১. অম্বপালিসুত্তৰণ্ণনা
৩৬৭. সতিপট্ঠানসংযুত্তস্স পঠমে অম্বপালিৰনেতি অম্বপালিযা নাম রূপূপজীৰিনিযা রোপিতে অম্বৰনে. তং কির তস্সা উয্যানং অহোসি. সা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পসন্নচিত্তা তত্থ ৰিহারং কারেত্ৰা তথাগতস্স নিয্যাতেসি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. একাযন্ৰাযন্তি একাযনো অযং. তত্থ একাযনোতি একমগ্গো. মগ্গস্স হি –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৰটুমাযনং;
নাৰা উত্তরসেতূ চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি. (চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেসো ১০১) –
বহূনি নামানি. স্ৰাযং ইধ অযননামেন ৰুত্তো. তস্মা একাযন্ৰাযং, ভিক্খৰে, মগ্গোতি এত্থ একমগ্গো. অযং, ভিক্খৰে, মগ্গো, ন দ্ৰেধাপথভূতোতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনীযট্ঠেন চ.
সত্তানং ৰিসুদ্ধিযাতি রাগাদীহি মলেহি অভিজ্ঝাৰিসমলোভাদীহি চ উপক্কিলেসেহি সংকিলিট্ঠচিত্তানং সত্তানং ৰিসুদ্ধত্থায. সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমাযাতি সোকস্স চ পরিদেৰস্স চ সমতিক্কমায, পহানাযাতি অত্থো. দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাযাতি কাযিকদুক্খস্স চ চেতসিকদোমনস্সস্স চাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং অত্থঙ্গমায, নিরোধাযাতি অত্থো. ঞাযস্স অধিগমাযাতি ঞাযো ৰুচ্চতি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তস্স অধিগমায পত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি. অযঞ্হি পুব্বভাগে লোকিযো সতিপট্ঠানমগ্গো ভাৰিতো লোকুত্তরমগ্গস্স অধিগমায সংৰত্ততি. তেনাহ ‘‘ঞাযস্স অধিগমাযা’’তি. নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযাতি তণ্হাৰানৰিরহিতত্তা নিব্বানন্তি লদ্ধনামস্স অমতস্স সচ্ছিকিরিযায, অত্তপচ্চক্খাযাতি ৰুত্তং হোতি. অযঞ্হি মগ্গো ভাৰিতো অনুপুব্বেন নিব্বানসচ্ছিকিরিযং সাধেতি. তেনাহ ‘‘নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযা’’তি.
এৰং ভগৰতা সত্তহি পদেহি একাযনমগ্গস্স ৰণ্ণো ভাসিতো, সো কস্মাতি চে? ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং. ৰণ্ণভাসনঞ্হি সুত্ৰা তে ভিক্খূ – ‘‘অযং কির মগ্গো হদযসন্তাপভূতং সোকং, ৰাচাৰিপ্পলাপভূতং পরিদেৰং, কাযিকঅসাতভূতং দুক্খং, চেতসিকঅসাতভূতং দোমনস্সন্তি চত্তারো উপদ্দৰে হরতি. ৰিসুদ্ধিং, ঞাযং, নিব্বানন্তি তযো ৰিসেসে আৰহতী’’তি উস্সাহজাতা ইমং দেসনং উগ্গহেতব্বং পরিযাপুণিতব্বং, ধারেতব্বং, ইমঞ্চ মগ্গং ভাৰেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি. ইতি তেসং ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং ৰণ্ণং অভাসি কম্বলৰাণিজাদযো কম্বলাদীনং ৰণ্ণং ৰিয.
যদিদন্তি নিপাতো, যে ইমেতি অযমস্স অত্থো. চত্তারোতি গণনপরিচ্ছেদো. তেন ‘‘ন ততো হেট্ঠা, ন উদ্ধ’’ন্তি সতিপট্ঠানপরিচ্ছেদং দীপেতি. সতিপট্ঠানাতি তযো সতিপট্ঠানা সতিগোচরোপি, তিধা পটিপন্নেসু সাৰকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৰীতিৰত্ততাপি, সতিপি. ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামি তং সুণাথ. কো চ, ভিক্খৰে, কাযস্স সমুদযো? আহরসমুদযা কাযসমুদযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪০৮) হি সতিগোচরো সতিপট্ঠানন্তি ৰুত্তো. তথা ‘‘কাযো উপট্ঠানং, নো সতি, সতি উপট্ঠানঞ্চেৰ সতি চা’’তিআদীসুপি (পটি. ম. ২.৩৫). তস্স অত্থো – পতিট্ঠাতি অস্মিন্তি পট্ঠানং. কা পতিট্ঠাতি? সতি. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. পধানং ঠানন্তি ৰা পট্ঠানং. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং হত্থিট্ঠানঅস্সট্ঠানাদীনি ৰিয.
‘‘তযো সতিপট্ঠানা, যদরিযো সেৰতি, যদরিযো সেৰমানো সত্থা গণমনুসাসিতুমরহতী’’তি (ম. নি. ৩.৩১১) এত্থ তিধা পটিপন্নেসু সাৰকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৰীতিৰত্ততা সতিপট্ঠানন্তি ৰুত্তা. তস্সত্থো – পট্ঠপেতব্বতো পট্ঠানং, পৰত্তযিতব্বতোতি অত্থো. কেন পট্ঠপেতব্বোতি? সতিযা. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানন্তি.
‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৪৭; সং. নি. ৫.৯৮৯) পন সতিযেৰ সতিপট্ঠানন্তি ৰুত্তা. তস্সত্থো – পতিট্ঠাতীতি পট্ঠানং, উপট্ঠাতি ওক্কন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো. সতিযেৰ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. অথ ৰা সরণট্ঠেন সতি, উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং, ইতি সতি চ সা পট্ঠানঞ্চাতিপি সতিপট্ঠানং. ইদমিধ অধিপ্পেতং.
যদি এৰং কস্মা ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি বহুৰচনং কতন্তি? সতীনং বহুত্তা. আরম্মণভেদেন হি বহুকা সতিযো. অথ ‘‘মগ্গো’’তি কস্মা একৰচনন্তি? মগ্গনট্ঠেন একত্তা. চতস্সোপি হি এতা সতিযো মগ্গনট্ঠেন একত্তং গচ্ছন্তি. ৰুতঞ্হেতং ‘‘মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানমগ্গনট্ঠেন, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনীযট্ঠেন চা’’তি. চতস্সোপি চেতা অপরভাগে কাযাদীসু আরম্মণেসু কিচ্চং সাধযমানা নিব্বানং গচ্ছন্তি, আদিতো পট্ঠায চ নিব্বানত্থিকেহি মগ্গিযন্তীতি তস্মা চতস্সোপি একো মগ্গোতি ৰুত্তা. এৰঞ্চ সতি ৰচনানুসন্ধিনা সানুসন্ধিকাৰ দেসনা হোতি.
কতমে চত্তারোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. কাযেতি রূপকাযে. কাযানুপস্সীতি কাযং অনুপস্সনসীলো, কাযং ৰা অনুপস্সমানো. অযঞ্হি ভিক্খু ইমং কাযং অনিচ্চানুপস্সনাদীনং সত্তন্নং অনুপস্সনানং ৰসেন অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো, দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো, অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো, নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি, ৰিরজ্জতি, নো রজ্জতি, নিরোধেতি, নো সমুদেতি, পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. সো তং অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৰিরজ্জন্তো রাগং পজহতি, নিরোধেন্তো সমুদযং পজহতি, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি ৰেদিতব্বো.
ৰিহরতীতি ইরীযতি. আতাপীতি তীসু ভৰেসু কিলেসে আতপতীতি আতাপো, ৰীরিযস্সেতং নামং. আতাপো অস্স অত্থীতি আতাপী. সম্পজানোতি সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন ঞাণেন সমন্নাগতো. সতিমাতি কাযপরিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. অযং পন যস্মা সতিযা আরম্মণং পরিগ্গহেত্ৰা পঞ্ঞায অনুপস্সতি. ন হি সতিৰিরহিতস্স অনুপস্সনা নাম অত্থি, তেনেৰাহ ‘‘সতিঞ্চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সব্বত্থিকং ৰদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). তস্মা এত্থ ‘‘কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তি এত্তাৰতা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা যস্মা অনাতাপিনো অন্তোসঙ্খেপো অন্তরাযকরো হোতি, অসম্পজানো উপাযপরিগ্গহে অনুপাযপরিৰজ্জনে চ সম্মুয্হতি, মুট্ঠস্সতি উপাযাপরিচ্চাগে অনুপাযাপরিগ্গহে চ অসমত্থো হোতি, তেনস্স তং কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি. তস্মা যেসং ধম্মানং আনুভাৰেন তং সম্পজ্জতি, তেসং দস্সনত্থং ‘‘আতাপী সম্পজানো সতিমা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ইতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং সম্পযোগঙ্গঞ্জস্স দস্সেত্ৰা ইদানি পহানঙ্গং দস্সেতুং ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি ৰুত্তং. তত্থ ৰিনেয্যাতি তদঙ্গৰিনযেন ৰা ৰিক্খম্ভনৰিনযেন ৰা ৰিনযিত্ৰা. লোকেতি তস্মিংযেৰ কাযে. কাযো হি ইধ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অধিপ্পেতো. যস্মা পনস্স ন কাযমত্তেযেৰ অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীযতি, ৰেদনাদীসুপি পহীযতি এৰ. তস্মা ‘‘পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো’’তি ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৩৬২) ৰুত্তং. লোকসঙ্খাতত্তা ৰা তেসং ধম্মানং অত্থুদ্ধারনযেনেতং ৰুত্তং. যং পনাহ ‘‘তত্থ কতমো লোকো, স্ৰেৰ কাযো লোকো’’তি, অযমেৰেত্থ অত্থো. তস্মিং লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং ৰিনেয্যাতি এৰং সম্বন্ধো দট্ঠব্বো.
ৰেদনাসূতি এত্থ তিস্সো ৰেদনা, তা চ লোকিযা এৰ, চিত্তম্পি লোকিযং, তথা ধম্মা. যথা পন ৰেদনা অনুপস্সিতব্বা, তথা অনুপস্সন্তো এস ৰেদনানুপস্সীতি ৰেদিতব্বো. এস নযো চিত্তধম্মেসু. কথঞ্চ ৰেদনা অনুপস্সিতব্বাতি? সুখা তাৰ ৰেদনা দুক্খতো, দুক্খা সল্লতো, অদুক্খমসুখা অনিচ্চতো. যথাহ –
‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;
অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো;
স ৰে সম্মদ্দসো ভিক্খু, উপসন্তো চরিস্সতী’’তি.
সব্বা এৰ চেতা দুক্খাতিপি অনুপস্সিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যংকিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৰদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯). সুখদুক্খতোপি চ অনুপস্সিতব্বা, যথাহ – ‘‘সুখা খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) সব্বং ৰিত্থারেতব্বং. অপিচ অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনাৰসেনপি অনুপস্সিতব্বা.
চিত্তধম্মেসুপি চিত্তং তাৰ আরম্মণাধিপতিসহজাতভূমিকম্মৰিপাককিরিযাদিনানত্তভেদানং অনিচ্চাদিঅনুপস্সনানং সরাগাদীনঞ্চ ভেদানং ৰসেন অনুপস্সিতব্বং. ধম্মা সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানং সুঞ্ঞতধম্মস্স অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনানং ‘‘সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দ’’ন্তিআদীনঞ্চ পভেদানং ৰসেন অনুপস্সিতব্বা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন দীঘমজ্ঝিমট্ঠকথাসু (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩ আদযো; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৫ আদযো) সতিপট্ঠানৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.