১. পরিৰীমংসনসুত্তৰণ্ণনা

৫১. দুক্খৰগ্গস্স পঠমে পরিৰীমংসমানোতি উপপরিক্খমানো. জরামরণন্তি কস্মা জরামরণং একমেৰ ‘‘অনেকৰিধং নানপ্পকারক’’ন্তি ৰত্ৰা গহিতন্তি চে? তস্মিং গহিতে সব্বদুক্খস্স গহিতত্তা. যথা হি চূল়ায গহিতে পুরিসে সো পুরিসো গহিতোৰ হোতি, এৰং জরামরণে গহিতে সব্বদুক্খং গহিতমেৰ হোতি. তস্মা ‘‘যং খো ইদং অনেকৰিধং নানপ্পকারকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতী’’তি ন্হত্ৰা ঠিতং পুরিসং ৰিয সব্বদুক্খং দস্সেত্ৰা তং চূল়ায গণ্হন্তো ৰিয জরামরণং গণ্হি.

জরামরণনিরোধসারুপ্পগামিনীতি জরামরণনিরোধস্স সারুপ্পভাৰেন নিক্কিলেসতায পরিসুদ্ধতায সদিসাৰ হুত্ৰা গামিনীতি অত্থো. তথা পটিপন্নো চ হোতীতি যথা তং পটিপন্নোতি ৰুচ্চতি, এৰং পটিপন্নো হোতি. অনুধম্মচারীতি নিব্বানধম্মং অনুগতং পটিপত্তিধম্মং চরতি, পূরেতীতি অত্থো. দুক্খক্খযায পটিপন্নোতি সীলং আদিং কত্ৰা জরামরণদুক্খস্স নিরোধত্থায পটিপন্নো. সঙ্খারনিরোধাযাতি সঙ্খারদুক্খস্স নিরোধত্থায. এত্তাৰতা যাৰ অরহত্তা দেসনা কথিতা.

ইদানি অরহত্তফলপচ্চৰেক্খণং সততৰিহারঞ্চ দস্সেত্ৰা দেসনা নিৰত্তেতব্বা সিযা, তথা অকত্ৰা অৰিজ্জাগতোতি ইদং কস্মা গণ্হাতীতি? খীণাসৰস্স সমতিক্কন্তৰট্টদুক্খদস্সনত্থং. অপিচ পুন ৰট্টং আরভিত্ৰা ৰিৰট্টে কথিযমানে বুজ্ঝনকসত্তো চেত্থ অত্থি, তস্স অজ্ঝাসযৰসেনাপি ইদং গণ্হাতীতি ৰেদিতব্বো. তত্থ অৰিজ্জাগতোতি অৰিজ্জায গতো উপগতো সমন্নাগতো. পুরিসপুগ্গলোতি পুরিসোযেৰ পুগ্গলো. উভযেনাপি সম্মুতিকথং কথেতি. বুদ্ধানঞ্হি সম্মুতিকথা পরমত্থকথাতি দ্ৰে কথা হোন্তি. তত্থ ‘‘সত্তো নরো পুরিসো পুগ্গলো তিস্সো নাগো’’তি এৰং পৰত্তা সম্মুতিকথা নাম. ‘‘খন্ধা ধাতুযো আযতনানী’’তি এৰং পৰত্তা পরমত্থকথা নাম. পরমত্থং কথেন্তাপি সম্মুতিং অমুঞ্চিত্ৰা কথেন্তি. তে সম্মুতিং কথেন্তাপি পরমত্থং কথেন্তাপি সচ্চমেৰ কথেন্তি. তেনেৰ ৰুত্তং –

‘‘দুৰে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৰদতং ৰরো;

সম্মুতিং পরমত্থঞ্চ, ততিযং নূপলব্ভতি;

সঙ্কেতৰচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকারণং;

পরমত্থৰচনং সচ্চং, ধম্মানং ভূতলক্খণ’’ন্তি.

পুঞ্ঞং চে সঙ্খারন্তি তেরসচেতনাভেদং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং. অভিসঙ্খরোতীতি করোতি. পুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণন্তি কম্মৰিঞ্ঞাণং কম্মপুঞ্ঞেন উপগতং সম্পযুত্তং হোতি, ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং ৰিপাকপুঞ্ঞেন. অপুঞ্ঞং চে সঙ্খারন্তি দ্ৰাদসচেতনাভেদং অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি. আনেঞ্জং চে সঙ্খারন্তি চতুচেতনাভেদং আনেঞ্জাভিসঙ্খারং. আনেঞ্জূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণন্তি কম্মানেঞ্জেন কম্মৰিঞ্ঞাণং, ৰিপাকানেঞ্জেন ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং উপগতং হোতি. এত্থ চ তিৰিধস্স কম্মাভিসঙ্খারস্স গহিতত্তা দ্ৰাদসপদিকো পচ্চযাকারো গহিতোৰ হোতি. এত্তাৰতা ৰট্টং দস্সিতং.

ইদানি ৰিৰট্টং দস্সেন্তো যতো খো, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ অৰিজ্জাতি চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং. ৰিজ্জাতি অরহত্তমগ্গঞাণং. এত্থ চ পঠমমেৰ অৰিজ্জায পহীনায ৰিজ্জা উপ্পজ্জতি. যথা পন চতুরঙ্গেপি তমে রত্তিং পদীপুজ্জলেন অন্ধকারো পহীযতি, এৰং ৰিজ্জুপ্পাদা অৰিজ্জায পহানং ৰেদিতব্বং. ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতীতি লোকে কিঞ্চি ধম্মং ন গণ্হাতি ন পরামসতি. অনুপাদিযং ন পরিতস্সতীতি অনুপাদিযন্তো অগণ্হন্তো নেৰ তণ্হাপরিতস্সনায, ন ভযপরিতস্সনায পরিতস্সতি, ন তণ্হাযতি ন ভাযতীতি অত্থো. পচ্চত্তঞ্ঞেৰাতি সযমেৰ অত্তনাৰ পরিনিব্বাযতি, ন অঞ্ঞস্স আনুভাৰেন.

সো সুখং চে ৰেদনন্তি ইদং কস্মা আরভি? খীণাসৰস্স পচ্চৰেক্খণঞাণং দস্সেত্ৰা সততৰিহারং দস্সেতুং আরভি. অনজ্ঝোসিতাতি তণ্হায গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা অগহিতা. অথ দুক্খৰেদনা কস্মা ৰুত্তা, কিং তম্পি অভিনন্দন্তো অত্থীতি? আম অত্থি. সুখং অভিনন্দন্তোযেৰ হি দুক্খং অভিনন্দতি নাম দুক্খং পত্ৰা সুখং পত্থনতো সুখস্স চ ৰিপরিণামদুক্খতোতি. কাযপরিযন্তিকন্তি কাযপরিচ্ছিন্নং, যাৰ পঞ্চদ্ৰারকাযো পৰত্ততি, তাৰ পৰত্তং পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনন্তি অত্থো. জীৰিতপরিযন্তিকন্তি জীৰিতপরিচ্ছিন্নং. যাৰ জীৰিতং পৰত্ততি, তাৰ পৰত্তং মনোদ্ৰারিকৰেদনন্তি অত্থো.

তত্থ পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনা পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৰা পঠমং নিরুজ্ঝতি, মনোদ্ৰারিকৰেদনা পঠমং উপ্পজ্জিত্ৰা পচ্ছা নিরুজ্ঝতি. সা হি পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুরূপস্মিংযেৰ পতিট্ঠাতি. পঞ্চদ্ৰারিকা পৰত্তে পঞ্চদ্ৰারৰসেন পৰত্তমানা পঠমৰযে ৰীসতিৰস্সকালে রজ্জনদুস্সনমুয্হনৰসেন অধিমত্তা বলৰতী হোতি, পণ্ণাসৰস্সকালে ঠিতা হোতি, সট্ঠিৰস্সকালতো পট্ঠায পরিহাযমানা অসীতিনৰুতিৰস্সকালে মন্দা হোতি. তদা হি সত্তা ‘‘চিররত্তং একতো নিসীদিম্হা নিপজ্জিম্হা’’তি ৰদন্তেপি ‘‘ন সঞ্জানামা’’তি ৰদন্তি. অধিমত্তানিপি রূপাদিআরম্মণানি ‘‘ন পস্সাম ন সুণাম’’, ‘‘সুগন্ধং দুগ্গন্ধং ৰা সাদুং অসাদুং ৰা থদ্ধং মুদুকন্তি ৰা ন জানামা’’তি ৰদন্তি. ইতি নেসং পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনা ভগ্গা হোতি, মনোদ্ৰারিকাৰ পৰত্ততি. সাপি অনুপুব্বেন পরিহাযমানা মরণসমযে হদযকোটিংযেৰ নিস্সায পৰত্ততি. যাৰ পনেসা পৰত্ততি, তাৰ সত্তো জীৰতীতি ৰুচ্চতি. যদা নপ্পৰত্ততি, তদা মতো নিরুদ্ধোতি ৰুচ্চতি.

স্ৰাযমত্থো ৰাপিযা দীপেতব্বো –

যথা হি পুরিসো পঞ্চউদকমগ্গসম্পন্নং ৰাপিং করেয্য, পঠমং দেৰে ৰুট্ঠে পঞ্চহি উদকমগ্গেহি উদকং পৰিসিত্ৰা অন্তোৰাপিযং আৰাটে পূরেয্য, পুনপ্পুনং দেৰে ৰস্সন্তে উদকমগ্গে পূরেত্ৰা গাৰুতড্ঢযোজনমত্তং ওত্থরিত্ৰা উদকং তিট্ঠেয্য ততো ততো ৰিস্সন্দমানং, অথ নিদ্ধমনতুম্বে ৰিৰরিত্ৰা খেত্তেসু কম্মে করিযমানে উদকং নিক্খমন্তং, সস্সপাককালে (উদকং নিক্খমন্তং,) উদকং পরিহীনং ‘‘মচ্ছে গণ্হামা’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জেয্য, ততো কতিপাহেন আৰাটেসুযেৰ উদকং সণ্ঠহেয্য. যাৰ পন তং আৰাটেসু হোতি, তাৰ ‘‘মহাৰাপিযং উদকং অত্থী’’তি সঙ্খং গচ্ছতি. যদা পন তত্থ ছিজ্জতি, তদা ‘‘ৰাপিযং উদকং নত্থী’’তি ৰুচ্চতি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং.

পঠমং দেৰে ৰস্সন্তে পঞ্চহি মগ্গেহি উদকে পৰিসন্তে আৰাটানং পূরণকালো ৰিয হি পঠমমেৰ পটিসন্ধিক্খণে মনোদ্ৰারিকৰেদনায ৰত্থুরূপে পতিট্ঠিতকালো, পুনপ্পুনং দেৰে ৰস্সন্তে পঞ্চন্নং মগ্গানং পূরিতকালো ৰিয পৰত্তে পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনায পৰত্তিকালো, গাৰুতড্ঢযোজনমত্তং অজ্ঝোত্থরণং ৰিয পঠমৰযে ৰীসতিৰস্সকালে রজ্জনাদিৰসেন তস্সা অধিমত্তবলৰভাৰো, যাৰ ৰাপিতো উদকং ন নিগ্গচ্ছতি, তাৰ পূরায ৰাপিযা ঠিতকালো ৰিয পঞ্ঞাসৰস্সকালে তস্সা ঠিতকালো, নিদ্ধমনতুম্বেসু ৰিৰটেসু কম্মন্তে করিযমানে উদকস্স নিক্খমনকালো ৰিয সট্ঠিৰস্সকালতো পট্ঠায তস্সা পরিহানি, উদকে ভট্ঠে উদকমগ্গেসু পরিত্তোদকস্স ঠিতকালো ৰিয অসীতিনৰুতিৰস্সকালে পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনায মন্দকালো, আৰাটেসুযেৰ উদকস্স পতিট্ঠানকালো ৰিয হদযৰত্থুকোটিং নিস্সায মনোদ্ৰারিকৰেদনায পৰত্তিকালো, আৰাটেসু পরিত্তেপি উদকে সতি ‘‘ৰাপিযং উদকং অত্থী’’তি ৰত্তব্বকালো ৰিয যাৰ সা পৰত্ততি, তাৰ ‘‘সত্তো জীৰতী’’তি ৰুচ্চতি. যথা পন আৰাটেসু উদকে ছিন্নে ‘‘নত্থি ৰাপিযং উদক’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং মনোদ্ৰারিকৰেদনায অপ্পৰত্তমানায ‘‘সত্তো মতো’’তি ৰুচ্চতি. ইমং ৰেদনং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদিযমানো’’তি.

কাযস্স ভেদাতি কাযস্স ভেদেন. জীৰিতপরিযাদানা উদ্ধন্তি জীৰিতক্খযতো উদ্ধং. ইধেৰাতি পটিসন্ধিৰসেন পরতো অগন্ত্ৰা ইধেৰ. সীতীভৰিস্সন্তীতি পৰত্তিৰিপ্ফন্দদরথরহিতানি সীতানি অপ্পৰত্তনধম্মানি ভৰিস্সন্তি. সরীরানীতি ধাতুসরীরানি. অৰসিস্সন্তীতি অৰসিট্ঠানি ভৰিস্সন্তি.

কুম্ভকারপাকাতি কুম্ভকারস্স ভাজনপচনট্ঠানতো. পটিসিস্সেয্যাতি ঠপেয্য. কপল্লানীতি সহ মুখৰট্টিযা একাবদ্ধানি কুম্ভকপল্লানি. অৰসিস্সেয্যুন্তি তিট্ঠেয্যুং. এৰমেৰ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – আদিত্তকুম্ভকারপাকো ৰিয হি তযো ভৰা দট্ঠব্বা, কুম্ভকারো ৰিয যোগাৰচরো, পাকতো কুম্ভকারভাজনানং নীহরণদণ্ডকো ৰিয অরহত্তমগ্গঞাণং, সমো ভূমিভাগো ৰিয অসঙ্খতং নিব্বানতলং, দণ্ডকেন উণ্হকুম্ভং আকড্ঢিত্ৰা সমে ভূমিভাগে কুম্ভস্স ঠপিতকালো ৰিয আরদ্ধৰিপস্সকস্স রূপসত্তকং অরূপসত্তকং ৰিপস্সন্তস্স কম্মট্ঠানে চ পগুণে ৰিভূতে উপট্ঠহমানে তথারূপং উতুসপ্পাযাদিং লভিত্ৰা একাসনে নিসিন্নস্স ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অগ্গফলং অরহত্তং পত্ৰা চতূহি অপাযেহি অত্তভাৰং উদ্ধরিত্ৰা ফলসমাপত্তিৰসেন অসঙ্খতে নিব্বানতলে ঠিতকালো দট্ঠব্বো. খীণাসৰো পন উণ্হকুম্ভো ৰিয অরহত্তপ্পত্তদিৰসেযেৰ ন পরিনিব্বাতি, সাসনপ্পৰেণিং পন ঘটযমানো পণ্ণাসসট্ঠিৰস্সানি ঠত্ৰা চরিমকচিত্তপ্পত্তিযা উপাদিণ্ণকক্খন্ধভেদা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাতি. অথস্স কুম্ভস্স ৰিয কপল্লানি অনুপাদিণ্ণকসরীরানেৰ অৰসিস্সন্তীতি. সরীরানি অৰসিস্সন্তীতি পজানাতীতি ইদং পন খীণাসৰস্স অনুযোগারোপনত্থং ৰুত্তং.

ৰিঞ্ঞাণং পঞ্ঞাযেথাতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং পঞ্ঞাযেথ. সাধু সাধূতি থেরানং ব্যাকরণং সম্পহংসতি. এৰমেতন্তি যদেতং তিৰিধে অভিসঙ্খারে অসতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স অপ্পঞ্ঞাণন্তিআদি, এৰমেৰ এতং. অধিমুচ্চথাতি সন্নিট্ঠানসঙ্খাতং অধিমোক্খং পটিলভথ. এসেৰন্তো দুক্খস্সাতি অযমেৰ ৰট্টদুক্খস্স অন্তো অযং পরিচ্ছেদো, যদিদং নিব্বানন্তি. পঠমং.