২. সতিসুত্তৰণ্ণনা
৩৬৮. দুতিযে সতোতি কাযাদিঅনুপস্সনাসতিযা সমন্নাগতো. সম্পজানোতি চতুসম্পজঞ্ঞপঞ্ঞায সমন্নাগতো. অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি এত্থ অভিক্কন্তং ৰুচ্চতি গমনং, পটিক্কন্তং নিৰত্তনং, তদুভযম্পি চতূসু ইরিযাপথেসু লব্ভতি. গমনে তাৰ পুরতো কাযং অভিহরন্তো অভিক্কমতি নাম, পটিনিৰত্তন্তো পটিক্কমতি নাম. ঠানেপি ঠিতকোৰ কাযং পুরতো ওনমন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছতো অপনামেন্তো পটিক্কমতি নাম. নিসজ্জাযপি নিসিন্নকোৰ আসনস্স পুরিমঅঙ্গাভিমুখো সংসরন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছিমঅঙ্গপ্পদেসং পচ্চাসংসরন্তো পটিক্কমতি নাম. নিপজ্জনেপি এসেৰ নযো.
সম্পজানকারী হোতীতি সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকারী, সম্পজঞ্ঞস্সেৰ ৰা কারী. সো হি অভিক্কন্তাদীসু সম্পজঞ্ঞং করোতেৰ, ন কত্থচি সম্পজঞ্ঞৰিরহিতো হোতি.
তত্থ সাত্থকসম্পজঞ্ঞং, সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, গোচরসম্পজঞ্ঞং, অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি চতুব্বিধং সম্পজঞ্ঞং. তত্থ অভিক্কমনচিত্তে উপ্পন্নে চিত্তৰসেনেৰ অগন্ত্ৰা ‘‘কিং নু মে এত্থ গতেন অত্থো অত্থি, নত্থী’’তি অত্থানত্থং পরিগ্গণ্হিত্ৰা অত্থপরিগ্গণ্হনং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. তত্থ চ অত্থোতি চেতিযদস্সনবোধিদস্সনসঙ্ঘদস্সনথেরদস্সনঅসুভদস্সনাদিৰসেন ধম্মতো ৰড্ঢি. চেতিযং দিস্ৰাপি হি বুদ্ধারম্মণং, সঙ্ঘদস্সনেন সঙ্ঘারম্মণং পীতিং উপ্পাদেত্ৰা তদেৰ খযতো সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতি. মহাৰিহারস্মিঞ্হি দক্খিণদ্ৰারে ঠত্ৰা মহাচেতিযং ওলোকেন্তা তিংসসহস্সভিক্খূ অরহত্তং পাপুণিংসু, তথা পচ্ছিমদ্ৰারে উত্তরদ্ৰারে পাচীনদ্ৰারে চ, তথা পঞ্হমণ্ডপট্ঠানে অভযৰাপিপাল়িযং, থূপারামদ্ৰারে নগরস্স দক্খিণদ্ৰারে অনুরাধৰাপিপাল়িযং.
মহাঅরিযৰংসভাণকত্থেরো পনাহ ‘‘কিং তুম্হে ৰদথ, মহাচেতিযস্স সমন্তা কুচ্ছিৰেদিকায হেট্ঠিমভাগতো পট্ঠায পঞ্ঞাযনট্ঠানে যত্থ যত্থ দ্ৰে পাদা সক্কা হোন্তি সমং পতিট্ঠাপেতুং, তত্থ তত্থ একপদুদ্ধারে তিংসতিংস ভিক্খুসহস্সানি অরহত্তং পাপুণিংসূতি সক্কা ৰতু’’ন্তি. অপরো পন মহাথেরো আহ – ‘‘মহাচেতিযতলে আকিণ্ণৰালিকায বহুতরা ভিক্খূ অরহত্তং পত্তা’’তি. থেরে দিস্ৰা তেসং ওৰাদে পতিট্ঠায অসুভং দিস্ৰা তত্থ পঠমং ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তদেৰ খযতো সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতি. তস্মা এতেসং দস্সনং সাত্থং. কেচি পন – ‘‘আমিসতোপি ৰড্ঢি অত্থোযেৰ, তং নিস্সায ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায পটিপন্নত্তা’’তি ৰদন্তি.
তস্মিং পন গমনে সপ্পাযাসপ্পাযং পরিগ্গণ্হিত্ৰা সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. সেয্যথিদং? চেতিযদস্সনং তাৰ সাত্থং. সচে পন চেতিযস্স মহাপূজায দসদ্ৰাদসযোজনন্তরে পরিসা সন্নিপতন্তি, অত্তনো ৰিভৰানুরূপা ইত্থিযোপি পুরিসাপি অলঙ্কতপটিযত্তা চিত্তকম্মরূপকানি ৰিয সঞ্চরন্তি. তত্র চস্স ইট্ঠে আরম্মণে লোভো, অনিট্ঠে পটিঘো, অসমপেক্খনে মোহো উপ্পজ্জতি, কাযসংসগ্গে কাযসংসগ্গাপত্তিং আপজ্জতি, জীৰিতব্রহ্মচরিযানং ৰা অন্তরাযো চ হোতি. এৰং তং ঠানং অসপ্পাযং হোতি, ৰুত্তপ্পকারঅন্তরাযাভাৰে সপ্পাযং. সঙ্ঘদস্সনম্পি সাত্থং. সচে পন অন্তোগামে মহামণ্ডপং কারেত্ৰা সব্বরত্তিং ধম্মস্সৰনং কারেন্তেসু মনুস্সেসু ৰুত্তপ্পকারেনেৰ জনসন্নিপাতো চেৰ অন্তরাযো চ হোতি, এৰং তং ঠানং অসপ্পাযং, অন্তরাযাভাৰে সপ্পাযং. মহাপরিৰারানং থেরানং দস্সনেপি এসেৰ নযো.
অসুভদস্সনম্পি সাত্থং. তদত্থদীপনত্থঞ্চ ইদং ৰত্থু – একো কির দহরভিক্খু সামণেরং গহেত্ৰা দন্তকট্ঠত্থায গতো. সামণেরো মগ্গা ওক্কমিত্ৰা পুরতো গচ্ছন্তো অসুভং দিস্ৰা পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তদেৰ পাদকং কত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো তীণি ফলানি সচ্ছিকত্ৰা উপরিমগ্গত্থায কম্মট্ঠানং পরিগ্গহেত্ৰা অট্ঠাসি. দহরো তং অপস্সন্তো ‘‘সামণেরা’’তি পক্কোসি. সো – ‘‘মযা পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায ভিক্খুনা সদ্ধিং দ্ৰে কথা নাম ন কথিতপুব্বা, অঞ্ঞস্মিম্পি দিৰসে উপরিৰিসেসং নিব্বত্তেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে,’’তি পটিৰচনং অদাসি. ‘‘এহী’’তি ৰুত্তে একৰচনেনেৰ আগন্ত্ৰা – ‘‘ভন্তে, ইমিনা তাৰ মগ্গেন গন্ত্ৰা মযা ঠিতোকাসে মুহুত্তং পুরত্থাভিমুখা হুত্ৰা ওলোকেথা’’তি আহ. সো তথা কত্ৰা তেন পত্তৰিসেসমেৰ পাপুণি. এৰং একং অসুভং দ্ৰিন্নং জনানং অত্থায জাতং. এৰং সাত্থম্পি পনেতং পুরিসস্স মাতুগামাসুভং অসপ্পাযং, মাতুগামস্স চ পুরিসাসুভং, সভাগমেৰ সপ্পাযন্তি এৰং সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং.
এৰং পরিগ্গহিতসাত্থসপ্পাযস্স পন অট্ঠতিংসকম্মট্ঠানেসু অত্তনো চিত্তরুচিকং কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচরং উগ্গহেত্ৰা ভিক্খাচারগোচরে তং গহেত্ৰাৰ গমনং গোচরসম্পজঞ্ঞং নাম.
তস্সাৰিভাৰত্থং ইদং চতুক্কং ৰেদিতব্বং – ইধেকচ্চো ভিক্খু হরতি ন পচ্চাহরতি, একচ্চো পচ্চাহরতি ন হরতি, একচ্চো পন নেৰ হরতি ন পচ্চাহরতি, একচ্চো হরতি চ পচ্চাহরতি চ.
তত্থ যো ভিক্খু দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায চ আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেত্ৰা তথা রত্তিযা পঠমং যামং মজ্ঝিমযামে সেয্যং কপ্পেত্ৰা, পচ্ছিমযামেপি নিসজ্জাচঙ্কমেহি ৰীতিনামেত্ৰা, পগেৰ চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৰত্তং কত্ৰা বোধিরুক্খে উদকং আসিঞ্চিত্ৰা পানীযং পরিভোজনীযং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা আচরিযুপজ্ঝাযৰত্তাদীনি সমাদায ৰত্ততি. সো সরীরপরিকম্মং কত্ৰা সেনাসনং পৰিসিত্ৰা দ্ৰে তযো পল্লঙ্কে উসুমং গাহাপেন্তো কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জিত্ৰা ভিক্খাচারৰেলায উট্ঠহিত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেনেৰ পত্তচীৰরমাদায সেনাসনতো নিক্খমিত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তোৰ চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৰা সচে বুদ্ধানুস্সতিকম্মট্ঠানং হোতি, তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ চেতিযঙ্গণং পৰিসতি. অঞ্ঞং চে কম্মট্ঠানং হোতি, সোপানপাদমূলে ঠত্ৰা হত্থেন গহিতভণ্ডং ৰিয তং ঠপেত্ৰা বুদ্ধারম্মণং পীতিং গহেত্ৰা চেতিযঙ্গণং আরুয্হ মহন্তং চেতিযং চে, তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা চতূসু ঠানেসু ৰন্দিতব্বং, খুদ্দকং চে, তথেৰ পদক্খিণং কত্ৰা অট্ঠসু ঠানেসু ৰন্দিতব্বং. চেতিযং ৰন্দিত্ৰা বোধিযঙ্গণং পত্তেনাপি বুদ্ধস্স ভগৰতো সম্মুখা ৰিয নিপচ্চকারং দস্সেত্ৰা বোধি ৰন্দিতব্বা. সো এৰং চেতিযঞ্চ বোধিঞ্চ ৰন্দিত্ৰা পটিসামিতট্ঠানং গন্ত্ৰা পটিসামিতভণ্ডকং হত্থেন গণ্হন্তো ৰিয নিক্খিত্তকম্মট্ঠানং গহেত্ৰা গামসমীপে কম্মট্ঠানসীসেনেৰ চীৰরং পারুপিত্ৰা গামং পিণ্ডায পৰিসতি.
অথ নং মনুস্সা দিস্ৰা ‘‘অয্যো নো আগতো’’তি পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা আসনসালায ৰা গেহে ৰা নিসীদাপেত্ৰা যাগুং দত্ৰা যাৰ ভত্তং ন নিট্ঠাতি, তাৰ পাদে ধোৰিত্ৰা মক্খেত্ৰা পুরতো নিসীদিত্ৰা পঞ্হং ৰা পুচ্ছন্তি, ধম্মং ৰা সোতুকামা হোন্তি. সচেপি ন কথাপেন্তি, জনসঙ্গহণত্থং ধম্মকথা নাম কাতব্বাযেৰাতি অট্ঠকথাচরিযা ৰদন্তি. ধম্মকথা হি কম্মট্ঠানৰিনিমুত্তা নাম নত্থি, তস্মা কম্মট্ঠানসীসেনেৰ ধম্মং কথেত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেনেৰ আহারং পরিভুঞ্জিত্ৰা অনুমোদনং কত্ৰা নিৰত্তিযমানেহিপি মনুস্সেহি অনুগতোৰ গামতো নিক্খমিত্ৰা তত্থ তে নিৰত্তেত্ৰা মগ্গং পটিপজ্জতি.
অথ নং পুরেতরং নিক্খমিত্ৰা বহিগামে কতভত্তকিচ্চা সামণেরদহরভিক্খূ দিস্ৰা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পত্তচীৰরমস্স গণ্হন্তি. পোরাণকভিক্খূ কির ন ‘‘অম্হাকং উপজ্ঝাযো আচরিযো’’তি মুখং ওলোকেত্ৰা ৰত্তং করোন্তি, সম্পত্তপরিচ্ছেদেনেৰ করোন্তি. তে তং পুচ্ছন্তি – ‘‘ভন্তে, এতে মনুস্সা তুম্হাকং কিং হোন্তি, মাতিপক্খতো সম্বন্ধা পিতিপক্খতো’’তি? কিং দিস্ৰা পুচ্ছথাতি? তুম্হেসু এতেসং পেমং বহুমানন্তি. ‘‘আৰুসো, যং মাতাপিতূহিপি দুক্করতরং, তং এতে অম্হাকং করোন্তি, পত্তচীৰরম্পি নো এতেসং সন্তকমেৰ, এতেসং আনুভাৰেন নেৰ ভযে ভযং, ন ছাতকে ছাতকং জানাম, এদিসা নাম অম্হাকং উপকারিনো নত্থী’’তি তেসং গুণে কথযন্তো গচ্ছতি. অযং ৰুচ্চতি হরতি ন পচ্চাহরতীতি.
যস্স পন পগেৰ ৰুত্তপ্পকারং ৰত্তপটিপত্তিং করোন্তস্স কম্মজতেজো পজ্জলতি, অনুপাদিণ্ণকং মুঞ্চিত্ৰা উপাদিণ্ণকং গণ্হাতি, সরীরতো সেদা মুচ্চন্তি, কম্মট্ঠানৰীথিং নারোহতি, সো পগেৰ পত্তচীৰরমাদায ৰেগসাৰ চেতিযং ৰন্দিত্ৰা গোরূপানং নিক্খমনৰেলাযমেৰ গামং যাগুভিক্খায পৰিসিত্ৰা যাগুং লভিত্ৰা আসনসালং গন্ত্ৰা পিৰতি. অথস্স দ্ৰিত্তিক্খত্তুং অজ্ঝোহরণমত্তেনেৰ কম্মজতেজো উপাদিণ্ণকং মুঞ্চিত্ৰা অনুপাদিণ্ণকং গণ্হাতি, ঘটসতেন ন্হাতো ৰিয তেজোধাতুপরিল়াহনিব্বানং পত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেন যাগুং পরিভুঞ্জিত্ৰা পত্তঞ্চ মুখঞ্চ ধোৰিত্ৰা অন্তরাভত্তে কম্মট্ঠানং মনসিকত্ৰা অৰসেসট্ঠানে পিণ্ডায চরিত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেন আহারং পরিভুঞ্জিত্ৰা ততো পট্ঠায পোঙ্খানুপোঙ্খং উপট্ঠহমানং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ আগচ্ছতি. অযং ৰুচ্চতি পচ্চাহরতি ন হরতীতি. এদিসা চ ভিক্খূ যাগুং পিৰিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা বুদ্ধসাসনে অরহত্তং পত্তা নাম গণনপথং ৰীতিৰত্তা. সীহল়দীপেযেৰ তেসু তেসু গামেসু আসনসালাযং ন তং আসনমত্থি, যত্থ যাগুং পিৰিত্ৰা অরহত্তং পত্তা ভিক্খূ নত্থীতি.
যো পন পমাদৰিহারী হোতি নিক্খিত্তধুরো, সব্বৰত্তানি ভিন্দিত্ৰা পঞ্চৰিধচেতোৰিনিবন্ধবদ্ধচিত্তো ৰিহরন্তো ‘‘কম্মট্ঠানং নাম অত্থী’’তিপি সঞ্ঞং অকত্ৰা গামং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা অননুলোমিকেন গিহিসংসগ্গেন সংসট্ঠো চরিত্ৰা চ ভুঞ্জিত্ৰা চ তুচ্ছো নিক্খমতি. অযং ৰুচ্চতি নেৰ হরতি ন পচ্চাহরতীতি.
যো পনাযং হরতি চ পচ্চাহরতি চাতি ৰুত্তো, সো গতপচ্চাগতিকৰত্তৰসেন ৰেদিতব্বো. অত্তকামা হি কুলপুত্তা সাসনে পব্বজিত্ৰা দসপি ৰীসম্পি তিংসম্পি চত্তালীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি সতম্পি একতো ৰসন্তা কতিকৰত্তং কত্ৰা ৰিহরন্তি ‘‘আৰুসো, তুম্হে ন ইণট্টা, ন ভযট্টা, ন জীৰিকাপকতা পব্বজিতা, দুক্খা মুচ্চিতুকামা পনেত্থ পব্বজিতা, তস্মা গমনে উপ্পন্নকিলেসং গমনেযেৰ নিগ্গণ্হথ, ঠানে, নিসজ্জায, সযনে উপ্পন্নকিলেসং সযনেযেৰ নিগ্গণ্হথা’’তি. তে এৰং কতিকৰত্তং কত্ৰা ভিক্খাচারং গচ্ছন্তা অড্ঢউসভউসভঅড্ঢগাৰুতগাৰুতন্তরেসু পাসাণা হোন্তি, তায সঞ্ঞায কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তাৰ গচ্ছন্তি. সচে কস্সচি গমনে কিলেসো উপ্পজ্জতি, তত্থেৰ নং নিগ্গণ্হাতি. তথা অসক্কোন্তো তিট্ঠতি. অথস্স পচ্ছতো আগচ্ছন্তোপি তিট্ঠতি, সো ‘‘অযং ভিক্খু তুয্হং উপ্পন্নৰিতক্কং জানাতি, অননুচ্ছৰিকং তে এত’’ন্তি অত্তানং পটিচোদেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা তত্থেৰ অরিযভূমিং ওক্কমতি, তথা অসক্কোন্তো নিসীদতীতি সো এৰ নযো. অরিযভূমিং ওক্কমিতুং অসক্কোন্তোপি, তং কিলেসং ৰিক্খম্ভেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তোৰ গচ্ছতি, ন কম্মট্ঠানৰিপ্পযুত্তেন চিত্তেন পাদং উদ্ধরতি. উদ্ধরতি চে, পটিনিৰত্তিত্ৰা পুরিমপদেসংযেৰ এতি আলিন্দকৰাসী মহাফুস্সদেৰত্থেরো ৰিয.
সো কির একূনৰীসতি ৰস্সানি গতপচ্চাগতিকৰত্তং পূরেন্তো এৰ ৰিহাসি. মনুস্সাপি সুদং অন্তরামগ্গে কসন্তা চ ৰপন্তা চ মদ্দন্তা চ কম্মানি চ করোন্তা থেরং তথা গচ্ছন্তং দিস্ৰা – ‘‘অযং থেরো পুনপ্পুনং নিৰত্তিত্ৰা গচ্ছতি, কিং নু খো মগ্গমূল়্হো, উদাহু কিঞ্চি পমুট্ঠো’’তি সমুল্লপন্তি. সো তং অনাদিযিত্ৰা কম্মট্ঠানযুত্তচিত্তেনেৰ সমণধম্মং করোন্তো ৰীসতিৰস্সব্ভন্তরে অরহত্তং পাপুণি. অরহত্তপ্পত্তদিৰসে চস্স চঙ্কমনকোটিযং অধিৰত্থা দেৰতা অঙ্গুলীহি দীপং উজ্জালেত্ৰা অট্ঠাসি. চত্তারোপি মহারাজানো সক্কো চ দেৰানমিন্দো ব্রহ্মা চ সহম্পতি উপট্ঠানং আগমংসু. তঞ্চ ওভাসং দিস্ৰা ৰনৰাসীমহাতিস্সত্থেরো তং দুতিযদিৰসে পুচ্ছি – ‘‘রত্তিভাগে আযস্মতো সন্তিকে ওভাসো অহোসি, কিং সো ওভাসো’’তি? থেরো ৰিক্খেপং করোন্তো ‘‘ওভাসো নাম দীপোভাসোপি হোতি, মণিওভাসোপী’’তি এৰমাদিমাহ. ততো ‘‘পটিচ্ছাদেথ তুম্হে’’তি নিবদ্ধো আমাতি পটিজানিত্ৰা আরোচেসি.
কাল়ৰল্লিমণ্ডপৰাসীমহানাগত্থেরো ৰিয চ. সোপি কির গতপচ্চাগতিকৰত্তং পূরেন্তো পঠমং তাৰ ‘‘ভগৰতো মহাপধানং পূজেস্সামী’’তি সত্ত ৰস্সানি ঠানচঙ্কমমেৰ অধিট্ঠাসি. পুন সোল়স ৰস্সানি গতপচ্চাগতিকৰত্তং পূরেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. সো কম্মট্ঠানযুত্তেনেৰ চিত্তেন পাদং উদ্ধরন্তো ৰিপ্পযুত্তেন উদ্ধটে পটিনিৰত্তন্তো গামসমীপং গন্ত্ৰা ‘‘গাৰী নু পব্বজিতো নূ’’তি আসঙ্কনীযপদেসে ঠত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা কচ্ছকরকতো উদকেন পত্তং ধোৰিত্ৰা উদকগণ্ডূসং করোতি. কিং কারণা? ‘‘মা মে ভিক্খং দাতুং ৰা ৰন্দিতুং ৰা আগতে মনুস্সে ‘দীঘাযুকা হোথা’তি ৰচনমত্তেনাপি কম্মট্ঠানৰিক্খেপো অহোসী’’তি ‘‘অজ্জ, ভন্তে, কতিমী’’তি দিৰসং ৰা ভিক্খুগণনং ৰা পঞ্হং ৰা পুচ্ছিতো পন উদকং গিলিত্ৰা আরোচেতি. সচে দিৰসাদিপুচ্ছকা ন হোন্তি, নিক্খমনৰেলাযং গামদ্ৰারে নিট্ঠুভিত্ৰা যাতি.
কলম্বতিত্থৰিহারে ৰস্সূপগতা পঞ্ঞাস ভিক্খূ ৰিয চ. তে কির আসাল়্হিপুণ্ণমিযং কতিকৰত্তং অকংসু – ‘‘অরহত্তং অপত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং নালপিস্সামা’’তি. গামঞ্চ পিণ্ডায পৰিসন্তা উদকগণ্ডূসং কত্ৰা পৰিসিংসু. দিৰসাদীসু পুচ্ছিতেসু ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিংসু. তত্থ মনুস্সা নিট্ঠুভনং দিস্ৰা জানিংসু – ‘‘অজ্জেকো আগতো, অজ্জ দ্ৰে’’তি. এৰঞ্চ চিন্তেসুং – ‘‘কিং নু খো এতে অম্হেহেৰ সদ্ধিং ন সল্লপন্তি, উদাহু অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি. যদি অঞ্ঞমঞ্ঞং ন সল্লপন্তি, অদ্ধা ৰিৰাদজাতা ভৰিস্সন্তি. এথ নে অঞ্ঞমঞ্ঞং খমাপেস্সামা’’তি সব্বে ৰিহারং গন্ত্ৰা পঞ্ঞাসায ভিক্খূসু দ্ৰেপি ভিক্খূ একোকাসে নাদ্দসংসু. ততো যো তেসু চক্খুমা পুরিসো, সো আহ – ‘‘ন ভো কলহকারকানং ওকাসো ঈদিসো হোতি, সুসম্মট্ঠং চেতিযঙ্গণং বোধিযঙ্গণং, সুনিক্খিত্তা সম্মজ্জনিযো, সুপট্ঠিতং পানীযং পরিভোজনীয’’ন্তি. তে ততোৰ নিৰত্তা. তেপি ভিক্খূ অন্তোতেমাসেযেৰ অরহত্তং পত্ৰা মহাপৰারণাযং ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেসুং.
এৰং কাল়ৰল্লিমণ্ডপৰাসী মহানাগত্থেরো ৰিয, কলম্বতিত্থৰিহারে ৰস্সূপগতা ভিক্খূ ৰিয চ কম্মট্ঠানযুত্তেনেৰ চিত্তেন পাদং উদ্ধরন্তো গামসমীপং গন্ত্ৰা উদকগণ্ডূসং কত্ৰা ৰীথিযো সল্লক্খেত্ৰা যত্থ সুরাসোণ্ডধুত্তাদযো কলহকারকা চণ্ডহত্থিঅস্সাদযো ৰা নত্থি, তং ৰীথিং পটিপজ্জতি. তত্থ চ পিণ্ডায চরমানো ন তুরিততুরিতো ৰিয জৰেন গচ্ছতি. ন হি জৰেন পিণ্ডপাতিকধুতঙ্গং নাম কিঞ্চি অত্থি. ৰিসমভূমিভাগপত্তং পন উদকসকটং ৰিয নিচ্চলো হুত্ৰা গচ্ছতি. অনুঘরং পৰিট্ঠো চ দাতুকামং ৰা অদাতুকামং ৰা সল্লক্খেতুং তদনুরূপং কালং আগমেন্তো ভিক্খং গহেত্ৰা অন্তোগামে ৰা বহিগামে ৰা ৰিহারমেৰ ৰা আগন্ত্ৰা যথাফাসুকে পতিরূপে ওকাসে নিসীদিত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তো আহারে পটিকূলসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৰা অক্খব্ভঞ্জনৰণলেপনপুত্তমংসূপমাৰসেন পচ্চৰেক্খন্তো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং আহারং আহারেতি, নেৰ দৰায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৰিভূসনায…পে… ভুত্তাৰী চ উদককিচ্চং কত্ৰা মুহুত্তং ভত্তকিলমথং পটিপস্সম্ভেত্ৰা যথা পুরেভত্তং, এৰং পচ্ছাভত্তং পুরিমযামং পচ্ছিমযামঞ্চ কম্মট্ঠানমেৰ মনসিকরোতি. অযং ৰুচ্চতি হরতি চ পচ্চাহরতি চাতি.
ইমং পন হরণপচ্চাহরণসঙ্খাতং গতপচ্চাগতিকৰত্তং পূরেন্তো যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতি, পঠমৰযে এৰ অরহত্তং পাপুণাতি. নো চে পঠমৰযে পাপুণাতি, অথ মজ্ঝিমৰযে পাপুণাতি. নো চে মজ্ঝিমৰযে পাপুণাতি, অথ পচ্ছিমৰযে পাপুণাতি, নো চে পচ্ছিমৰযে পাপুণাতি, অথ মরণসমযে. নো চে মরণসমযে পাপুণাতি, অথ দেৰপুত্তো হুত্ৰা. নো চে দেৰপুত্তো হুত্ৰা পাপুণাতি, অনুপ্পন্নে বুদ্ধে নিব্বত্তো পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকরোতি. নো চে পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকরোতি, অথ বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰে খিপ্পাভিঞ্ঞো ৰা হোতি, সেয্যথাপি থেরো বাহিযো দারুচীরিযো মহাপঞ্ঞো ৰা, সেয্যথাপি থেরো সারিপুত্তো, মহিদ্ধিকো ৰা, সেয্যথাপি থেরো মহামোগ্গল্লানো, ধুতৰাদো ৰা, সেয্যথাপি থেরো মহাকস্সপো, দিব্বচক্খুকো ৰা, সেয্যথাপি থেরো অনুরুদ্ধো, ৰিনযধরো ৰা, সেয্যথাপি থেরো উপালি, ধম্মকথিকো ৰা, সেয্যথাপি থেরো পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো, আরঞ্ঞিকো ৰা, সেয্যথাপি থেরো রেৰতো, বহুস্সুতো ৰা, সেয্যথাপি থেরো আনন্দো, সিক্খাকামো ৰা, সেয্যথাপি থেরো রাহুলো বুদ্ধপুত্তোতি. ইতি ইমস্মিং চতুক্কে য্ৰাযং হরতি পচ্চাহরতি চ, তস্স গোচরসম্পজঞ্ঞং সিখাপত্তং হোতি.
অভিক্কমাদীসু পন অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. তং এৰং ৰেদিতব্বং – ইধ ভিক্খু অভিক্কমন্তো ৰা পটিক্কমন্তো ৰা যথা অন্ধপুথুজ্জনা অভিক্কমাদীসু – ‘‘অত্তা অভিক্কমতি, অত্তনা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৰা ‘‘অহং অভিক্কমামি, মযা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৰা সম্মুয্হন্তি, তথা অসম্মুয্হন্তো অভিক্কমামীতি চিত্তে উপ্পজ্জমানে তেনেৰ চিত্তেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানা ৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিং জনযমানা উপ্পজ্জতি, ইতি চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন অযং কাযসম্মতো অট্ঠিসঙ্ঘাটো অভিক্কমতি. তস্সেৰং অভিক্কমতো একেকপাদুদ্ধরণে পথৰীধাতু আপোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা হোন্তি বলৰতিযো, তথা অতিহরণৰীতিহরণেসু, ৰোস্সজ্জনে তেজোধাতু ৰাযোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা হোন্তি বলৰতিযো, তথা সন্নিক্খেপনসন্নিরুম্ভনেসু.
তত্থ উদ্ধরণে পৰত্তা রূপারূপধম্মা অতিহরণং ন পাপুণন্তি, তথা অতিহরণে পৰত্তা ৰীতিহরণং, ৰীতিহরণে পৰত্তা ৰোস্সজ্জনং, ৰোস্সজ্জনে পৰত্তা সন্নিক্খেপনং, সন্নিক্খেপনে পৰত্তা সন্নিরুম্ভনং ন পাপুণন্তি, তত্থ তত্থেৰ পব্বপব্বং সন্ধিসন্ধি ওধিওধি হুত্ৰা তত্তকপালে পক্খিত্ততিলানি ৰিয তটতটাযন্তা ভিজ্জন্তি. তত্থ কো একো অভিক্কমতি, কস্স ৰা একস্স অভিক্কমনং? পরমত্থতো হি ধাতূনংযেৰ গমনং, ধাতূনং ঠানং, ধাতূনং নিসজ্জা, ধাতূনং সযনং. তস্মিং তস্মিঞ্হি কোট্ঠাসে সদ্ধিং রূপেন –
‘‘অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং, অঞ্ঞং চিত্তং নিরুজ্ঝতি;
অৰীচিমনুসম্বন্ধো, নদীসোতোৰ ৰত্ততী’’তি. –
এৰং অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং নামাতি.
নিট্ঠিতো ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতী’’তিপদস্স অত্থো.
আলোকিতে ৰিলোকিতেতি এত্থ পন আলোকিতং নাম পুরতো পেক্খনং, ৰিলোকিতং নাম অনুদিসাপেক্খনং. অঞ্ঞানিপি হেট্ঠা উপরি পচ্ছতো অনুপেক্খনৰসেন ওলোকিতউল্লোকিতাপলোকিতানি নাম হোন্তি. তানি ইধ ন গহিতানি, সারুপ্পৰসেন পন ইমানেৰ দ্ৰে গহিতানি. ইমিনা ৰা মুখেন সব্বানিপি তানি গহিতানেৰাতি.
তত্থ ‘‘আলোকেস্সামী’’তি চিত্তে উপ্পন্নে চিত্তৰসেনেৰ অনোলোকেত্ৰা অত্থপরিগ্গণ্হনং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. তং আযস্মন্তং নন্দং কাযসক্খিং কত্ৰা ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘সচে, ভিক্খৰে, নন্দস্স পুরত্থিমা দিসা আলোকেতব্বা হোতি, সব্বং চেতসা সমন্নাহরিত্ৰা নন্দো পুরত্থিমং দিসং আলোকেতি ‘এৰং মে পুরত্থিমং দিসং আলোকযতো নাভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাসৰিস্সন্তী’তি. ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি. সচে, ভিক্খৰে, নন্দস্স পচ্ছিমা দিসা, উত্তরা দিসা, দক্খিণা দিসা, উদ্ধং, অধো, অনুদিসা আলোকেতব্বা হোতি, সব্বং চেতসা সমন্নাহরিত্ৰা নন্দো অনুদিসং আলোকেতি ‘এৰং মে অনুদিসং আলোকযতো’…পে… সম্পজানো হোতী’’তি (অ. নি. ৮.৯).
অপিচ ইধাপি পুব্বে ৰুত্তচেতিযদস্সনাদিৰসেনেৰ সাত্থকতা চ সপ্পাযতা চ ৰেদিতব্বা. কম্মট্ঠানস্স পন অৰিজহনমেৰ গোচরসম্পজঞ্ঞং, তস্মা খন্ধধাতুআযতনকম্মট্ঠানিকেহি অত্তনো কমট্ঠানৰসেনেৰ কসিণাদিকম্মট্ঠানিকেহি ৰা পন কম্মট্ঠানসীসেনেৰ আলোকনৰিলোকনং কাতব্বং.
‘‘অব্ভন্তরে অত্তা নাম আলোকেতা ৰা ৰিলোকেতা ৰা নত্থি, ‘আলোকেস্সামী’তি পন চিত্তে উপ্পজ্জমানে তেনেৰ চিত্তেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানা ৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিং জনযমানা উপ্পজ্জতি. ইতি চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন হেট্ঠিমং অক্খিদলং অধো সীদতি, উপরিমং উদ্ধং লঙ্ঘেতি, কোচি যন্তকেন ৰিৰরন্তো নাম নত্থি, ততো চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং সাধেন্তং উপ্পজ্জতী’’তি এৰং পজাননং পনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং নাম.
অপিচ মূলপরিঞ্ঞাআগন্তুকতাৰকালিকভাৰৰসেনপেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং. মূলপরিঞ্ঞাৰসেন তাৰ –
‘‘ভৰঙ্গাৰজ্জনঞ্চেৰ, দস্সনং সম্পটিচ্ছনং;
সন্তীরণং ৰোট্ঠব্বনং, জৰনং ভৰতি সত্তমং’’.
তত্থ ভৰঙ্গং উপপত্তিভৰস্স অঙ্গকিচ্চং সাধযমানং পৰত্ততি, তং আৰট্টেত্ৰা কিরিযমনোধাতু আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা, তন্নিরোধা চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং সাধযমানং, তন্নিরোধা ৰিপাকমনোধাতু সম্পটিচ্ছনকিচ্চং সাধযমানা, তন্নিরোধা ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু সন্তীরণকিচ্চং সাধযমানা, তন্নিরোধা কিরিযমনোৰিঞ্ঞাণধাতু ৰোট্ঠব্বনকিচ্চং সাধযমানা, তন্নিরোধা সত্তক্খত্তুং জৰনং জৰতি. তত্থ পঠমজৰনেপি ‘‘অযং ইত্থী, অযং পুরিসো’’তি রজ্জনদুস্সনমুয্হনৰসেন আলোকিতৰিলোকিতং ন হোতি, দুতিযজৰনেপি…পে… সত্তমজৰনেপি. এতেসু পন যুদ্ধমণ্ডলে যোধেসু ৰিয হেট্ঠুপরিযৰসেন ভিজ্জিত্ৰা পতিতেসু ‘‘অযং ইত্থী, অযং পুরিসো’’তি রজ্জনাদিৰসেন আলোকিতৰিলোকিতং হোতি. এৰং তাৰেত্থ মূলপরিঞ্ঞাৰসেন অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
চক্খুদ্ৰারে পন রূপে আপাথমাগতে ভৰঙ্গচলনতো উদ্ধং সককিচ্চনিপ্ফাদনৰসেন আৰজ্জনাদীসু উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধেসু অৰসানে জৰনং উপ্পজ্জতি, তং পুব্বে উপ্পন্নানং আৰজ্জনাদীনং গেহভূতে চক্খুদ্ৰারে আগন্তুকপুরিসো ৰিয হোতি. তস্স যথা পরগেহে কিঞ্চি যাচিতুং পৰিট্ঠস্স আগন্তুকপুরিসস্স গেহসামিকেসু তুণ্হীমাসিনেসু আণাকরণং ন যুত্তং, এৰং আৰজ্জনাদীনং গেহভূতে চক্খুদ্ৰারে আৰজ্জনাদীসুপি অরজ্জন্তেসু অদুস্সন্তেসু অমুয্হন্তেসু চ রজ্জনদুস্সনমুয্হনং অযুত্তন্তি এৰং আগন্তুকভাৰৰসেন অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
যানি পনেতানি চক্খুদ্ৰারে ৰোট্ঠব্বনপরিযোসানানি চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, তানি সদ্ধিং সম্পযুত্তধম্মেহি তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং ন পস্সন্তি, ইত্তরানি তাৰকালিকানি হোন্তি. তত্থ যথা একস্মিং ঘরে সব্বেসু মানুসকেসু মতেসু অৰসেসস্স একস্স তঙ্খণংযেৰ মরণধম্মস্স ন যুত্তা নচ্চগীতাদীসু অভিরতি নাম, এৰমেৰ একদ্ৰারে সসম্পযুত্তেসু আৰজ্জনাদীসু তত্থ তত্থেৰ মতেসু অৰসেসস্স তঙ্খণংযেৰ মরণধম্মস্স জৰনস্সাপি রজ্জনদুস্সনমুয্হনৰসেন অভিরতি নাম ন যুত্তাতি এৰং তাৰকালিকভাৰৰসেন অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অপিচ খন্ধাযতনধাতুপচ্চযপচ্চৰেক্খণৰসেনপেতং ৰেদিতব্বং. এত্থ হি চক্খু চেৰ রূপা চ রূপক্খন্ধো, দস্সনং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তংসম্পযুত্তা ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ফস্সাদিকা সঙ্খারা সঙ্খারক্খন্ধো, এৰমেতেসং পঞ্চন্নং খন্ধানং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি, কো ৰিলোকেতি? তথা চক্খু চক্খাযতনং, রূপং রূপাযতনং, দস্সনং মনাযতনং, ৰেদনাদযো সম্পযুত্তধম্মা ধম্মাযতনং, এৰমেতেসং চতুন্নং আযতনানং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি, কো ৰিলোকেতি? তথা চক্খু চক্খুধাতু, রূপং রূপধাতু, দস্সনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু, তংসম্পযুত্তা ৰেদনাদযো ধম্মা ধম্মধাতু, এৰমেতেসং চতুন্নং ধাতূনং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি, কো ৰিলোকেতি? তথা চক্খু নিস্সযপচ্চযো, রূপং আরম্মণপচ্চযো, আৰজ্জনং অনন্তরসমনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতপচ্চযো, আলোকো উপনিস্সযপচ্চযো, ৰেদনাদযো সহজাতপচ্চযো. এৰমেতেসং পচ্চযানং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি, কো ৰিলোকেতীতি এৰমেত্থ খন্ধাযতনধাতুপচ্চযপচ্চৰেক্খণৰসেনপি অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
সমিঞ্জিতে পসারিতেতি পব্বানং সমিঞ্জনপসারণে. তত্থ চিত্তৰসেনেৰ সমিঞ্জনপসারণং অকত্ৰা হত্থপাদানং সমিঞ্জনপসারণপচ্চযা অত্থানত্থং পরিগ্গণ্হিত্ৰা অত্থপরিগ্গণ্হনং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. তত্থ হত্থপাদে অতিচিরং সমিঞ্জিত্ৰা ৰা পসারেত্ৰা ৰা ঠিতস্স খণে খণে ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি, চিত্তং একগ্গং ন লভতি, কম্মট্ঠানং পরিপততি, ৰিসেসং নাধিগচ্ছতি. কালে সমিঞ্জন্তস্স কালে পসারেন্তস্স পন তা ৰেদনা নুপ্পজ্জন্তি, চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ফাতিং গচ্ছতি, ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি এৰং অত্থানত্থপরিগ্গণ্হনং ৰেদিতব্বং.
অত্থে পন সতিপি সপ্পাযাসপ্পাযং পরিগ্গণ্হিত্ৰা সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. তত্রাযং নযো – মহাচেতিযঙ্গণে কির দহরভিক্খূ সজ্ঝাযং গণ্হন্তি. তেসং পিট্ঠিপস্সে দহরভিক্খুনিযো ধম্মং সুণন্তি. তত্থেকো দহরো হত্থং পসারেন্তো কাযসংসগ্গং পত্ৰা তেনেৰ কারণেন গিহী জাতো. অপরো ভিক্খু পাদং পসারেন্তো অগ্গিম্হি পসারেসি, অট্ঠিং আহচ্চ পাদো ঝাযি. অপরো ৰম্মিকে পসারেসি, সো আসীৰিসেন দট্ঠো. অপরো চীৰরকুটিদণ্ডকে পসারেসি, তং মণিসপ্পো ডংসি. তস্মা এৰরূপে অসপ্পাযে অপসারেত্ৰা সপ্পাযে পসারেতব্বং. ইদমেত্থ সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং.
গোচরসম্পজঞ্ঞং পন মহাথেরৰত্থুনা দীপেতব্বং – মহাথেরো কির দিৰাট্ঠানে নিসিন্নো অন্তেৰাসিকেহি সদ্ধিং কথযমানো সহসা হত্থং সমিঞ্জিত্ৰা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা সণিকং সমিঞ্জেসি. তং অন্তেৰাসিকা পুচ্ছিংসু – ‘‘কস্মা, ভন্তে, সহসা হত্থং সমিঞ্জিত্ৰা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা সণিকং সমিঞ্জিত্থা’’তি. যতো পট্ঠাযাহং, আৰুসো, কম্মট্ঠানং মনসিকাতুং আরদ্ধো, ন মে কম্মট্ঠানং মুঞ্চিত্ৰা হত্থো সমিঞ্জিতপুব্বো, ইদানি পন তুম্হেহি সদ্ধিং কথযমানেন কম্মট্ঠানং মুঞ্চিত্ৰা সমিঞ্জিতো, তস্মা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা সমিঞ্জেসিন্তি. সাধু, ভন্তে, ভিক্খুনা নাম এৰরূপেন ভৰিতব্বন্তি. এৰমেত্থাপি কম্মট্ঠানাৰিজহনমেৰ গোচরসম্পজঞ্ঞন্তি ৰেদিতব্বং.
অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি সমিঞ্জন্তো ৰা পসারেন্তো ৰা নত্থি, ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেন পন সুত্তাকড্ঢনৰসেন দারুযন্তস্স হত্থপাদলল়নং ৰিয সমিঞ্জনপসারণং হোতীতি পরিজাননং পনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি ৰেদিতব্বং.
সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণেতি এত্থ সঙ্ঘাটিচীৰরানং নিৰাসনপারুপনৰসেন, পত্তস্স ভিক্খাপটিগ্গহণাদিৰসেন পরিভোগো ধারণং নাম. তত্থ সঙ্ঘাটিচীৰরধারণে তাৰ নিৰাসেত্ৰা পারুপিত্ৰা চ পিণ্ডায চরতো আমিসলাভো, ‘‘সীতস্স পটিঘাতাযা’’তিআদিনা নযেন ভগৰতা ৰুত্তপ্পকারোযেৰ চ অত্থো অত্থো নাম. তস্স ৰসেন সাত্থকসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
উণ্হপকতিকস্স পন দুব্বলস্স চ চীৰরং সুখুমং সপ্পাযং, সীতালুকস্স ঘনং দুপট্টং. ৰিপরীতং অসপ্পাযং. যস্স কস্সচি জিণ্ণং অসপ্পাযমেৰ. অগ্গল়াদিদানেন হিস্স তং পলিবোধকরং হোতি. তথা পট্টুণ্ণদুকূলাদিভেদং লোভনীযচীৰরং. তাদিসঞ্হি অরঞ্ঞে এককস্স নিৰাসন্তরাযকরং, জীৰিতন্তরাযকরঞ্চাপি হোতি. নিপ্পরিযাযেন পন যং নিমিত্তকম্মাদিমিচ্ছাজীৰৰসেন উপ্পন্নং, যঞ্চস্স সেৰমানস্স অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, তং অসপ্পাযং. ৰিপরীতং সপ্পাযং, তস্স ৰসেনেত্থ সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেনেৰ চ গোচরসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি চীৰরং পারুপন্তো নত্থি, ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ পন চীৰরপারুপনং হোতি. তত্থ চীৰরম্পি অচেতনং, কাযোপি অচেতনো. চীৰরং ন জানাতি ‘‘মযা কাযো পারুপিতো’’তি. কাযোপি ন জানাতি ‘‘অহং চীৰরেন পারুপিতো’’তি. ধাতুযোৰ ধাতুসমূহং পটিচ্ছাদেন্তি পটপিলোতিকায পোত্থকরূপপটিচ্ছাদনে ৰিয. তস্মা নেৰ সুন্দরং চীৰরং লভিত্ৰা সোমনস্সং কাতব্বং, ন অসুন্দরং লভিত্ৰা দোমনস্সং. নাগৰম্মিকচেতিযরুক্খাদীসু হি কেচি মালাগন্ধধূমৰত্থাদীহি সক্কারং করোন্তি, কেচি গূথমুত্তকদ্দমদণ্ডসত্থপহারাদীহি অসক্কারং. ন তেহি নাগৰম্মিকরুক্খাদযো সোমনস্সং ৰা করোন্তি দোমনস্সং ৰা. এৰমেৰং নেৰ সুন্দরং চীৰরং লভিত্ৰা সোমনস্সং কাতব্বং, ন অসুন্দরং লভিত্ৰা দোমনস্সন্তি এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
পত্তধারণেপি পত্তং সহসাৰ অগ্গহেত্ৰা – ‘‘ইমং গহেত্ৰা পিণ্ডায চরমানো ভিক্খং লভিস্সামী’’তি এৰং পত্তগ্গহণপচ্চযা পটিলভিতব্বঅত্থৰসেন সাত্থকসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং. কিসদুব্বলসরীরস্স পন গরুপত্তো অসপ্পাযো. যস্স কস্সচি চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহতো দুব্বিসোধনীযো অসপ্পাযোৰ. দুদ্ধোতপত্তো হি ন ৰট্টতি, তং ধোৰন্তস্সেৰ চস্স পলিবোধো হোতি. মণিৰণ্ণপত্তো পন লোভনীযো চীৰরে ৰুত্তনযেনেৰ অসপ্পাযো. নিমিত্তকম্মাদিৰসেন লদ্ধো, পন যঞ্চস্স সেৰমানস্স অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, অযং একন্তঅসপ্পাযোৰ. ৰিপরীতো সপ্পাযো. তস্স ৰসেনেত্থ সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেনেৰ চ গোচরসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি পত্তং গণ্হন্তো নত্থি, ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ পত্তগ্গহণং নাম হোতি. তত্থ পত্তোপি অচেতনো, হত্থাপি অচেতনা. পত্তো ন জানাতি ‘‘অহং হত্থেহি গহিতো’’তি. হত্থাপি ন জানন্তি ‘‘পত্তো অম্হেহি গহিতো’’তি. ধাতুযোৰ ধাতুসমূহং গণ্হন্তি, সণ্ডাসেন অগ্গিৰণ্ণপত্তগ্গহণে ৰিযাতি এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অপিচ যথা ছিন্নহত্থপাদে ৰণমুখেহি পগ্ঘরিতপুব্বলোহিতকিমিকুলে নীলমক্খিকসম্পরিকিণ্ণে অনাথসালায অনাথমনুস্সে দিস্ৰা দযালুকা পুরিসা তেসং ৰণপট্টচোল়কানি চেৰ কপালাদীহি ভেসজ্জানি চ উপনামেন্তি. তত্থ চোল়কানিপি কেসঞ্চি সণ্হানি, কেসঞ্চি থূলানি পাপুণন্তি, ভেসজ্জকপালানিপি কেসঞ্চি সুসণ্ঠানানি, কেসঞ্চি দুস্সণ্ঠানানি পাপুণন্তি, ন তে তত্থ সুমনা ৰা দুম্মনা ৰা হোন্তি. ৰণপটিচ্ছাদনমত্তেনেৰ হি চোল়কেন ভেসজ্জপটিগ্গহমত্তেনেৰ চ কপালকেন তেসং অত্থো. এৰমেৰ যো ভিক্খু ৰণচোল়কং ৰিয চীৰরং, ভেসজ্জকপালকং ৰিয চ পত্তং, কপালে ভেসজ্জমিৰ চ পত্তে লদ্ধভিক্খং সল্লক্খেতি. অযং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণে অসম্মোহসম্পজঞ্ঞেন উত্তমসম্পজানকারীতি ৰেদিতব্বো.
অসিতাদীসু অসিতেতি পিণ্ডপাতভোজনে. পীতেতি যাগুআদিপানে. খাযিতেতি পিট্ঠখজ্জকাদিখাদনে. সাযিতেতি মধুফাণিতাদিসাযনে. তত্থ ‘‘নেৰ দৰাযা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো অট্ঠৰিধোপি অত্থো অত্থো নাম, তস্স ৰসেন সাত্থকসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
লূখপণীততিত্তমধুরাদীসু পন যেন ভোজনেন যস্স অফাসু হোতি, তং তস্স অসপ্পাযং. যং পন নিমিত্তকম্মাদিৰসেন পটিলদ্ধং, যঞ্চস্স ভুঞ্জতো অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, তং একন্তঅসপ্পাযমেৰ. ৰিপরীতং সপ্পাযং. তস্স ৰসেনেত্থ সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেনেৰ চ গোচরসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি ভুঞ্জকো নত্থি, ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ পত্তপটিগ্গহণং নাম হোতি, চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ হত্থস্স পত্তে ওতারণং নাম হোতি, চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ আলোপকরণং আলোপুদ্ধরণং মুখৰিৰরণঞ্চ হোতি. ন কোচি কুঞ্চিকায ন যন্তকেন হনুকট্ঠীনি ৰিৰরতি, চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ আলোপস্স মুখে ঠপনং উপরিদন্তানং মুসলকিচ্চসাধনং হেট্ঠাদন্তানং উদুক্খলকিচ্চসাধনং জিৰ্হায হত্থকিচ্চসাধনঞ্চ হোতি. ইতি নং তত্থ অগ্গজিৰ্হায তনুকখেল়ো, মূলজিৰ্হায বহলখেল়ো মক্খেতি. তং হেট্ঠাদন্তউদুক্খলে জিৰ্হাহত্থপরিৰত্তিতং খেল়উদকতেমিতং উপরিদন্তমুসলসঞ্চুণ্ণিতং কোচি কটচ্ছুনা ৰা দব্বিযা ৰা অন্তো পৰেসেন্তো নাম নত্থি, ৰাযোধাতুযাৰ পৰিসতি. পৰিট্ঠং পৰিট্ঠং কোচি পলালসন্থরং কত্ৰা ধারেন্তো নাম নত্থি, ৰাযোধাতুৰসেনেৰ তিট্ঠতি. ঠিতং ঠিতং কোচি উদ্ধনং কত্ৰা অগ্গিং জালেত্ৰা পচন্তো নাম নত্থি, তেজোধাতুযাৰ পচ্চতি. পক্কং পক্কং কোচি দণ্ডকেন ৰা যট্ঠিযা ৰা বহি নীহরকো নাম নত্থি, ৰাযোধাতুযেৰ নীহরতি. ইতি ৰাযোধাতু অতিহরতি চ ৰীতিহরতি চ ধারেতি চ পরিৰত্তেতি চ সঞ্চুণ্ণেতি চ ৰিসোসেতি চ নীহরতি চ; পথৰীধাতু ধারেতি চ পরিৰত্তেতি চ সঞ্চুণ্ণেতি চ ৰিসোসেতি চ; আপোধাতু সিনেহেতি চ অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতি; তেজোধাতু অন্তোপৰিট্ঠং পরিপাচেতি; আকাসধাতু অঞ্জসো হোতি; ৰিঞ্ঞাণধাতু তত্থ তত্থ সম্মাপযোগমন্ৰায আভুজতীতি এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অপিচ গমনতো, পরিযেসনতো, পরিভোগতো, আসযতো, নিধানতো, অপরিপক্কতো, পরিপক্কতো, ফলতো, নিস্সন্দতো, সম্মক্খনতোতি এৰং দসৰিধং পটিকূলভাৰং পচ্চৰেক্খণতোপেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং. ৰিত্থারকথা পনেত্থ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২৯৪ আদযো) আহারপটিকূলসঞ্ঞানিদ্দেসতো গহেতব্বা.
উচ্চারপস্সাৰকম্মেতি উচ্চারস্স চ পস্সাৰস্স চ করণে. তত্থ পত্তকালে উচ্চারপস্সাৰং অকরোন্তস্স সকলসরীরতো সেদা মুচ্চন্তি, অক্খীনি ভমন্তি, চিত্তং ন একগ্গং হোতি, অঞ্ঞে চ রোগা উপ্পজ্জন্তি. করোন্তস্স পন সব্বং তং ন হোতীতি অযমেত্থ অত্থো. তস্স ৰসেন সাত্থকসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং. অট্ঠানে উচ্চারপস্সাৰং করোন্তস্স পন আপত্তি হোতি, অযসো ৰড্ঢতি, জীৰিতন্তরাযোপি হোতি. পতিরূপে ঠানে করোন্তস্স সব্বং তং ন হোতীতি ইদমেত্থ সপ্পাযং. তস্স ৰসেন সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেন চ গোচরসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি উচ্চারপস্সাৰকম্মং করোন্তো নত্থি, চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ পন উচ্চারপস্সাৰকম্মং হোতি. যথা পন পক্কে গণ্ডে গণ্ডভেদেন পুব্বলোহিতং অকামতায নিক্খমতি, যথা চ অতিভরিতা উদকভাজনা উদকং অকামতায নিক্খমতি, এৰং পক্কাসযমুত্তৰত্থীসু সন্নিচিতা উচ্চারপস্সাৰা ৰাযুৰেগসমুপ্পীল়িতা অকামতাযপি নিক্খমন্তি. সো পনাযং এৰং নিক্খমন্তো উচ্চারপস্সাৰো নেৰ তস্স ভিক্খুনো অত্তনো হোতি ন পরস্স, কেৰলং সরীরনিস্সন্দোৰ হোতি. যথা কিং? যথা উদকতুম্বতো পুরাণউদকং ছড্ডেন্তস্স নেৰ তং অত্তনো হোতি ন পরেসং, কেৰলং পটিজগ্গনমত্তমেৰ হোতি. এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.
গতাদীসু গতেতি গমনে. ঠিতেতি ঠানে. নিসিন্নেতি নিসজ্জায. সুত্তেতি সযনে. জাগরিতে তি জাগরণে. ভাসিতেতি কথনে. তুণ্হীভাৰেতি অকথনে. এত্থ চ যো চিরং গন্ত্ৰা ৰা চঙ্কমিত্ৰা ৰা অপরভাগে ঠিতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘‘চঙ্কমনকালে পৰত্তা রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি, অযং গতে সম্পজানকারী নাম.
যো সজ্ঝাযং ৰা করোন্তো পঞ্হং ৰা ৰিস্সজ্জেন্তো কম্মট্ঠানং ৰা মনসিকরোন্তো চিরং ঠত্ৰা অপরভাগে নিসিন্নো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘‘ঠিতকালে পৰত্তা রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি, অযং ঠিতে সম্পজানকারী নাম.
যো সজ্ঝাযাদিকরণৰসেনেৰ চিরং নিসীদিত্ৰা অপরভাগে নিপন্নো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘নিসিন্নকালে পৰত্তা রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি, অযং নিসিন্নে সম্পজানকারী নাম.
যো পন নিপন্নকোৰ সজ্ঝাযং করোন্তো কম্মট্ঠানং ৰা মনসিকরোন্তো নিদ্দং ওক্কমিত্ৰা অপরভাগে উট্ঠায ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘সযনকালে পৰত্তা রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি, অযং সুত্তে চ জাগরিতে চ সম্পজানকারী নাম. কিরিযমযচিত্তানঞ্হি অপ্পৰত্তং সুত্তং নাম, পৰত্তং জাগরিতং নামাতি.
যো পন ভাসমানো – ‘‘অযং সদ্দো নাম ওট্ঠে চ পটিচ্চ দন্তে চ জিৰ্হঞ্চ তালুঞ্চ পটিচ্চ চিত্তস্স চ তদনুরূপং পযোগং পটিচ্চ জাযতী’’তি সতো সম্পজানো ভাসতি, চিরং ৰা পন কালং সজ্ঝাযং কত্ৰা ধম্মং ৰা কথেত্ৰা কম্মট্ঠানং ৰা পরিৰত্তেত্ৰা পঞ্হং ৰা ৰিস্সজ্জেত্ৰা অপরভাগে তুণ্হীভূতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘‘ভাসিতকালে উপ্পন্না রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি অযং ভাসিতে সম্পজানকারী নাম.
যো তুণ্হীভূতো চিরং ধম্মং ৰা কম্মট্ঠানং ৰা মনসিকত্ৰা অপরভাগে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘তুণ্হীভূতকালে পৰত্তা রূপারূপধম্মা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি. উপাদারূপপৰত্তিযা সতি ভাসতি নাম, অসতি তুণ্হী ভৰতি নামাতি, অযং তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী নামাতি. এৰমেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং তস্স ৰসেন সম্পজানকারিতা ৰেদিতব্বা. ইমস্মিং সুত্তে সতিপট্ঠানমিস্সকসম্পজঞ্ঞং পুব্বভাগং কথিতং.