৩. সতিপট্ঠানসংযুত্তং
১. অম্বপালিৰগ্গো
১. অম্বপালিসুত্তৰণ্ণনা
৩৬৭. সতিপট্ঠানসংযুত্তস্স পঠমে অম্বপালিৰনেতি অম্বপালিযা নাম রূপূপজীৰিনিযা রোপিতে অম্বৰনে. তং কির তস্সা উয্যানং অহোসি. সা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পসন্নচিত্তা তত্থ ৰিহারং কারেত্ৰা তথাগতস্স নিয্যাতেসি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. একাযন্ৰাযন্তি একাযনো অযং. তত্থ একাযনোতি একমগ্গো. মগ্গস্স হি –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৰটুমাযনং;
নাৰা উত্তরসেতূ চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি. (চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেসো ১০১) –
বহূনি নামানি. স্ৰাযং ইধ অযননামেন ৰুত্তো. তস্মা একাযন্ৰাযং, ভিক্খৰে, মগ্গোতি এত্থ একমগ্গো. অযং, ভিক্খৰে, মগ্গো, ন দ্ৰেধাপথভূতোতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনীযট্ঠেন চ.
সত্তানং ৰিসুদ্ধিযাতি রাগাদীহি মলেহি অভিজ্ঝাৰিসমলোভাদীহি চ উপক্কিলেসেহি সংকিলিট্ঠচিত্তানং সত্তানং ৰিসুদ্ধত্থায. সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমাযাতি সোকস্স চ পরিদেৰস্স চ সমতিক্কমায, পহানাযাতি অত্থো. দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাযাতি কাযিকদুক্খস্স চ চেতসিকদোমনস্সস্স চাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং অত্থঙ্গমায, নিরোধাযাতি অত্থো. ঞাযস্স অধিগমাযাতি ঞাযো ৰুচ্চতি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তস্স অধিগমায পত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি. অযঞ্হি পুব্বভাগে লোকিযো সতিপট্ঠানমগ্গো ভাৰিতো লোকুত্তরমগ্গস্স অধিগমায সংৰত্ততি. তেনাহ ‘‘ঞাযস্স অধিগমাযা’’তি. নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযাতি তণ্হাৰানৰিরহিতত্তা নিব্বানন্তি লদ্ধনামস্স অমতস্স সচ্ছিকিরিযায, অত্তপচ্চক্খাযাতি ৰুত্তং হোতি. অযঞ্হি মগ্গো ভাৰিতো অনুপুব্বেন নিব্বানসচ্ছিকিরিযং সাধেতি. তেনাহ ‘‘নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযা’’তি.
এৰং ভগৰতা সত্তহি পদেহি একাযনমগ্গস্স ৰণ্ণো ভাসিতো, সো কস্মাতি চে? ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং. ৰণ্ণভাসনঞ্হি সুত্ৰা তে ভিক্খূ – ‘‘অযং কির মগ্গো হদযসন্তাপভূতং সোকং, ৰাচাৰিপ্পলাপভূতং পরিদেৰং, কাযিকঅসাতভূতং দুক্খং, চেতসিকঅসাতভূতং দোমনস্সন্তি চত্তারো উপদ্দৰে হরতি. ৰিসুদ্ধিং, ঞাযং, নিব্বানন্তি তযো ৰিসেসে আৰহতী’’তি উস্সাহজাতা ইমং দেসনং উগ্গহেতব্বং পরিযাপুণিতব্বং, ধারেতব্বং, ইমঞ্চ মগ্গং ভাৰেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি. ইতি তেসং ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং ৰণ্ণং অভাসি কম্বলৰাণিজাদযো কম্বলাদীনং ৰণ্ণং ৰিয.
যদিদন্তি নিপাতো, যে ইমেতি অযমস্স অত্থো. চত্তারোতি গণনপরিচ্ছেদো. তেন ‘‘ন ততো হেট্ঠা, ন উদ্ধ’’ন্তি সতিপট্ঠানপরিচ্ছেদং দীপেতি. সতিপট্ঠানাতি তযো সতিপট্ঠানা সতিগোচরোপি, তিধা পটিপন্নেসু সাৰকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৰীতিৰত্ততাপি, সতিপি. ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামি তং সুণাথ. কো চ, ভিক্খৰে, কাযস্স সমুদযো? আহরসমুদযা কাযসমুদযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪০৮) হি সতিগোচরো সতিপট্ঠানন্তি ৰুত্তো. তথা ‘‘কাযো উপট্ঠানং, নো সতি, সতি উপট্ঠানঞ্চেৰ সতি চা’’তিআদীসুপি (পটি. ম. ২.৩৫). তস্স অত্থো – পতিট্ঠাতি অস্মিন্তি পট্ঠানং. কা পতিট্ঠাতি? সতি. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. পধানং ঠানন্তি ৰা পট্ঠানং. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং হত্থিট্ঠানঅস্সট্ঠানাদীনি ৰিয.
‘‘তযো সতিপট্ঠানা, যদরিযো সেৰতি, যদরিযো সেৰমানো সত্থা গণমনুসাসিতুমরহতী’’তি (ম. নি. ৩.৩১১) এত্থ তিধা পটিপন্নেসু সাৰকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৰীতিৰত্ততা সতিপট্ঠানন্তি ৰুত্তা. তস্সত্থো – পট্ঠপেতব্বতো পট্ঠানং, পৰত্তযিতব্বতোতি অত্থো. কেন পট্ঠপেতব্বোতি? সতিযা. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানন্তি.
‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৪৭; সং. নি. ৫.৯৮৯) পন সতিযেৰ সতিপট্ঠানন্তি ৰুত্তা. তস্সত্থো – পতিট্ঠাতীতি পট্ঠানং, উপট্ঠাতি ওক্কন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো. সতিযেৰ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. অথ ৰা সরণট্ঠেন সতি, উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং, ইতি সতি চ সা পট্ঠানঞ্চাতিপি সতিপট্ঠানং. ইদমিধ অধিপ্পেতং.
যদি এৰং কস্মা ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি বহুৰচনং কতন্তি? সতীনং বহুত্তা. আরম্মণভেদেন হি বহুকা সতিযো. অথ ‘‘মগ্গো’’তি কস্মা একৰচনন্তি? মগ্গনট্ঠেন একত্তা. চতস্সোপি হি এতা সতিযো মগ্গনট্ঠেন একত্তং গচ্ছন্তি. ৰুতঞ্হেতং ‘‘মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানমগ্গনট্ঠেন, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনীযট্ঠেন চা’’তি. চতস্সোপি চেতা অপরভাগে কাযাদীসু আরম্মণেসু কিচ্চং সাধযমানা নিব্বানং গচ্ছন্তি, আদিতো পট্ঠায চ নিব্বানত্থিকেহি মগ্গিযন্তীতি তস্মা চতস্সোপি একো মগ্গোতি ৰুত্তা. এৰঞ্চ সতি ৰচনানুসন্ধিনা সানুসন্ধিকাৰ দেসনা হোতি.
কতমে চত্তারোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. কাযেতি রূপকাযে. কাযানুপস্সীতি কাযং অনুপস্সনসীলো, কাযং ৰা অনুপস্সমানো. অযঞ্হি ভিক্খু ইমং কাযং অনিচ্চানুপস্সনাদীনং সত্তন্নং অনুপস্সনানং ৰসেন অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো, দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো, অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো, নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি, ৰিরজ্জতি, নো রজ্জতি, নিরোধেতি, নো সমুদেতি, পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. সো তং অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৰিরজ্জন্তো রাগং পজহতি, নিরোধেন্তো সমুদযং পজহতি, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি ৰেদিতব্বো.
ৰিহরতীতি ইরীযতি. আতাপীতি তীসু ভৰেসু কিলেসে আতপতীতি আতাপো, ৰীরিযস্সেতং নামং. আতাপো অস্স অত্থীতি আতাপী. সম্পজানোতি সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন ঞাণেন সমন্নাগতো. সতিমাতি কাযপরিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. অযং পন যস্মা সতিযা আরম্মণং পরিগ্গহেত্ৰা পঞ্ঞায অনুপস্সতি. ন হি সতিৰিরহিতস্স অনুপস্সনা নাম অত্থি, তেনেৰাহ ‘‘সতিঞ্চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সব্বত্থিকং ৰদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). তস্মা এত্থ ‘‘কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তি এত্তাৰতা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা যস্মা অনাতাপিনো অন্তোসঙ্খেপো অন্তরাযকরো হোতি, অসম্পজানো উপাযপরিগ্গহে অনুপাযপরিৰজ্জনে চ সম্মুয্হতি, মুট্ঠস্সতি উপাযাপরিচ্চাগে অনুপাযাপরিগ্গহে চ অসমত্থো হোতি, তেনস্স তং কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি. তস্মা যেসং ধম্মানং আনুভাৰেন তং সম্পজ্জতি, তেসং দস্সনত্থং ‘‘আতাপী সম্পজানো সতিমা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ইতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং সম্পযোগঙ্গঞ্জস্স দস্সেত্ৰা ইদানি পহানঙ্গং দস্সেতুং ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি ৰুত্তং. তত্থ ৰিনেয্যাতি তদঙ্গৰিনযেন ৰা ৰিক্খম্ভনৰিনযেন ৰা ৰিনযিত্ৰা. লোকেতি তস্মিংযেৰ কাযে. কাযো হি ইধ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অধিপ্পেতো. যস্মা পনস্স ন কাযমত্তেযেৰ অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীযতি, ৰেদনাদীসুপি পহীযতি এৰ. তস্মা ‘‘পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো’’তি ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৩৬২) ৰুত্তং. লোকসঙ্খাতত্তা ৰা তেসং ধম্মানং অত্থুদ্ধারনযেনেতং ৰুত্তং. যং পনাহ ‘‘তত্থ কতমো লোকো, স্ৰেৰ কাযো লোকো’’তি, অযমেৰেত্থ অত্থো. তস্মিং লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং ৰিনেয্যাতি এৰং সম্বন্ধো দট্ঠব্বো.
ৰেদনাসূতি এত্থ তিস্সো ৰেদনা, তা চ লোকিযা এৰ, চিত্তম্পি লোকিযং, তথা ধম্মা. যথা পন ৰেদনা অনুপস্সিতব্বা, তথা অনুপস্সন্তো এস ৰেদনানুপস্সীতি ৰেদিতব্বো. এস নযো চিত্তধম্মেসু. কথঞ্চ ৰেদনা অনুপস্সিতব্বাতি? সুখা তাৰ ৰেদনা দুক্খতো, দুক্খা সল্লতো, অদুক্খমসুখা অনিচ্চতো. যথাহ –
‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;
অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো;
স ৰে সম্মদ্দসো ভিক্খু, উপসন্তো চরিস্সতী’’তি.
সব্বা এৰ চেতা দুক্খাতিপি অনুপস্সিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যংকিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৰদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯). সুখদুক্খতোপি চ অনুপস্সিতব্বা, যথাহ – ‘‘সুখা খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) সব্বং ৰিত্থারেতব্বং. অপিচ অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনাৰসেনপি অনুপস্সিতব্বা.
চিত্তধম্মেসুপি চিত্তং তাৰ আরম্মণাধিপতিসহজাতভূমিকম্মৰিপাককিরিযাদিনানত্তভেদানং অনিচ্চাদিঅনুপস্সনানং সরাগাদীনঞ্চ ভেদানং ৰসেন অনুপস্সিতব্বং. ধম্মা সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানং সুঞ্ঞতধম্মস্স অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনানং ‘‘সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দ’’ন্তিআদীনঞ্চ পভেদানং ৰসেন অনুপস্সিতব্বা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন দীঘমজ্ঝিমট্ঠকথাসু (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩ আদযো; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৫ আদযো) সতিপট্ঠানৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
২. সতিসুত্তৰণ্ণনা
৩৬৮. দুতিযে সতোতি কাযাদিঅনুপস্সনাসতিযা সমন্নাগতো. সম্পজানোতি চতুসম্পজঞ্ঞপঞ্ঞায সমন্নাগতো. অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি এত্থ অভিক্কন্তং ৰুচ্চতি গমনং, পটিক্কন্তং নিৰত্তনং, তদুভযম্পি চতূসু ইরিযাপথেসু লব্ভতি. গমনে তাৰ পুরতো কাযং অভিহরন্তো অভিক্কমতি নাম, পটিনিৰত্তন্তো পটিক্কমতি নাম. ঠানেপি ঠিতকোৰ কাযং পুরতো ওনমন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছতো অপনামেন্তো পটিক্কমতি নাম. নিসজ্জাযপি নিসিন্নকোৰ আসনস্স পুরিমঅঙ্গাভিমুখো সংসরন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছিমঅঙ্গপ্পদেসং পচ্চাসংসরন্তো পটিক্কমতি নাম. নিপজ্জনেপি এসেৰ নযো.
সম্পজানকারী হোতীতি সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকারী, সম্পজঞ্ঞস্সেৰ ৰা কারী. সো হি অভিক্কন্তাদীসু সম্পজঞ্ঞং করোতেৰ, ন কত্থচি সম্পজঞ্ঞৰিরহিতো হোতি.
তত্থ সাত্থকসম্পজঞ্ঞং, সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, গোচরসম্পজঞ্ঞং, অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি চতুব্বিধং সম্পজঞ্ঞং. তত্থ অভিক্কমনচিত্তে উপ্পন্নে চিত্তৰসেনেৰ অগন্ত্ৰা ‘‘কিং নু মে এত্থ গতেন অত্থো অত্থি, নত্থী’’তি অত্থানত্থং পরিগ্গণ্হিত্ৰা অত্থপরিগ্গণ্হনং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. তত্থ চ অত্থোতি চেতিযদস্সনবোধিদস্সনসঙ্ঘদস্সনথেরদস্সনঅসুভদস্সনাদিৰসেন ধম্মতো ৰড্ঢি. চেতিযং দিস্ৰাপি হি বুদ্ধারম্মণং, সঙ্ঘদস্সনেন সঙ্ঘারম্মণং পীতিং উপ্পাদেত্ৰা তদেৰ খযতো সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতি. মহাৰিহারস্মিঞ্হি দক্খিণদ্ৰারে ঠত্ৰা মহাচেতিযং ওলোকেন্তা তিংসসহস্সভিক্খূ অরহত্তং পাপুণিংসু, তথা পচ্ছিমদ্ৰারে উত্তরদ্ৰারে পাচীনদ্ৰারে চ, তথা পঞ্হমণ্ডপট্ঠানে অভযৰাপিপাল়িযং, থূপারামদ্ৰারে নগরস্স দক্খিণদ্ৰারে অনুরাধৰাপিপাল়িযং.
মহাঅরিযৰংসভাণকত্থেরো পনাহ ‘‘কিং তুম্হে ৰদথ, মহাচেতিযস্স সমন্তা কুচ্ছিৰেদিকায হেট্ঠিমভাগতো পট্ঠায পঞ্ঞাযনট্ঠানে যত্থ যত্থ দ্ৰে পাদা সক্কা হোন্তি সমং পতিট্ঠাপেতুং, তত্থ তত্থ একপদুদ্ধারে তিংসতিংস ভিক্খুসহস্সানি অরহত্তং পাপুণিংসূতি সক্কা ৰতু’’ন্তি. অপরো পন মহাথেরো আহ – ‘‘মহাচেতিযতলে আকিণ্ণৰালিকায বহুতরা ভিক্খূ অরহত্তং পত্তা’’তি. থেরে দিস্ৰা তেসং ওৰাদে পতিট্ঠায অসুভং দিস্ৰা তত্থ পঠমং ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তদেৰ খযতো সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতি. তস্মা এতেসং দস্সনং সাত্থং. কেচি পন – ‘‘আমিসতোপি ৰড্ঢি অত্থোযেৰ, তং নিস্সায ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায পটিপন্নত্তা’’তি ৰদন্তি.
তস্মিং পন গমনে সপ্পাযাসপ্পাযং পরিগ্গণ্হিত্ৰা সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. সেয্যথিদং? চেতিযদস্সনং তাৰ সাত্থং. সচে পন চেতিযস্স মহাপূজায দসদ্ৰাদসযোজনন্তরে পরিসা সন্নিপতন্তি, অত্তনো ৰিভৰানুরূপা ইত্থিযোপি পুরিসাপি অলঙ্কতপটিযত্তা চিত্তকম্মরূপকানি ৰিয সঞ্চরন্তি. তত্র চস্স ইট্ঠে আরম্মণে লোভো, অনিট্ঠে পটিঘো, অসমপেক্খনে মোহো উপ্পজ্জতি, কাযসংসগ্গে কাযসংসগ্গাপত্তিং আপজ্জতি, জীৰিতব্রহ্মচরিযানং ৰা অন্তরাযো চ হোতি. এৰং তং ঠানং অসপ্পাযং হোতি, ৰুত্তপ্পকারঅন্তরাযাভাৰে সপ্পাযং. সঙ্ঘদস্সনম্পি সাত্থং. সচে পন অন্তোগামে মহামণ্ডপং কারেত্ৰা সব্বরত্তিং ধম্মস্সৰনং কারেন্তেসু মনুস্সেসু ৰুত্তপ্পকারেনেৰ জনসন্নিপাতো চেৰ অন্তরাযো চ হোতি, এৰং তং ঠানং অসপ্পাযং, অন্তরাযাভাৰে সপ্পাযং. মহাপরিৰারানং থেরানং দস্সনেপি এসেৰ নযো.
অসুভদস্সনম্পি সাত্থং. তদত্থদীপনত্থঞ্চ ইদং ৰত্থু – একো কির দহরভিক্খু সামণেরং গহেত্ৰা দন্তকট্ঠত্থায গতো. সামণেরো মগ্গা ওক্কমিত্ৰা পুরতো গচ্ছন্তো অসুভং দিস্ৰা পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তদেৰ পাদকং কত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো তীণি ফলানি সচ্ছিকত্ৰা উপরিমগ্গত্থায কম্মট্ঠানং পরিগ্গহেত্ৰা অট্ঠাসি. দহরো তং অপস্সন্তো ‘‘সামণেরা’’তি পক্কোসি. সো – ‘‘মযা পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায ভিক্খুনা সদ্ধিং দ্ৰে কথা নাম ন কথিতপুব্বা, অঞ্ঞস্মিম্পি দিৰসে উপরিৰিসেসং নিব্বত্তেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে,’’তি পটিৰচনং অদাসি. ‘‘এহী’’তি ৰুত্তে একৰচনেনেৰ আগন্ত্ৰা – ‘‘ভন্তে, ইমিনা তাৰ মগ্গেন গন্ত্ৰা মযা ঠিতোকাসে মুহুত্তং পুরত্থাভিমুখা হুত্ৰা ওলোকেথা’’তি আহ. সো তথা কত্ৰা তেন পত্তৰিসেসমেৰ পাপুণি. এৰং একং অসুভং দ্ৰিন্নং জনানং অত্থায জাতং. এৰং সাত্থম্পি পনেতং পুরিসস্স মাতুগামাসুভং অসপ্পাযং, মাতুগামস্স চ পুরিসাসুভং, সভাগমেৰ সপ্পাযন্তি এৰং সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং.
এৰং পরিগ্গহিতসাত্থসপ্পাযস্স পন অট্ঠতিংসকম্মট্ঠানেসু অত্তনো চিত্তরুচিকং কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচরং উগ্গহেত্ৰা ভিক্খাচারগোচরে তং গহেত্ৰাৰ গমনং গোচরসম্পজঞ্ঞং নাম.
তস্সাৰিভাৰত্থং ইদং চতুক্কং ৰেদিতব্বং – ইধেকচ্চো ভিক্খু হরতি ন পচ্চাহরতি, একচ্চো পচ্চাহরতি ন হরতি, একচ্চো পন নেৰ হরতি ন পচ্চাহরতি, একচ্চো হরতি চ পচ্চাহরতি চ.
তত্থ যো ভিক্খু দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায চ আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেত্ৰা তথা রত্তিযা পঠমং যামং মজ্ঝিমযামে সেয্যং কপ্পেত্ৰা, পচ্ছিমযামেপি নিসজ্জাচঙ্কমেহি ৰীতিনামেত্ৰা, পগেৰ চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৰত্তং কত্ৰা বোধিরুক্খে উদকং আসিঞ্চিত্ৰা পানীযং পরিভোজনীযং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা আচরিযুপজ্ঝাযৰত্তাদীনি সমাদায ৰত্ততি. সো সরীরপরিকম্মং কত্ৰা সেনাসনং পৰিসিত্ৰা দ্ৰে তযো পল্লঙ্কে উসুমং গাহাপেন্তো কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জিত্ৰা ভিক্খাচারৰেলায উট্ঠহিত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেনেৰ পত্তচীৰরমাদায সেনাসনতো নিক্খমিত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তোৰ চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৰা সচে বুদ্ধানুস্সতিকম্মট্ঠানং হোতি, তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ চেতিযঙ্গণং পৰিসতি. অঞ্ঞং চে কম্মট্ঠানং হোতি, সোপানপাদমূলে ঠত্ৰা হত্থেন গহিতভণ্ডং ৰিয তং ঠপেত্ৰা বুদ্ধারম্মণং পীতিং গহেত্ৰা চেতিযঙ্গণং আরুয্হ মহন্তং চেতিযং চে, তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা চতূসু ঠানেসু ৰন্দিতব্বং, খুদ্দকং চে, তথেৰ পদক্খিণং কত্ৰা অট্ঠসু ঠানেসু ৰন্দিতব্বং. চেতিযং ৰন্দিত্ৰা বোধিযঙ্গণং পত্তেনাপি বুদ্ধস্স ভগৰতো সম্মুখা ৰিয নিপচ্চকারং দস্সেত্ৰা বোধি ৰন্দিতব্বা. সো এৰং চেতিযঞ্চ বোধিঞ্চ ৰন্দিত্ৰা পটিসামিতট্ঠানং গন্ত্ৰা পটিসামিতভণ্ডকং হত্থেন গণ্হন্তো ৰিয নিক্খিত্তকম্মট্ঠানং গহেত্ৰা গামসমীপে কম্মট্ঠানসীসেনেৰ চীৰরং পারুপিত্ৰা গামং পিণ্ডায পৰিসতি.
অথ নং মনুস্সা দিস্ৰা ‘‘অয্যো নো আগতো’’তি পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা আসনসালায ৰা গেহে ৰা নিসীদাপেত্ৰা যাগুং দত্ৰা যাৰ ভত্তং ন নিট্ঠাতি, তাৰ পাদে ধোৰিত্ৰা মক্খেত্ৰা পুরতো নিসীদিত্ৰা পঞ্হং ৰা পুচ্ছন্তি, ধম্মং ৰা সোতুকামা হোন্তি. সচেপি ন কথাপেন্তি, জনসঙ্গহণত্থং ধম্মকথা নাম কাতব্বাযেৰাতি অট্ঠকথাচরিযা ৰদন্তি. ধম্মকথা হি কম্মট্ঠানৰিনিমুত্তা নাম নত্থি, তস্মা কম্মট্ঠানসীসেনেৰ ধম্মং কথেত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেনেৰ আহারং পরিভুঞ্জিত্ৰা অনুমোদনং কত্ৰা নিৰত্তিযমানেহিপি মনুস্সেহি অনুগতোৰ গামতো নিক্খমিত্ৰা তত্থ তে নিৰত্তেত্ৰা মগ্গং পটিপজ্জতি.
অথ নং পুরেতরং নিক্খমিত্ৰা বহিগামে কতভত্তকিচ্চা সামণেরদহরভিক্খূ দিস্ৰা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পত্তচীৰরমস্স গণ্হন্তি. পোরাণকভিক্খূ কির ন ‘‘অম্হাকং উপজ্ঝাযো আচরিযো’’তি মুখং ওলোকেত্ৰা ৰত্তং করোন্তি, সম্পত্তপরিচ্ছেদেনেৰ করোন্তি. তে তং পুচ্ছন্তি – ‘‘ভন্তে, এতে মনুস্সা তুম্হাকং কিং হোন্তি, মাতিপক্খতো সম্বন্ধা পিতিপক্খতো’’তি? কিং দিস্ৰা পুচ্ছথাতি? তুম্হেসু এতেসং পেমং বহুমানন্তি. ‘‘আৰুসো, যং মাতাপিতূহিপি দুক্করতরং, তং এতে অম্হাকং করোন্তি, পত্তচীৰরম্পি নো এতেসং সন্তকমেৰ, এতেসং আনুভাৰেন নেৰ ভযে ভযং, ন ছাতকে ছাতকং জানাম, এদিসা নাম অম্হাকং উপকারিনো নত্থী’’তি তেসং গুণে কথযন্তো গচ্ছতি. অযং ৰুচ্চতি হরতি ন পচ্চাহরতীতি.
যস্স পন পগেৰ ৰুত্তপ্পকারং ৰত্তপটিপত্তিং করোন্তস্স কম্মজতেজো পজ্জলতি, অনুপাদিণ্ণকং মুঞ্চিত্ৰা উপাদিণ্ণকং গণ্হাতি, সরীরতো সেদা মুচ্চন্তি, কম্মট্ঠানৰীথিং নারোহতি, সো পগেৰ পত্তচীৰরমাদায ৰেগসাৰ চেতিযং ৰন্দিত্ৰা গোরূপানং নিক্খমনৰেলাযমেৰ গামং যাগুভিক্খায পৰিসিত্ৰা যাগুং লভিত্ৰা আসনসালং গন্ত্ৰা পিৰতি. অথস্স দ্ৰিত্তিক্খত্তুং অজ্ঝোহরণমত্তেনেৰ কম্মজতেজো উপাদিণ্ণকং মুঞ্চিত্ৰা অনুপাদিণ্ণকং গণ্হাতি, ঘটসতেন ন্হাতো ৰিয তেজোধাতুপরিল়াহনিব্বানং পত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেন যাগুং পরিভুঞ্জিত্ৰা পত্তঞ্চ মুখঞ্চ ধোৰিত্ৰা অন্তরাভত্তে কম্মট্ঠানং মনসিকত্ৰা অৰসেসট্ঠানে পিণ্ডায চরিত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেন আহারং পরিভুঞ্জিত্ৰা ততো পট্ঠায পোঙ্খানুপোঙ্খং উপট্ঠহমানং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ আগচ্ছতি. অযং ৰুচ্চতি পচ্চাহরতি ন হরতীতি. এদিসা চ ভিক্খূ যাগুং পিৰিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা বুদ্ধসাসনে অরহত্তং পত্তা নাম গণনপথং ৰীতিৰত্তা. সীহল়দীপেযেৰ তেসু তেসু গামেসু আসনসালাযং ন তং আসনমত্থি, যত্থ যাগুং পিৰিত্ৰা অরহত্তং পত্তা ভিক্খূ নত্থীতি.
যো পন পমাদৰিহারী হোতি নিক্খিত্তধুরো, সব্বৰত্তানি ভিন্দিত্ৰা পঞ্চৰিধচেতোৰিনিবন্ধবদ্ধচিত্তো ৰিহরন্তো ‘‘কম্মট্ঠানং নাম অত্থী’’তিপি সঞ্ঞং অকত্ৰা গামং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা অননুলোমিকেন গিহিসংসগ্গেন সংসট্ঠো চরিত্ৰা চ ভুঞ্জিত্ৰা চ তুচ্ছো নিক্খমতি. অযং ৰুচ্চতি নেৰ হরতি ন পচ্চাহরতীতি.
যো পনাযং হরতি চ পচ্চাহরতি চাতি ৰুত্তো, সো গতপচ্চাগতিকৰত্তৰসেন ৰেদিতব্বো. অত্তকামা হি কুলপুত্তা সাসনে পব্বজিত্ৰা দসপি ৰীসম্পি তিংসম্পি চত্তালীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি সতম্পি একতো ৰসন্তা কতিকৰত্তং কত্ৰা ৰিহরন্তি ‘‘আৰুসো, তুম্হে ন ইণট্টা, ন ভযট্টা, ন জীৰিকাপকতা পব্বজিতা, দুক্খা মুচ্চিতুকামা পনেত্থ পব্বজিতা, তস্মা গমনে উপ্পন্নকিলেসং গমনেযেৰ নিগ্গণ্হথ, ঠানে, নিসজ্জায, সযনে উপ্পন্নকিলেসং সযনেযেৰ নিগ্গণ্হথা’’তি. তে এৰং কতিকৰত্তং কত্ৰা ভিক্খাচারং গচ্ছন্তা অড্ঢউসভউসভঅড্ঢগাৰুতগাৰুতন্তরেসু পাসাণা হোন্তি, তায সঞ্ঞায কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তাৰ গচ্ছন্তি. সচে কস্সচি গমনে কিলেসো উপ্পজ্জতি, তত্থেৰ নং নিগ্গণ্হাতি. তথা অসক্কোন্তো তিট্ঠতি. অথস্স পচ্ছতো আগচ্ছন্তোপি তিট্ঠতি, সো ‘‘অযং ভিক্খু তুয্হং উপ্পন্নৰিতক্কং জানাতি, অননুচ্ছৰিকং তে এত’’ন্তি অত্তানং পটিচোদেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা তত্থেৰ অরিযভূমিং ওক্কমতি, তথা অসক্কোন্তো নিসীদতীতি সো এৰ নযো. অরিযভূমিং ওক্কমিতুং অসক্কোন্তোপি, তং কিলেসং ৰিক্খম্ভেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তোৰ গচ্ছতি, ন কম্মট্ঠানৰিপ্পযুত্তেন চিত্তেন পাদং উদ্ধরতি. উদ্ধরতি চে, পটিনিৰত্তিত্ৰা পুরিমপদেসংযেৰ এতি আলিন্দকৰাসী মহাফুস্সদেৰত্থেরো ৰিয.
সো কির একূনৰীসতি ৰস্সানি গতপচ্চাগতিকৰত্তং পূরেন্তো এৰ ৰিহাসি. মনুস্সাপি সুদং অন্তরামগ্গে কসন্তা চ ৰপন্তা চ মদ্দন্তা চ কম্মানি চ করোন্তা থেরং তথা গচ্ছন্তং দিস্ৰা – ‘‘অযং থেরো পুনপ্পুনং নিৰত্তিত্ৰা গচ্ছতি, কিং নু খো মগ্গমূল়্হো, উদাহু কিঞ্চি পমুট্ঠো’’তি সমুল্লপন্তি. সো তং অনাদিযিত্ৰা কম্মট্ঠানযুত্তচিত্তেনেৰ সমণধম্মং করোন্তো ৰীসতিৰস্সব্ভন্তরে অরহত্তং পাপুণি. অরহত্তপ্পত্তদিৰসে চস্স চঙ্কমনকোটিযং অধিৰত্থা দেৰতা অঙ্গুলীহি দীপং উজ্জালেত্ৰা অট্ঠাসি. চত্তারোপি মহারাজানো সক্কো চ দেৰানমিন্দো ব্রহ্মা চ সহম্পতি উপট্ঠানং আগমংসু. তঞ্চ ওভাসং দিস্ৰা ৰনৰাসীমহাতিস্সত্থেরো তং দুতিযদিৰসে পুচ্ছি – ‘‘রত্তিভাগে আযস্মতো সন্তিকে ওভাসো অহোসি, কিং সো ওভাসো’’তি? থেরো ৰিক্খেপং করোন্তো ‘‘ওভাসো নাম দীপোভাসোপি হোতি, মণিওভাসোপী’’তি এৰমাদিমাহ. ততো ‘‘পটিচ্ছাদেথ তুম্হে’’তি নিবদ্ধো আমাতি পটিজানিত্ৰা আরোচেসি.
কাল়ৰল্লিমণ্ডপৰাসীমহানাগত্থেরো ৰিয চ. সোপি কির গতপচ্চাগতিকৰত্তং পূরেন্তো পঠমং তাৰ ‘‘ভগৰতো মহাপধানং পূজেস্সামী’’তি সত্ত ৰস্সানি ঠানচঙ্কমমেৰ অধিট্ঠাসি. পুন সোল়স ৰস্সানি গতপচ্চাগতিকৰত্তং পূরেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. সো কম্মট্ঠানযুত্তেনেৰ চিত্তেন পাদং উদ্ধরন্তো ৰিপ্পযুত্তেন উদ্ধটে পটিনিৰত্তন্তো গামসমীপং গন্ত্ৰা ‘‘গাৰী নু পব্বজিতো নূ’’তি আসঙ্কনীযপদেসে ঠত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা কচ্ছকরকতো উদকেন পত্তং ধোৰিত্ৰা উদকগণ্ডূসং করোতি. কিং কারণা? ‘‘মা মে ভিক্খং দাতুং ৰা ৰন্দিতুং ৰা আগতে মনুস্সে ‘দীঘাযুকা হোথা’তি ৰচনমত্তেনাপি কম্মট্ঠানৰিক্খেপো অহোসী’’তি ‘‘অজ্জ, ভন্তে, কতিমী’’তি দিৰসং ৰা ভিক্খুগণনং ৰা পঞ্হং ৰা পুচ্ছিতো পন উদকং গিলিত্ৰা আরোচেতি. সচে দিৰসাদিপুচ্ছকা ন হোন্তি, নিক্খমনৰেলাযং গামদ্ৰারে নিট্ঠুভিত্ৰা যাতি.
কলম্বতিত্থৰিহারে ৰস্সূপগতা পঞ্ঞাস ভিক্খূ ৰিয চ. তে কির আসাল়্হিপুণ্ণমিযং কতিকৰত্তং অকংসু – ‘‘অরহত্তং অপত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং নালপিস্সামা’’তি. গামঞ্চ পিণ্ডায পৰিসন্তা উদকগণ্ডূসং কত্ৰা পৰিসিংসু. দিৰসাদীসু পুচ্ছিতেসু ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিংসু. তত্থ মনুস্সা নিট্ঠুভনং দিস্ৰা জানিংসু – ‘‘অজ্জেকো আগতো, অজ্জ দ্ৰে’’তি. এৰঞ্চ চিন্তেসুং – ‘‘কিং নু খো এতে অম্হেহেৰ সদ্ধিং ন সল্লপন্তি, উদাহু অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি. যদি অঞ্ঞমঞ্ঞং ন সল্লপন্তি, অদ্ধা ৰিৰাদজাতা ভৰিস্সন্তি. এথ নে অঞ্ঞমঞ্ঞং খমাপেস্সামা’’তি সব্বে ৰিহারং গন্ত্ৰা পঞ্ঞাসায ভিক্খূসু দ্ৰেপি ভিক্খূ একোকাসে নাদ্দসংসু. ততো যো তেসু চক্খুমা পুরিসো, সো আহ – ‘‘ন ভো কলহকারকানং ওকাসো ঈদিসো হোতি, সুসম্মট্ঠং চেতিযঙ্গণং বোধিযঙ্গণং, সুনিক্খিত্তা সম্মজ্জনিযো, সুপট্ঠিতং পানীযং পরিভোজনীয’’ন্তি. তে ততোৰ নিৰত্তা. তেপি ভিক্খূ অন্তোতেমাসেযেৰ অরহত্তং পত্ৰা মহাপৰারণাযং ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেসুং.
এৰং কাল়ৰল্লিমণ্ডপৰাসী মহানাগত্থেরো ৰিয, কলম্বতিত্থৰিহারে ৰস্সূপগতা ভিক্খূ ৰিয চ কম্মট্ঠানযুত্তেনেৰ চিত্তেন পাদং উদ্ধরন্তো গামসমীপং গন্ত্ৰা উদকগণ্ডূসং কত্ৰা ৰীথিযো সল্লক্খেত্ৰা যত্থ সুরাসোণ্ডধুত্তাদযো কলহকারকা চণ্ডহত্থিঅস্সাদযো ৰা নত্থি, তং ৰীথিং পটিপজ্জতি. তত্থ চ পিণ্ডায চরমানো ন তুরিততুরিতো ৰিয জৰেন গচ্ছতি. ন হি জৰেন পিণ্ডপাতিকধুতঙ্গং নাম কিঞ্চি অত্থি. ৰিসমভূমিভাগপত্তং পন উদকসকটং ৰিয নিচ্চলো হুত্ৰা গচ্ছতি. অনুঘরং পৰিট্ঠো চ দাতুকামং ৰা অদাতুকামং ৰা সল্লক্খেতুং তদনুরূপং কালং আগমেন্তো ভিক্খং গহেত্ৰা অন্তোগামে ৰা বহিগামে ৰা ৰিহারমেৰ ৰা আগন্ত্ৰা যথাফাসুকে পতিরূপে ওকাসে নিসীদিত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তো আহারে পটিকূলসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৰা অক্খব্ভঞ্জনৰণলেপনপুত্তমংসূপমাৰসেন পচ্চৰেক্খন্তো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং আহারং আহারেতি, নেৰ দৰায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৰিভূসনায…পে… ভুত্তাৰী চ উদককিচ্চং কত্ৰা মুহুত্তং ভত্তকিলমথং পটিপস্সম্ভেত্ৰা যথা পুরেভত্তং, এৰং পচ্ছাভত্তং পুরিমযামং পচ্ছিমযামঞ্চ কম্মট্ঠানমেৰ মনসিকরোতি. অযং ৰুচ্চতি হরতি চ পচ্চাহরতি চাতি.
ইমং পন হরণপচ্চাহরণসঙ্খাতং গতপচ্চাগতিকৰত্তং পূরেন্তো যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতি, পঠমৰযে এৰ অরহত্তং পাপুণাতি. নো চে পঠমৰযে পাপুণাতি, অথ মজ্ঝিমৰযে পাপুণাতি. নো চে মজ্ঝিমৰযে পাপুণাতি, অথ পচ্ছিমৰযে পাপুণাতি, নো চে পচ্ছিমৰযে পাপুণাতি, অথ মরণসমযে. নো চে মরণসমযে পাপুণাতি, অথ দেৰপুত্তো হুত্ৰা. নো চে দেৰপুত্তো হুত্ৰা পাপুণাতি, অনুপ্পন্নে বুদ্ধে নিব্বত্তো পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকরোতি. নো চে পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকরোতি, অথ বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰে খিপ্পাভিঞ্ঞো ৰা হোতি, সেয্যথাপি থেরো বাহিযো দারুচীরিযো মহাপঞ্ঞো ৰা, সেয্যথাপি থেরো সারিপুত্তো, মহিদ্ধিকো ৰা, সেয্যথাপি থেরো মহামোগ্গল্লানো, ধুতৰাদো ৰা, সেয্যথাপি থেরো মহাকস্সপো, দিব্বচক্খুকো ৰা, সেয্যথাপি থেরো অনুরুদ্ধো, ৰিনযধরো ৰা, সেয্যথাপি থেরো উপালি, ধম্মকথিকো ৰা, সেয্যথাপি থেরো পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো, আরঞ্ঞিকো ৰা, সেয্যথাপি থেরো রেৰতো, বহুস্সুতো ৰা, সেয্যথাপি থেরো আনন্দো, সিক্খাকামো ৰা, সেয্যথাপি থেরো রাহুলো বুদ্ধপুত্তোতি. ইতি ইমস্মিং চতুক্কে য্ৰাযং হরতি পচ্চাহরতি চ, তস্স গোচরসম্পজঞ্ঞং সিখাপত্তং হোতি.
অভিক্কমাদীসু পন অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. তং এৰং ৰেদিতব্বং – ইধ ভিক্খু অভিক্কমন্তো ৰা পটিক্কমন্তো ৰা যথা অন্ধপুথুজ্জনা অভিক্কমাদীসু – ‘‘অত্তা অভিক্কমতি, অত্তনা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৰা ‘‘অহং অভিক্কমামি, মযা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৰা সম্মুয্হন্তি, তথা অসম্মুয্হন্তো অভিক্কমামীতি চিত্তে উপ্পজ্জমানে তেনেৰ চিত্তেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানা ৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিং জনযমানা উপ্পজ্জতি, ইতি চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন অযং কাযসম্মতো অট্ঠিসঙ্ঘাটো অভিক্কমতি. তস্সেৰং অভিক্কমতো একেকপাদুদ্ধরণে পথৰীধাতু আপোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা হোন্তি বলৰতিযো, তথা অতিহরণৰীতিহরণেসু, ৰোস্সজ্জনে তেজোধাতু ৰাযোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা হোন্তি বলৰতিযো, তথা সন্নিক্খেপনসন্নিরুম্ভনেসু.
তত্থ উদ্ধরণে পৰত্তা রূপারূপধম্মা অতিহরণং ন পাপুণন্তি, তথা অতিহরণে পৰত্তা ৰীতিহরণং, ৰীতিহরণে পৰত্তা ৰোস্সজ্জনং, ৰোস্সজ্জনে পৰত্তা সন্নিক্খেপনং, সন্নিক্খেপনে পৰত্তা সন্নিরুম্ভনং ন পাপুণন্তি, তত্থ তত্থেৰ পব্বপব্বং সন্ধিসন্ধি ওধিওধি হুত্ৰা তত্তকপালে পক্খিত্ততিলানি ৰিয তটতটাযন্তা ভিজ্জন্তি. তত্থ কো একো অভিক্কমতি, কস্স ৰা একস্স অভিক্কমনং? পরমত্থতো হি ধাতূনংযেৰ গমনং, ধাতূনং ঠানং, ধাতূনং নিসজ্জা, ধাতূনং সযনং. তস্মিং তস্মিঞ্হি কোট্ঠাসে সদ্ধিং রূপেন –
‘‘অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং, অঞ্ঞং চিত্তং নিরুজ্ঝতি;
অৰীচিমনুসম্বন্ধো, নদীসোতোৰ ৰত্ততী’’তি. –
এৰং অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং নামাতি.
নিট্ঠিতো ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতী’’তিপদস্স অত্থো.
আলোকিতে ৰিলোকিতেতি এত্থ পন আলোকিতং নাম পুরতো পেক্খনং, ৰিলোকিতং নাম অনুদিসাপেক্খনং. অঞ্ঞানিপি হেট্ঠা উপরি পচ্ছতো অনুপেক্খনৰসেন ওলোকিতউল্লোকিতাপলোকিতানি নাম হোন্তি. তানি ইধ ন গহিতানি, সারুপ্পৰসেন পন ইমানেৰ দ্ৰে গহিতানি. ইমিনা ৰা মুখেন সব্বানিপি তানি গহিতানেৰাতি.
তত্থ ‘‘আলোকেস্সামী’’তি চিত্তে উপ্পন্নে চিত্তৰসেনেৰ অনোলোকেত্ৰা অত্থপরিগ্গণ্হনং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. তং আযস্মন্তং নন্দং কাযসক্খিং কত্ৰা ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘সচে, ভিক্খৰে, নন্দস্স পুরত্থিমা দিসা আলোকেতব্বা হোতি, সব্বং চেতসা সমন্নাহরিত্ৰা নন্দো পুরত্থিমং দিসং আলোকেতি ‘এৰং মে পুরত্থিমং দিসং আলোকযতো নাভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাসৰিস্সন্তী’তি. ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি. সচে, ভিক্খৰে, নন্দস্স পচ্ছিমা দিসা, উত্তরা দিসা, দক্খিণা দিসা, উদ্ধং, অধো, অনুদিসা আলোকেতব্বা হোতি, সব্বং চেতসা সমন্নাহরিত্ৰা নন্দো অনুদিসং আলোকেতি ‘এৰং মে অনুদিসং আলোকযতো’…পে… সম্পজানো হোতী’’তি (অ. নি. ৮.৯).
অপিচ ইধাপি পুব্বে ৰুত্তচেতিযদস্সনাদিৰসেনেৰ সাত্থকতা চ সপ্পাযতা চ ৰেদিতব্বা. কম্মট্ঠানস্স পন অৰিজহনমেৰ গোচরসম্পজঞ্ঞং, তস্মা খন্ধধাতুআযতনকম্মট্ঠানিকেহি অত্তনো কমট্ঠানৰসেনেৰ কসিণাদিকম্মট্ঠানিকেহি ৰা পন কম্মট্ঠানসীসেনেৰ আলোকনৰিলোকনং কাতব্বং.
‘‘অব্ভন্তরে অত্তা নাম আলোকেতা ৰা ৰিলোকেতা ৰা নত্থি, ‘আলোকেস্সামী’তি পন চিত্তে উপ্পজ্জমানে তেনেৰ চিত্তেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানা ৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিং জনযমানা উপ্পজ্জতি. ইতি চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন হেট্ঠিমং অক্খিদলং অধো সীদতি, উপরিমং উদ্ধং লঙ্ঘেতি, কোচি যন্তকেন ৰিৰরন্তো নাম নত্থি, ততো চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং সাধেন্তং উপ্পজ্জতী’’তি এৰং পজাননং পনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং নাম.
অপিচ মূলপরিঞ্ঞাআগন্তুকতাৰকালিকভাৰৰসেনপেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং. মূলপরিঞ্ঞাৰসেন তাৰ –
‘‘ভৰঙ্গাৰজ্জনঞ্চেৰ, দস্সনং সম্পটিচ্ছনং;
সন্তীরণং ৰোট্ঠব্বনং, জৰনং ভৰতি সত্তমং’’.
তত্থ ভৰঙ্গং উপপত্তিভৰস্স অঙ্গকিচ্চং সাধযমানং পৰত্ততি, তং আৰট্টেত্ৰা কিরিযমনোধাতু আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা, তন্নিরোধা চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং সাধযমানং, তন্নিরোধা ৰিপাকমনোধাতু সম্পটিচ্ছনকিচ্চং সাধযমানা, তন্নিরোধা ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু সন্তীরণকিচ্চং সাধযমানা, তন্নিরোধা কিরিযমনোৰিঞ্ঞাণধাতু ৰোট্ঠব্বনকিচ্চং সাধযমানা, তন্নিরোধা সত্তক্খত্তুং জৰনং জৰতি. তত্থ পঠমজৰনেপি ‘‘অযং ইত্থী, অযং পুরিসো’’তি রজ্জনদুস্সনমুয্হনৰসেন আলোকিতৰিলোকিতং ন হোতি, দুতিযজৰনেপি…পে… সত্তমজৰনেপি. এতেসু পন যুদ্ধমণ্ডলে যোধেসু ৰিয হেট্ঠুপরিযৰসেন ভিজ্জিত্ৰা পতিতেসু ‘‘অযং ইত্থী, অযং পুরিসো’’তি রজ্জনাদিৰসেন আলোকিতৰিলোকিতং হোতি. এৰং তাৰেত্থ মূলপরিঞ্ঞাৰসেন অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
চক্খুদ্ৰারে পন রূপে আপাথমাগতে ভৰঙ্গচলনতো উদ্ধং সককিচ্চনিপ্ফাদনৰসেন আৰজ্জনাদীসু উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধেসু অৰসানে জৰনং উপ্পজ্জতি, তং পুব্বে উপ্পন্নানং আৰজ্জনাদীনং গেহভূতে চক্খুদ্ৰারে আগন্তুকপুরিসো ৰিয হোতি. তস্স যথা পরগেহে কিঞ্চি যাচিতুং পৰিট্ঠস্স আগন্তুকপুরিসস্স গেহসামিকেসু তুণ্হীমাসিনেসু আণাকরণং ন যুত্তং, এৰং আৰজ্জনাদীনং গেহভূতে চক্খুদ্ৰারে আৰজ্জনাদীসুপি অরজ্জন্তেসু অদুস্সন্তেসু অমুয্হন্তেসু চ রজ্জনদুস্সনমুয্হনং অযুত্তন্তি এৰং আগন্তুকভাৰৰসেন অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
যানি পনেতানি চক্খুদ্ৰারে ৰোট্ঠব্বনপরিযোসানানি চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, তানি সদ্ধিং সম্পযুত্তধম্মেহি তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং ন পস্সন্তি, ইত্তরানি তাৰকালিকানি হোন্তি. তত্থ যথা একস্মিং ঘরে সব্বেসু মানুসকেসু মতেসু অৰসেসস্স একস্স তঙ্খণংযেৰ মরণধম্মস্স ন যুত্তা নচ্চগীতাদীসু অভিরতি নাম, এৰমেৰ একদ্ৰারে সসম্পযুত্তেসু আৰজ্জনাদীসু তত্থ তত্থেৰ মতেসু অৰসেসস্স তঙ্খণংযেৰ মরণধম্মস্স জৰনস্সাপি রজ্জনদুস্সনমুয্হনৰসেন অভিরতি নাম ন যুত্তাতি এৰং তাৰকালিকভাৰৰসেন অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অপিচ খন্ধাযতনধাতুপচ্চযপচ্চৰেক্খণৰসেনপেতং ৰেদিতব্বং. এত্থ হি চক্খু চেৰ রূপা চ রূপক্খন্ধো, দস্সনং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তংসম্পযুত্তা ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ফস্সাদিকা সঙ্খারা সঙ্খারক্খন্ধো, এৰমেতেসং পঞ্চন্নং খন্ধানং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি, কো ৰিলোকেতি? তথা চক্খু চক্খাযতনং, রূপং রূপাযতনং, দস্সনং মনাযতনং, ৰেদনাদযো সম্পযুত্তধম্মা ধম্মাযতনং, এৰমেতেসং চতুন্নং আযতনানং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি, কো ৰিলোকেতি? তথা চক্খু চক্খুধাতু, রূপং রূপধাতু, দস্সনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু, তংসম্পযুত্তা ৰেদনাদযো ধম্মা ধম্মধাতু, এৰমেতেসং চতুন্নং ধাতূনং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি, কো ৰিলোকেতি? তথা চক্খু নিস্সযপচ্চযো, রূপং আরম্মণপচ্চযো, আৰজ্জনং অনন্তরসমনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতপচ্চযো, আলোকো উপনিস্সযপচ্চযো, ৰেদনাদযো সহজাতপচ্চযো. এৰমেতেসং পচ্চযানং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি, কো ৰিলোকেতীতি এৰমেত্থ খন্ধাযতনধাতুপচ্চযপচ্চৰেক্খণৰসেনপি অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
সমিঞ্জিতে পসারিতেতি পব্বানং সমিঞ্জনপসারণে. তত্থ চিত্তৰসেনেৰ সমিঞ্জনপসারণং অকত্ৰা হত্থপাদানং সমিঞ্জনপসারণপচ্চযা অত্থানত্থং পরিগ্গণ্হিত্ৰা অত্থপরিগ্গণ্হনং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. তত্থ হত্থপাদে অতিচিরং সমিঞ্জিত্ৰা ৰা পসারেত্ৰা ৰা ঠিতস্স খণে খণে ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি, চিত্তং একগ্গং ন লভতি, কম্মট্ঠানং পরিপততি, ৰিসেসং নাধিগচ্ছতি. কালে সমিঞ্জন্তস্স কালে পসারেন্তস্স পন তা ৰেদনা নুপ্পজ্জন্তি, চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ফাতিং গচ্ছতি, ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি এৰং অত্থানত্থপরিগ্গণ্হনং ৰেদিতব্বং.
অত্থে পন সতিপি সপ্পাযাসপ্পাযং পরিগ্গণ্হিত্ৰা সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. তত্রাযং নযো – মহাচেতিযঙ্গণে কির দহরভিক্খূ সজ্ঝাযং গণ্হন্তি. তেসং পিট্ঠিপস্সে দহরভিক্খুনিযো ধম্মং সুণন্তি. তত্থেকো দহরো হত্থং পসারেন্তো কাযসংসগ্গং পত্ৰা তেনেৰ কারণেন গিহী জাতো. অপরো ভিক্খু পাদং পসারেন্তো অগ্গিম্হি পসারেসি, অট্ঠিং আহচ্চ পাদো ঝাযি. অপরো ৰম্মিকে পসারেসি, সো আসীৰিসেন দট্ঠো. অপরো চীৰরকুটিদণ্ডকে পসারেসি, তং মণিসপ্পো ডংসি. তস্মা এৰরূপে অসপ্পাযে অপসারেত্ৰা সপ্পাযে পসারেতব্বং. ইদমেত্থ সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং.
গোচরসম্পজঞ্ঞং পন মহাথেরৰত্থুনা দীপেতব্বং – মহাথেরো কির দিৰাট্ঠানে নিসিন্নো অন্তেৰাসিকেহি সদ্ধিং কথযমানো সহসা হত্থং সমিঞ্জিত্ৰা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা সণিকং সমিঞ্জেসি. তং অন্তেৰাসিকা পুচ্ছিংসু – ‘‘কস্মা, ভন্তে, সহসা হত্থং সমিঞ্জিত্ৰা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা সণিকং সমিঞ্জিত্থা’’তি. যতো পট্ঠাযাহং, আৰুসো, কম্মট্ঠানং মনসিকাতুং আরদ্ধো, ন মে কম্মট্ঠানং মুঞ্চিত্ৰা হত্থো সমিঞ্জিতপুব্বো, ইদানি পন তুম্হেহি সদ্ধিং কথযমানেন কম্মট্ঠানং মুঞ্চিত্ৰা সমিঞ্জিতো, তস্মা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা সমিঞ্জেসিন্তি. সাধু, ভন্তে, ভিক্খুনা নাম এৰরূপেন ভৰিতব্বন্তি. এৰমেত্থাপি কম্মট্ঠানাৰিজহনমেৰ গোচরসম্পজঞ্ঞন্তি ৰেদিতব্বং.
অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি সমিঞ্জন্তো ৰা পসারেন্তো ৰা নত্থি, ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেন পন সুত্তাকড্ঢনৰসেন দারুযন্তস্স হত্থপাদলল়নং ৰিয সমিঞ্জনপসারণং হোতীতি পরিজাননং পনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি ৰেদিতব্বং.
সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণেতি এত্থ সঙ্ঘাটিচীৰরানং নিৰাসনপারুপনৰসেন, পত্তস্স ভিক্খাপটিগ্গহণাদিৰসেন পরিভোগো ধারণং নাম. তত্থ সঙ্ঘাটিচীৰরধারণে তাৰ নিৰাসেত্ৰা পারুপিত্ৰা চ পিণ্ডায চরতো আমিসলাভো, ‘‘সীতস্স পটিঘাতাযা’’তিআদিনা নযেন ভগৰতা ৰুত্তপ্পকারোযেৰ চ অত্থো অত্থো নাম. তস্স ৰসেন সাত্থকসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
উণ্হপকতিকস্স পন দুব্বলস্স চ চীৰরং সুখুমং সপ্পাযং, সীতালুকস্স ঘনং দুপট্টং. ৰিপরীতং অসপ্পাযং. যস্স কস্সচি জিণ্ণং অসপ্পাযমেৰ. অগ্গল়াদিদানেন হিস্স তং পলিবোধকরং হোতি. তথা পট্টুণ্ণদুকূলাদিভেদং লোভনীযচীৰরং. তাদিসঞ্হি অরঞ্ঞে এককস্স নিৰাসন্তরাযকরং, জীৰিতন্তরাযকরঞ্চাপি হোতি. নিপ্পরিযাযেন পন যং নিমিত্তকম্মাদিমিচ্ছাজীৰৰসেন উপ্পন্নং, যঞ্চস্স সেৰমানস্স অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, তং অসপ্পাযং. ৰিপরীতং সপ্পাযং, তস্স ৰসেনেত্থ সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেনেৰ চ গোচরসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি চীৰরং পারুপন্তো নত্থি, ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ পন চীৰরপারুপনং হোতি. তত্থ চীৰরম্পি অচেতনং, কাযোপি অচেতনো. চীৰরং ন জানাতি ‘‘মযা কাযো পারুপিতো’’তি. কাযোপি ন জানাতি ‘‘অহং চীৰরেন পারুপিতো’’তি. ধাতুযোৰ ধাতুসমূহং পটিচ্ছাদেন্তি পটপিলোতিকায পোত্থকরূপপটিচ্ছাদনে ৰিয. তস্মা নেৰ সুন্দরং চীৰরং লভিত্ৰা সোমনস্সং কাতব্বং, ন অসুন্দরং লভিত্ৰা দোমনস্সং. নাগৰম্মিকচেতিযরুক্খাদীসু হি কেচি মালাগন্ধধূমৰত্থাদীহি সক্কারং করোন্তি, কেচি গূথমুত্তকদ্দমদণ্ডসত্থপহারাদীহি অসক্কারং. ন তেহি নাগৰম্মিকরুক্খাদযো সোমনস্সং ৰা করোন্তি দোমনস্সং ৰা. এৰমেৰং নেৰ সুন্দরং চীৰরং লভিত্ৰা সোমনস্সং কাতব্বং, ন অসুন্দরং লভিত্ৰা দোমনস্সন্তি এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
পত্তধারণেপি পত্তং সহসাৰ অগ্গহেত্ৰা – ‘‘ইমং গহেত্ৰা পিণ্ডায চরমানো ভিক্খং লভিস্সামী’’তি এৰং পত্তগ্গহণপচ্চযা পটিলভিতব্বঅত্থৰসেন সাত্থকসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং. কিসদুব্বলসরীরস্স পন গরুপত্তো অসপ্পাযো. যস্স কস্সচি চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহতো দুব্বিসোধনীযো অসপ্পাযোৰ. দুদ্ধোতপত্তো হি ন ৰট্টতি, তং ধোৰন্তস্সেৰ চস্স পলিবোধো হোতি. মণিৰণ্ণপত্তো পন লোভনীযো চীৰরে ৰুত্তনযেনেৰ অসপ্পাযো. নিমিত্তকম্মাদিৰসেন লদ্ধো, পন যঞ্চস্স সেৰমানস্স অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, অযং একন্তঅসপ্পাযোৰ. ৰিপরীতো সপ্পাযো. তস্স ৰসেনেত্থ সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেনেৰ চ গোচরসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি পত্তং গণ্হন্তো নত্থি, ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ পত্তগ্গহণং নাম হোতি. তত্থ পত্তোপি অচেতনো, হত্থাপি অচেতনা. পত্তো ন জানাতি ‘‘অহং হত্থেহি গহিতো’’তি. হত্থাপি ন জানন্তি ‘‘পত্তো অম্হেহি গহিতো’’তি. ধাতুযোৰ ধাতুসমূহং গণ্হন্তি, সণ্ডাসেন অগ্গিৰণ্ণপত্তগ্গহণে ৰিযাতি এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অপিচ যথা ছিন্নহত্থপাদে ৰণমুখেহি পগ্ঘরিতপুব্বলোহিতকিমিকুলে নীলমক্খিকসম্পরিকিণ্ণে অনাথসালায অনাথমনুস্সে দিস্ৰা দযালুকা পুরিসা তেসং ৰণপট্টচোল়কানি চেৰ কপালাদীহি ভেসজ্জানি চ উপনামেন্তি. তত্থ চোল়কানিপি কেসঞ্চি সণ্হানি, কেসঞ্চি থূলানি পাপুণন্তি, ভেসজ্জকপালানিপি কেসঞ্চি সুসণ্ঠানানি, কেসঞ্চি দুস্সণ্ঠানানি পাপুণন্তি, ন তে তত্থ সুমনা ৰা দুম্মনা ৰা হোন্তি. ৰণপটিচ্ছাদনমত্তেনেৰ হি চোল়কেন ভেসজ্জপটিগ্গহমত্তেনেৰ চ কপালকেন তেসং অত্থো. এৰমেৰ যো ভিক্খু ৰণচোল়কং ৰিয চীৰরং, ভেসজ্জকপালকং ৰিয চ পত্তং, কপালে ভেসজ্জমিৰ চ পত্তে লদ্ধভিক্খং সল্লক্খেতি. অযং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণে অসম্মোহসম্পজঞ্ঞেন উত্তমসম্পজানকারীতি ৰেদিতব্বো.
অসিতাদীসু অসিতেতি পিণ্ডপাতভোজনে. পীতেতি যাগুআদিপানে. খাযিতেতি পিট্ঠখজ্জকাদিখাদনে. সাযিতেতি মধুফাণিতাদিসাযনে. তত্থ ‘‘নেৰ দৰাযা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো অট্ঠৰিধোপি অত্থো অত্থো নাম, তস্স ৰসেন সাত্থকসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
লূখপণীততিত্তমধুরাদীসু পন যেন ভোজনেন যস্স অফাসু হোতি, তং তস্স অসপ্পাযং. যং পন নিমিত্তকম্মাদিৰসেন পটিলদ্ধং, যঞ্চস্স ভুঞ্জতো অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, তং একন্তঅসপ্পাযমেৰ. ৰিপরীতং সপ্পাযং. তস্স ৰসেনেত্থ সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেনেৰ চ গোচরসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি ভুঞ্জকো নত্থি, ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ পত্তপটিগ্গহণং নাম হোতি, চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ হত্থস্স পত্তে ওতারণং নাম হোতি, চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ আলোপকরণং আলোপুদ্ধরণং মুখৰিৰরণঞ্চ হোতি. ন কোচি কুঞ্চিকায ন যন্তকেন হনুকট্ঠীনি ৰিৰরতি, চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ আলোপস্স মুখে ঠপনং উপরিদন্তানং মুসলকিচ্চসাধনং হেট্ঠাদন্তানং উদুক্খলকিচ্চসাধনং জিৰ্হায হত্থকিচ্চসাধনঞ্চ হোতি. ইতি নং তত্থ অগ্গজিৰ্হায তনুকখেল়ো, মূলজিৰ্হায বহলখেল়ো মক্খেতি. তং হেট্ঠাদন্তউদুক্খলে জিৰ্হাহত্থপরিৰত্তিতং খেল়উদকতেমিতং উপরিদন্তমুসলসঞ্চুণ্ণিতং কোচি কটচ্ছুনা ৰা দব্বিযা ৰা অন্তো পৰেসেন্তো নাম নত্থি, ৰাযোধাতুযাৰ পৰিসতি. পৰিট্ঠং পৰিট্ঠং কোচি পলালসন্থরং কত্ৰা ধারেন্তো নাম নত্থি, ৰাযোধাতুৰসেনেৰ তিট্ঠতি. ঠিতং ঠিতং কোচি উদ্ধনং কত্ৰা অগ্গিং জালেত্ৰা পচন্তো নাম নত্থি, তেজোধাতুযাৰ পচ্চতি. পক্কং পক্কং কোচি দণ্ডকেন ৰা যট্ঠিযা ৰা বহি নীহরকো নাম নত্থি, ৰাযোধাতুযেৰ নীহরতি. ইতি ৰাযোধাতু অতিহরতি চ ৰীতিহরতি চ ধারেতি চ পরিৰত্তেতি চ সঞ্চুণ্ণেতি চ ৰিসোসেতি চ নীহরতি চ; পথৰীধাতু ধারেতি চ পরিৰত্তেতি চ সঞ্চুণ্ণেতি চ ৰিসোসেতি চ; আপোধাতু সিনেহেতি চ অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতি; তেজোধাতু অন্তোপৰিট্ঠং পরিপাচেতি; আকাসধাতু অঞ্জসো হোতি; ৰিঞ্ঞাণধাতু তত্থ তত্থ সম্মাপযোগমন্ৰায আভুজতীতি এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অপিচ গমনতো, পরিযেসনতো, পরিভোগতো, আসযতো, নিধানতো, অপরিপক্কতো, পরিপক্কতো, ফলতো, নিস্সন্দতো, সম্মক্খনতোতি এৰং দসৰিধং পটিকূলভাৰং পচ্চৰেক্খণতোপেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং. ৰিত্থারকথা পনেত্থ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২৯৪ আদযো) আহারপটিকূলসঞ্ঞানিদ্দেসতো গহেতব্বা.
উচ্চারপস্সাৰকম্মেতি উচ্চারস্স চ পস্সাৰস্স চ করণে. তত্থ পত্তকালে উচ্চারপস্সাৰং অকরোন্তস্স সকলসরীরতো সেদা মুচ্চন্তি, অক্খীনি ভমন্তি, চিত্তং ন একগ্গং হোতি, অঞ্ঞে চ রোগা উপ্পজ্জন্তি. করোন্তস্স পন সব্বং তং ন হোতীতি অযমেত্থ অত্থো. তস্স ৰসেন সাত্থকসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং. অট্ঠানে উচ্চারপস্সাৰং করোন্তস্স পন আপত্তি হোতি, অযসো ৰড্ঢতি, জীৰিতন্তরাযোপি হোতি. পতিরূপে ঠানে করোন্তস্স সব্বং তং ন হোতীতি ইদমেত্থ সপ্পাযং. তস্স ৰসেন সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেন চ গোচরসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি উচ্চারপস্সাৰকম্মং করোন্তো নত্থি, চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ পন উচ্চারপস্সাৰকম্মং হোতি. যথা পন পক্কে গণ্ডে গণ্ডভেদেন পুব্বলোহিতং অকামতায নিক্খমতি, যথা চ অতিভরিতা উদকভাজনা উদকং অকামতায নিক্খমতি, এৰং পক্কাসযমুত্তৰত্থীসু সন্নিচিতা উচ্চারপস্সাৰা ৰাযুৰেগসমুপ্পীল়িতা অকামতাযপি নিক্খমন্তি. সো পনাযং এৰং নিক্খমন্তো উচ্চারপস্সাৰো নেৰ তস্স ভিক্খুনো অত্তনো হোতি ন পরস্স, কেৰলং সরীরনিস্সন্দোৰ হোতি. যথা কিং? যথা উদকতুম্বতো পুরাণউদকং ছড্ডেন্তস্স নেৰ তং অত্তনো হোতি ন পরেসং, কেৰলং পটিজগ্গনমত্তমেৰ হোতি. এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
গতাদীসু গতেতি গমনে. ঠিতেতি ঠানে. নিসিন্নেতি নিসজ্জায. সুত্তেতি সযনে. জাগরিতে তি জাগরণে. ভাসিতেতি কথনে. তুণ্হীভাৰেতি অকথনে. এত্থ চ যো চিরং গন্ত্ৰা ৰা চঙ্কমিত্ৰা ৰা অপরভাগে ঠিতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘‘চঙ্কমনকালে পৰত্তা রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি, অযং গতে সম্পজানকারী নাম.
যো সজ্ঝাযং ৰা করোন্তো পঞ্হং ৰা ৰিস্সজ্জেন্তো কম্মট্ঠানং ৰা মনসিকরোন্তো চিরং ঠত্ৰা অপরভাগে নিসিন্নো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘‘ঠিতকালে পৰত্তা রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি, অযং ঠিতে সম্পজানকারী নাম.
যো সজ্ঝাযাদিকরণৰসেনেৰ চিরং নিসীদিত্ৰা অপরভাগে নিপন্নো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘নিসিন্নকালে পৰত্তা রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি, অযং নিসিন্নে সম্পজানকারী নাম.
যো পন নিপন্নকোৰ সজ্ঝাযং করোন্তো কম্মট্ঠানং ৰা মনসিকরোন্তো নিদ্দং ওক্কমিত্ৰা অপরভাগে উট্ঠায ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘সযনকালে পৰত্তা রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি, অযং সুত্তে চ জাগরিতে চ সম্পজানকারী নাম. কিরিযমযচিত্তানঞ্হি অপ্পৰত্তং সুত্তং নাম, পৰত্তং জাগরিতং নামাতি.
যো পন ভাসমানো – ‘‘অযং সদ্দো নাম ওট্ঠে চ পটিচ্চ দন্তে চ জিৰ্হঞ্চ তালুঞ্চ পটিচ্চ চিত্তস্স চ তদনুরূপং পযোগং পটিচ্চ জাযতী’’তি সতো সম্পজানো ভাসতি, চিরং ৰা পন কালং সজ্ঝাযং কত্ৰা ধম্মং ৰা কথেত্ৰা কম্মট্ঠানং ৰা পরিৰত্তেত্ৰা পঞ্হং ৰা ৰিস্সজ্জেত্ৰা অপরভাগে তুণ্হীভূতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘‘ভাসিতকালে উপ্পন্না রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি অযং ভাসিতে সম্পজানকারী নাম.
যো তুণ্হীভূতো চিরং ধম্মং ৰা কম্মট্ঠানং ৰা মনসিকত্ৰা অপরভাগে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘তুণ্হীভূতকালে পৰত্তা রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি. উপাদারূপপৰত্তিযা সতি ভাসতি নাম, অসতি তুণ্হী ভৰতি নামাতি, অযং তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী নামাতি. এৰমেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং তস্স ৰসেন সম্পজানকারিতা ৰেদিতব্বা. ইমস্মিং সুত্তে সতিপট্ঠানমিস্সকসম্পজঞ্ঞং পুব্বভাগং কথিতং.
৩. ভিক্খুসুত্তৰণ্ণনা
৩৬৯. ততিযে এৰমেৰ পনিধেকচ্চেতি সো কির ভিক্খু কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৰা ইতো চিতো চ আহিণ্ডতি, কাযৰিৰেকং নানুযুঞ্জতি. তেন নং ভগৰা নিগ্গণ্হন্তো এৰমাহ. তস্মাতি যস্মা সংখিত্তেন দেসনং যাচসি, তস্মা. দিট্ঠীতি কম্মস্সকতাদিট্ঠি.
৪. সালসুত্তৰণ্ণনা
৩৭০. চতুত্থে ধম্মৰিনযোতি ধম্মোতি ৰা ৰিনযোতি ৰা উভযমেতং সত্থুসাসনস্সেৰ নামং. সমাদপেতব্বাতি গণ্হাপেতব্বা. একোদিভূতাতি খণিকসমাধিনা একগ্গভূতা. সমাহিতা একগ্গচিত্তাতি উপচারপ্পনাৰসেন সম্মা ঠপিতচিত্তা চ একগ্গচিত্তা চ. ইমস্মিং সুত্তে নৰকভিক্খূহি চেৰ খীণাসৰেহি চ ভাৰিতসতিপট্ঠানা পুব্বভাগা, সত্তহি সেখেহি ভাৰিতা মিস্সকা.
৬. সকুণগ্ঘিসুত্তৰণ্ণনা
৩৭২. ছট্ঠে সকুণগ্ঘীতি সকুণং হনতীতি সকুণগ্ঘি, সেনস্সেতং অধিৰচনং. সহসা অজ্ঝপত্তাতি লোভসাহসেন পত্তা. অলক্খিকাতি নিস্সিরিকা. অপ্পপুঞ্ঞাতি পরিত্তপুঞ্ঞা. সচেজ্জ মযন্তি সচে অজ্জ মযং. নঙ্গলকট্ঠকরণন্তি নঙ্গলেন কসিকরণং, অধুনা কট্ঠং খেত্তট্ঠানন্তি অত্থো. লেড্ডুট্ঠানন্তি লেড্ডূনং ঠানং. সংৰদমানাতি সম্মা ৰদমানা, অত্তনো বলস্স সুট্ঠু ৰণ্ণং ৰদমানাতি অত্থো. মহন্তং লেড্ডুং অভিরুহিত্ৰাতি উদ্ধনসণ্ঠানেন ঠিতেসু তীসু লেড্ডূসু ‘‘ইতো সেনে আগচ্ছন্তে ইতো নিক্খমিস্সামি, ইতো আগচ্ছন্তে ইতো’’তি সল্লক্খেত্ৰা তেসু একং লেড্ডুং অভিরুহিত্ৰা অট্ঠাসি অৰদমানো. সন্নয্হাতি খুরপ্পং সন্নয্হমানো ৰিয সন্নয্হিত্ৰা সুট্ঠু ঠপেত্ৰা. বহুআগতো খো ম্যাযন্তি ‘‘ময্হং অত্থায অযং বহুতং ঠানং আগতো, অপ্পং অৰসিট্ঠং, ইদানি মং গণ্হিস্সতী’’তি ঞত্ৰা দারুগুল়ো ৰিয ৰিনিৰত্তিত্ৰা তস্সেৰ লেড্ডুস্স অন্তরে পচ্চুপাদি, পটিপন্নো পৰিট্ঠোতি অত্থো. উরং পচ্চতাল়েসীতি ‘‘একপ্পহারেনেৰ লাপস্স সীসং ছিন্দিত্ৰা গহেস্সামী’’তি পক্খন্দত্তা ৰেগং সন্ধারেতুং অসক্কোন্তো তস্মিং লেড্ডুস্মিং উরং পতাল়েসি. তাৰদেৰস্স হদযমংসং ফালিযিত্থ. অথ লাপো ‘‘দিট্ঠা ৰত সত্তুনো পিট্ঠী’’তি হট্ঠতুট্ঠো তস্স হদযে অপরাপরং চঙ্কমি.
৭. মক্কটসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৩. সত্তমে দুগ্গাতি দুগ্গমা. চারীতি সঞ্চারো. লেপং ওড্ডেন্তীতি ৰটরুক্খখীরাদীহি যোজেত্ৰা লেপং করোন্তি, তং মক্কটানং ধুৰগমনট্ঠানন্তি সল্লক্খেত্ৰা রুক্খসাখাদীসু ঠপেন্তি. পঞ্চোড্ডিতোতি পঞ্চসু ঠানেসু কাজদণ্ডকং পৰেসেত্ৰা গহেতব্বা কাজসিক্কা ৰিয ওড্ডিতো. থুনং সেতীতি থুনন্তো সযতি.
৮. সূদসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৪. অট্ঠমে সূদোতি ভত্তকারকো. নানচ্চযেহীতি নানাচযেহি, নানাৰিধেহীতি অত্থো. অযমেৰ ৰা পাঠো. অম্বিলগ্গেহীতি অম্বিলকোট্ঠাসেহি. এসেৰ নযো সব্বত্থ. অভিহরতীতি গহণত্থায হত্থং পসারেতি. বহুং গণ্হাতীতি একগ্গহণেন বহুং গণ্হন্তোপি পুনপ্পুনং গণ্হন্তোপি বহুং গণ্হতেৰ. অভিহারানন্তি সতং ৰা সহস্সং ৰা উক্খিপিত্ৰা অভিহটানং দাযানং. উপক্কিলেসাতি পঞ্চ নীৰরণা. নিমিত্তং ন উগ্গণ্হাতীতি ‘‘ইমং মে কম্মট্ঠানং অনুলোমং ৰা গোত্রভুং ৰা আহচ্চ ঠিত’’ন্তি ন জানাতি, অত্তনো চিত্তস্স নিমিত্তং গণ্হিতুং ন সক্কোতি. ইমস্মিং সুত্তে পুব্বভাগৰিপস্সনা সতিপট্ঠানাৰ কথিতা.
৯. গিলানসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৫. নৰমে বেল়ুৰগামকেতি ৰেসালিযা সমীপে এৰংনামকো পাদগামো অত্থি, তস্মিং. যথামিত্তন্তিআদীসু মিত্তাতি মিত্তাৰ. সন্দিট্ঠাতি তত্থ তত্থ সঙ্গম্ম দিট্ঠমত্তা নাতিদল়্হমিত্তা. সম্ভত্তাতি সুট্ঠু ভত্তা সিনেহৰন্তো দল়্হমিত্তা. যেসং যত্থ যত্থ এৰরূপা ভিক্খূ অত্থি, তে তত্থ তত্থ ৰস্সং উপেথাতি অত্থো. কস্মা এৰমাহ? তেসং ফাসুৰিহারত্থায. তেসং কির বেল়ুৰগামকে সেনাসনং নপ্পহোতি, ভিক্খাপি মন্দা. সমন্তা ৰেসালিযা পন বহূনি সেনাসনানি, ভিক্খাপি সুলভা. তস্মা এৰমাহ.
অথ কস্মা ‘‘যথাসুখং গচ্ছথা’’তি ন ৰিস্সজ্জেসি? তেসং অনুকম্পায. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘অহং দসমাসমত্তং ঠত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সামি. সচে ইমে দূরং গচ্ছিস্সন্তি, মং পরিনিব্বানকালে দট্ঠুং ন সক্খিস্সন্তি. অথ নেসং ‘সত্থা পরিনিব্বাযন্তো অম্হাকং সতিমত্তম্পি ন অদাসি. সচে জানেয্যাম, ন এৰং দূরে ৰসেয্যামা’তি ৰিপ্পটিসারো ভৰেয্য. ৰেসালিযা সমন্তা পন ৰস্সং ৰসন্তা মাসস্স অট্ঠ ৰারে আগন্ত্ৰা ধম্মং সুণিস্সন্তি, সুগতোৰাদং লভিস্সন্তী’’তি ন ৰিস্সজ্জেসি.
খরোতি ফরুসো. আবাধোতি ৰিসভাগরোগো. বাল়্হাতি বলৰতিযো. মারণন্তিকাতি মরণন্তং মরণসন্তিকং পাপনসমত্থা. সতো সম্পজানো অধিৰাসেসীতি সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অধিৰাসেসি. অৰিহঞ্ঞমানোতি ৰেদনানুৰত্তনৰসেন অপরাপরং পরিৰত্তনং অকরোন্তো অপীল়িযমানো অদুক্খিযমানো চ অধিৰাসেসি. অনামন্তেত্ৰাতি অজানাপেত্ৰা. অনপলোকেত্ৰাতি অজানাপেত্ৰাৰ ওৰাদানুসাসনিং অদত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ৰীরিযেনাতি পুব্বভাগৰীরিযেন চেৰ ফলসমাপত্তিৰীরিযেন চ. পটিপণামেত্ৰাতি ৰিক্খম্ভেত্ৰা. জীৰিতসঙ্খারন্তি এত্থ জীৰিতম্পি জীৰিতসঙ্খারো. যেন জীৰিতং সঙ্খরীযতি ছিজ্জমানং ঘটেত্ৰা ঠপীযতি, সো ফলসমাপত্তিধম্মোপি জীৰিতসঙ্খারো. সো ইধ অধিপ্পেতো. অধিট্ঠাযাতি অধিট্ঠহিত্ৰা পৰত্তেত্ৰা জীৰিতঠপনসমত্থং ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জেয্যন্তি অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো.
কিং পন ভগৰা ইতো পুব্বে ফলসমাপত্তিং ন সমাপজ্জতীতি? সমাপজ্জতি. সা পন খণিকসমাপত্তি. খণিকসমাপত্তি চ অন্তোসমাপত্তিযংযেৰ ৰেদনং ৰিক্খম্ভেতি, সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতমত্তস্স কট্ঠপাতেন ৰা কঠলপাতেন ৰা ছিন্নসেৰালো ৰিয উদকং, পুন সরীরং ৰেদনা অজ্ঝোত্থরতি. যা পন রূপসত্তকং অরূপসত্তকঞ্চ নিগ্গুম্বং নিজ্জটং কত্ৰা মহাৰিপস্সনাৰসেন সমাপন্না সমাপত্তি, সা সুট্ঠু ৰিক্খম্ভেতি. যথা নাম পুরিসেন পোক্খরণিং ওগাহেত্ৰা হত্থেহি চ পাদেহি চ সুট্ঠু অপব্যুল়্হসেৰালো চিরেন উদকং ওত্থরতি, এৰমেৰ ততো ৰুট্ঠিতস্স চিরেন ৰেদনা উপ্পজ্জতি. ইতি ভগৰা তংদিৰসং মহাবোধিপল্লঙ্কে অভিনৰং ৰিপস্সনং পট্ঠপেন্তো ৰিয রূপসত্তকং অরূপসত্তকঞ্চ নিগ্গুম্বং নিজ্জটং কত্ৰা চুদ্দসহাকারেহি সন্নেত্ৰা মহাৰিপস্সনায ৰেদনং ৰিক্খম্ভেত্ৰা ‘‘দসমাসে মা উপ্পজ্জিত্থা’’তি সমাপত্তিং সমাপজ্জি, সমাপত্তিৰিক্খম্ভিতা ৰেদনা দস মাসে ন উপ্পজ্জিযেৰ.
গিলানা ৰুট্ঠিতোতি গিলানো হুত্ৰা পুন ৰুট্ঠিতো. মধুরকজাতো ৰিযাতি সঞ্জাতগরুভাৰো সঞ্জাতথদ্ধভাৰো সূলে উত্তাসিতপুরিসো ৰিয. ন পক্খাযন্তীতি ন পকাসন্তি, নানাকারতো ন উপট্ঠহন্তি. ধম্মাপি মং নপ্পটিভন্তীতি সতিপট্ঠানধম্মা ময্হং পাকটা ন হোন্তীতি দীপেতি. তন্তিধম্মা পন থেরস্স সুপ্পগুণা. ন উদাহরতীতি পচ্ছিমওৰাদং ন দেতি, তং সন্ধায ৰদতি.
অনন্তরং অবাহিরন্তি ধম্মৰসেন ৰা পুগ্গলৰসেন ৰা উভযং অকত্ৰা. ‘‘এত্তকং ধম্মং পরস্স ন দেসেস্সামী’’তি হি চিন্তেন্তো ধম্মং অব্ভন্তরং করোতি নাম, ‘‘এত্তকং পরস্স দেসেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো বাহিরং করোতি নাম. ‘‘ইমস্স পুগ্গলস্স দেসেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো পন পুগ্গলং অব্ভন্তরং করোতি নাম, ‘‘ইমস্স ন দেসেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো পুগ্গলং বাহিরং করোতি নাম. এৰং অকত্ৰা দেসিতোতি অত্থো. আচরিযমুট্ঠীতি যথা বাহিরকানং আচরিযমুট্ঠি নাম হোতি, দহরকালে কস্সচি অকথেত্ৰা পচ্ছিমকালে মরণমঞ্চে নিপন্না পিযমনাপস্স অন্তেৰাসিকস্স কথেন্তি, এৰং তথাগতস্স ‘‘ইদং মহল্লককালে পচ্ছিমঠানে কথেস্সামী’’তি মুট্ঠিং কত্ৰা পরিহরিত্ৰা ঠপিতং কিঞ্চি নত্থীতি দস্সেতি.
অহং ভিক্খুসঙ্ঘন্তি অহমেৰ ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামীতি ৰা, মমুদ্দেসিকোতি অহং উদ্দিসিতব্বট্ঠেন উদ্দেসো অস্সাতি মমুদ্দেসিকো, মমেৰ উদ্দিস্সিত্ৰা মং পচ্চাসীসমানো ভিক্খুসঙ্ঘো হোতু মম অচ্চযেন মা ৰা অহোসি, যং ৰা তং ৰা হোতূতি ইতি ৰা পন যস্স অস্সাতি অত্থো. ন এৰং হোতীতি বোধিপল্লঙ্কেযেৰ ইস্সামচ্ছেরানং ৰিগতত্তা এৰং ন হোতি. স কিন্তি সো কিং. আসীতিকোতি অসীতিসংৰচ্ছরিকো, ইদং পচ্ছিমৰযং অনুপ্পত্তভাৰদীপনত্থং ৰুত্তং. ৰেঠমিস্সকেনাতি বাহবন্ধচক্কবন্ধাদিনা পটিসঙ্খরণেন ৰেঠমিস্সকেন. মঞ্ঞেতি জরসকটং ৰিয ৰেঠমিস্সকেন মঞ্ঞে যাপেতি, অরহত্তফলৰেঠনেন চতুইরিযাপথকপ্পনং তথাগতস্স হোতীতি দস্সেতি.
ইদানি তমত্থং পকাসেন্তো যস্মিং আনন্দ সমযেতিআদিমাহ. তত্থ সব্বনিমিত্তানন্তি রূপনিমিত্তাদীনং. একচ্চানং ৰেদনানন্তি লোকিযানং ৰেদনানং. তস্মাতিহানন্দাতি যস্মা ইমিনা ফলসমাপত্তিৰিহারেন ফাসু হোতি, তস্মা তুম্হেপি তদত্থায এৰং ৰিহরথাতি দস্সেতি. অত্তদীপাতি মহাসমুদ্দগতা দীপং ৰিয অত্তানং দীপং পতিট্ঠং কত্ৰা ৰিহরথ. অত্তসরণাতি অত্তগতিকাৰ হোথ, মা অঞ্ঞগতিকা. ধম্মদীপধম্মসরণপদেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ ধম্মোতি নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো ৰেদিতব্বো. তমতগ্গেতি তমঅগ্গে, মজ্ঝে ত-কারো পদসন্ধিৰসেন ৰুত্তো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইমে অগ্গতমাতি তমতগ্গাতি. এৰং সব্বং তমসোতং ছিন্দিত্ৰা অতিৰিয অগ্গে উত্তমভাৰে এতে, আনন্দ, মম ভিক্খূ ভৰিস্সন্তি, তেসং অগ্গে ভৰিস্সন্তি. যে কেচি সিক্খাকামা, সব্বেসং তেসং চতুসতিপট্ঠানগোচরাৰ ভিক্খূ অগ্গে ভৰিস্সন্তীতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং গণ্হীতি.
১০. ভিক্খুনুপস্সযসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৬. দসমে তেনুপসঙ্কমীতি তস্মিং উপস্সযে কম্মট্ঠানকম্মিকা ভিক্খুনিযো অত্থি, তাসং উস্সুক্কাপেত্ৰা কম্মট্ঠানং কথেস্সামীতি উপসঙ্কমি. উল়ারং পুব্বেনাপরং ৰিসেসন্তি পুব্বৰিসেসতো অপরং উল়ারৰিসেসং. তত্থ মহাভূতপরিগ্গহো পুব্বৰিসেসো, উপাদারূপপরিগ্গহো অপরৰিসেসো নাম. তথা সকলরূপপরিগ্গহো পুব্বৰিসেসো, অরূপপরিগ্গহো অপরৰিসেসো নাম. রূপারূপপরিগ্গহো পুব্বৰিসেসো, পচ্চযপরিগ্গহো অপরৰিসেসো নাম সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনং পুব্বৰিসেসো, তিলক্খণারোপনং অপরৰিসেসো নাম. এৰং পুব্বেনাপরং উল়ারৰিসেসং জানাতীতি অত্থো.
কাযারম্মণোতি যং কাযং অনুপস্সতি, তমেৰ আরম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জতি কিলেসপরিল়াহো. বহিদ্ধা ৰা চিত্তং ৰিক্খিপতীতি বহিদ্ধা ৰা পুথুত্তারম্মণে চিত্তুপ্পাদো ৰিক্খিপতি. কিস্মিঞ্চিদেৰ পসাদনীযে নিমিত্তে চিত্তং পণিদহিতব্বন্তি এৰং কিলেসপরিল়াহে চ লীনত্তে চ বহিদ্ধাৰিক্খেপে চ উপ্পন্নে কিলেসানুরঞ্জিতেন ন ৰত্তিতব্বং, কিস্মিঞ্চিদেৰ পসাদনীযে পসাদাৰহে বুদ্ধাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং ঠানে কম্মট্ঠানচিত্তং ঠপেতব্বং. চিত্তং সমাধিযতীতি আরম্মণে সম্মা আধিযতি সুট্ঠু ঠপিতং ঠপিযতি. পটিসংহরামীতি পসাদনীযট্ঠানতো পটিসংহরামি, মূলকম্মট্ঠানাভিমুখংযেৰ নং করোমীতি অত্থো. সো পটিসংহরতি চেৰাতি মূলকম্মট্ঠানাভিমুখঞ্চ পেসেতি. ন চ ৰিতক্কেতি ন চ ৰিচারেতীতি কিলেসৰিতক্কং ন ৰিতক্কেতি, কিলেসৰিচারং ন ৰিচারেতি. অৰিতক্কোম্হি অৰিচারোতি কিলেসৰিতক্কৰিচারেহি অৰিতক্কাৰিচারো. অজ্ঝত্তং সতিমা সুখমস্মীতি গোচরজ্ঝত্তে পৰত্তায সতিযা ‘‘সতিমাহমস্মি সুখিতো চা’’তি পজানাতি.
এৰং খো, আনন্দ, পণিধায ভাৰনা হোতীতি এৰং, আনন্দ, ঠপেত্ৰা ভাৰনা হোতি. ইমস্স হি ভিক্খুনো যথা নাম পুরিসস্স মহন্তং উচ্ছুভারং উক্খিপিত্ৰা যন্তসালং নেন্তস্স কিলন্তকিলন্তকালে ভূমিযং ঠপেত্ৰা উচ্ছুখণ্ডং খাদিত্ৰা পুন উক্খিপিত্ৰা গমনং হোতি; এৰমেৰ অরহত্তং পাপুণিতুং উগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স কাযপরিল়াহাদীসু উপ্পন্নেসু তং কম্মট্ঠানং ঠপেত্ৰা বুদ্ধগুণাদিঅনুস্সরণেন চিত্তং পসাদেত্ৰা কম্মনিযং কত্ৰা ভাৰনা পৰত্তা, তস্মা ‘‘পণিধায ভাৰনা হোতী’’তি ৰুত্তং. তস্স পন পুরিসস্স উচ্ছুভারং যন্তসালং নেত্ৰা পীল়েত্ৰা রসপানং ৰিয ইমস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেত্ৰা অরহত্তং পত্তস্স ফলসমাপত্তিসুখানুভৰনং ৰেদিতব্বং.
বহিদ্ধাতি মূলকম্মট্ঠানং পহায বহি অঞ্ঞস্মিং আরম্মণে. অপ্পণিধাযাতি অট্ঠপেত্ৰা. অথ পচ্ছা পুরে অসংখিত্তং ৰিমুত্তং অপ্পণিহিতন্তি পজানাতীতি এত্থ কম্মট্ঠানৰসেন ৰা সরীরৰসেন ৰা দেসনাৰসেন ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো.
তত্থ কম্মট্ঠানে তাৰ কম্মট্ঠানস্স অভিনিৰেসো পুরে নাম, অরহত্তং পচ্ছা নাম. তত্থ যো ভিক্খু মূলকম্মট্ঠানং গহেত্ৰা কিলেসপরিল়াহস্স ৰা লীনত্তস্স ৰা বহিদ্ধাৰিক্খেপস্স ৰা উপ্পজ্জিতুং ওকাসং অদেন্তো সুদন্তগোণে যোজেত্ৰা সারেন্তো ৰিয চতুরস্সচ্ছিদ্দে সুতচ্ছিতং চতুরস্সঘটিকং পক্খিপন্তো ৰিয ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অতিট্ঠন্তো অলগ্গন্তো অরহত্তং পাপুণাতি, সো পুরেসঙ্খাতস্স কম্মট্ঠানাভিনিৰেসস্স পচ্ছাসঙ্খাতস্স অরহত্তস্স চ ৰসেন পচ্ছা পুরে অসংখিত্তং ৰিমুত্তং অপ্পণিহিতন্তি পজানাতি নাম.
সরীরে পন পাদঙ্গুলীনং অগ্গপব্বানি পুরে নাম, সীসকটাহং পচ্ছা নাম. তত্থ যো ভিক্খু পাদঙ্গুলীনং অগ্গপব্বঅট্ঠিকেসু অভিনিৰিসিত্ৰা ব্যাভঙ্গিযা যৰকলাপং মোচেন্তো ৰিয ৰণ্ণসণ্ঠানদিসোকাসপরিচ্ছেদৰসেন অট্ঠীনি পরিগ্গণ্হন্তো অন্তরা কিলেসপরিল়াহাদীনং উপ্পত্তিং ৰারেত্ৰা যাৰ সীসকটাহা ভাৰনং পাপেতি, সো পুরেসঙ্খাতানং অগ্গপাদঙ্গুলিপব্বানং পচ্ছাসঙ্খাতস্স সীসকটাহস্স চ ৰসেন পচ্ছা পুরে অসংখিত্তং ৰিমুত্তং অপ্পণিহিতন্তি পজানাতি নাম.
দেসনাযপি দ্ৰত্তিংসাকারদেসনায কেসা পুরে নাম, মত্থলুঙ্গং পচ্ছা নাম. তত্থ যো ভিক্খু কেসেসু অভিনিৰিসিত্ৰা ৰণ্ণসণ্ঠানদিসোকাসৰসেন কেসাদযো পরিগ্গণ্হন্তো অন্তরা কিলেসপরিল়াহাদীনং উপ্পত্তিং ৰারেত্ৰা যাৰ মত্থলুঙ্গা ভাৰনং পাপেতি. সো পুরেসঙ্খাতানং কেসানং পচ্ছাসঙ্খাতস্স মত্থলুঙ্গস্স চ ৰসেন পচ্ছা পুরে অসংখিত্তং ৰিমুত্তং অপ্পণিহিতন্তি পজানাতি নাম.
এৰং খো, আনন্দ, অপ্পণিধায ভাৰনা হোতীতি এৰং, আনন্দ, অট্ঠপেত্ৰা ভাৰনা হোতি. ইমস্স হি ভিক্খুনো যথা নাম পুরিসস্স গুল়ভারং লভিত্ৰা অত্তনো গামং অতিহরন্তস্স অন্তরা অট্ঠপেত্ৰাৰ উচ্চঙ্গে পক্খিত্তানি গুল়খণ্ডাদীনি খাদনীযানি খাদন্তস্স অত্তনো গামেযেৰ ওতরণং হোতি, এৰমেৰ অরহত্তং পাপুণিতুং আরদ্ধভাৰনস্স কাযপরিল়াহাদীনং উপ্পত্তিং ৰারেত্ৰা কম্মট্ঠানভাৰনা পৰত্তা, তস্মা ‘‘অপ্পণিধায ভাৰনা’’তি ৰুত্তা. তস্স পন পুরিসস্স তং গুল়ভারং অত্তনো গামং নেত্ৰা ঞাতীহি সদ্ধিং পরিভোগো ৰিয ইমস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেত্ৰা অরহত্তং পত্তস্স ফলসমাপত্তিসুখানুভৰনং ৰেদিতব্বং. ইমস্মিং সুত্তে পুব্বভাগৰিপস্সনা কথিতা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
অম্বপালিৰগ্গো পঠমো.
২. নালন্দৰগ্গো
২. নালন্দসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৮. দুতিযৰগ্গস্স দুতিযে নালন্দাযন্তি নালন্দাতি এৰংনামকে নগরে, তং নগরং গোচরগামং কত্ৰা. পাৰারিকম্বৰনেতি দুস্সপাৰারিকসেট্ঠিনো অম্বৰনে. তং কির তস্স উয্যানং অহোসি. সো ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা ভগৰতি পসন্নো তস্মিং উয্যানে কুটিলেণমণ্ডপাদিপটিমণ্ডিতং ভগৰতো ৰিহারং কত্ৰা নিয্যাতেসি. সো ৰিহারো জীৰকম্বৰনং ৰিয পাৰারিকম্বৰনন্ত্ৰেৰ সঙ্খং গতো. তস্মিং পাৰারিকম্বৰনে ৰিহরতীতি অত্থো.
এৰংপসন্নোতি এৰং উপ্পন্নসদ্ধো, এৰং সদ্দহামীতি অত্থো. ভিয্যোভিঞ্ঞতরোতি ভিয্যতরো অভিঞ্ঞাতো ভিয্যতরাভিয্যো ৰা, উত্তরিতরঞাণোতি অত্থো. সম্বোধিযন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে অরহত্তমগ্গঞাণে ৰা অরহত্তমগ্গেনেৰ হি বুদ্ধগুণা নিপ্পদেসা গহিতা হোন্তি, দ্ৰেপি অগ্গসাৰকা অরহত্তমগ্গেনেৰ সাৰকপারমীঞাণং পটিলভন্তি, পচ্চেকবুদ্ধা পচ্চেকবোধিঞাণং, বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চেৰ সকলে চ বুদ্ধগুণে. সব্বম্পি নেসং অরহত্তমগ্গেনেৰ ইজ্ঝতি. তস্মা অরহত্তমগ্গঞাণং সম্বোধি নাম হোতি. তেন উত্তরিতরো চ ভগৰতা নত্থি. তেনাহ ‘‘ভগৰতা ভিয্যোভিঞ্ঞতরো, যদিদং সম্বোধিয’’ন্তি.
উল়ারাতি সেট্ঠা. অযঞ্হি উল়ারসদ্দো ‘‘উল়ারানি খাদনীযানি খাদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৬৬) মধুরে আগচ্ছতি. ‘‘উল়ারায খলু ভৰং ৰচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮৮) সেট্ঠে. ‘‘অপ্পমাণো উল়ারো ওভাসো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩২; ম. নি. ৩.২০১) ৰিপুলে. স্ৰাযমিধ সেট্ঠে আগতো. তেন ৰুত্তং ‘‘উল়ারাতি সেট্ঠা’’তি. আসভীতি উসভস্স ৰাচাসদিসী অচলা অসম্পৰেধী. একংসো গহিতোতি অনুস্সৰেন ৰা আচরিযপরম্পরায ৰা ইতিকিরায ৰা পিটকসম্পদানেন ৰা আকারপরিৰিতক্কেন ৰা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা ৰা তক্কহেতু ৰা নযহেতু ৰা অকথেত্ৰা পচ্চক্খতো ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ৰিয একংসো গহিতো, সন্নিট্ঠানকথাৰ কথিতাতি অত্থো. সীহনাদোতি সেট্ঠনাদো, ৰনে উন্নাদযন্তেন সীহেন ৰিয উত্তমনাদো নদিতোতি অত্থো.
কিং নু তে সারিপুত্তাতি ইমং দেসনং কস্মা আরভি? অনুযোগদাপনত্থং. একচ্চো হি সীহনাদং নদিত্ৰা অত্তনো সীহনাদে অনুযোগং দাতুং ন সক্কোতি, নিঘংসনং ন খমতি, সিলেসে পতিতমক্কটো ৰিয হোতি. যথা ধমমানং অপরিসুদ্ধং লোহং ঝাযিত্ৰা অঙ্গারো হোতি, এৰং ঝামঙ্গারো ৰিয হোতি. একো সীহনাদে অনুযোগং দাপিযমানো দাতুং সক্কোতি, নিঘংসনং খমতি, ধমমানং নিদ্দোসজাতরূপং ৰিয অধিকতরং সোভতি, তাদিসো থেরো. তেন নং ভগৰা ‘‘অনুযোগক্খমো অয’’ন্তি ঞত্ৰা সীহনাদে অনুযোগদাপনত্থং ইমং দেসনং আরভি.
তত্থ সব্বে তেতি সব্বে তে তযা. এৰংসীলাতি মগ্গসীলেন ফলসীলেন লোকিযলোকুত্তরসীলেন এৰংসীলা. এৰংধম্মাতি এত্থ সমাধিপক্খা ধম্মা অধিপ্পেতা, মগ্গসমাধিনা ফলসমাধিনা লোকিযলোকুত্তরেন সমাধিনা এৰংসমাধীতি অত্থো. এৰংপঞ্ঞাতি মগ্গপঞ্ঞাদিৰসেনেৰ এৰংপঞ্ঞা. এৰংৰিহারিনোতি এত্থ পন হেট্ঠা সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৰিহারো গহিতোপি পুন কস্মা গহিতমেৰ গণ্হতীতি চে. থেরেন ইদং গহিতমেৰ. ইদঞ্হি নিরোধসমাপত্তিদীপনত্থং ৰুত্তং. তস্মা এৰং নিরোধসমাপত্তিৰিহারিনো তে ভগৰন্তো অহেসুন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
এৰংৰিমুত্তাতি এত্থ ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তি, তদঙ্গৰিমুত্তি, সমুচ্ছেদৰিমুত্তি, পটিপস্সদ্ধিৰিমুত্তি, নিস্সরণৰিমুত্তীতি পঞ্চৰিধা ৰিমুত্তি. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো সযং ৰিক্খম্ভিতেহি নীৰরণাদীহি ৰিমুত্তত্তা ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. অনিচ্চানুপস্সনাদিকা সত্ত অনুপস্সনা সযং তস্স তস্স পচ্চনীকৰসেন পরিচ্চত্তাহি নিচ্চসঞ্ঞাদীহি ৰিমুত্তত্তা তদঙ্গৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তারো অরিযমগ্গা সযং সমুচ্ছিন্নেহি কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা সমুচ্ছেদৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তারি সামঞ্ঞফলানি মগ্গানুভাৰেন কিলেসানং পটিপস্সদ্ধন্তে উপ্পন্নত্তা পটিপস্সদ্ধিৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. নিব্বানং সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অপগতত্তা দূরে ঠিতত্তা নিস্সরণৰিমুত্তীতি সঙ্খং গতং. ইতি ইমাসং পঞ্চন্নং ৰিমুত্তীনং ৰসেন এৰং ৰিমুত্তাতি এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
কিং পন তে সারিপুত্ত যে তে ভৰিস্সন্তীতি অতীতা তাৰ নিরুদ্ধা অপণ্ণত্তিকভাৰং গতা দীপসিখা ৰিয নিব্বুতা, এৰং নিরুদ্ধে অপণ্ণত্তিকভাৰং গতে ত্ৰং কথং জানিস্সসি, অনাগতবুদ্ধানং পন গুণা কিং তযা অত্তনো চিত্তেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰিদিতাতি পুচ্ছন্তো এৰমাহ.
কিং পন ত্যাহং সারিপুত্ত এতরহীতি অনাগতাপি বুদ্ধা অজাতা অনিব্বত্তা অনুপ্পন্না, তে কথং জানিস্সসি. তেসঞ্হি জাননং অপদে আকাসে পদদস্সনং ৰিয হোতি. ইদানি মযা সদ্ধিং একৰিহারে ৰসসি, একতো ভিক্খায চরসি, ধম্মদেসনাকালে দক্খিণপস্সে নিসীদসি, কিং পন ময্হং গুণা অত্তনো চেতসা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰিদিতা তযাতি অনুযুঞ্জন্তো এৰমাহ. থেরো পন পুচ্ছিতপুচ্ছিতে ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি পটিক্খিপতি.
থেরস্স চ ৰিদিতম্পি অত্থি, অৰিদিতম্পি. কিং সো অত্তনো ৰিদিতট্ঠানে পটিক্খেপং করোতি, অৰিদিতট্ঠানেতি? ৰিদিতট্ঠানে ন করোতি, অৰিদিতট্ঠানেযেৰ করোতি. থেরো কির অনুযোগে আরদ্ধে এৰং অঞ্ঞাসি ‘‘নাযং অনুযোগো সাৰকপারমীঞাণে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে পন অযং অনুযোগো’’তি অত্তনো সাৰকপারমীঞাণে পটিক্খেপং অকত্ৰাৰ অৰিদিতট্ঠানে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে পটিক্খেপং করোতি. তেন ইদম্পি দীপেতি – ভগৰা ময্হং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং বুদ্ধানং সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিকারণজাননসমত্থং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং নত্থীতি.
এত্থাতি এতেসু অতীতাদিভেদেসু বুদ্ধেসু. অথ কিঞ্চরহীতি অথ কস্মা এৰং ঞাণে অসতি তযা এৰং কথিতন্তি ৰদতি. ধম্মন্ৰযোতি ধম্মস্স পচ্চক্খতো ঞাণস্স অনুযোগং অনুগন্ত্ৰা উপ্পন্নং অনুমানঞাণং নযগ্গাহো ৰিদিতো, সাৰকপারমীঞাণে ঠত্ৰাৰ ইমিনা আকারেন জানামি ভগৰাতি ৰদতি. থেরস্স হি নযগ্গাহো অপ্পমাণো অপরিযন্তো. যথা চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পমাণং ৰা পরিযন্তো ৰা নত্থি, এৰং ধম্মসেনাপতিনো নযগ্গাহস্স. তেন সো – ‘‘ইমিনা এৰংৰিধো ইমিনা এৰংৰিধো, ইমিনা অনুত্তরো ইমিনা অনুত্তরো সত্থা’’তি জানাতি. থেরস্স হি নযগ্গাহো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকো এৰ.
ইদানি তং নযগ্গাহং পাকটং কাতুং উপমং দস্সেন্তো সেয্যথাপি ভন্তেতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা মজ্ঝিমদেসে নগরস্স উদ্ধাপপাকারাদীনি থিরানি ৰা হোন্তু দুব্বলানি ৰা, সব্বসো ৰা পন মা হোন্তু, চোরানং আসঙ্কা ন হোতি. তস্মা তং অগ্গহেত্ৰা পচ্চন্তিমং নগরন্তি আহ. দল়্হুদ্ধাপন্তি থিরমূলপাকারং. দল়্হপাকারতোরণন্তি থিরপাকারঞ্চেৰ থিরপিট্ঠসঙ্ঘাটঞ্চ. একদ্ৰারন্তি কস্মা আহ? বহুদ্ৰারে হি নগরে বহূহি পণ্ডিতদোৰারিকেহি ভৰিতব্বং, একদ্ৰারেৰ একো ৰট্টতি. থেরস্স চ পঞ্ঞায সদিসো অঞ্ঞো নত্থি, তস্মা অত্তনো পণ্ডিতভাৰস্স ওপম্মত্থং একংযেৰ দোৰারিকং দস্সেতুং ‘‘একদ্ৰার’’ন্তি আহ.
পণ্ডিতোতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো. ব্যত্তোতি ৰেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো ৰিসদঞাণো. মেধাৰীতি ঠানুপ্পত্তিকপঞ্ঞাসঙ্খাতায মেধায সমন্নাগতো. অনুপরিযাযপথন্তি অনুপরিযাযনামকং পাকারমগ্গং. পাকারসন্ধিন্তি দ্ৰিন্নং ইট্ঠকানং অপগতট্ঠানং. পাকারৰিৰরন্তি পাকারস্স ছিন্নট্ঠানং. চেতসো উপক্কিলেসেতি পঞ্চনীৰরণা চিত্তং উপক্কিলিস্সন্তি কিলিট্ঠং করোন্তি উপতাপেন্তি ৰিহেঠেন্তি, তস্মা ‘‘চেতসো উপক্কিলেসা’’তি ৰুচ্চন্তি. পঞ্ঞায দুব্বলীকরণেতি নীৰরণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা’’তি ৰুচ্চন্তি. সুপতিট্ঠিতচিত্তাতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুট্ঠু ঠপিতচিত্তা হুত্ৰা. সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতন্তি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাসভাৰেন ভাৰেত্ৰা. অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিন্তি অরহত্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝিংসূতি দস্সেতি.
অপিচেত্থ সতিপট্ঠানাতি ৰিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গা মগ্গো, অনুত্তরসম্মাসম্বোধি অরহত্তং. সতিপট্ঠানাতি ৰা ৰিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গামিস্সকা, সম্মাসম্বোধি অরহত্তমেৰ. দীঘভাণকমহাসীৰত্থেরো পনাহ ‘‘সতিপট্ঠানে ৰিপস্সনং গহেত্ৰা বোজ্ঝঙ্গে মগ্গো চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চাতি গহিতে সুন্দরো পঞ্হো ভৰেয্য, ন পনেৰং গহিত’’ন্তি. ইতি থেরো সব্ববুদ্ধানং নীৰরণপ্পহানে সতিপট্ঠানভাৰনায সম্বোধিযঞ্চ মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণরজতানং ৰিয নানত্তাভাৰং দস্সেতি.
ইধ ঠত্ৰা উপমা সংসন্দেতব্বা – আযস্মা হি সারিপুত্তো পচ্চন্তনগরং দস্সেসি, পাকারং দস্সেসি, অনুপরিযাযপথং দস্সেসি, দ্ৰারং দস্সেসি, পণ্ডিতদোৰারিকং দস্সেসি, নগরং পৰিসনকনিক্খমনকে ওল়ারিকে পাণে দস্সেসি, দোৰারিকস্স তেসং পাণানং পাকটভাৰং দস্সেসি. তত্থ কিং কেন সদিসন্তি চে? নগরং ৰিয হি নিব্বানং, পাকারো ৰিয সীলং, অনুপরিযাযপথো ৰিয হিরী, দ্ৰারং ৰিয অরিযমগ্গো, পণ্ডিতদোৰারিকো ৰিয ধম্মসেনাপতি, নগরং পৰিসনকনিক্খমনকা ওল়ারিকপাণা ৰিয অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না বুদ্ধা, দোৰারিকস্স তেসং পাণানং পাকটভাৰো ৰিয আযস্মতো সারিপুত্তস্স অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং বুদ্ধানং সীলসমথাদীহি পাকটভাৰো. এত্তাৰতা থেরেন ভগৰতো – ‘‘এৰমহং সাৰকপারমীঞাণে ঠত্ৰা ধম্মন্ৰযেন নযগ্গাহেন জানামী’’তি অত্তনো সীহনাদস্স অনুযোগো দিন্নো হোতি.
তস্মাতি যস্মা ‘‘ন খো মেতং, ভন্তে, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অরহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপরিযঞাণং অত্থি, অপিচ ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো’’তি ৰদতি, তস্মা. অভিক্খণং ভাসেয্যাসীতি পুনপ্পুনং ভাসেয্যাসি, ‘‘পুব্বণ্হে মে কথিত’’ন্তি মা মজ্ঝন্হিকাদীসু ন কথযিত্থ, ‘‘অজ্জ ৰা মে কথিত’’ন্তি মা পরদিৰসাদীসু ন কথযিত্থাতি অত্থো. সা পহীযিস্সতীতি ‘‘সারিপুত্তসদিসোপি নাম ঞাণজৰনসম্পন্নো সাৰকো বুদ্ধানং চিত্তাচারং জানিতুং ন সক্কোতি, এৰং অপ্পমেয্যা তথাগতা’’তি চিন্তেন্তানং যা তথাগতে কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা, সা পহীযিস্সতীতি.
৩. চুন্দসুত্তৰণ্ণনা
৩৭৯. ততিযে মগধেসূতি এৰংনামকে জনপদে. নালকগামকেতি রাজগহস্স অৰিদূরে অত্তনো কুলসন্তকে এৰংনামকে গামে. চুন্দো সমণুদ্দেসোতি অযং থেরো ধম্মসেনাপতিস্স কনিট্ঠভাতিকো, তং ভিক্খূ অনুপসম্পন্নকালে ‘‘চুন্দো সমণুদ্দেসো’’তি সমুদাচরিত্ৰা থেরকালেপি তথেৰ সমুদাচরিংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘চুন্দো সমণুদ্দেসো’’তি. উপট্ঠাকো হোতীতি মুখোদকদন্তকট্ঠদানেন চেৰ পরিৰেণসম্মজ্জন-পিট্ঠিপরিকম্মকরণ-পত্তচীৰরগ্গহণেন চ উপট্ঠানকরো হোতি. পরিনিব্বাযীতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতো. কতরস্মিং কালেতি? ভগৰতো পরিনিব্বানসংৰচ্ছরে.
তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – ভগৰা কির ৰুত্থৰস্সো ৰেল়ুৰগামকা নিক্খমিত্ৰা ‘‘সাৰত্থিং গমিস্সামী’’তি আগতমগ্গেনেৰ পটিনিৰত্তন্তো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং পত্ৰা জেতৰনং পাৰিসি. ধম্মসেনাপতি ভগৰতো ৰত্তং দস্সেত্ৰা দিৰাট্ঠানং গতো, সো তত্থ অন্তেৰাসিকেসু ৰত্তং দস্সেত্ৰা পটিক্কন্তেসু দিৰাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা চম্মখণ্ডং পঞ্ঞাপেত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা ফলসমাপত্তিং পাৰিসি. অথস্স যথা পরিচ্ছেদেন ততো ৰুট্ঠিতস্স অযং পরিৰিতক্কো উদপাদি ‘‘বুদ্ধা নু খো পঠমং পরিনিব্বাযন্তি, উদাহু অগ্গসাৰকাতি, ততো ‘‘অগ্গসাৰকা পঠম’’ন্তি ঞত্ৰা অত্তনো আযুসঙ্খারং ওলোকেসি. সো ‘‘সত্তাহমেৰ মে আযুসঙ্খারা পৰত্তিস্সন্তী’’তি ঞত্ৰা ‘‘কত্থ পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি চিন্তেসি.
ততো ‘‘রাহুলো তাৰতিংসেসু পরিনিব্বুতো, অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরো ছদ্দন্তদহে, অহং কত্থ পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি পুনপ্পুনং চিন্তেন্তো মাতরং আরব্ভ সতিং উপ্পাদেসি – ‘‘ময্হং মাতা সত্তন্নং অরহন্তানং মাতা হুত্ৰাপি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘেসু অপ্পসন্না, অত্থি নু খো তস্সা উপনিস্সযো, নত্থি নু খো’’তি. সোতাপত্তিমগ্গস্স উপনিস্সযং দিস্ৰা ‘‘কস্স দেসনায অভিসমযো ভৰিস্সতী’’তি ওলোকেন্তো ‘‘মমেৰ ধম্মদেসনায ভৰিস্সতি, ন অঞ্ঞস্স. সচে খো পনাহং অপ্পোস্সুক্কো ভৰেয্যং, ভৰিস্সন্তি মে ৰত্তারো – ‘‘সারিপুত্তত্থেরো অৰসেসজনানম্পি অৰস্সযো হোতি. তথা হিস্স সমচিত্তসুত্তন্তদেসনাদিৰসে (অ. নি. ২.৩৩-৩৭) কোটিসতসহস্সদেৰতা অরহত্তং পত্তা, তযো মগ্গে পটিৰিদ্ধদেৰতানং গণনা নত্থি, অঞ্ঞেসু চ ঠানেসু অনেকা অভিসমযা দিস্সন্তি, থেরে চ চিত্তং পসাদেত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তানেৰ অসীতি কুলসহস্সানি, সো দানি সকমাতুমিচ্ছাদস্সনমত্তম্পি হরিতুং নাসক্খী’’তি. তস্মা মাতরং মিচ্ছাদস্সনা মোচেত্ৰা জাতোৰরকেযেৰ পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা ‘‘অজ্জেৰ ভগৰন্তং অনুজানাপেত্ৰা নিক্খমিস্সামী’’তি চুন্দত্থেরং আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো, চুন্দ, অম্হাকং পঞ্চসতায ভিক্খুপরিসায সঞ্ঞং দেহি. ‘গণ্হথাৰুসো পত্তচীৰরানি, ধম্মসেনাপতি নালকগামং গন্তুকামো’’’তি. থেরো তথা অকাসি.
ভিক্খূ সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায থেরস্স সন্তিকং অগমংসু. থেরো সেনাসনং সংসামেত্ৰা দিৰাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা দিৰাট্ঠানদ্ৰারে ঠত্ৰা দিৰাট্ঠানং ওলোকেত্ৰা ‘‘ইদং দানি পচ্ছিমদস্সনং, পুন আগমনং নত্থী’’তি পঞ্চসতভিক্খূহি পরিৰুতো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ ‘‘অনুজানাতু মে ভন্তে ভগৰা, অনুজানাতু সুগতো. পরিনিব্বানকালো মে, ওস্সট্ঠো মে আযুসঙ্খারো’’তি. বুদ্ধা পন যস্মা ‘‘পরিনিব্বাহী’’তি ৰুত্তে মরণৰণ্ণং সংৰণ্ণেন্তীতি, ‘‘মা পরিনিব্বাহী’’তি ৰুত্তে ৰট্টস্স গুণং কথেন্তীতি মিচ্ছাদিট্ঠিকা দোসং আরোপেস্সন্তি, তস্মা তদুভযম্পি ন ৰদন্তি. তেন নং ভগৰা – ‘‘কত্থ পরিনিব্বাযিস্সসি সারিপুত্তা’’তি ৰত্ৰা – ‘‘অত্থি, ভন্তে, মগধেসু নালকগামে জাতোৰরকো, তত্থাহং পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি ৰুত্তে – ‘‘যস্স দানি ত্ৰং, সারিপুত্ত, কালং মঞ্ঞসি, ইদানি পন তে জেট্ঠকনিট্ঠভাতিকানং তাদিসস্স ভিক্খুনো দস্সনং দুল্লভং ভৰিস্সতি, দেসেহি নেসং ধম্ম’’ন্তি আহ.
থেরো – ‘‘সত্থা ময্হং ইদ্ধিৰিকুব্বনপুব্বঙ্গমং ধম্মদেসনং পচ্চাসীসতী’’তি ঞত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা তালপ্পমাণং আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা ওরুয্হ দসবলস্স পাদে ৰন্দি, পুন দ্ৰিতালপ্পমাণং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা ওরুয্হ দসবলস্স পাদে ৰন্দি, এতেনুপাযেন সত্ততালপ্পমাণং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা অনেকানি পাটিহারিযসতানি দস্সেন্তো ধম্মকথং আরভি. দিস্সমানেনপি কাযেন কথেতি, অদিস্সমানেনপি. উপরিমেন ৰা হেট্ঠিমেন ৰা উপড্ঢকাযেন কথেতি অদিস্সমানেনপি দিস্সমানেনপি, কালেন চন্দৰণ্ণং দস্সেতি, কালেন সূরিযৰণ্ণং, কালেন পব্বতৰণ্ণং, কালেন সমুদ্দৰণ্ণং, কালেন চক্কৰত্তিরাজা হোতি, কালেন ৰেস্সৰণমহারাজা, কালেন সক্কো দেৰরাজা, কালেন মহাব্রহ্মাতি এৰং অনেকানি পাটিহারিযসতানি দস্সেন্তো ধম্মকথং কথেসি. সকলনগরং সন্নিপতি. থেরো ওরুয্হ দসবলস্স পাদে ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘কো নামো অযং সারিপুত্ত ধম্মপরিযাযো’’তি. সীহৰিকীল়িতো নাম, ভন্তেতি. তগ্ঘ, সারিপুত্ত, সীহৰিকীল়িতো তগ্ঘ, সারিপুত্ত, সীহৰিকীল়িতোতি.
থেরো অলত্তকৰণ্ণে হত্থে পসারেত্ৰা সত্থু সুৰণ্ণকচ্ছপসদিসে পাদে গোপ্ফকেসু গহেত্ৰা – ‘‘ভন্তে, ইমেসং পাদানং ৰন্দনত্থায কপ্পসতসহস্সাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং পারমিযো পূরিতা, সো মে মনোরথো মত্থকং পত্তো, ইতো দানি পট্ঠায পটিসন্ধিৰসেন ন পুন একট্ঠানে সন্নিপাতো সমাগমো অত্থি, ছিন্নো এস ৰিস্সাসো, অনেকেহি বুদ্ধসতসহস্সেহি পৰিট্ঠং অজরং অমরং খেমং সুখং সীতলং অভযং নিব্বানপুরং পৰিসিস্সামি, সচে মে কিঞ্চি কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা ন রোচেথ, খমথ তং ভগৰা, গমনকালো ময্হ’’ন্তি. খমামি তে, সারিপুত্ত, ন খো পন তে কিঞ্চি কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা ময্হং অরুচ্চনকং অত্থি, যস্স দানি ত্ৰং, সারিপুত্ত, কালং মঞ্ঞসীতি.
ইতি ভগৰতা অনুঞ্ঞাতসমনন্তরং সত্থু পাদে ৰন্দিত্ৰা উট্ঠিতমত্তে আযস্মন্তে সারিপুত্তে সিনেরুচক্কৰাল়হিমৰন্তপরিভণ্ডপব্বতে ধারযমানাপি – ‘‘অজ্জ ইমং গুণরাসিং ধারেতুং ন সক্কোমী’’তি ৰদন্তী ৰিয একপ্পহারেনেৰ ৰিরৰমানা মহাপথৰী যাৰ উদকপরিযন্তা অকম্পি, আকাসে দেৰদুন্দুভিযো ফলিংসু, মহামেঘো উট্ঠহিত্ৰা পোক্খরৰস্সং ৰস্সি.
সত্থা – ‘‘ধম্মসেনাপতিং পটিপাদেস্সামী’’তি ধম্মাসনা ৰুট্ঠায গন্ধকুটিঅভিমুখো গন্ত্ৰা মণিফলকে অট্ঠাসি. থেরো তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা চতূসু ঠানেসু ৰন্দিত্ৰা – ‘‘ভগৰা ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকস্স অসঙ্খ্যেয্যস্স উপরি অনোমদস্সীসম্মাসম্বুদ্ধস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা তুম্হাকং দস্সনং পত্থেসিং, সা মে পত্থনা সমিদ্ধা, দিট্ঠা তুম্হে, তং পঠমদস্সনং, ইদং পচ্ছিমদস্সনং. পুন তুম্হাকং দস্সনং নত্থী’’তি ৰত্ৰা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং পগ্গয্হ যাৰ দস্সনৰিসযা অভিমুখোৰ পটিক্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পক্কামি. পুন মহাপথৰী ধারেতুং অসক্কোন্তী উদকপরিযন্তং কত্ৰা অকম্পি.
ভগৰা পরিৰারেত্ৰা ঠিতে ভিক্খূ আহ – ‘‘অনুগচ্ছথ, ভিক্খৰে, তুম্হাকং জেট্ঠভাতিক’’ন্তি. তস্মিং খণে চতস্সোপি পরিসা সম্মাসম্বুদ্ধং এককংযেৰ জেতৰনে ওহায নিরৰসেসা নিক্খমিংসু. সাৰত্থিনগরৰাসিনোপি – ‘‘সারিপুত্তত্থেরো কির সম্মাসম্বুদ্ধং আপুচ্ছিত্ৰা পরিনিব্বাযিতুকামো নিক্খন্তো, পস্সিস্সাম ন’’ন্তি নগরদ্ৰারানি নিরোকাসানি করোন্তা নিক্খমিত্ৰা গন্ধমালাদিহত্থা কেসে ৰিকিরিত্ৰা – ‘‘ইদানি মযং কহং মহাপঞ্ঞো নিসিন্নো, কহং ধম্মসেনাপতি নিসিন্নো’’তি পুচ্ছন্তা – ‘‘কস্স সন্তিকং গমিস্সাম, কস্স হত্থে সত্থারং ঠপেত্ৰা থেরো পক্কন্তো’’তিআদিনা নযেন পরিদেৰন্তা রোদন্তা থেরং অনুবন্ধিংসু.
থেরো মহাপঞ্ঞায ঠিতত্তা – ‘‘সব্বেসং অনতিক্কমনীযো এস মগ্গো’’তি মহাজনং ওৰদিত্ৰা – ‘‘তুম্হেপি, আৰুসো, তিট্ঠথ, মা দসবলে পমাদং আপজ্জিত্থা’’তি ভিক্খুসঙ্ঘম্পি নিৰত্তেত্ৰা অত্তনো পরিসাযেৰ সদ্ধিং পক্কামি. যেপি মনুস্সা – ‘‘পুব্বে অয্যো পচ্চাগমনচারিকং চরতি, ইদং ইদানি গমনং ন পুন পচ্চাগমনাযা’’তি পরিদেৰন্তা অনুবন্ধিংসুযেৰ. তেপি – ‘‘অপ্পমত্তা, আৰুসো, হোথ, এৰংভাৰিনো নাম সঙ্খারা’’তি নিৰত্তেসি.
অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো সব্বত্থ একরত্তিৰাসেন অন্তরামগ্গে সত্তাহং মনুস্সানং সঙ্গহং করোন্তো সাযং নালকগামং পত্ৰা গামদ্ৰারে নিগ্রোধরুক্খমূলে অট্ঠাসি. অথ উপরেৰতো নাম থেরস্স ভাগিনেয্যো বহিগামং গচ্ছন্তো থেরং দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. থেরো তং আহ – ‘‘অত্থি গেহে তে অয্যিকা’’তি. আম ভন্তেতি. গচ্ছ অম্হাকং ইধাগতভাৰং আরোচেহি. ‘‘কস্মা আগতো’’তি চ ৰুত্তে – ‘‘অজ্জ কির একদিৰসং অন্তোগামে ৰসিস্সতি, জাতোৰরকং পটিজগ্গথ, পঞ্চন্নঞ্চ কির ভিক্খুসতানং ৰসনট্ঠানং জানাথা’’তি. সো গন্ত্ৰা – ‘‘অয্যিকে ময্হং মাতুলো আগতো’’তি আহ. ইদানি কুহিন্তি? গামদ্ৰারেতি. এককোৰ, অঞ্ঞোপি কোচি অত্থীতি? অত্থি পঞ্চসতা ভিক্খূতি. কিংকারণা আগতোতি? সো তং পৰত্তিং আরোচেসি. ব্রাহ্মণী – ‘‘কিং নু খো এত্তকানং ৰসনট্ঠানং পটিজগ্গাপেতি, দহরকালে পব্বজিত্ৰা মহল্লককালে গিহী হোতুকামো’’তি চিন্তেন্তী জাতোৰরকং পটিজগ্গাপেত্ৰা পঞ্চসতানং ৰসনট্ঠানং কারেত্ৰা দণ্ডদীপিকা জালেত্ৰা থেরস্স পাহেসি.
থেরো ভিক্খূহি সদ্ধিং পাসাদং আরুয্হ জাতোৰরকং পৰিসিত্ৰা নিসীদি, নিসীদিত্ৰা ‘‘তুম্হাকং ৰসনট্ঠানং গচ্ছথা’’তি ভিক্খূ উয্যোজেসি. তেসু গতমত্তেসুযেৰ থেরস্স খরো আবাধো উপ্পজ্জি, লোহিতপক্খন্দিকা মারণন্তিকা ৰেদনা ৰত্তন্তি. একং ভাজনং পৰিসতি, একং নিক্খমতি. ব্রাহ্মণী – ‘‘মম পুত্তস্স পৰত্তি ময্হং ন রুচ্চতী’’তি অত্তনো ৰসনগব্ভদ্ৰারং নিস্সায অট্ঠাসি.
চত্তারো মহারাজানো ‘‘ধম্মসেনাপতি কুহিং ৰিহরতী’’তি ওলোকেন্তা নালকগামে জাতোৰরকে পরিনিব্বানমঞ্চে নিপন্নো, পচ্ছিমদস্সনং গমিস্সামা’’তি আগম্ম ৰন্দিত্ৰা অট্ঠংসু. কে তুম্হেতি? মহারাজানো ভন্তেতি. কস্মা আগতত্থাতি? গিলানুপট্ঠাকা ভৰিস্সামাতি. ‘‘হোতু, অত্থি গিলানুপট্ঠাকো, গচ্ছথ তুম্হে’’তি উয্যোজেসি. তেসং গতাৰসানে তেনেৰ নযেন সক্কো দেৰানমিন্দো. তস্মিং গতে মহাব্রহ্মা চ আগমিংসু. তেপি তথেৰ থেরো উয্যোজেসি.
ব্রাহ্মণী দেৰতানং আগমনঞ্চ গমনঞ্চ দিস্ৰা ‘‘কে নু খো এতে মম পুত্তং ৰন্দিত্ৰা গচ্ছন্তী’’তি থেরস্স গব্ভদ্ৰারং গন্ত্ৰা ‘‘তাত, চুন্দ, কা পৰত্তী’’তি পুচ্ছি. সো তং পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা ‘‘মহাউপাসিকা, ভন্তে, আগতা’’তি আহ. থেরো ‘‘কস্মা অৰেলায আগতা’’তি পুচ্ছি. সা ‘‘তুয্হং, তাত, দস্সনত্থাযা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তাত, পঠমং কে আগতা’’তি পুচ্ছি. চত্তারো মহারাজানো উপাসিকেতি. তাত, ত্ৰং চতূহি মহারাজেহি মহন্ততরোতি? আরামিকসদিসা এতে উপাসিকে, অম্হাকং সত্থু পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায খগ্গহত্থা হুত্ৰা আরক্খং অকংসূতি. তেসং তাত গতাৰসানে কো আগতোতি? সক্কো দেৰানমিন্দোতি. দেৰরাজতোপি ত্ৰং তাত মহন্ততরোতি? ভণ্ডগ্গাহকসামণেরসদিসো এস উপাসিকে, অম্হাকং সত্থু তাৰতিংসতো ওতরণকালে পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ওতিণ্ণোতি. তস্স তাত গতাৰসানে জোতযমানো ৰিয কো আগতোতি? উপাসিকে, তুয্হং ভগৰা চ সত্থা চ মহাব্রহ্মা নাম এসোতি. ময্হং ভগৰতো মহাব্রহ্মতোপি ত্ৰং, তাত, মহন্ততরোতি? আম উপাসিকে, এতে নাম কির অম্হাকং সত্থু জাতদিৰসে চত্তারো মহাব্রহ্মানো মহাপুরিসং সুৰণ্ণজালেন পটিগ্গণ্হিংসূতি.
অথ ব্রাহ্মণিযা – ‘‘পুত্তস্স তাৰ মে অযং আনুভাৰো, কীদিসো ৰত ময্হং পুত্তস্স ভগৰতো সত্থু আনুভাৰো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তযন্তিযা সহসা পঞ্চৰণ্ণা পীতি উপ্পজ্জিত্ৰা সকলসরীরং ফরি. থেরো – ‘‘উপ্পন্নং মে মাতু পীতিসোমনস্সং, অযং দানি কালো ধম্মদেসনাযা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কিং চিন্তেসি মহাউপাসিকে’’তি আহ. সা ‘‘পুত্তস্স তাৰ মে অযং গুণো, সত্থু পনস্স কীদিসো ভৰিস্সতীতি ইদং, তাত, চিন্তেমী’’তি আহ. মহাউপাসিকে, ময্হং সত্থুজাতক্খণে মহাভিনিক্খমনে সম্বোধিযং ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে চ দসসহস্সিলোকধাতু কম্পিত্থ. সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায ৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেন সমো নাম নত্থি, ইতিপি সো ভগৰাতি ৰিত্থারেত্ৰা বুদ্ধগুণপটিসংযুত্তং ধম্মদেসনং কথেসি.
ব্রাহ্মণী পিযপুত্তস্স ধম্মদেসনাপরিযোসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায পুত্তং আহ – ‘‘তাত উপতিস্স, কস্মা এৰমকাসি, এৰরূপং নাম অমতং ময্হং এত্তকং কালং ন অদাসী’’তি. থেরো – ‘‘দিন্নং দানি মে মাতু রূপসারিযা ব্রাহ্মণিযা পোসাৰনিকমূলং, এত্তকেন ৰট্টিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘গচ্ছ মহাউপসিকে’’তি ব্রাহ্মণিং উয্যোজেত্ৰা – ‘‘চুন্দ কা ৰেলা’’তি আহ. বলৰপচ্চূসকালো, ভন্তেতি. ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেহীতি. সন্নিপতিতো ভন্তে ভিক্খুসঙ্ঘোতি. ‘‘মং উক্খিপিত্ৰা নিসীদাপেহি চুন্দা’’তি উক্খিপিত্ৰা নিসীদাপেসি.
থেরো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো চতুচত্তালীসং ৰো ৰস্সানি মযা সদ্ধিং ৰিচরন্তানং যং মে কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা ন রোচেথ, তং খমথ আৰুসো’’তি. এত্তকং, ভন্তে, অম্হাকং ছাযা ৰিয তুম্হে অমুঞ্চিত্ৰা ৰিচরন্তানং অরুচ্চনকং নাম নত্থি, তুম্হে পন অম্হাকং খমথাতি. অথ থেরো মহাচীৰরং সঙ্কড্ঢিত্ৰা মুখং পিধায দক্খিণেন পস্সেন নিপন্নো সত্থা ৰিয নৰ অনুপুব্বসমাপত্তিযো অনুলোমপটিলোমতো সমাপজ্জিত্ৰা পুন পঠমজ্ঝানং আদিং কত্ৰা যাৰ চতুত্থজ্ঝানা সমাপজ্জি. ততো ৰুট্ঠায অনন্তরংযেৰ মহাপথৰিং উন্নাদেন্তো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি.
উপাসিকা – ‘‘কিং নু খো মে পুত্তো, ন কিঞ্চি কথেতী’’তি উট্ঠায পিট্ঠিপাদে পরিমজ্জন্তী পরিনিব্বুতভাৰং ঞত্ৰা মহাসদ্দং কুরুমানা পাদেসু নিপতিত্ৰা – ‘‘তাত মযং ইতো পুব্বে তৰ গুণং ন জানিম্হা, ইদানি পন তং আদিং কত্ৰা অনেকসতে অনেকসহস্সে অনেকসতসহস্সে ভিক্খূ ইমস্মিং নিৰেসনে নিসীদাপেত্ৰা ভোজেতুং ন লভিম্হা, চীৰরেহি অচ্ছাদেতুং ন লভিম্হা, ৰিহারসতং ৰিহারসহস্সং কারেতুং ন লভিম্হা’’তি যাৰ অরুণুগ্গমনা পরিদেৰি. অরুণে উগ্গতমত্তেযেৰ সুৰণ্ণকারে পক্কোসাপেত্ৰা সুৰণ্ণগব্ভং ৰিৰরাপেত্ৰা সুৰণ্ণঘটিযো মহাতুলায তুলাপেত্ৰা – ‘‘পঞ্চ কূটাগারসতানি পঞ্চ অগ্ঘিকসতানি করোথা’’তি দাপেতি.
সক্কোপি দেৰরাজা ৰিস্সকম্মদেৰপুত্তং আমন্তেত্ৰা – ‘‘তাত ধম্মসেনাপতি পরিনিব্বুতো, পঞ্চ কূটাগারসতানি পঞ্চ অগ্ঘিকসতানি চ মাপেহী’’তি আহ. ইতি উপাসিকায কারিতানি চ ৰিস্সকম্মেন নিম্মিতানি চ সব্বানিপি দ্ৰেসহস্সানি অহেসুং. ততো নগরমজ্ঝে সারমযং মহামণ্ডপং কারেত্ৰা মণ্ডপমজ্ঝে মহাকূটাগারং ঠপেত্ৰা সেসানি পরিৰারসঙ্খেপেন ঠপেত্ৰা সাধুকীল়িকং আরভিংসু. দেৰানং অন্তরে মনুস্সা, মনুস্সানং অন্তরে দেৰা অহেসুং.
রেৰতী নাম একা থেরস্স উপট্ঠাযিকা – ‘‘অহং থেরস্স পূজং করিস্সামী’’তি সুৰণ্ণপুপ্ফানং তযো কুম্ভে কারেসি. ‘‘থেরস্স পূজং করিস্সামী’’তি সক্কো দেৰরাজা অড্ঢতেয্যকোটিনাটকেহি পরিৰারিতো ওতরি. ‘‘সক্কো ওতরতী’’তি মহাজনো পচ্ছামুখো পটিক্কমি. তত্থ সাপি উপাসিকা পটিক্কমমানা গরুভারত্তা একমন্তং অপসক্কিতুং অসক্কোন্তী মনুস্সানং অন্তরে পতি. মনুস্সা অপস্সন্তা তং মদ্দিত্ৰা অগমিংসু. সা তত্থেৰ কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে কনকৰিমানে নিব্বত্তি. নিব্বত্তক্খণেযেৰস্সা রতনক্খন্ধো ৰিয তিগাৰুতপ্পমাণো অত্তভাৰো অহোসি সট্ঠিসকটপূরপ্পমাণঅলঙ্কারপটিমণ্ডিতা অচ্ছরাসহস্সপরিৰারিতা. অথস্সা দিব্বং সব্বকাযিকাদাসং পুরতো ঠপযিংসু. সা অত্তনো সিরিসম্পত্তিং দিস্ৰা – ‘‘উল়ারা অযং সম্পত্তি, কিং নু খো মে কম্মং কত’’ন্তি চিন্তযমানা অদ্দস – ‘‘মযা সারিপুত্তত্থেরস্স পরিনিব্বুতট্ঠানে তীহি সুৰণ্ণপুপ্ফকুম্ভেহি পূজা কতা, মহাজনো মং মদ্দিত্ৰা গতো, সাহং তত্থ কালং কত্ৰা ইধূপপন্না, থেরং নিস্সায লদ্ধং ইদানি পুঞ্ঞৰিপাকং মনুস্সানং কথেস্সামী’’তি সহ ৰিমানেনেৰ ওতরি.
মহাজনো দূরতোৰ দিস্ৰা – ‘‘কিং নু খো দ্ৰে সূরিযা উট্ঠিতা’’তি? ওলোকেন্তো – ‘‘ৰিমানে আগচ্ছন্তে কূটাগারসণ্ঠানং পঞ্ঞাযতি, নাযং সূরিযো, ৰিমানমেতং এক’’ন্তি আহ. তম্পি ৰিমানং তাৰদেৰ আগন্ত্ৰা থেরস্স দারুচিতকমত্থকে ৰেহাসং অট্ঠাসি. দেৰধীতা ৰিমানং আকাসেযেৰ ঠপেত্ৰা পথৰিং ওতরি. মহাজনো – ‘‘কা ত্ৰং, অয্যে’’তি? পুচ্ছি. ‘‘ন মং তুম্হে জানাথ, রেৰতী নামাহং, তীহি সুৰণ্ণপুপ্ফকুম্ভেহি থেরং পূজং কত্ৰা মনুস্সেহি মদ্দিতা কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তা, পস্সথ মে সিরিসম্পত্তিং, তুম্হেপি দানি দানানি দেথ, পুঞ্ঞানি করোথা’’তি কুসলকিরিযায ৰণ্ণং কথেত্ৰা থেরস্স চিতকং পদক্খিণং কত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অত্তনো দেৰট্ঠানংযেৰ গতা.