৪. পঠমদারুক্খন্ধোপমসুত্তৰণ্ণনা
২৪১. চতুত্থে অদ্দসাতি গঙ্গাতীরে পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো অদ্দস. ৰুয্হমানন্তি চতুরস্সং তচ্ছেত্ৰা পব্বতন্তরে ঠপিতং ৰাতাতপেন সুপরিসুক্খং পাৰুস্সকে মেঘে ৰস্সন্তে উদকেন উপ্লৰিত্ৰা অনুপুব্বেন গঙ্গায নদিযা সোতে পতিতং তেন সোতেন ৰুয্হমানং. ভিক্খূ আমন্তেসীতি ‘‘ইমিনা দারুক্খন্ধেন সদিসং কত্ৰা মম সাসনে সদ্ধাপব্বজিতং কুলপুত্তং দস্সেস্সামী’’তি ধম্মং দেসেতুকামতায আমন্তেসি. অমুং মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমানন্তি ইদং পন অট্ঠদোসৰিমুত্তত্তা সোতপটিপন্নস্স দারুক্খন্ধস্স অপরে সমুদ্দপত্তিযা অন্তরাযকরে অট্ঠ দোসে দস্সেতুং আরভি.
তত্রস্স এৰং অট্ঠদোসৰিমুত্ততা ৰেদিতব্বা – একো হি গঙ্গায নদিযা অৰিদূরে পব্বততলে জাতো নানাৰল্লীহি পলিৰেঠিতো পণ্ডুপলাসতং আপজ্জিত্ৰা উপচিকাদীহি খজ্জমানো তস্মিংযেৰ ঠানে অপণ্ণত্তিকভাৰং গচ্ছতি, অযং দারুক্খন্ধো গঙ্গং ওতরিত্ৰা ৰঙ্কট্ঠানেসু ৰিলাসমানো সাগরং পত্ৰা মণিৰণ্ণে ঊমিপিট্ঠে সোভিতুং ন লভতি.
অপরো গঙ্গাতীরে বহিমূলো অন্তোসাখো হুত্ৰা জাতো, অযং কিঞ্চাপি কালেন কালং ওলম্বিনীহি সাখাহি উদকং ফুসতি, বহিমূলত্তা পন গঙ্গং ওতরিত্ৰা ৰঙ্কট্ঠানেসু ৰিলাসমানো সাগরং পত্ৰা মণিৰণ্ণে ঊমিপিট্ঠে সোভিতুং ন লভতি.
অপরো মজ্ঝে গঙ্গায জাতো, দল়্হমূলেন পন সুপ্পতিট্ঠিতো, বহি চস্স গতা ৰঙ্কসাখা নানাৰল্লীহি আবদ্ধা, অযম্পি দল়্হমূলত্তা বহিদ্ধা ৰল্লীহি আবদ্ধত্তা চ গঙ্গং ওতরিত্ৰা…পে… সোভিতুং ন লভতি.
অপরো পতিতট্ঠানেযেৰ ৰালিকায ওত্থটো পূতিভাৰং আপজ্জতি, অযম্পি গঙ্গং ওতরিত্ৰা…পে… ন লভতি.
অপরো দ্ৰিন্নং পাসাণানং অন্তরে জাতত্তা, সুনিখাতো ৰিয নিচ্চলো ঠিতো, আগতাগতং উদকং দ্ৰিধা ফালেতি, অযং পাসাণন্তরে সুট্ঠু পতিট্ঠিতত্তা গঙ্গং ওতরিত্ৰা…পে… ন লভতি.
অপরো অব্ভোকাসট্ঠানে নভং পূরেত্ৰা ৰল্লীহি আবদ্ধো ঠিতো. একং দ্ৰে সংৰচ্ছরে অতিক্কমিত্ৰা আগতে মহোঘে সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তেমেতি, অযম্পি নভং পূরেত্ৰা ঠিততায চেৰ একস্স ৰা দ্ৰিন্নং ৰা সংৰচ্ছরানং অচ্চযেন সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তেমনতায চ গঙ্গং ওতরিত্ৰা…পে… ন লভতি.
অপরোপি মজ্ঝে গঙ্গায দীপকে জাতো মুদুক্খন্ধসাখো ওঘে আগতে অনুসোতং নিপজ্জিত্ৰা, উদকে গতে সীসং উক্খিপিত্ৰা, নচ্চন্তো ৰিয তিট্ঠতি. যস্সত্থায সাগরো গঙ্গং এৰং ৰিয ৰদতি, ‘‘ভোতি গঙ্গে ত্ৰং ময্হং চন্দনসারসলল়সারাদীনি নানাদারূনি আহরসি, দারুক্খন্ধং পন নাহরসী’’তি. সুলভো এস, দেৰ, পুনৰারে জানিস্সামীতি. পুনৰারে তম্বৰণ্ণেন উদকেন আলিঙ্গমানা ৰিয আগচ্ছতি. সোপি তথেৰ অনুসোতং নিপজ্জিত্ৰা, উদকে গতে সীসং উক্খিপিত্ৰা, নচ্চন্তো ৰিয তিট্ঠতি. অযং অত্তনো মুদুতায গঙ্গং ওতরিত্ৰা…পে… ন লভতি.
অপরো গঙ্গায নদিযা তিরিযং পতিতো ৰালিকায ওত্থরিতো অন্তরসেতু ৰিয বহূনং পচ্চযো জাতো, উভোসু তীরেসু ৰেল়ুনল়করঞ্জককুধাদযো উপ্লৰিত্ৰা তত্থেৰ লগ্গন্তি. তথা নানাৰিধা গচ্ছা ৰুয্হমানা ভিন্নমুসলভিন্নসুপ্পঅহিকুক্কুরহত্থিঅস্সাদিকুণপানিপি তত্থেৰ লগ্গন্তি. মহাগঙ্গাপি নং আসজ্জ ভিজ্জিত্ৰা দ্ৰিধা গচ্ছতি, মচ্ছকচ্ছপকুম্ভীলমকরাদযোপি তত্থেৰ ৰাসং কপ্পেন্তি. অযম্পি তিরিযং পতিত্ৰা মহাজনস্স পচ্চযত্তকতভাৰেন গঙ্গং ওতরিত্ৰা ৰঙ্কট্ঠানেসু ৰিলাসমানো সাগরং পত্ৰা মণিৰণ্ণে ঊমিপিট্ঠে সোভিতুং ন লভতি.
ইতি ভগৰা ইমেহি অট্ঠহি দোসেহি ৰিমুত্তত্তা সোতপটিপন্নস্স দারুক্খন্ধস্স অপরে সমুদ্দপত্তিযা অন্তরাযকরে অট্ঠ দোসে দস্সেতুং অমুং মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমানন্তিআদিমাহ. তত্থ ন থলে উস্সীদিস্সতীতি থলং নাভিরুহিস্সতি. ন মনুস্সগ্গাহো গহেস্সতীতি ‘‘মহা ৰতাযং দারুক্খন্ধো’’তি দিস্ৰা, উল়ুম্পেন তরমানা গন্ত্ৰা, গোপানসীআদীনং অত্থায মনুস্সা ন গণ্হিস্সন্তি. ন অমনুস্সগ্গাহো গহেস্সতীতি ‘‘মহগ্ঘো অযং চন্দনসারো, ৰিমানদ্ৰারে নং ঠপেস্সামা’’তি মঞ্ঞমানা ন অমনুস্সা গণ্হিস্সন্তি.
এৰমেৰ খোতি এত্থ সদ্ধিং বাহিরেহি অট্ঠহি দোসেহি এৰং ওপম্মসংসন্দনং ৰেদিতব্বং – গঙ্গায অৰিদূরে পব্বততলে জাতো তত্থেৰ উপচিকাদীহি খজ্জমানো অপণ্ণত্তিকভাৰং গতদারুক্খন্ধো ৰিয হি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকায মিচ্ছাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ৰেদিতব্বো. অযঞ্হি সাসনস্স দূরীভূতত্তা অরিযমগ্গং ওরুয্হ সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
গঙ্গাতীরে বহিমূলো অন্তোসাখো হুত্ৰা জাতো ৰিয অচ্ছিন্নগিহিবন্ধনো সমণকুটিম্বিকপুগ্গলো দট্ঠব্বো. অযঞ্হি ‘‘চিত্তং নামেতং অনিবদ্ধং, ‘সমণোম্হী’তি ৰদন্তোৰ গিহী হোতি, ‘গিহীম্হী’তি ৰদন্তোৰ সমণো হোতি. কো জানিস্সতি, কিং ভৰিস্সতী’’তি? মহল্লককালে পব্বজন্তোপি গিহিবন্ধনং ন ৰিস্সজ্জেতি. মহল্লকপব্বজিতানঞ্চ সম্পত্তি নাম নত্থি. তস্স সচে চীৰরং পাপুণাতি, অন্তচ্ছিন্নকং ৰা জিণ্ণদুব্বণ্ণং ৰা পাপুণাতি. সেনাসনম্পি ৰিহারপচ্চন্তে পণ্ণসালা ৰা মণ্ডপো ৰা পাপুণাতি. পিণ্ডায চরন্তেনাপি পুত্তনত্তকানং দারকানং পচ্ছতো চরিতব্বং হোতি, পরিযন্তে নিসীদিতব্বং হোতি. তেন সো দুক্খী দুম্মনো অস্সূনি মুঞ্চন্তো, ‘‘অত্থি মে কুলসন্তকং ধনং, কপ্পতি নু খো তং খাদন্তেন জীৰিতু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা একং ৰিনযধরং পুচ্ছতি – ‘‘কিং, ভন্তে আচরিয, অত্তনো সন্তকং ৰিচারেত্ৰা খাদিতুং কপ্পতি, নো কপ্পতী’’তি? ‘‘নত্থেত্থ দোসো, কপ্পতেত’’ন্তি. সো অত্তনো ভজমানকে কতিপযে দুব্বচে দুরাচারে ভিক্খূ গহেত্ৰা, সাযন্হসমযে অন্তোগামং গন্ত্ৰা, গামমজ্ঝে ঠিতো গামিকে পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘অম্হাকং পযোগতো উট্ঠিতং আযং কস্স দেথা’’তি আহ. ভন্তে, তুম্হে পব্বজিতা, মযং কস্স দস্সামাতি? কিং পব্বজিতানং অত্তনো সন্তকং ন ৰট্টতীতি? কুদ্দাল-পিটকং গহেত্ৰা, খেত্তমরিযাদবন্ধনাদীনি করোন্তো নানাপ্পকারং পুব্বণ্ণাপরণ্ণঞ্চেৰ ফলাফলে চ সঙ্গণ্হিত্ৰা, হেমন্তগিম্হৰস্সানেসু যং যং ইচ্ছতি, তং তং পচাপেত্ৰা খাদন্তো সমণকুটুম্বিকো হুত্ৰা জীৰতি. কেৰলমস্স পঞ্চচূল়কেন দারকেন সদ্ধিং পাদপরিচারিকাৰ একা নত্থি. অযং পুগ্গলো কিঞ্চাপি ওলম্বিনীহি সাখাহি উদকং ফুসমানো অন্তোসাখো রুক্খো ৰিয চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণাদীসু ভিক্খূনং কাযসামগ্গিং দেতি, গিহিবন্ধনস্স পন অচ্ছিন্নতায বহিমূলত্তা অরিযমগ্গং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
গঙ্গায মজ্ঝে জাতো বহিদ্ধা ৰল্লীহি আবদ্ধৰঙ্কসাখা ৰিয সঙ্ঘসন্তকং নিস্সায জীৰমানো ভিন্নাজীৰপুগ্গলো দট্ঠব্বো. একচ্চো গিহিবন্ধনং পহায পব্বজন্তোপি সারুপ্পট্ঠানে পব্বজ্জং ন লভতি. পব্বজ্জা হি নামেসা পটিসন্ধিগ্গহণসদিসা. যথা মনুস্সা যত্থ পটিসন্ধিং গণ্হন্তি, তেসংযেৰ কুলানং আচারং সিক্খন্তি, এৰং ভিক্খূপি যেসং সন্তিকে পব্বজন্তি, তেসংযেৰ আচারং গণ্হন্তি. তস্মা একচ্চো অসারুপ্পট্ঠানে পব্বজিত্ৰা ওৰাদানুসাসনীউদ্দেসপরিপুচ্ছাদীহি পরিবাহিরো হুত্ৰা পাতোৰ মুণ্ডঘটং গহেত্ৰা উদকতিত্থং গচ্ছতি, আচরিযুপজ্ঝাযানং ভত্তত্থায খন্ধে পত্তং কত্ৰা ভত্তসালং গচ্ছতি, দুব্বচসামণেরেহি সদ্ধিং নানাকীল়ং কীল়তি, আরামিকদারকেহি সংসট্ঠো ৰিহরতি.
সো দহরভিক্খুকালে অত্তনো অনুরূপেহি দহরভিক্খূহি চেৰ আরামিকেহি চ সদ্ধিং সঙ্ঘভোগং গন্ত্ৰা, ‘‘অযং খীণাসৰেহি অসুকরঞ্ঞো সন্তিকা পটিগ্গহিতসঙ্ঘভোগো, তুম্হে সঙ্ঘস্স ইদঞ্চিদঞ্চ ন দেথ, ন হি তুম্হাকং পৰত্তিং সুত্ৰা রাজা ৰা রাজমহামত্তা ৰা অত্তমনা ভৰিস্সন্তি, এথ দানি ইদঞ্চিদঞ্চ করোথা’’তি কুদ্দাল-পিটকানি গাহাপেত্ৰা হেট্ঠা তল়াকমাতিকাসু কত্তব্বকিচ্চানি কারাপেত্ৰা বহুং পুব্বণ্ণাপরণ্ণং ৰিহারং পৰেসেত্ৰা আরামিকেহি অত্তনো উপকারভাৰং সঙ্ঘস্স আরোচাপেতি. সঙ্ঘো ‘‘অযং দহরো বহূপকারো, ইমস্স সতং ৰা দ্ৰিসতং ৰা দেথা’’তি দাপেতি. ইতি সো ইতো চিতো চ সঙ্ঘসন্তকেনেৰ ৰড্ঢন্তো বহিদ্ধা একৰীসতিৰিধাহি অনেসনাহি বদ্ধো অরিযমগ্গং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
পতিতট্ঠানেযেৰ ৰালিকায ওত্থরিত্ৰা পূতিভাৰং আপাদিতরুক্খো ৰিয আলসিযমহগ্ঘসো ৰেদিতব্বো. এৰরূপঞ্হি পুগ্গলং আমিসচক্খুং পচ্চযলোলং ৰিস্সট্ঠআচরিযুপজ্ঝাযৰত্তং উদ্দেসপরিপুচ্ছাযোনিসোমনসিকারৰজ্জিতং সন্ধায পঞ্চ নীৰরণানি অত্থতো এৰং ৰদন্তি – ‘‘ভো, কস্স সন্তিকং গচ্ছামা’’তি? অথ থিনমিদ্ধং উট্ঠায এৰমাহ – ‘‘কিং ন পস্সথ? এসো অসুকৰিহারৰাসী কুসীতপুগ্গলো অসুকং নাম গামং গন্ত্ৰা যাগুমত্থকে যাগুং, পূৰমত্থকে পূৰং, ভত্তমত্থকে ভত্তং অজ্ঝোহরিত্ৰা ৰিহারং আগম্ম ৰিস্সট্ঠসব্বৰত্তো উদ্দেসাদিৰিরহিতো মঞ্চং উপগচ্ছন্তো ময্হং ওকাসং করোতী’’তি.
ততো কামচ্ছন্দনীৰরণং উট্ঠাযাহ – ‘‘ভো, তৰ ওকাসে কতে ময্হং কতোৰ হোতি, ইদানেৰ সো নিদ্দাযিত্ৰা কিলেসানুরঞ্জিতোৰ পবুজ্ঝিত্ৰা কামৰিতক্কং ৰিতক্কেস্সতী’’তি. ততো ব্যাপাদনীৰরণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৰ হোতি. ইদানেৰ নিদ্দাযিত্ৰা ৰুট্ঠিতো ‘ৰত্তপটিৰত্তং করোহী’তি ৰুচ্চমানো, ‘ভো, ইমে অত্তনো কম্মং অকত্ৰা অম্হেসু ব্যাৰটা’তি নানপ্পকারং ফরুসৰচনং ৰদন্তো অক্খীনি নীহরিত্ৰা ৰিচরিস্সতী’’তি. ততো উদ্ধচ্চনীৰরণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৰ হোতি, কুসীতো নাম ৰাতাহতো অগ্গিক্খন্ধো ৰিয উদ্ধতো হোতী’’তি. অথ কুকুচ্চনীৰরণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৰ হোতি, কুসীতো নাম কুক্কুচ্চপকতোৰ হোতি, অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞং কপ্পিযে চ অকপ্পিযসঞ্ঞং উপ্পাদেতী’’তি. অথ ৰিচিকিচ্ছানীৰরণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৰ হোতি. এৰরূপো হি অট্ঠসু ঠানেসু মহাৰিচিকিচ্ছং উপ্পাদেসী’’তি. এৰং আলসিযমহগ্ঘসং পঞ্চ নীৰরণানি চণ্ডসুনখাদযো ৰিয সিঙ্গচ্ছিন্নং জরগ্গৰং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা গণ্হন্তি. সোপি অরিযমগ্গসোতং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
দ্ৰিন্নং পাসাণানং অন্তরে নিখাতমূলাকারেন ঠিতরুক্খো ৰিয দিট্ঠিং উপ্পাদেত্ৰা ঠিতো দিট্ঠিগতিকো ৰেদিতব্বো. সো হি ‘‘অরূপভৰে রূপং অত্থি, অসঞ্ঞীভৰে চিত্তং পৰত্ততি, বহুচিত্তক্খণিকো লোকুত্তরমগ্গো, অনুসযো চিত্তৰিপ্পযুত্তো, তে চ সত্তা সন্ধাৰন্তি সংসরন্তী’’তি ৰদন্তো অরিট্ঠো ৰিয কণ্টকসামণেরো ৰিয চ ৰিচরতি. পিসুণৰাচো পন হোতি, উপজ্ঝাযাদযো সদ্ধিৰিহারিকাদীহি ভিন্দন্তো ৰিচরতি. সোপি অরিযমগ্গসোতং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
অব্ভোকাসে নভং পূরেত্ৰা ৰল্লীহি আবদ্ধো ঠিতো একং দ্ৰে সংৰচ্ছরে অতিক্কমিত্ৰা আগতে মহোঘে সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তেমনরুক্খো ৰিয মহল্লককালে পব্বজিত্ৰা পচ্চন্তে ৰসমানো দুল্লভসঙ্ঘদস্সনো চেৰ দুল্লভধম্মস্সৰনো চ পুগ্গলো ৰেদিতব্বো. একচ্চো হি ৰুড্ঢকালে পব্বজিতো কতিপাহেন উপসম্পদং লভিত্ৰা পঞ্চৰস্সকালে পাতিমোক্খং পগুণং কত্ৰা দসৰস্সকালে ৰিনযধরত্থেরস্স সন্তিকে ৰিনযকথাকালে মরিচং ৰা হরীতকখণ্ডং ৰা মুখে ঠপেত্ৰা বীজনেন মুখং পিধায নিদ্দাযন্তো নিসীদিত্ৰা লেসকপ্পেন কতৰিনযো নাম হুত্ৰা পত্তচীৰরং আদায পচ্চন্তং গচ্ছতি. তত্র নং মনুস্সা সক্করিত্ৰা ভিক্খুদস্সনস্স দুল্লভতায ‘‘ইধেৰ, ভন্তে, ৰসথা’’তি ৰিহারং কারেত্ৰা পুপ্ফূপগফলূপগরুক্খে রোপেত্ৰা তত্থ ৰাসেন্তি.
অথ মহাৰিহারসদিসৰিহারা বহুস্সুতা ভিক্খূ, ‘‘জনপদে চীৰররজনাদীনি কত্ৰা আগমিস্সামা’’তি তত্থ গচ্ছন্তি. সো তে দিস্ৰা, হট্ঠতুট্ঠো ৰত্তপটিৰত্তং কত্ৰা, পুনদিৰসে আদায ভিক্খাচারগামং পৰিসিত্ৰা, ‘‘অসুকো থেরো সুত্তন্তিকো, অসুকো অভিধম্মিকো, অসুকো ৰিনযধরো, অসুকো তেপিটকো, এৰরূপে থেরে কদা লভিস্সথ, ধম্মসৰনং কারেথা’’তি ৰদতি. উপাসকা ‘‘ধম্মস্সৰনং কারেস্সামা’’তি ৰিহারমগ্গং সোধেত্ৰা, সপ্পিতেলাদীনি আদায, মহাথেরং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ধম্মস্সৰনং কারেস্সাম, ধম্মকথিকানং ৰিচারেথা’’তি ৰত্ৰা পুনদিৰসে আগন্ত্ৰা ধম্মং সুণন্তি.
নেৰাসিকত্থেরো আগন্তুকানং পত্তচীৰরানি পটিসামেন্তো অন্তোগব্ভেযেৰ দিৰসভাগং ৰীতিনামেতি. দিৰাকথিকো উট্ঠিতো সরভাণকো ঘটেন উদকং ৰমেন্তো ৰিয সরভাণং ভণিত্ৰা উট্ঠিতো, তম্পি সো ন জানাতি. রত্তিকথিকো সাগরং খোভেন্তো ৰিয রত্তিং কথেত্ৰা উট্ঠিতো, তম্পি সো ন জানাতি. পচ্চূসকথিকো কথেত্ৰা উট্ঠাসি, তম্পি সো ন জানাতি. পাতোৰ পন উট্ঠায মুখং ধোৰিত্ৰা, থেরানং পত্তচীৰরানি উপনামেত্ৰা, ভিক্খাচারং উপগচ্ছন্তো মহাথেরং আহ – ‘‘ভন্তে, দিৰাকথিকো কতরং জাতকং নাম কথেসি, সরভাণকো কতরং সুত্তং নাম ভণি, রত্তিকথিকো কতরং ধম্মকথং নাম কথেসি, পচ্চূসকথিকো কতরং জাতকং নাম কথেসি, খন্ধা নাম কতি, ধাতুযো নাম কতি, আযতনা নাম কতী’’তি. এৰরূপো একং দ্ৰে সংৰচ্ছরানি অতিক্কমিত্ৰা ভিক্খুদস্সনঞ্চেৰ ধম্মস্সৰনঞ্চ লভন্তোপি ওঘে আগতে উদকেন সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তেমিতরুক্খসদিসো হোতি. সো এৰং সঙ্ঘদস্সনতো চ ধম্মস্সৰনতো চ পটিক্কম্ম দূরে ৰসন্তো অরিযমগ্গং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
মজ্ঝে গঙ্গায দীপকে জাতো মুদুরুক্খো ৰিয মধুরস্সরভাণকপুগ্গলো ৰেদিতব্বো. সো হি অভিঞ্ঞাতানি অভিঞ্ঞাতানি ৰেস্সন্তরাদীনি জাতকানি উগ্গণ্হিত্ৰা, দুল্লভভিক্খুদস্সনং পচ্চন্তং গন্ত্ৰা, তত্থ ধম্মকথায পসাদিতহদযেন জনেন উপট্ঠিযমানো অত্তানং উদ্দিস্স কতে সম্পন্নপুপ্ফফলরুক্খে নন্দনৰনাভিরামে ৰিহারে ৰসতি. অথস্স ভারহারভিক্খূ তং পৰত্তিং সুত্ৰা, ‘‘অসুকো কির এৰং উপট্ঠাকেসু পটিবদ্ধচিত্তো ৰিহরতি. পণ্ডিতো ভিক্খু পটিবলো বুদ্ধৰচনং ৰা উগ্গণ্হিতুং, কম্মট্ঠানং ৰা মনসিকাতুং, আনেত্ৰা তেন সদ্ধিং অসুকত্থেরস্স সন্তিকে ধম্মং উগ্গণ্হিস্সাম, অসুকত্থেরস্স সন্তিকে কম্মট্ঠান’’ন্তি তত্থ গচ্ছন্তি.
সো তেসং ৰত্তং কত্ৰা সাযন্হসমযং ৰিহারচারিকং নিক্খন্তেহি তেহি ‘‘ইমং, আৰুসো, চেতিযং তযা কারিত’’ন্তি পুট্ঠো, ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৰদতি. ‘‘অযং বোধি, অযং মণ্ডপো, ইদং উপোসথাগারং, এসা অগ্গিসালা, অযং চঙ্কমো তযা কারিতো. ইমে রুক্খে রোপাপেত্ৰা তযা নন্দনৰনাভিরামো ৰিহারো কারিতো’’তি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি, ৰদতি.
সো সাযং থেরুপট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পুচ্ছতি – ‘‘কস্মা, ভন্তে, আগতত্থা’’তি? ‘‘আৰুসো, তং আদায গন্ত্ৰা, অসুকত্থেরস্স সন্তিকে ধম্মং উগ্গণ্হিত্ৰা, অসুকত্থেরস্স সন্তিকে কম্মট্ঠানং, অসুকস্মিং নাম অরঞ্ঞে সমগ্গা সমণধম্মং করিস্সামাতি ইমিনা কারণেন আগতম্হা’’তি. সাধু, ভন্তে, তুম্হে নাম ময্হং অত্থায আগতা, অহম্পি চিরনিৰাসেন ইধ উক্কণ্ঠিতো গচ্ছামি, পত্তচীৰরং গণ্হামি, ভন্তেতি. আৰুসো, সামণেরদহরা মগ্গকিলন্তা, অজ্জ ৰসিত্ৰা স্ৰে পচ্ছাভত্তং গমিস্সামাতি. সাধু, ভন্তেতি পুনদিৰসে তেহি সদ্ধিং পিণ্ডায পৰিসতি. গামৰাসিনো ‘‘অম্হাকং অয্যো বহূ আগন্তুকে ভিক্খূ গহেত্ৰা আগতো’’তি আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা যাগুং পাযেত্ৰা সুখনিসিন্নকথং সুত্ৰা ভত্তং অদংসু. থেরা ‘‘ত্ৰং, আৰুসো, অনুমোদনং কত্ৰা নিক্খম, মযং উদকফাসুকট্ঠানে ভত্তকিচ্চং করিস্সামা’’তি নিক্খন্তা.
গামৰাসিনো অনুমোদনং সুত্ৰা পুচ্ছিংসু, ‘‘কুতো, ভন্তে, থেরা আগতা’’তি? এতে অম্হাকং আচরিযুপজ্ঝাযা সমানুপজ্ঝাযা সন্দিট্ঠা সম্ভত্তাতি. কস্মা আগতাতি? মং গহেত্ৰা গন্তুকামতাযাতি. তুম্হে পন গন্তুকামাতি? আমাৰুসোতি. কিং ৰদেথ, ভন্তে, অম্হেহি কস্স উপোসথাগারং কারিতং, কস্স ভোজনসালা, কস্স অগ্গিসালাদযো কারিতা, মযং মঙ্গলামঙ্গলেসু কস্স সন্তিকং গমিস্সামাতি? মহাউপাসিকাযোপি তত্থেৰ নিসীদিত্ৰা অস্সূনি পৰত্তযিংসু. দহরো ‘‘তুম্হেসু এৰং দুক্খিতেসু অহং গন্ত্ৰা কিং করিস্সামি? থেরে উয্যোজেস্সামী’’তি ৰিহারং গতো.
থেরাপি কতভত্তকিচ্চা পত্তচীৰরানি গহেত্ৰা নিসিন্না তং দিস্ৰাৰ, ‘‘কিং, আৰুসো, চিরাযসি, দিৰা হোতি, গচ্ছামা’’তি আহংসু. আম, ভন্তে, তুম্হে সুখিতা, অসুকগেহস্স ইট্ঠকামূলং ঠিতসণ্ঠানেনেৰ ঠিতং, অসুকগেহাদীনং চিত্তকম্মমূলাদীনি অত্থি, গতস্সাপি মে চিত্তৰিক্খেপো ভৰিস্সতি, তুম্হে পুরতো গন্ত্ৰা অসুকৰিহারে চীৰরধোৰনরজনাদীনি করোথ, অহং তত্থ সম্পাপুণিস্সামীতি. তে তস্স ওসক্কিতুকামতং ঞত্ৰা ত্ৰং পচ্ছা আগচ্ছেয্যাসীতি পক্কমিংসু.
সো থেরে অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তো ৰিহারমেৰ আগন্ত্ৰা ভোজনসালাদীনি ওলোকেন্তো ৰিহারং রামণেয্যকং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘সাধু ৰতম্হি ন গতো. সচে অগমিস্সং, কোচি, দেৰ, ধম্মকথিকো আগন্ত্ৰা, সব্বেসং মনং ভিন্দিত্ৰা, ৰিহারং অত্তনো নিকাযসন্তকং করেয্য, অথ মযা পচ্ছা আগন্ত্ৰা এতস্স পচ্ছতো লদ্ধপিণ্ডং ভুঞ্জন্তেন চরিতব্বং ভৰিস্সতী’’তি.
সো অপরেন সমযেন সুণাতি, ‘‘তে কির ভিক্খূ গতট্ঠানে একনিকাযদ্ৰেনিকাযএকপিটকদ্ৰেপিটকাদিৰসেন বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা অট্ঠকথাচরিযা জাতা ৰিনযধরা জাতা সতপরিৰারাপি সহস্সপরিৰারাপি চরন্তি. যে পনেত্থ সমণধম্মং কাতুং গতা, তে ঘটেন্তা ৰাযমন্তা সোতাপন্না জাতা, সকদাগামিনো অনাগামিনো অরহন্তো জাতা, মহাসক্কারেন পরিনিব্বুতা’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘সচে অহম্পি অগমিস্সং, ময্হম্পেসা সম্পত্তি অভৰিস্স, ইমং পন ঠানং মুঞ্চিতুং অসক্কোন্তো অতিৰিয পরিহীনম্হী’’তি. অযং পুগ্গলো অত্তনো মুদুতায তং ঠানং অমুঞ্চন্তো অরিযমগ্গং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
গঙ্গায নদিযা তিরিযং পতিত্ৰা, ৰালিকায ওত্থটভাৰেন অন্তরসেতু ৰিয হুত্ৰা, বহূনং পচ্চযো জাতরুক্খো ৰিয রথৰিনীতমহাঅরিযৰংসচন্দোপমাদিপটিপদাসু অঞ্ঞতরং পটিপদং উগ্গহেত্ৰা ঠিতো ওলীনৰুত্তিকো পুগ্গলো ৰেদিতব্বো. সো হি তং পটিপত্তিনিস্সিতং ধম্মং উগ্গহেত্ৰা পকতিযা মঞ্জুস্সরো চিত্তলপব্বতাদিসদিসং মহন্তং ঠানং গন্ত্ৰা চেতিযঙ্গণৰত্তাদীনি করোতি. অথ নং ধম্মস্সৰনগ্গং পত্তং আগন্তুকা দহরা ‘‘ধম্মং কথেহী’’তি ৰদন্তি. সো সম্মা উগ্গহিতং ধম্মং পটিপদং দীপেত্ৰা কথেতি. অথস্স পংসুকূলিকপিণ্ডপাতিকাদযো সব্বে থেরনৰমজ্ঝিমা ভিক্খূ ‘‘অহো সপ্পুরিসো’’তি অত্তমনা ভৰন্তি.
সো কস্সচি নিদানমত্তং, কস্সচি উপড্ঢগাথং, কস্সচি গাথং উপট্ঠাপেন্তো অযপট্টকেন আবন্ধন্তো ৰিয দহরসামণেরে সঙ্গণ্হিত্ৰা মহাথেরে উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অযং পোরাণকৰিহারো অত্থি, এত্থ কোচি তত্রুপ্পাদো’’তি?, পুচ্ছতি. থেরা – ‘‘কিং ৰদেসি, আৰুসো, চতুৰীসতি করীসসহস্সানি তত্রুপ্পাদো’’তি. ভন্তে, তুম্হে এৰং ৰদেথ, উদ্ধনে পন অগ্গিপি ন জলতীতি. আৰুসো, মহাৰিহারৰাসীহি লদ্ধা নাম এৰমেৰ নস্সন্তি, ন কোচি সণ্ঠপেতীতি. ভন্তে, পোরাণকরাজূহি দিন্নং খীণাসৰেহি পটিগ্গহিতং কস্মা এতে নাসেন্তীতি? আৰুসো, তাদিসেন ধম্মকথিকেন সক্কা ভৰেয্য লদ্ধুন্তি. ভন্তে, মা এৰং ৰদেথ, অম্হে পটিপত্তিদীপকধম্মকথিকা নাম, তুম্হে মং ‘‘সঙ্ঘকুটুম্বিকো ৰিহারুপট্ঠাকো’’তি মঞ্ঞমানা কাতুকামাতি. কিং নু খো, আৰুসো, অকপ্পিযমেতং, তুম্হাদিসেহি পন কথিতে অম্হাকং উপ্পজ্জেয্যাতি? তেন হি, ভন্তে, আরামিকেসু আগতেসু অম্হাকং ভারং করোথ, একং কপ্পিযদ্ৰারং কথেস্সামাতি.
সো পাতোৰ গন্ত্ৰা, সন্নিপাতসালাযং ঠত্ৰা, আরামিকেসু আগতেসু ‘‘উপাসকা অসুকখেত্তে ভাগো কুহিং, অসুকখেত্তে কহাপণং কুহি’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা, অঞ্ঞস্স খেত্তং গহেত্ৰা, অঞ্ঞস্স দেতি. এৰং অনুক্কমেন তং তং পটিসেধেন্তো তস্স তস্স দেন্তো তথা অকাসি, যথা যাগুহত্থা পূৰহত্থা ভত্তহত্থা তেলমধুফাণিতঘতাদিহত্থা চ অত্তনোৰ সন্তিকং আগচ্ছন্তি. সকলৰিহারো এককোলাহলো হোতি, পেসলা ভিক্খূ নিব্বিজ্জ অপক্কমিংসু.
সোপি আচরিযুপজ্ঝাযেহি ৰিস্সট্ঠকানং বহূনং দুব্বচপুগ্গলানং উপজ্ঝং দেন্তো ৰিহারং পূরেতি. আগন্তুকা ভিক্খূ ৰিহারদ্ৰারে ঠত্ৰাৰ ‘‘ৰিহারে কে ৰসন্তী’’তি, পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘এৰরূপা নাম ভিক্খূ’’তি সুত্ৰা বাহিরেনেৰ পক্কমন্তি. অযং পুগ্গলো সাসনে তিরিযং নিপন্নতায মহাজনস্স পচ্চযভাৰং উপগতো অরিযমগ্গং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.
ভগৰন্তং এতদৰোচাতি ‘‘নিব্বানপব্ভারা’’তি পদেন ওসাপিতং ধম্মদেসনং ঞত্ৰা অনুসন্ধিকুসলতায এতং ‘‘কিং নু খো, ভন্তে’’তিআদিৰচনং অৰোচ. তথাগতোপি হি ইমিস্সং পরিসতি নিসিন্নো ‘‘অনুসন্ধিকুসলো ভিক্খু অত্থি, সো মং পঞ্হং পুচ্ছিস্সতী’’তি তস্সেৰ ওকাসকরণত্থায ইমস্মিং ঠানে দেসনং নিট্ঠাপেসি.
ইদানি ওরিমং তীরন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তেসু অজ্ঝত্তিকাযতনাদীসু এৰং উপগমনানুপগমনাদীনি ৰেদিতব্বানি. ‘‘ময্হং চক্খু-পসন্নং, অহং অপ্পমত্তকম্পি রূপারম্মণং পটিৰিজ্ঝিতুং সক্কোমী’’তি এতং নিস্সায চক্খুং অস্সাদেন্তোপি তিমিরকৰাতাদীহি উপহতপসাদো ‘‘অমনাপং ময্হং চক্খু, মহন্তম্পি রূপারম্মণং ৰিভাৰেতুং ন সক্কোমী’’তি দোমনস্সং আপজ্জন্তোপি চক্খাযতনং উপগচ্ছতি নাম. অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি তিণ্ণং লক্খণানং ৰসেন ৰিপস্সন্তো পন ন উপগচ্ছতি নাম. সোতাদীসুপি এসেৰ নযো.
মনাযতনে পন ‘‘মনাপং ৰত মে মনো, কিঞ্চি ৰামতো অগ্গহেত্ৰা সব্বং দক্খিণতোৰ গণ্হাতী’’তি ৰা ‘‘মনেন মে চিন্তিতচিন্তিতস্স অলাভো নাম নত্থী’’তি ৰা এৰং অস্সাদেন্তোপি, ‘‘দুচিন্তিতচিন্তিতস্স মে মনো অপ্পদক্খিণগ্গাহী’’তি এৰং দোমনস্সং উপ্পাদেন্তোপি মনাযতনং উপগচ্ছতি নাম. ইট্ঠে পন রূপে রাগং, অনিট্ঠে পটিঘং উপ্পাদেন্তো রূপাযতনং উপগচ্ছতি নাম. সদ্দাযতনাদীসুপি এসেৰ নযো.
নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচনন্তি যথা হি মজ্ঝে সংসীদিত্ৰা থলং পত্তং দারুক্খন্ধং সণ্হথূলৰালিকা পিদহতি, সো পুন সীসং উক্খিপিতুং ন সক্কোতি, এৰং নন্দীরাগেন আবদ্ধো পুগ্গলো চতূসু মহাঅপাযেসু পতিতো মহাদুক্খেন পিধীযতি, সো অনেকেহিপি ৰস্সসহস্সেহি পুন সীসং উক্খিপিতুং ন সক্কোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি.
অস্মিমানস্সেতং অধিৰচনন্তি যথা হি থলে আরুল়্হো দারুক্খন্ধো হেট্ঠা গঙ্গোদকেন চেৰ উপরি ৰস্সেন চ তেমেন্তো অনুক্কমেন সেৰালপরিযোনদ্ধো ‘‘পাসাণো নু খো এস খাণুকো’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি, এৰমেৰ অস্মিমানেন উন্নতো পুগ্গলো পংসুকূলিকট্ঠানে পংসুকূলিকো হোতি, ধম্মকথিকট্ঠানে ধম্মকথিকো, ভণ্ডনকারকট্ঠানে ভণ্ডনকারকো, ৰেজ্জট্ঠানে ৰেজ্জো, পিসুণট্ঠানে পিসুণো. সো নানপ্পকারং অনেসনং আপজ্জন্তো তাহি তাহি আপত্তীহি পলিৰেঠিতো ‘‘অত্থি নু খো অস্স অব্ভন্তরে কিঞ্চি সীলং, উদাহু নত্থী’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অস্মিমানস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি.
পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৰচনন্তি যথা হি আৰট্টে পতিতদারুখন্ধো অন্তোযেৰ পাসাণাদীসু আহতসমব্ভাহতো ভিজ্জিত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণং হোতি, এৰং পঞ্চকামগুণাৰট্টে পতিতপুগ্গলো চতূসু অপাযেসু কম্মকারণখুপ্পিপাসাদিদুক্খেহি আহতসমব্ভাহতো দীঘরত্তং চুণ্ণৰিচুণ্ণতং আপজ্জতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৰচন’’ন্তি.
দুস্সীলোতি নিস্সীলো. পাপধম্মোতি লামকধম্মো. অসুচীতি ন সুচি. সঙ্কস্সরসমাচারোতি ‘‘ইমস্স মঞ্ঞে ইমস্স মঞ্ঞে ইদং কম্ম’’ন্তি এৰং পরেহি সঙ্কায সরিতব্বসমাচারো. সঙ্কায ৰা পরেসং সমাচারং সরতীতিপি সঙ্কস্সরসমাচারো. তস্স হি দ্ৰে তযো জনে কথেন্তে দিস্ৰা, ‘‘মম দোসং মঞ্ঞে কথেন্তী’’তি তেসং সমাচারং সঙ্কস্সরতি ধাৰতীতি সঙ্কস্সরসমাচারো.
সমণপটিঞ্ঞোতি সলাকগ্গহণাদীসু ‘‘কিত্তকা ৰিহারে সমণা’’তি গণনায আরদ্ধায ‘‘অহম্পি সমণো, অহম্পি সমণো’’তি পটিঞ্ঞং দেতি, সলাকগ্গহণাদীনি করোতি. ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞোতি উপোসথপৰারণাদীসু ‘‘অহম্পি ব্রহ্মচারী’’তি পটিঞ্ঞায তানি কম্মানি পৰিসতি. অন্তোপূতীতি ৰক্কহদযাদীসু অপূতিকস্সপি গুণানং পূতিভাৰেন, অন্তোপূতি. অৰস্সুতোতি রাগেন তিন্তো. কসম্বুজাতোতি রাগাদীহি কিলেসেহি কচৰরজাতো.
এতদৰোচাতি গোগণং গঙ্গাতীরাভিমুখং কত্ৰা পরিসপরিযন্তে ঠিতো আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা, ‘‘সত্থা ওরিমতীরাদীনং অনুপগচ্ছন্তাদিৰসেন সক্কা পটিপত্তিং পূরেতুন্তি ৰদতি. যদি এৰং পূরেতুং সক্কা, অহং পব্বজিত্ৰা পূরেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা এতং ‘‘অহং খো, ভন্তে’’তিআদিৰচনং অৰোচ.
ৰচ্ছগিদ্ধিনিযোতি ৰচ্ছেসু সস্নেহা থনেহি খীরং পগ্ঘরন্তেহি ৰচ্ছকস্নেহেন সযমেৰ গমিস্সন্তীতি. নিয্যাতেহেৰাতি নিয্যাতেহিযেৰ. গাৰীসু হি অনিয্যাতিতাসু গোসামিকা আগন্ত্ৰা, ‘‘একা গাৰী ন দিস্সতি, একো গোণো, একো ৰচ্ছকো ন দিস্সতী’’তি তুয্হং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো ৰিচরিস্সন্তি, ইতি তে অফাসুকং ভৰিস্সতি. পব্বজ্জা চ নামেসা সইণস্স ন রুহতি, অণণা পব্বজ্জা চ বুদ্ধাদীহি সংৰণ্ণিতাতি দস্সনত্থং এৰমাহ. নিয্যাতাতি নিয্যাতিতা. ইমস্মিং সুত্তে ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং.