারিপুত্তো,
পরিনিব্বুতং ৰন্দথ সারিপুত্ত’’ন্তি.
ইতি ভগৰা পঞ্চহি গাথাসতেহি থেরস্স ৰণ্ণং কথেসি. যথা যথা ভগৰা থেরস্স ৰণ্ণং কথেসি, তথা তথা আনন্দত্থেরো সন্ধারেতুং ন সক্কোতি, বিল়ারমুখে পক্খন্তকুক্কুটো ৰিয পৰেধতি. তেনাহ অপিচ মে, ভন্তে, মধুরকজাতো ৰিয কাযোতি সব্বং ৰিত্থারেতব্বং. তত্থ মধুরকজাতোতিআদীনং অত্থো ৰুত্তোযেৰ. ইধ পন ধম্মাতি উদ্দেসপরিপুচ্ছাধম্মা অধিপ্পেতা. তস্স হি উদ্দেসপরিপুচ্ছাধম্মে অগহিতে ৰা গহেতুং, গহিতে ৰা সজ্ঝাযং কাতুং চিত্তং ন পৰত্ততি. অথ সত্থা পঞ্চপসাদৰিচিত্রানি অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা থেরং ওলোকেন্তো ‘‘অস্সাসেস্সামি ন’’ন্তি অস্সাসেন্তো কিং নু খো তে, আনন্দ, সারিপুত্তোতিআদিমাহ.
তত্থ সীলক্খন্ধন্তি লোকিযলোকুত্তরসীলং. সমাধিপঞ্ঞাসুপি এসেৰ নযো. ৰিমুত্তি পন লোকুত্তরাৰ. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং পচ্চৰেক্খণঞাণং, তং লোকিযমেৰ. ওৰাদকোতি ওৰাদদাযকো. ওতিণ্ণোতি ওতিণ্ণেসু ৰত্থূসু নানপ্পকারেন ওতরণসীলো. ৰিঞ্ঞাপকোতি ধম্মকথাকালে অত্থঞ্চ কারণঞ্চ ৰিঞ্ঞাপেতা. সন্দস্সকোতি খন্ধধাতুআযতনৰসেন তেসং তেসং ধম্মানং দস্সেতা. সমাদপকোতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ গণ্হথা’’তি এৰং গণ্হাপকো. সমুত্তেজকোতি অব্ভুস্সাহকো. সম্পহংসকোতি পটিলদ্ধগুণেহি মোদাপকো জোতাপকো.
অকিলাসু ধম্মদেসনাযাতি ধম্মদেসনং আরভিত্ৰা ‘‘সীসং ৰা মে রুজ্জতি, হদযং ৰা কুচ্ছি ৰা পিট্ঠি ৰা’’তি এৰং ওসক্কনাকারৰিরহিতো নিক্কিলাসু ৰিসারদো একস্সাপি দ্ৰিন্নম্পি সীহৰেগেনেৰ পক্খন্দতি. অনুগ্গাহকো সব্রহ্মচারীনন্তি পদস্স অত্থো খন্ধকৰগ্গে ৰিত্থারিতোৰ. ধম্মোজং ধম্মভোগন্তি উভযেনপি ধম্মপরিভোগোৰ কথিতো. ধম্মানুগ্গহন্তি ধম্মেন অনুগ্গহণং.
সত্থা ‘‘অতিৰিয অযং ভিক্খু কিলমতী’’তি পুন তং অস্সাসেন্তো ননু তং, আনন্দ, মযাতিআদিমাহ. তত্থ পিযেহি মনাপেহীতি মাতাপিতাভাতাভগিনীআদিকেহি জাতিযা নানাভাৰো, মরণেন ৰিনাভাৰো, ভৰেন অঞ্ঞথাভাৰো. তং কুতেত্থ, আনন্দ, লব্ভাতি তন্তি তস্মা. যস্মা সব্বেহি পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো, তস্মা দস পারমিযো পূরেত্ৰাপি সম্বোধিং পত্ৰাপি ধম্মচক্কং পৰত্তেত্ৰাপি যমকপাটিহারিযং দস্সেত্ৰাপি দেৰোরোহনং কত্ৰাপি যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং তথাগতস্সাপি সরীরং মা পলুজ্জীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, রোদন্তেনপি কন্দন্তেনপি ন সক্কা তং কারণং লদ্ধুন্তি. সো পলুজ্জেয্যাতি সো ভিজ্জেয্য.
এৰমেৰ খোতি এত্থ যোজনসতুব্বেধো মহাজম্বুরুক্খো ৰিয ভিক্খুসঙ্ঘো তস্স দক্খিণদিসং গতো পঞ্ঞাসযোজনিকো মহাখন্ধো ৰিয ধম্মসেনাপতি. তস্মিং মহাখন্ধে ভিন্নে ততো পট্ঠায অনুপুব্বেন ৰড্ঢিত্ৰা পুপ্ফফলাদীহি তং ঠানং পূরেতুং সমত্থস্স অঞ্ঞস্স খন্ধস্স অভাৰো ৰিয থেরে পরিনিব্বুতে সোল়সন্নং পঞ্ঞানং মত্থকং পত্তস্স অঞ্ঞস্স দক্খিণাসনে নিসীদনসমত্থস্স সারিপুত্তসদিসস্স ভিক্খুনো অভাৰো. তায পরিভিন্নায সো রুক্খো ৰিয ভিক্খুসঙ্ঘো খন্ধোত্ৰেৰ জাতোতি ৰেদিতব্বো. তস্মাতি যস্মা সব্বং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং মা পলুজ্জীতি ন সক্কা লদ্ধুং, তস্মা.
৪-৫. উক্কচেলসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৮০-৩৮১. চতুত্থে অচিরপরিনিব্বুতেসু সারিপুত্তমোগ্গল্লানেসূতি নচিরপরিনিব্বুতেসু দ্ৰীসু অগ্গসাৰকেসু. তেসঞ্হি ধম্মসেনাপতি কত্তিকমাসপুণ্ণমায পরিনিব্বুতো, মহামোগ্গল্লানো ততো অড্ঢমাসং অতিক্কম্ম অমাৰসুপোসথে. সত্থা দ্ৰীসু অগ্গসাৰকেসু পরিনিব্বুতেসু মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো মহামণ্ডলে চারিকং চরমানো অনুপুব্বেন উক্কচেলনগরং পত্ৰা তত্থ পিণ্ডায চরিত্ৰা গঙ্গাপিট্ঠে রজতপট্টৰণ্ণৰালিকাপুলিনে ৰিহাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘অচিরপরিনিব্বুতেসু সারিপুত্তমোগ্গল্লানেসূ’’তি. যে মহন্ততরা খন্ধা তে পলুজ্জেয্যুন্তি ইধাপি যোজনসতুব্বেধো মহাজম্বুরুক্খো ৰিয ভিক্খুসঙ্ঘো, তস্স দক্খিণতো চ উত্তরতো চ গতা পণ্ণাসযোজনিকা দ্ৰে মহাখন্ধা ৰিয দ্ৰে অগ্গসাৰকাতি. সেসং পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. পঞ্চমে দিট্ঠীতি কম্মস্সকদিট্ঠি.
৬. উত্তিযসুত্তৰণ্ণনা
৩৮২. ছট্ঠে মচ্চুধেয্যস্স পারন্তি তেভূমকৰট্টস্স পারভূতং, নিব্বানং.
৮. ব্রহ্মসুত্তৰণ্ণনা
৩৮৪. অট্ঠমে কাযে ৰা ভিক্খূতি তস্মিং কালে ভিক্খুযেৰ নত্থি, এৰং সন্তেপি যো সতিপট্ঠানে ভাৰেতি, সো কিলেসভিন্দনেন ভিক্খুযেৰাতি দস্সেন্তো এৰমাহ. একাযনন্তি একমগ্গং. জাতিক্খযন্তদস্সীতি জাতিযা খযোতি চ অন্তোতি চ নিব্বানং, তং পস্সতীতি অত্থো. মগ্গং পজানাতীতি একাযনসঙ্খাতং একমগ্গভূতং মগ্গং পজানাতি. একাযনমগ্গো ৰুচ্চতি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গো, তং পজানাতীতি অত্থো.
৯. সেদকসুত্তৰণ্ণনা
৩৮৫. নৰমে সুম্ভেসূতি এৰংনামকে জনপদে. মেদকথালিকাতি এৰং ইত্থিলিঙ্গৰসেন লদ্ধনামং. মমং রক্খ, অহং তং রক্খিস্সামীতি এত্থ অযং তস্স লদ্ধি – আচরিযো উক্খিত্তৰংসং সুগ্গহিতং অগণ্হন্তো, অন্তেৰাসিকেন পক্খন্তপক্খন্তদিসং অগচ্ছন্তো, সব্বকালঞ্চ ৰংসগ্গং অনুল্লোকেন্তো অন্তেৰাসিকং ন রক্খতি নাম, এৰং অরক্খিতো অন্তেৰাসিকো পতিত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণং হোতি. ৰংসং পন সুগ্গহিতং গণ্হন্তো, তেন পক্খন্তপক্খন্তদিসং গচ্ছন্তো, সব্বকালঞ্চ ৰংসগ্গং উল্লোকেন্তো তং রক্খতি নাম. অন্তেৰাসিকোপি ইতো চিতো চ পক্খন্দিত্ৰা মিগো ৰিয কীল়ন্তো আচরিযং ন রক্খতি নাম. এৰঞ্হি সতি তিখিণৰংসকোটি আচরিযস্স গলৰাটকে ৰা নলাটে ৰা ঠপিতা ঠিতট্ঠানং ভিন্দিত্ৰা গচ্ছেয্য. আচারসম্পন্নতায পন যতো ৰংসো নমতি, ততো অনামেন্তো তং আকড্ঢেন্তো ৰিয একতোভাগিযং কত্ৰা ৰাতূপথম্ভং গাহাপেত্ৰা সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা নিচ্চলোৰ নিসীদন্তো আচরিযং রক্খতি নামাতি.
ত্ৰং আচরিয অত্তানং রক্খ, অহং অত্তানং রক্খিস্সামীতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – আচরিযো ৰংসং সুগ্গহিতং গণ্হন্তো, অন্তেৰাসিকেন পক্খন্তপক্খন্তদিসংগচ্ছন্তো, সব্বকালঞ্চ ৰংসগ্গং উল্লোকেন্তো, অত্তানমেৰ রক্খতি, ন অন্তেৰাসিকং. অন্তেৰাসিকোপি কাযম্পি একতোভাগিযং কত্ৰা ৰাতূপথম্ভং গাহাপেত্ৰা সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা নিচ্চলোৰ নিসীদমানো অত্তানংযেৰ রক্খতি নাম, ন আচরিযং.
সো তত্থ ঞাযোতি যং মেদকথালিকা আহ. সো তত্থ ঞাযো, সো উপাযো, তং কারণন্তি অত্থো. সতিপট্ঠানং সেৰিতব্বন্তি চতুব্বিধং সতিপট্ঠানং সেৰিতব্বং. আসেৰনাযাতি কম্মট্ঠানাসেৰনায. এৰং খো, ভিক্খৰে, অত্তানং রক্খন্তো পরং রক্খতীতি যো ভিক্খু কম্মারামতাদীনি পহায রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানেসু মূলকম্মট্ঠানং আসেৰন্তো ভাৰেন্তো অরহত্তং পাপুণাতি, অথ নং পরো দিস্ৰা – ‘‘ভদ্দকো ৰতাযং, ভিক্খু, সম্মাপটিপন্নো’’তি তস্মিং চিত্তং পসাদেত্ৰা সগ্গপরাযণো হোতি. অযং অত্তানং রক্খন্তো পরং রক্খতি নাম.
খন্তিযাতি অধিৰাসনখন্তিযা. অৰিহিংসাযাতি সপুব্বভাগায করুণায. মেত্তচিত্ততাযাতি সপুব্বভাগায মেত্তায. অনুদযতাযাতি অনুৰড্ঢিযা, সপুব্বভাগায মুদিতাযাতি অত্থো. পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতীতি এত্থ যো ভিক্খু রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানং গতো তীসু ব্রহ্মৰিহারেসু তিকচতুক্কজ্ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ঝানং পাদকং কত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি. অযং পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতি নামাতি ৰেদিতব্বো.
১০. জনপদকল্যাণীসুত্তৰণ্ণনা
৩৮৬. দসমে জনপদকল্যাণীতি জনপদম্হি কল্যাণী উত্তমা ছসরীরদোসরহিতা পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতা. সা হি যস্মা নাতিদীঘা নাতিরস্সা, নাতিকিসা নাতিথূলা, নাতিকাল়া নাচ্চোদাতা, অতিক্কন্তা, মানুসৰণ্ণং অপ্পত্তা দিব্বৰণ্ণং, তস্মা ছসরীরদোসরহিতা. ছৰিকল্যাণং, মংসকল্যাণং, ন্হারুকল্যাণং, অট্ঠিকল্যাণং, ৰযকল্যাণন্তি ইমেহি পন কল্যাণেহি সমন্নাগতত্তা পঞ্চকল্যাণেহি সমন্নাগতা নাম. তস্সা হি আগন্তুকোভাসকিচ্চং নত্থি, অত্তনো সরীরোভাসেনেৰ দ্ৰাদসহত্থট্ঠানে আলোকং করোতি, পিযঙ্গুসামা ৰা হোতি, সুৰণ্ণসামা ৰা, অযমস্সা ছৰিকল্যাণতা. চত্তারো পনস্সা হত্থপাদা মুখপরিযোসানঞ্চ লাখারসপরিকম্মকতং ৰিয রত্তপৰাল়রত্তকম্বলসদিসং হোতি, অযমস্সা মংসকল্যাণতা. ৰীসতি পন নখপত্তানি মংসতো অমুত্তট্ঠানে লাখারসপূরিতানি ৰিয, মুত্তট্ঠানে খীরধারাসদিসানি, হোন্তি অযমস্সা ন্হারুকল্যাণকতা. দ্ৰত্তিংস দন্তা সুফুসিতা সুধোতৰজিরপন্তি ৰিয খাযন্তি, অযমস্সা অট্ঠিকল্যাণতা. ৰীসতিৰস্সসতিকাপি পন সমানা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা ৰিয হোতি নিপ্পলিতা, অযমস্সা ৰযকল্যাণতা.
পরমপাসাৰিনীতি এত্থ পসৰনং পসাৰো, পৰত্তীতি অত্থো. পসাৰো এৰ পাসাৰো. পরমো পাসাৰো পরমপাসাৰো, সো অস্সা অত্থীতি পরমপাসাৰিনী. নচ্চে চ গীতে চ উত্তমপৰত্তি সেট্ঠকিরিযা, উত্তমমেৰ নচ্চং নচ্চতি, গীতং ৰা গাযতীতি ৰুত্তং হোতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰ. ইমেসু পন দ্ৰীসু সুত্তেসু পুব্বভাগৰিপস্সনাৰ কথিতাতি.
নালন্দৰগ্গো দুতিযো.