৯. ৰীণোপমসুত্তৰণ্ণনা
২৪৬. নৰমে যস্স কস্সচি, ভিক্খৰে, ভিক্খুস্স ৰা ভিক্খুনিযা ৰাতি ইদং সত্থা যথা নাম মহাকুটুম্বিকো মহন্তং কসিকম্মং কত্ৰা, নিপ্ফন্নসস্সো ঘরদ্ৰারে মণ্ডপং কত্ৰা, উভতোসঙ্ঘস্স দানং পৰত্তেয্য. কিঞ্চাপি তেন উভতোসঙ্ঘস্স দানং পট্ঠপিতং, দ্ৰীসু পন পরিসাসু সন্তপ্পিতাসু সেসজনম্পি সন্তপ্পেতিযেৰ, এৰমেৰ ভগৰা সমধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি পারমিযো পূরেত্ৰা বোধিমণ্ডে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিগন্ত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো জেতৰনমহাৰিহারে নিসিন্নো ভিক্খুপরিসায চেৰ ভিক্খুনিপরিসায চ মহাধম্মযাগং যজন্তো ৰীণোপমসুত্তং আরভি. তং পেনেতং কিঞ্চাপি দ্ৰে পরিসা সন্ধায আরদ্ধং, চতুন্নম্পি পন পরিসানং অৰারিতং. তস্মা সব্বেহিপি সোতব্বঞ্চেৰ সদ্ধাতব্বঞ্চ, পরিযোগাহিত্ৰা চস্স অত্থরসো ৰিন্দিতব্বোতি.
তত্থ ছন্দোতিআদীসু ছন্দো নাম পুব্বুপ্পত্তিকা দুব্বলতণ্হা, সো রঞ্জেতুং ন সক্কোতি. অপরাপরং উপ্পজ্জমানা পন বলৰতণ্হা রাগো নাম, সো রঞ্জেতুং সক্কোতি. দণ্ডাদানাদীনি কাতুং অসমত্থো পুব্বুপ্পত্তিকো দুব্বলকোধো দোসো নাম. তানি কাতুং সমত্থো অপরাপরুপ্পত্তিকো বলৰকোধো পটিঘং নাম. মোহো পন মোহনসম্মোহনৰসেন উপ্পন্নং অঞ্ঞাণং. এৰমেত্থ পঞ্চহিপি পদেহি তীণি অকুসলমূলানি গহিতানি. তেসু গহিতেসু সব্বেপি তম্মূলকা কিলেসা গহিতাৰ হোন্তি. ‘‘ছন্দো রাগো’’তি ৰা পদদ্ৰযেন অট্ঠলোভসহগতচিত্তুপ্পাদা, ‘‘দোসো পটিঘ’’ন্তি পদদ্ৰযেন দ্ৰে দোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা, মোহপদেন লোভদোসরহিতা দ্ৰে উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাসহগতচিত্তুপ্পাদা গহিতাতি. এৰং সব্বেপি দ্ৰাদস চিত্তুপ্পাদা দস্সিতাৰ হোন্তি.
সভযোতি কিলেসচোরানং নিৰাসট্ঠানত্তা সভযো. সপ্পটিভযোতি ৰধবন্ধনাদীনং কারণত্তা সপ্পটিভযো. সকণ্টকোতি রাগাদীহি কণ্টকেহি সকণ্টকো. সগহনোতি রাগগহনাদীহি সগহনো. উম্মগ্গোতি দেৰলোকং ৰা মনুস্সলোকং ৰা নিব্বানং ৰা গচ্ছন্তস্স অমগ্গো. কুম্মগ্গোতি কুচ্ছিতজেগুচ্ছিভূতট্ঠানগমনএকপদিকমগ্গো ৰিয অপাযসম্পাপকত্তা কুম্মগ্গো. দুহিতিকোতি এত্থ ইহিতীতি ইরিযনা, দুক্খা ইহিতি এত্থাতি, দুহিতিকো. যস্মিঞ্হি মগ্গে মূলফলাদিখাদনীযং ৰা সাযনীযং ৰা নত্থি, তস্মিং ইরিযনা দুক্খা হোতি, ন সক্কা তং পটিপজ্জিত্ৰা ইচ্ছিতট্ঠানং গন্তুং. কিলেসমগ্গম্পি পটিপজ্জিত্ৰা ন সক্কা সম্পত্তিভৰং গন্তুন্তি কিলেসমগ্গো দুহিতিকোতি ৰুত্তো. দ্ৰীহিতিকোতিপি পাঠো, এসেৰত্থো. অসপ্পুরিসসেৰিতোতি কোকালিকাদীহি অসপ্পুরিসেহি সেৰিতো.
ততো চিত্তং নিৰারযেতি তেহি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যেহি রূপেহি তং ছন্দাদিৰসেন পৰত্তচিত্তং অসুভাৰজ্জনাদীহি উপাযেহি নিৰারযে. চক্খুদ্ৰারস্মিঞ্হি ইট্ঠারম্মণে রাগে উপ্পন্নে অসুভতো আৰজ্জন্তস্স চিত্তং নিৰত্ততি, অনিট্ঠারম্মণে দোসে উপ্পন্নে মেত্ততো আৰজ্জন্তস্স চিত্তং নিৰত্ততি, মজ্ঝত্তারম্মণে মোহে উপ্পন্নে উদ্দেসপরিপুচ্ছং গরুৰাসং আৰজ্জন্তস্স চিত্তং নিৰত্ততি. এৰং অসক্কোন্তেন পন সত্থুমহত্ততং ধম্মস্স স্ৰাক্খাততা সঙ্ঘস্স সুপ্পটিপত্তি চ আৰজ্জিতব্বা. সত্থুমহত্ততং পচ্চৰেক্খতোপি হি ধম্মস্স স্ৰাক্খাততং সঙ্ঘস্স সুপ্পটিপত্তিং পচ্চৰেক্খতোপি চিত্তং নিৰত্ততি. তেন ৰুত্তং ‘‘অসুভাৰজ্জনাদীহি উপাযেহি নিৰারযে’’তি.
কিট্ঠন্তি কিট্ঠট্ঠানে উপ্পন্নসস্সং. সম্পন্নন্তি পরিপুণ্ণং সুনিপ্ফন্নং. কিট্ঠাদোতি সস্সখাদকো. এৰমেৰ খোতি এত্থ সম্পন্নকিট্ঠং ৰিয পঞ্চ কামগুণা দট্ঠব্বা, কিট্ঠাদো গোণো ৰিয কূটচিত্তং, কিট্ঠারক্খস্স পমাদকালো ৰিয ভিক্খুনো ছসু দ্ৰারেসু সতিং পহায ৰিচরণকালো, কিট্ঠারক্খস্স পমাদমাগম্ম গোণেন গহিতগব্ভস্স কিট্ঠস্স খাদিতত্তা সস্সসামিনো সস্সফলানধিগমো ৰিয ছদ্ৰাররক্খিকায সতিযা ৰিপ্পৰাসমাগম্ম পঞ্চকামগুণং অস্সাদেন্তেন চিত্তেন কুসলপক্খস্স নাসিতত্তা ভিক্খুনো সামঞ্ঞফলাধিগমাভাৰো ৰেদিতব্বো.
উপরিঘটাযন্তি দ্ৰিন্নং সিঙ্গানং অন্তরে. সুনিগ্গহিতং নিগ্গণ্হেয্যাতি ঘটাযং পতিট্ঠিতে নাসারজ্জুকে সুট্ঠু নিগ্গহিতং কত্ৰা নিগ্গণ্হেয্য. দণ্ডেনাতি মুগ্গরসদিসেন থূলদণ্ডকেন. এৰঞ্হি সো ভিক্খৰে গোণোতি এৰং সো কিট্ঠারক্খস্স পমাদমন্ৰায যস্মিং যস্মিং খণে কিট্ঠং ওতরিতুকামো হোতি, তস্মিং তস্মিং খণে এৰং নিগ্গণ্হিত্ৰা তাল়েত্ৰা ওসজ্জনেন নিব্বিসেৰনভাৰং উপনীতো গোণো.
এৰমেৰ খোতি ইধাপি সম্পন্নকিট্ঠমিৰ পঞ্চ কামগুণা দট্ঠব্বা, কিট্ঠাদো ৰিয কূটচিত্তং, কিট্ঠারক্খস্স অপ্পমাদো ৰিয ইমস্স ভিক্খুনো ছসু দ্ৰারেসু সতিযা অৰিস্সজ্জনং, দণ্ডো ৰিয সুত্তন্তো, গোণস্স কিট্ঠাভিমুখকালে দণ্ডেন তাল়নং ৰিয চিত্তস্স বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণাভিমুখকালে অনমতগ্গিযদেৰদূতআদিত্তআসীৰিসূপমঅনাগতভযাদীসু তং তং সুত্তং আৰজ্জেত্ৰা চিত্তুপ্পাদস্স পুথুত্তারম্মণতো নিৰারেত্ৰা মূলকম্মট্ঠানে ওতারণং ৰেদিতব্বং. তেনাহু পোরাণা –
‘‘সুভাসিতং সুত্ৰা মনো পসীদতি,
দমেতি নং পীতিসুখঞ্চ ৰিন্দতি;
তদস্স আরম্মণে তিট্ঠতে মনো,
গোণোৰ কিট্ঠাদকো দণ্ডতজ্জিতো’’তি.
উদুজিতন্তি তজ্জিতং. সুদুজিতন্তি সুতজ্জিতং, সুজিতন্তিপি অত্থো. উদু, সুদূতি ইদং পন নিপাতমত্তমেৰ. অজ্ঝত্তন্তি গোচরজ্ঝত্তং. সন্তিট্ঠতীতিআদীসু পঠমজ্ঝানৰসেন সন্তিট্ঠতি, দুতিযজ্ঝানৰসেন সন্নিসীদতি, ততিযজ্ঝানৰসেন একোদি হোতি, চতুত্থজ্ঝানৰসেন সমাধিযতি. সব্বম্পি ৰা এতং পঠমজ্ঝানৰসেন ৰেদিতব্বং. এত্তাৰতা হি সম্মাসম্বুদ্ধেন সমথানুরক্খণইন্দ্রিযসংৰরসীলং নাম কথিতং.
রঞ্ঞো ৰাতি কস্সচিদেৰ পচ্চন্তরঞ্ঞো ৰা. সদ্দং সুণেয্যাতি পচ্চূসকালে পবুদ্ধো কুসলেন ৰীণাৰাদকেন ৰাদিযমানায মধুরসদ্দং সুণেয্য. রজনীযোতিআদীসু চিত্তং রঞ্জেতীতি রজনীযো. কামেতব্বতায কমনীযো. চিত্তং মদযতীতি মদনীযো. চিত্তং মুচ্ছিতং ৰিয করণতো মুচ্ছিযতীতি মুচ্ছনীযো. আবন্ধিত্ৰা ৰিয গহণতো বন্ধতীতি বন্ধনীযো. অলং মে, ভোতি ৰীণায সণ্ঠানং দিস্ৰা তং অনিচ্ছন্তো এৰমাহ. উপধারণেতি ৰেট্ঠকে. কোণন্তি চতুরস্সং সারদণ্ডকং.
সো তং ৰীণন্তি সো রাজা ‘‘আহরথ নং ৰীণং, অহমস্সা সদ্দং পসিস্সামী’’তি তং ৰীণং গহেত্ৰা. দসধা ৰাতিআদীসু পঠমং তাৰ দসধা ফালেয্য, অথস্সা সদ্দং অপস্সন্তো সতধা ফালেয্য, তথাপি অপস্সন্তো সকলিকং সকলিকং করেয্য, তথাপি অপস্সন্তো ‘‘সকলিকা ঝাযিস্সন্তি, সদ্দো পন নিক্খমিত্ৰা পলাযিস্সতি, তদা নং পস্সিস্সামী’’তি অগ্গিনা ডহেয্য. তথাপি অপস্সন্তো ‘‘সল্লহুকানি মসিচুণ্ণানি ৰাতেন ভস্সিস্সন্তি, সদ্দো সারধঞ্ঞং ৰিয পাদমূলে পতিস্সতি, তদা নং পস্সিস্সামী’’তি মহাৰাতে ৰা ওফুনেয্য. তথাপি অপস্সন্তো ‘‘মসিচুণ্ণানি যথোদকং গমিস্সন্তি, সদ্দো পন পারং গচ্ছন্তো পুরিসো ৰিয নিক্খমিত্ৰা তরিস্সতি, তদা নং পস্সিস্সামী’’তি নদিযা ৰা সীঘসোতায পৰাহেয্য.
এৰং ৰদেয্যাতি সব্বেহিপিমেহি উপাযেহি অপস্সন্তো তে মনুস্সে এৰং ৰদেয্য. অসতী কিরাযন্তি অসতী কির অযং ৰীণা, লামিকাতি অত্থো. অসতীতি লামকাধিৰচনমেতং. যথাহ –
‘‘অসা লোকিত্থিযো নাম, ৰেলা তাসং ন ৰিজ্জতি;
সারত্তা চ পগব্ভা চ, সিখী সব্বঘসো যথা’’তি. (জা. ১.১.৬১);
যথেৰং যংকিঞ্চি ৰীণা নামাতি ন কেৰলঞ্চ ৰীণাযেৰ লামিকা, যথেৰ পন অযং ৰীণা নাম, এৰং যংকিঞ্চি অঞ্ঞম্পি তন্তিবদ্ধং, সব্বং তং লামকমেৰাতি অত্থো. এৰমেৰ খোতি এত্থ ৰীণা ৰিয পঞ্চক্খন্ধা দট্ঠব্বা, রাজা ৰিয যোগাৰচরো. যথা সো রাজা তং ৰীণং দসধা ফালনতো পট্ঠায ৰিচিনন্তো সদ্দং অদিস্ৰা ৰীণায অনত্থিকো হোতি, এৰং যোগাৰচরো পঞ্চক্খন্ধে সম্মসন্তো অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা গহেতব্বং অপস্সন্তো খন্ধেহি অনত্থিকো হোতি. তেনস্স তং খন্ধসম্মসনং দস্সেন্তো রূপং সমন্ৰেসতি যাৰতা রূপস্স গতীতিআদিমাহ.
তত্থ সমন্ৰেসতীতি পরিযেসতি. যাৰতা রূপস্স গতীতি যত্তকা রূপস্স গতি. তত্থ গতীতি গতিগতি, সঞ্জাতিগতি, সলক্খণগতি, ৰিভৰগতি, ভেদগতীতি পঞ্চৰিধা হোন্তি. তত্থ ইদং রূপং নাম হেট্ঠা অৰীচিপরিযন্তং কত্ৰা উপরি অকনিট্ঠব্রহ্মলোকং অন্তো কত্ৰা এত্থন্তরে সংসরতি ৰত্ততি, অযমস্স গতিগতি নাম.
অযং পন কাযো নেৰ পদুমগব্ভে, ন পুণ্ডরীকনীলুপ্পলাদীসু সঞ্জাযতি, আমাসযপক্কাসযানং পন অন্তরে বহলন্ধকারে দুগ্গন্ধপৰনৰিচরিতে পরমজেগুচ্ছে ওকাসে পূতিমচ্ছাদীসু কিমি ৰিয সঞ্জাযতি, অযং রূপস্স সঞ্জাতিগতি নাম.
দুৰিধং পন রূপস্স লক্খণং, ‘‘রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা রূপ’’ন্তি (সং. নি. ৩.৭৯) এৰং ৰুত্ত রুপ্পনসঙ্খাতং পচ্চত্তলক্খণঞ্চ অনিচ্চাদিভেদং সামঞ্ঞলক্খণঞ্চ, অযমস্স সলক্খণগতি নাম.
‘‘গতি মিগানং পৰনং, আকাসো পক্খিনং গতি;
ৰিভৰো গতি ধম্মানং, নিব্বানং অরহতো গতী’’তি. (পরি. ৩৩৯) –
এৰং ৰুত্তো রূপস্স অভাৰো ৰিভৰগতি নাম. যো পনস্স ভেদো, অযং ভেদগতি নাম. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. কেৰলঞ্হেত্থ উপরি যাৰ ভৰগ্গা তেসং সঞ্জাতিগতি, সলক্খণগতিযঞ্চ ৰেদযিতসঞ্জাননঅভিসঙ্খরণৰিজাননৰসেন পচ্চত্তলক্খণং ৰেদিতব্বং.
তম্পি তস্স ন হোতীতি যদেতং রূপাদীসু অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা অস্মীতি ৰা এৰং নিদ্দিট্ঠং দিট্ঠিতণ্হামানগ্গাহত্তযং, তম্পি তস্স খীণাসৰস্স ন হোতীতি যথানুসন্ধিনাৰ সুত্তাগতং. তেন ৰুত্তং মহাঅট্ঠকথাযং –
‘‘আদিম্হি সীলং কথিতং, মজ্ঝে সমাধিভাৰনা;
পরিযোসানে চ নিব্বানং, এসা ৰীণোপমা কথা’’তি.