৬. দুক্খৰগ্গো
১. পরিৰীমংসনসুত্তৰণ্ণনা
৫১. দুক্খৰগ্গস্স পঠমে পরিৰীমংসমানোতি উপপরিক্খমানো. জরামরণন্তি কস্মা জরামরণং একমেৰ ‘‘অনেকৰিধং নানপ্পকারক’’ন্তি ৰত্ৰা গহিতন্তি চে? তস্মিং গহিতে সব্বদুক্খস্স গহিতত্তা. যথা হি চূল়ায গহিতে পুরিসে সো পুরিসো গহিতোৰ হোতি, এৰং জরামরণে গহিতে সব্বদুক্খং গহিতমেৰ হোতি. তস্মা ‘‘যং খো ইদং অনেকৰিধং নানপ্পকারকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতী’’তি ন্হত্ৰা ঠিতং পুরিসং ৰিয সব্বদুক্খং দস্সেত্ৰা তং চূল়ায গণ্হন্তো ৰিয জরামরণং গণ্হি.
জরামরণনিরোধসারুপ্পগামিনীতি জরামরণনিরোধস্স সারুপ্পভাৰেন নিক্কিলেসতায পরিসুদ্ধতায সদিসাৰ হুত্ৰা গামিনীতি অত্থো. তথা পটিপন্নো চ হোতীতি যথা তং পটিপন্নোতি ৰুচ্চতি, এৰং পটিপন্নো হোতি. অনুধম্মচারীতি নিব্বানধম্মং অনুগতং পটিপত্তিধম্মং চরতি, পূরেতীতি অত্থো. দুক্খক্খযায পটিপন্নোতি সীলং আদিং কত্ৰা জরামরণদুক্খস্স নিরোধত্থায পটিপন্নো. সঙ্খারনিরোধাযাতি সঙ্খারদুক্খস্স নিরোধত্থায. এত্তাৰতা যাৰ অরহত্তা দেসনা কথিতা.
ইদানি অরহত্তফলপচ্চৰেক্খণং সততৰিহারঞ্চ দস্সেত্ৰা দেসনা নিৰত্তেতব্বা সিযা, তথা অকত্ৰা অৰিজ্জাগতোতি ইদং কস্মা গণ্হাতীতি? খীণাসৰস্স সমতিক্কন্তৰট্টদুক্খদস্সনত্থং. অপিচ পুন ৰট্টং আরভিত্ৰা ৰিৰট্টে কথিযমানে বুজ্ঝনকসত্তো চেত্থ অত্থি, তস্স অজ্ঝাসযৰসেনাপি ইদং গণ্হাতীতি ৰেদিতব্বো. তত্থ অৰিজ্জাগতোতি অৰিজ্জায গতো উপগতো সমন্নাগতো. পুরিসপুগ্গলোতি পুরিসোযেৰ পুগ্গলো. উভযেনাপি সম্মুতিকথং কথেতি. বুদ্ধানঞ্হি সম্মুতিকথা পরমত্থকথাতি দ্ৰে কথা হোন্তি. তত্থ ‘‘সত্তো নরো পুরিসো পুগ্গলো তিস্সো নাগো’’তি এৰং পৰত্তা সম্মুতিকথা নাম. ‘‘খন্ধা ধাতুযো আযতনানী’’তি এৰং পৰত্তা পরমত্থকথা নাম. পরমত্থং কথেন্তাপি সম্মুতিং অমুঞ্চিত্ৰা কথেন্তি. তে সম্মুতিং কথেন্তাপি পরমত্থং কথেন্তাপি সচ্চমেৰ কথেন্তি. তেনেৰ ৰুত্তং –
‘‘দুৰে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৰদতং ৰরো;
সম্মুতিং পরমত্থঞ্চ, ততিযং নূপলব্ভতি;
সঙ্কেতৰচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকারণং;
পরমত্থৰচনং সচ্চং, ধম্মানং ভূতলক্খণ’’ন্তি.
পুঞ্ঞং চে সঙ্খারন্তি তেরসচেতনাভেদং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং. অভিসঙ্খরোতীতি করোতি. পুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণন্তি কম্মৰিঞ্ঞাণং কম্মপুঞ্ঞেন উপগতং সম্পযুত্তং হোতি, ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং ৰিপাকপুঞ্ঞেন. অপুঞ্ঞং চে সঙ্খারন্তি দ্ৰাদসচেতনাভেদং অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি. আনেঞ্জং চে সঙ্খারন্তি চতুচেতনাভেদং আনেঞ্জাভিসঙ্খারং. আনেঞ্জূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণন্তি কম্মানেঞ্জেন কম্মৰিঞ্ঞাণং, ৰিপাকানেঞ্জেন ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং উপগতং হোতি. এত্থ চ তিৰিধস্স কম্মাভিসঙ্খারস্স গহিতত্তা দ্ৰাদসপদিকো পচ্চযাকারো গহিতোৰ হোতি. এত্তাৰতা ৰট্টং দস্সিতং.
ইদানি ৰিৰট্টং দস্সেন্তো যতো খো, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ অৰিজ্জাতি চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং. ৰিজ্জাতি অরহত্তমগ্গঞাণং. এত্থ চ পঠমমেৰ অৰিজ্জায পহীনায ৰিজ্জা উপ্পজ্জতি. যথা পন চতুরঙ্গেপি তমে রত্তিং পদীপুজ্জলেন অন্ধকারো পহীযতি, এৰং ৰিজ্জুপ্পাদা অৰিজ্জায পহানং ৰেদিতব্বং. ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতীতি লোকে কিঞ্চি ধম্মং ন গণ্হাতি ন পরামসতি. অনুপাদিযং ন পরিতস্সতীতি অনুপাদিযন্তো অগণ্হন্তো নেৰ তণ্হাপরিতস্সনায, ন ভযপরিতস্সনায পরিতস্সতি, ন তণ্হাযতি ন ভাযতীতি অত্থো. পচ্চত্তঞ্ঞেৰাতি সযমেৰ অত্তনাৰ পরিনিব্বাযতি, ন অঞ্ঞস্স আনুভাৰেন.
সো সুখং চে ৰেদনন্তি ইদং কস্মা আরভি? খীণাসৰস্স পচ্চৰেক্খণঞাণং দস্সেত্ৰা সততৰিহারং দস্সেতুং আরভি. অনজ্ঝোসিতাতি তণ্হায গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা অগহিতা. অথ দুক্খৰেদনা কস্মা ৰুত্তা, কিং তম্পি অভিনন্দন্তো অত্থীতি? আম অত্থি. সুখং অভিনন্দন্তোযেৰ হি দুক্খং অভিনন্দতি নাম দুক্খং পত্ৰা সুখং পত্থনতো সুখস্স চ ৰিপরিণামদুক্খতোতি. কাযপরিযন্তিকন্তি কাযপরিচ্ছিন্নং, যাৰ পঞ্চদ্ৰারকাযো পৰত্ততি, তাৰ পৰত্তং পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনন্তি অত্থো. জীৰিতপরিযন্তিকন্তি জীৰিতপরিচ্ছিন্নং. যাৰ জীৰিতং পৰত্ততি, তাৰ পৰত্তং মনোদ্ৰারিকৰেদনন্তি অত্থো.
তত্থ পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনা পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৰা পঠমং নিরুজ্ঝতি, মনোদ্ৰারিকৰেদনা পঠমং উপ্পজ্জিত্ৰা পচ্ছা নিরুজ্ঝতি. সা হি পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুরূপস্মিংযেৰ পতিট্ঠাতি. পঞ্চদ্ৰারিকা পৰত্তে পঞ্চদ্ৰারৰসেন পৰত্তমানা পঠমৰযে ৰীসতিৰস্সকালে রজ্জনদুস্সনমুয্হনৰসেন অধিমত্তা বলৰতী হোতি, পণ্ণাসৰস্সকালে ঠিতা হোতি, সট্ঠিৰস্সকালতো পট্ঠায পরিহাযমানা অসীতিনৰুতিৰস্সকালে মন্দা হোতি. তদা হি সত্তা ‘‘চিররত্তং একতো নিসীদিম্হা নিপজ্জিম্হা’’তি ৰদন্তেপি ‘‘ন সঞ্জানামা’’তি ৰদন্তি. অধিমত্তানিপি রূপাদিআরম্মণানি ‘‘ন পস্সাম ন সুণাম’’, ‘‘সুগন্ধং দুগ্গন্ধং ৰা সাদুং অসাদুং ৰা থদ্ধং মুদুকন্তি ৰা ন জানামা’’তি ৰদন্তি. ইতি নেসং পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনা ভগ্গা হোতি, মনোদ্ৰারিকাৰ পৰত্ততি. সাপি অনুপুব্বেন পরিহাযমানা মরণসমযে হদযকোটিংযেৰ নিস্সায পৰত্ততি. যাৰ পনেসা পৰত্ততি, তাৰ সত্তো জীৰতীতি ৰুচ্চতি. যদা নপ্পৰত্ততি, তদা মতো নিরুদ্ধোতি ৰুচ্চতি.
স্ৰাযমত্থো ৰাপিযা দীপেতব্বো –
যথা হি পুরিসো পঞ্চউদকমগ্গসম্পন্নং ৰাপিং করেয্য, পঠমং দেৰে ৰুট্ঠে পঞ্চহি উদকমগ্গেহি উদকং পৰিসিত্ৰা অন্তোৰাপিযং আৰাটে পূরেয্য, পুনপ্পুনং দেৰে ৰস্সন্তে উদকমগ্গে পূরেত্ৰা গাৰুতড্ঢযোজনমত্তং ওত্থরিত্ৰা উদকং তিট্ঠেয্য ততো ততো ৰিস্সন্দমানং, অথ নিদ্ধমনতুম্বে ৰিৰরিত্ৰা খেত্তেসু কম্মে করিযমানে উদকং নিক্খমন্তং, সস্সপাককালে (উদকং নিক্খমন্তং,) উদকং পরিহীনং ‘‘মচ্ছে গণ্হামা’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জেয্য, ততো কতিপাহেন আৰাটেসুযেৰ উদকং সণ্ঠহেয্য. যাৰ পন তং আৰাটেসু হোতি, তাৰ ‘‘মহাৰাপিযং উদকং অত্থী’’তি সঙ্খং গচ্ছতি. যদা পন তত্থ ছিজ্জতি, তদা ‘‘ৰাপিযং উদকং নত্থী’’তি ৰুচ্চতি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং.
পঠমং দেৰে ৰস্সন্তে পঞ্চহি মগ্গেহি উদকে পৰিসন্তে আৰাটানং পূরণকালো ৰিয হি পঠমমেৰ পটিসন্ধিক্খণে মনোদ্ৰারিকৰেদনায ৰত্থুরূপে পতিট্ঠিতকালো, পুনপ্পুনং দেৰে ৰস্সন্তে পঞ্চন্নং মগ্গানং পূরিতকালো ৰিয পৰত্তে পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনায পৰত্তিকালো, গাৰুতড্ঢযোজনমত্তং অজ্ঝোত্থরণং ৰিয পঠমৰযে ৰীসতিৰস্সকালে রজ্জনাদিৰসেন তস্সা অধিমত্তবলৰভাৰো, যাৰ ৰাপিতো উদকং ন নিগ্গচ্ছতি, তাৰ পূরায ৰাপিযা ঠিতকালো ৰিয পঞ্ঞাসৰস্সকালে তস্সা ঠিতকালো, নিদ্ধমনতুম্বেসু ৰিৰটেসু কম্মন্তে করিযমানে উদকস্স নিক্খমনকালো ৰিয সট্ঠিৰস্সকালতো পট্ঠায তস্সা পরিহানি, উদকে ভট্ঠে উদকমগ্গেসু পরিত্তোদকস্স ঠিতকালো ৰিয অসীতিনৰুতিৰস্সকালে পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনায মন্দকালো, আৰাটেসুযেৰ উদকস্স পতিট্ঠানকালো ৰিয হদযৰত্থুকোটিং নিস্সায মনোদ্ৰারিকৰেদনায পৰত্তিকালো, আৰাটেসু পরিত্তেপি উদকে সতি ‘‘ৰাপিযং উদকং অত্থী’’তি ৰত্তব্বকালো ৰিয যাৰ সা পৰত্ততি, তাৰ ‘‘সত্তো জীৰতী’’তি ৰুচ্চতি. যথা পন আৰাটেসু উদকে ছিন্নে ‘‘নত্থি ৰাপিযং উদক’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং মনোদ্ৰারিকৰেদনায অপ্পৰত্তমানায ‘‘সত্তো মতো’’তি ৰুচ্চতি. ইমং ৰেদনং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদিযমানো’’তি.
কাযস্স ভেদাতি কাযস্স ভেদেন. জীৰিতপরিযাদানা উদ্ধন্তি জীৰিতক্খযতো উদ্ধং. ইধেৰাতি পটিসন্ধিৰসেন পরতো অগন্ত্ৰা ইধেৰ. সীতীভৰিস্সন্তীতি পৰত্তিৰিপ্ফন্দদরথরহিতানি সীতানি অপ্পৰত্তনধম্মানি ভৰিস্সন্তি. সরীরানীতি ধাতুসরীরানি. অৰসিস্সন্তীতি অৰসিট্ঠানি ভৰিস্সন্তি.
কুম্ভকারপাকাতি কুম্ভকারস্স ভাজনপচনট্ঠানতো. পটিসিস্সেয্যাতি ঠপেয্য. কপল্লানীতি সহ মুখৰট্টিযা একাবদ্ধানি কুম্ভকপল্লানি. অৰসিস্সেয্যুন্তি তিট্ঠেয্যুং. এৰমেৰ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – আদিত্তকুম্ভকারপাকো ৰিয হি তযো ভৰা দট্ঠব্বা, কুম্ভকারো ৰিয যোগাৰচরো, পাকতো কুম্ভকারভাজনানং নীহরণদণ্ডকো ৰিয অরহত্তমগ্গঞাণং, সমো ভূমিভাগো ৰিয অসঙ্খতং নিব্বানতলং, দণ্ডকেন উণ্হকুম্ভং আকড্ঢিত্ৰা সমে ভূমিভাগে কুম্ভস্স ঠপিতকালো ৰিয আরদ্ধৰিপস্সকস্স রূপসত্তকং অরূপসত্তকং ৰিপস্সন্তস্স কম্মট্ঠানে চ পগুণে ৰিভূতে উপট্ঠহমানে তথারূপং উতুসপ্পাযাদিং লভিত্ৰা একাসনে নিসিন্নস্স ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অগ্গফলং অরহত্তং পত্ৰা চতূহি অপাযেহি অত্তভাৰং উদ্ধরিত্ৰা ফলসমাপত্তিৰসেন অসঙ্খতে নিব্বানতলে ঠিতকালো দট্ঠব্বো. খীণাসৰো পন উণ্হকুম্ভো ৰিয অরহত্তপ্পত্তদিৰসেযেৰ ন পরিনিব্বাতি, সাসনপ্পৰেণিং পন ঘটযমানো পণ্ণাসসট্ঠিৰস্সানি ঠত্ৰা চরিমকচিত্তপ্পত্তিযা উপাদিণ্ণকক্খন্ধভেদা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাতি. অথস্স কুম্ভস্স ৰিয কপল্লানি অনুপাদিণ্ণকসরীরানেৰ অৰসিস্সন্তীতি. সরীরানি অৰসিস্সন্তীতি পজানাতীতি ইদং পন খীণাসৰস্স অনুযোগারোপনত্থং ৰুত্তং.
ৰিঞ্ঞাণং পঞ্ঞাযেথাতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং পঞ্ঞাযেথ. সাধু সাধূতি থেরানং ব্যাকরণং সম্পহংসতি. এৰমেতন্তি যদেতং তিৰিধে অভিসঙ্খারে অসতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স অপ্পঞ্ঞাণন্তিআদি, এৰমেৰ এতং. অধিমুচ্চথাতি সন্নিট্ঠানসঙ্খাতং অধিমোক্খং পটিলভথ. এসেৰন্তো দুক্খস্সাতি অযমেৰ ৰট্টদুক্খস্স অন্তো অযং পরিচ্ছেদো, যদিদং নিব্বানন্তি. পঠমং.
২. উপাদানসুত্তৰণ্ণনা
৫২. দুতিযে উপাদানিযেসূতি চতুন্নং উপাদানানং পচ্চযেসু তেভূমকধম্মেসু. অস্সাদানুপস্সিনোতি অস্সাদং অনুপস্সন্তস্স. তত্রাতি তস্মিং অগ্গিক্খন্ধে. তদাহারোতি তংপচ্চযো. তদুপাদানোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. এৰমেৰ খোতি এত্থ অগ্গিক্খন্ধো ৰিয হি তযো ভৰা, তেভূমকৰট্টন্তিপি এতদেৰ, অগ্গিজগ্গকপুরিসো ৰিয ৰট্টনিস্সিতো বালপুথুজ্জনো, সুক্খতিণগোমযাদিপক্খিপনং ৰিয অস্সাদানুপস্সিনো পুথুজ্জনস্স তণ্হাদিৰসেন ছহি দ্ৰারেহি কুসলাকুসলকম্মকরণং. তিণগোমযাদীসু খীণেসু পুনপ্পুনং তেসং পক্খিপনেন অগ্গিক্খন্ধস্স ৰড্ঢনং ৰিয বালপুথুজ্জনস্স উট্ঠায সমুট্ঠায যথাৰুত্তকম্মাযূহনেন অপরাপরং ৰট্টদুক্খনিব্বত্তনং.
ন কালেন কালং সুক্খানি চেৰ তিণানি পক্খিপেয্যাতি তঞ্হি কোচি অত্থকামো এৰং ৰদেয্য – ‘‘ভো কস্মা উট্ঠায সমুট্ঠায কলাপে বন্ধিত্ৰা সুক্খতিণকট্ঠানং পচ্ছিযঞ্চ পূরেত্ৰা সুক্খগোমযানি পক্খিপন্তো এতং অগ্গিং জালেসি? অপি নু তে অত্থি ইতোনিদানং কাচি ৰড্ঢীতি? ৰংসাগতমেতং ভো অম্হাকং, ইতোনিদানং পন মে অৰড্ঢিযেৰ, কুতো ৰড্ঢি? অহঞ্হি ইমং অগ্গিং জগ্গন্তো নেৰ ন্হাযিতুং ন ভুঞ্জিতুং ন নিপজ্জিতুং লভামীতি. তেন হি ভো কিং তে ইমিনা নিরত্থকেন অগ্গিজালনেন? এহি ত্ৰং এতানি আভতানি তিণাদীনি এত্থ নিক্খিপ, তানি সযমেৰ ঝাযিস্সন্তি, ত্ৰং পন অসুকস্মিং ঠানে সীতোদকা পোক্খরণী অত্থি, তত্থ ন্হত্ৰা, মালাগন্ধৰিলেপনেহি অত্তানং মণ্ডেত্ৰা সুনিৰত্থো সুপারুতোৰ পাদুকাহি নগরং পৰিসিত্ৰা পাসাদৰরমারুয্হ ৰাতপানং ৰিৰরিত্ৰা মহাৰীথিযং ৰিরোচমানো নিসীদ একগ্গো সুখসমপ্পিতো হুত্ৰা, তত্থ তে নিসিন্নস্স তিণাদীনং খযেন সযমেৰ অযং অগ্গি অপ্পণ্ণত্তিভাৰং গমিস্সতী’’তি. সো তথা করেয্য. তথেৰ চ তত্থ নিসিন্নস্স সো অগ্গি উপাদানক্খযেন অপ্পণ্ণত্তিভাৰং গচ্ছেয্য. ইদং সন্ধাযেতং ‘‘ন কালেন কাল’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
এৰমেৰ খোতি এত্থ পন ইদং ওপম্মসংসন্দনং – চত্তালীসায কট্ঠৰাহানং জলমানো মহাঅগ্গিক্খন্ধো ৰিয হি তেভূমকৰট্টং দট্ঠব্বং, অগ্গিজগ্গনকপুরিসো ৰিয ৰট্টসন্নিস্সিতকো যোগাৰচরো, অত্থকামো পুরিসো ৰিয সম্মাসম্বুদ্ধো, তেন পুরিসেন তস্স দিন্নওৰাদো ৰিয তথাগতেন ‘‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, তেভূমকধম্মেসু নিব্বিন্দ, এৰং ৰট্টদুক্খা মুচ্চিস্সসী’’তি তস্স তেভূমকধম্মেসু কম্মট্ঠানস্স কথিতকালো, তস্স পুরিসস্স যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিত্ৰা পাসাদে নিসিন্নকালো ৰিয যোগিনো সুগতোৰাদং সম্পটিচ্ছিত্ৰা সুঞ্ঞাগারং পৰিট্ঠস্স তেভূমকধম্মেসু ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অনুক্কমেন যথানুরূপং আহারসপ্পাযাদিং লভিত্ৰা, একাসনে নিসিন্নস্স অগ্গফলে পতিট্ঠিতকালো, তস্স ন্হানৰিলেপনাদীহি সুধোতমণ্ডিতকাযত্তা তস্মিং নিসিন্নস্স একগ্গসুখসমপ্পিতকালো ৰিয যোগিনো অরিযমগ্গপোক্খরণিযং মগ্গঞাণোদকেন সুন্হাতসুধোতকিলেসমলস্স হিরোত্তপ্পসাটকে নিৰাসেত্ৰা সীলৰিলেপনানুলিত্তস্স অরহত্তমণ্ডনেন অত্তভাৰং মণ্ডেত্ৰা ৰিমুত্তিপুপ্ফদামং পিল়ন্ধিত্ৰা ইদ্ধিপাদপাদুকা আরুয্হ নিব্বাননগরং পৰিসিত্ৰা ধম্মপাসাদং আরুয্হ সতিপট্ঠানমহাৰীথিযং ৰিরোচমানস্স নিব্বানারম্মণং ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসিন্নকালো. তস্স পন পুরিসস্স তস্মিং নিসিন্নস্স তিণাদীনং খযেন অগ্গিক্খন্ধস্স অপ্পণ্ণত্তিগমনকালো ৰিয খীণাসৰস্স যাৰতাযুকং ঠত্ৰা উপাদিণ্ণকক্খন্ধভেদেন অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতস্স মহাৰট্টৰূপসমো দট্ঠব্বো. দুতিযং.
৩. সংযোজনসুত্তৰণ্ণনা
৫৩. ততিযে সংযোজনিযেসূতি দসন্নং সংযোজনানং পচ্চযেসু. ঝাযেয্যাতি জলেয্য. তেলং আসিঞ্চেয্য ৰট্টিং উপসংহরেয্যাতি দীপপটিজগ্গনত্থং তেলভাজনঞ্চ মহন্তঞ্চ ৰট্টিকপালং গহেত্ৰা সমীপে নিচ্চং ঠিতোৰ তেলে খীণে তেলং আসিঞ্চেয্য, ৰট্টিযা খীণায ৰট্টিং উপসংহরেয্য. সেসমেত্থ সদ্ধিং ওপম্মসংসন্দনেন পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ততিযং.
৪. দুতিযসংযোজনসুত্তৰণ্ণনা
৫৪. চতুত্থে উপমং পঠমং কত্ৰা পচ্ছা অত্থো ৰুত্তো. সেসং তাদিসমেৰ. চতুত্থং.
৫. মহারুক্খসুত্তৰণ্ণনা
৫৫. পঞ্চমে উদ্ধং ওজং অভিহরন্তীতি পথৰীরসঞ্চ আপোরসঞ্চ উপরি আরোপেন্তি. ওজায আরোপিতত্তা হত্থসতুব্বেধস্স রুক্খস্স অঙ্কুরগ্গেসু বিন্দুবিন্দূনি ৰিয হুত্ৰা সিনেহো তিট্ঠতি. ইদং পনেত্থ ওপম্মসংসন্দনং – মহারুক্খো ৰিয হি তেভূমকৰট্টং, মূলানি ৰিয আযতনানি, মূলেহি ওজায আরোহনং ৰিয ছহি দ্ৰারেহি কম্মারোহনং, ওজায অভিরুল়্হত্তা মহারুক্খস্স যাৰকপ্পট্ঠানং ৰিয ৰট্টনিস্সিতবালপুথুজ্জনস্স ছহি দ্ৰারেহি কম্মং আযূহন্তস্স অপরাপরং ৰট্টস্স ৰড্ঢনৰসেন দীঘরত্তং ঠানং.
কুদ্দালপিটকন্তি কুদ্দালঞ্চেৰ পচ্ছিভাজনঞ্চ. খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দেয্যাতি খুদ্দকমহন্তানি খণ্ডাখণ্ডানি করোন্তো ছিন্দেয্য. ইদং পনেত্থ ওপম্মসংসন্দনং – ইধাপি হি মহারুক্খো ৰিয তেভূমকৰট্টং, রুক্খং নাসেতুকামো পুরিসো ৰিয যোগাৰচরো, কুদ্দালো ৰিয ঞাণং, পচ্ছি ৰিয সমাধি, রুক্খচ্ছেদনফরসু ৰিয ঞাণং, রুক্খস্স মূলে ছিন্নকালো ৰিয যোগিনো আচরিযসন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা মনসিকরোন্তস্স পঞ্ঞা, খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দনকালো ৰিয সঙ্খেপতো চতুন্নং মহাভূতানং মনসিকারো, ফালনং ৰিয দ্ৰেচত্তালীসায কোট্ঠাসেসু ৰিত্থারমনসিকারো, সকলিকং সকলিকং করণকালো ৰিয উপাদারূপস্স চেৰ রূপক্খন্ধারম্মণস্স ৰিঞ্ঞাণস্স চাতি ইমেসং ৰসেন নামরূপপরিগ্গহো, মূলানং উপচ্ছেদনং ৰিয তস্সেৰ নামরূপস্স পচ্চযপরিযেসনং, ৰাতাতপে ৰিসোসেত্ৰা অগ্গিনা ডহনকালো ৰিয অনুপুব্বেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অঞ্ঞতরং সপ্পাযং লভিত্ৰা কম্মট্ঠানে ৰিভূতে উপট্ঠহমানে একপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স সমণধম্মং করোন্তস্স অগ্গফলপ্পত্তি, মসিকরণং ৰিয অরহত্তপ্পত্তদিৰসেযেৰ অপরিনিব্বাযন্তস্স যাৰতাযুকং ঠিত কালো, মহাৰাতে ওপুননং নদিযা পৰাহনং ৰিয চ উপাদিণ্ণকক্খন্ধভেদেন অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতস্স ৰট্টৰূপসমো ৰেদিতব্বো. পঞ্চমং.
৬. দুতিযমহারুক্খসুত্তৰণ্ণনা
৫৬. ছট্ঠেপি উপমং পঠমং ৰত্ৰা পচ্ছা অত্থো ৰুত্তো, ইদমেৰ নানত্তং. ছট্ঠং.
৭. তরুণরুক্খসুত্তৰণ্ণনা
৫৭-৫৯. সত্তমে তরুণোতি অজাতফলো. পলিমজ্জেয্যাতি সোধেয্য. পংসুং দদেয্যাতি থদ্ধফরুসপংসুং হরিত্ৰা মুদুগোমযচুণ্ণমিস্সং মধুরপংসুং পক্খিপেয্য. ৰুদ্ধিন্তি ৰুদ্ধিং আপজ্জিত্ৰা পুপ্ফূপগো পুপ্ফং, ফলূপগো ফলং গণ্হেয্য. ইদং পনেত্থ ওপম্মসংসন্দনং – তরুণরুক্খো ৰিয হি তেভূমকৰট্টং, রুক্খজগ্গকো পুরিসো ৰিয ৰট্টনিস্সিতো পুথুজ্জনো, মূলফলসন্তানাদীনি ৰিয তীহি দ্ৰারেহি কুসলাকুসলকম্মাযূহনং, রুক্খস্স ৰুড্ঢিআপজ্জনং ৰিয পুথুজ্জনস্স তীহি দ্ৰারেহি কম্মং আযূহতো অপরাপরং ৰট্টপ্পৰত্তি. ৰিৰট্টং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অট্ঠমনৰমানি উত্তানত্থানেৰ. সত্তমাদীনি.
১০. নিদানসুত্তৰণ্ণনা
৬০. দসমে কুরূসু ৰিহরতীতি কুরূতি এৰং বহুৰচনৰসেন লদ্ধৰোহারে জনপদে ৰিহরতি. কম্মাসধম্মং নাম কুরূনং নিগমোতি এৰংনামকো কুরূনং নিগমো, তং গোচরগামং কত্ৰাতি অত্থো. আযস্মাতি পিযৰচনমেতং গরুৰচনমেতং. আনন্দোতি তস্স থেরস্স নামং. একমন্তং নিসীদীতি ছ নিসজ্জদোসে ৰিৰজ্জেন্তো দক্খিণজাণুমণ্ডলস্স অভিমুখট্ঠানে ছব্বণ্ণানং বুদ্ধরস্মীনং অন্তো পৰিসিত্ৰা পসন্নলাখারসং ৰিগাহন্তো ৰিয সুৰণ্ণপটং পারুপন্তো ৰিয রত্তকম্বলৰিতানমজ্ঝং পৰিসন্তো ৰিয ধম্মভণ্ডাগারিকো আযস্মা আনন্দো নিসীদি. তেন ৰুত্তং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তি.
কায পন ৰেলায কেন কারণেন অযমাযস্মা ভগৰন্তং উপসঙ্কমন্তোতি? সাযন্হৰেলায পচ্চযাকারপঞ্হং পুচ্ছনকারণেন. তং দিৰসং কির অযমাযস্মা কুলসঙ্গহত্থায ঘরদ্ৰারে ঘরদ্ৰারে সহস্সভণ্ডিকং নিক্খিপন্তো ৰিয কম্মাসধম্মং পিণ্ডায চরিত্ৰা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সত্থু ৰত্তং দস্সেত্ৰা সত্থরি গন্ধকুটিং পৰিট্ঠে সত্থারং ৰন্দিত্ৰা অত্তনো দিৰাট্ঠানং গন্ত্ৰা অন্তেৰাসিকেসু ৰত্তং দস্সেত্ৰা পটিক্কন্তেসু দিৰাট্ঠানং পটিসম্মজ্জিত্ৰা চম্মক্খণ্ডং পঞ্ঞপেত্ৰা উদকতুম্বতো উদকেন হত্থপাদে সীতলং কত্ৰা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসিন্নো সোতাপত্তিফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা. অথ পরিচ্ছিন্নকালৰসেন সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায পচ্চযাকারে ঞাণং ওতারেসি. সো ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিতো পট্ঠায অন্তং, অন্ততো পট্ঠায আদিং, উভযন্ততো পট্ঠায মজ্ঝং, মজ্ঝতো পট্ঠায উভো অন্তে পাপেন্তো তিক্খত্তুং দ্ৰাদসপদং পচ্চযাকারং সম্মসি. তস্সেৰং সম্মসন্তস্স পচ্চযাকারো ৰিভূতো হুত্ৰা উত্তানকুত্তানকো ৰিয উপট্ঠাসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘অযং পচ্চযাকারো সব্ববুদ্ধেহি গম্ভীরো চেৰ গম্ভীরাৰভাসো চাতি কথিতো, ময্হং খো পন পদেসঞাণে ঠিতস্স সাৰকস্স সতো উত্তানো ৰিয ৰিভূতো পাকটো হুত্ৰা উপট্ঠাতি, ময্হংযেৰ নু খো এস উত্তানকো ৰিয উপট্ঠাতি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পীতি অত্তনো উপট্ঠানকারণং সত্থু আরোচেস্সামী’’তি নিসিন্নট্ঠানতো উট্ঠায চম্মক্খণ্ডং পপ্ফোটেত্ৰা আদায সাযন্হসমযে ভগৰন্তং উপসঙ্কমি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সাযন্হৰেলাযং পচ্চযাকারপঞ্হং পুচ্ছনকারণেন উপসঙ্কমন্তো’’তি.
যাৰ গম্ভীরোতি এত্থ যাৰসদ্দো পমাণাতিক্কমে. অতিক্কম্ম পমাণং গম্ভীরো, অতিগম্ভীরোতি অত্থো. গম্ভীরাৰভাসোতি গম্ভীরোৰ হুত্ৰা অৰভাসতি, দিস্সতীতি অত্থো. একঞ্হি উত্তানমেৰ গম্ভীরাৰভাসং হোতি পূতিপণ্ণরসৰসেন কাল়ৰণ্ণং পুরাণউদকং ৰিয. তঞ্হি জাণুপ্পমাণম্পি সতপোরিসং ৰিয দিস্সতি. একং গম্ভীরং উত্তানাৰভাসং হোতি মণিভাসং ৰিপ্পসন্নউদকং ৰিয. তঞ্হি সতপোরিসম্পি জাণুপ্পমাণং ৰিয খাযতি. একং উত্তানং উত্তানাৰভাসং হোতি পাতিআদীসু উদকং ৰিয. একং গম্ভীরং গম্ভীরাৰভাসং হোতি সিনেরুপাদকমহাসমুদ্দে উদকং ৰিয. এৰং উদকমেৰ চত্তারি নামানি লভতি. পটিচ্চসমুপ্পাদে পনেতং নত্থি. অযঞ্হি গম্ভীরো চ গম্ভীরাৰভাসো চাতি একমেৰ নামং লভতি. এৰরূপো সমানোপি অথ চ পন মে উত্তানকুত্তানকো ৰিয খাযতি, তদিদং অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তেতি এৰং অত্তনো ৰিম্হযং পকাসেন্তো পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা তুণ্হীভূতো নিসীদি.
ভগৰা তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘আনন্দো ভৰগ্গগহণায হত্থং পসারেন্তো ৰিয সিনেরুং ভিন্দিত্ৰা মিঞ্জং নীহরিতুং ৰাযমমানো ৰিয ৰিনা নাৰায মহাসমুদ্দং তরিতুকামো ৰিয পথৰিং পরিৰত্তেত্ৰা পথৰোজং গহেতুং ৰাযমমানো ৰিয বুদ্ধৰিসযং পঞ্হং অত্তনো উত্তানুত্তানন্তি ৰদতি, হন্দস্স গম্ভীরভাৰং আচিক্খামী’’তি চিন্তেত্ৰা মা হেৰন্তিআদিমাহ.
তত্থ মা হেৰন্তি হ-কারো নিপাতমত্তং, এৰং মা ভণীতি অত্থো. ‘‘মা হেৰ’’ন্তি চ ইদং ৰচনং ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং উস্সাদেন্তোপি ভণতি অপসাদেন্তোপি. তত্থ উস্সাদেন্তোপীতি, আনন্দ, ত্ৰং মহাপঞ্ঞো ৰিসদঞাণো, তেন তে গম্ভীরোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৰিয খাযতি, অঞ্ঞেসং পনেস উত্তানকোতি ন সল্লক্খেতব্বো, গম্ভীরোযেৰ চ সো গম্ভীরাৰভাসো চ.
তত্থ চতস্সো উপমা ৰদন্তি – ছ মাসে সুভোজনরসপুট্ঠস্স কির কতযোগস্স মহামল্লস্স সমজ্জসমযে কতমল্লপাসাণপরিচযস্স যুদ্ধভূমিং গচ্ছন্তস্স অন্তরা মল্লপাসাণং দস্সেসুং. সো ‘‘কিং এত’’ন্তি আহ. মল্লপাসাণোতি. আহরথ নন্তি. ‘‘উক্খিপিতুং ন সক্কোমা’’তি ৰুত্তে সযং গন্ত্ৰা ‘‘কুহিং ইমস্স ভারিযট্ঠান’’ন্তি ৰত্ৰা দ্ৰীহি হত্থেহি দ্ৰে পাসাণে উক্খিপিত্ৰা কীল়াগুল়ে ৰিয খিপিত্ৰা অগমাসি. তত্থ মল্লস্স মল্লপাসাণো লহুকোতি ন অঞ্ঞেসম্পি লহুকোতি ৰত্তব্বো. ছ মাসে সুভোজনরসপুট্ঠো মল্লো ৰিয হি কপ্পসতসহস্সং অভিনীহারসম্পন্নো আযস্মা আনন্দো. যথা মল্লস্স মহাবলতায মল্লপাসাণো লহুকো, এৰং থেরস্স মহাপঞ্ঞতায পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি ৰত্তব্বো, সো অঞ্ঞেসং উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো.
মহাসমুদ্দে চ তিমি নাম মহামচ্ছো দ্ৰিযোজনসতিকো, তিমিঙ্গলো তিযোজনসতিকো, তিমিরপিঙ্গলো পঞ্চযোজনসতিকো, আনন্দো তিমিনন্দো অজ্ঝারোহো মহাতিমীতি ইমে চত্তারো যোজনসহস্সিকা. তত্থ তিমিরপিঙ্গলেনেৰ দীপেন্তি. তস্স কির দক্খিণকণ্ণং চালেন্তস্স পঞ্চযোজনসতে পদেসে উদকং চলতি, তথা ৰামকণ্ণং, তথা নঙ্গুট্ঠং, তথা সীসং. দ্ৰে পন কণ্ণে চালেত্ৰা নঙ্গুট্ঠেন পহরিত্ৰা সীসং অপরাপরং কত্ৰা কীল়িতুং আরদ্ধস্স সত্তট্ঠযোজনসতে ঠানে ভাজনে পক্খিপিত্ৰা উদ্ধনে আরোপিতং ৰিয উদকং পক্কুথতি. যোজনসতমত্তে পদেসে উদকং পিট্ঠিং ছাদেতুং ন সক্কোতি. সো এৰং ৰদেয্য – ‘‘অযং মহাসমুদ্দো গম্ভীরোতি ৰদন্তি, কুতস্স গম্ভীরতা, মযং পিট্ঠিমত্তচ্ছাদনম্পি উদকং ন লভামা’’তি. তত্থ কাযূপপন্নস্স তিমিরপিঙ্গলস্স মহাসমুদ্দো উত্তানোতি অঞ্ঞেসঞ্চ খুদ্দকমচ্ছানং উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো, এৰমেৰ ঞাণূপপন্নস্স থেরস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো. সুপণ্ণরাজা চ দিযড্ঢযোজনসতিকো হোতি. তস্স দক্খিণপক্খো পঞ্ঞাসযোজনিকো হোতি, তথা ৰামপক্খো, পিঞ্ছৰট্টি চ সট্ঠিযোজনিকা, গীৰা তিংসযোজনিকা, মুখং নৰযোজনং, পাদা দ্ৰাদসযোজনিকা, তস্মিং সুপণ্ণৰাতং দস্সেতুং আরদ্ধে সত্তট্ঠযোজনসতং ঠানং নপ্পহোতি. সো এৰং ৰদেয্য – ‘‘অযং আকাসো অনন্তোতি ৰদন্তি, কুতস্স অনন্ততা, মযং পক্খৰাতপ্পত্থরণোকাসম্পি ন লভামা’’তি. তত্থ কাযূপপন্নস্স সুপণ্ণরঞ্ঞো আকাসো পরিত্তোতি অঞ্ঞেসঞ্চ খুদ্দকপক্খীনং পরিত্তোতি ন ৰত্তব্বো, এৰমেৰ ঞাণূপপন্নস্স থেরস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো.
রাহু অসুরিন্দো পন পাদন্ততো যাৰ কেসন্তা যোজনানং চত্তারি সহস্সানি অট্ঠ চ সতানি হোন্তি. তস্স দ্ৰিন্নং বাহানং অন্তরে দ্ৰাদসযোজনসতিকং, বহলত্তেন ছযোজনসতিকং, হত্থপাদতলানি তিযোজনসতিকানি, তথা মুখং, একঙ্গুলিপব্বং পঞ্ঞাসযোজনং, তথা ভমুকন্তরং, নলাটং তিযোজনসতিকং, সীসং নৰযোজনসতিকং. তস্স মহাসমুদ্দং ওতিণ্ণস্স গম্ভীরং উদকং জাণুপ্পমাণং হোতি. সো এৰং ৰদেয্য – ‘‘অযং মহাসমুদ্দো গম্ভীরোতি ৰদন্তি. কুতস্স গম্ভীরতা? মযং জাণুপ্পটিচ্ছাদনমত্তম্পি উদকং ন লভামা’’তি. তত্থ কাযূপপন্নস্স রাহুনো মহাসমুদ্দো উত্তানোতি অঞ্ঞেসঞ্চ উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো. এৰমেৰ ঞাণূপপন্নস্স থেরস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো. এতমত্থং সন্ধায ভগৰা মা হেৰং, আনন্দ, মা হেৰং, আনন্দাতি আহ.
থেরস্স হি চতূহি কারণেহি গম্ভীরো পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি উপট্ঠাসি. কতমেহি চতূহি? পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিযা তিত্থৰাসেন সোতাপন্নতায বহুস্সুতভাৰেনাতি.
ইতো কির সতসহস্সিমে কপ্পে পদুমুত্তরো নাম সত্থা লোকে উপ্পজ্জি. তস্স হংসৰতী নাম নগরং অহোসি, আনন্দো নাম রাজা পিতা, সুমেধা নাম দেৰী মাতা, বোধিসত্তো উত্তরকুমারো নাম অহোসি. সো পুত্তস্স জাতদিৰসে মহাভিনিক্খমনং নিক্খম্ম পব্বজিত্ৰা পধানমনুযুত্তো অনুক্কমেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৰা, ‘‘অনেকজাতিসংসার’’ন্তি উদানং উদানেত্ৰা সত্তাহং বোধিপল্লঙ্কে ৰীতিনামেত্ৰা ‘‘পথৰিযং পাদং ঠপেস্সামী’’তি পাদং অভিনীহরি. অথ পথৰিং ভিন্দিত্ৰা মহন্তং পদুমং উট্ঠাসি. তস্স ধুরপত্তানি নৰুতিহত্থানি, কেসরং তিংসহত্থং, কণ্ণিকা দ্ৰাদসহত্থা, নৰঘটপ্পমাণা রেণু অহোসি.
সত্থা পন উব্বেধতো অট্ঠপঞ্ঞাসহত্থো অহোসি, তস্স উভিন্নং বাহানমন্তরং অট্ঠারসহত্থং, নলাটং পঞ্চহত্থং, হত্থপাদা একাদসহত্থা. তস্স একাদসহত্থেন পাদেন দ্ৰাদসহত্থায কণ্ণিকায অক্কন্তমত্তায নৰঘটপ্পমাণা রেণু উট্ঠায অট্ঠপঞ্ঞাসহত্থং পদেসং উগ্গন্ত্ৰা ওকিণ্ণমনোসিলাচুণ্ণং ৰিয পচ্চোকিণ্ণং. তদুপাদায ভগৰা ‘‘পদুমুত্তরো’’ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্স দেৰিলো চ সুজাতো চ দ্ৰে অগ্গসাৰকা অহেসুং, অমিতা চ অসমা চ দ্ৰে অগ্গসাৰিকা, সুমনো নাম উপট্ঠাকো. পদুমুত্তরো ভগৰা পিতুসঙ্গহং কুরুমানো ভিক্খুসতসহস্সপরিৰারো হংসৰতিযা রাজধানিযা ৰসতি.
কনিট্ঠভাতা পনস্স সুমনকুমারো নাম. তস্স রাজা হংসৰতিতো ৰীসযোজনসতে ভোগং অদাসি. সো কদাচি আগন্ত্ৰা পিতরঞ্চ সত্থারঞ্চ পস্সতি. অথেকদিৰসং পচ্চন্তো কুপিতো. সুমনো রঞ্ঞো সাসনং পেসেসি. রাজা ‘‘ত্ৰং মযা, তাত, কস্মা ঠপিতো’’তি পটিপেসেসি. সো চোরে ৰূপসমেত্ৰা ‘‘উপসন্তো, দেৰ, জনপদো’’তি রঞ্ঞো পেসেসি. রাজা তুট্ঠো ‘‘সীঘং মম পুত্তো আগচ্ছতূ’’তি আহ. তস্স সহস্সমত্তা অমচ্চা হোন্তি. সো তেহি সদ্ধিং অন্তরামগ্গে মন্তেসি – ‘‘ময্হং পিতা তুট্ঠো সচে মে ৰরং দেতি, কিং গণ্হামী’’তি? অথ নং একচ্চে ‘‘হত্থিং গণ্হথ, অস্সং গণ্হথ, জনপদং গণ্হথ, সত্তরতনানি গণ্হথা’’তি আহংসু. অপরে ‘‘তুম্হে পথৰিস্সরস্স পুত্তা, ন তুম্হাকং ধনং দুল্লভং, লদ্ধম্পি চেতং সব্বং পহায গমনীযং, পুঞ্ঞমেৰ একং আদায গমনীযং, তস্মা দেৰে ৰরং দদমানে তেমাসং পদুমুত্তরং ভগৰন্তং উপট্ঠাতুং ৰরং গণ্হথা’’তি. সো ‘‘তুম্হে ময্হং কল্যাণমিত্তা নাম, মমেতং চিত্তং নত্থি, তুম্হেহি পন উপ্পাদিতং, এৰং করিস্সামী’’তি, গন্ত্ৰা পিতরং ৰন্দিত্ৰা পিতরা আলিঙ্গেত্ৰা, মত্থকে চুম্বিত্ৰা ‘‘ৰরং তে, পুত্ত, দেমী’’তি ৰুত্তে ‘‘ইচ্ছামহং, মহারাজ, ভগৰন্তং তেমাসং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তো জীৰিতং অৰঞ্ঝং কাতুং, ইদং মে ৰরং দেহী’’তি আহ. ন সক্কা, তাত, অঞ্ঞং ৰরেহীতি. দেৰ, খত্তিযানং নাম দ্ৰেকথা নত্থি, এতমেৰ মে দেহি, ন মমঞ্ঞেন অত্থোতি. তাত, বুদ্ধানং নাম চিত্তং দুজ্জানং, সচে ভগৰা ন ইচ্ছিস্সতি, মযা দিন্নম্পি কিং ভৰিস্সতীতি? ‘‘সাধু, দেৰ, অহং ভগৰতো চিত্তং জানিস্সামী’’তি ৰিহারং গতো.
তেন চ সমযেন ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা ভগৰা গন্ধকুটিং পৰিট্ঠো হোতি. সো মণ্ডলমাল়ে সন্নিসিন্নানং ভিক্খূনং সন্তিকং অগমাসি. তে নং আহংসু – ‘‘রাজপুত্ত কস্মা আগতোসী’’তি? ভগৰন্তং দস্সনায, দস্সেথ মে ভগৰন্তন্তি. ‘‘ন মযং, রাজপুত্ত, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সত্থারং দট্ঠুং লভামা’’তি. কো পন, ভন্তে, লভতীতি? সুমনত্থেরো নাম রাজপুত্তাতি. সো ‘‘কুহিং ভন্তে থেরো’’তি? থেরস্স নিসিন্নট্ঠানং পুচ্ছিত্ৰা গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা – ‘‘ইচ্ছামহং, ভন্তে, ভগৰন্তং পস্সিতুং, দস্সেথ মে ভগৰন্ত’’ন্তি আহ. থেরো ‘‘এহি, রাজপুত্তা’’তি তং গহেত্ৰা গন্ধকুটিপরিৰেণে ঠপেত্ৰা গন্ধকুটিং আরুহি. অথ নং ভগৰা ‘‘সুমন, কস্মা আগতোসী’’তি আহ. রাজপুত্তো, ভন্তে, ভগৰন্তং দস্সনায আগতোতি. তেন হি ভিক্খু আসনং পঞ্ঞপেহীতি. থেরো আসনং পঞ্ঞপেসি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. রাজপুত্তো ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পটিসন্থারং অকাসি, ‘‘কদা আগতোসি রাজপুত্তা’’তি? ভন্তে, তুম্হেসু গন্ধকুটিং পৰিট্ঠেসু, ভিক্খূ পন ‘‘ন মযং ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে ভগৰন্তং দট্ঠুং লভামা’’তি মং থেরস্স সন্তিকং পাহেসুং, থেরো পন একৰচনেনেৰ দস্সেসি, থেরো, ভন্তে, তুম্হাকং সাসনে ৰল্লভো মঞ্ঞেতি. আম, রাজকুমার, ৰল্লভো এস ভিক্খু ময্হং সাসনেতি. ভন্তে, বুদ্ধানং সাসনে কিং কত্ৰা ৰল্লভো হোতীতি? দানং দত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা, কুমারাতি. ভগৰা অহম্পি থেরো ৰিয বুদ্ধসাসনে ৰল্লভো হোতুকামো, তেমাসং মে ৰস্সাৰাসং অধিৰাসেথাতি. ভগৰা, ‘‘অত্থি নু খো গতেন অত্থো’’তি ওলোকেত্ৰা ‘‘অত্থী’’তি দিস্ৰা ‘‘সুঞ্ঞাগারে খো, রাজকুমার, তথাগতা অভিরমন্তী’’তি আহ. কুমারো ‘‘অঞ্ঞাতং ভগৰা, অঞ্ঞাতং সুগতা’’তি ৰত্ৰা – ‘‘অহং, ভন্তে, পুরিমতরং গন্ত্ৰা ৰিহারং কারেমি, মযা পেসিতে ভিক্খুসতসহস্সেন সদ্ধিং আগচ্ছথা’’তি পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা পিতু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘দিন্না মে, দেৰ, ভগৰতা পটিঞ্ঞা, মযা পহিতে তুম্হে ভগৰন্তং পেসেয্যাথা’’তি পিতরং ৰন্দিত্ৰা নিক্খমিত্ৰা যোজনে যোজনে ৰিহারং কারেত্ৰা ৰীসযোজনসতং অদ্ধানং গতো. গন্ত্ৰা অত্তনো নগরে ৰিহারট্ঠানং ৰিচিনন্তো সোভনস্স নাম কুটুম্বিকস্স উয্যানং দিস্ৰা সতসহস্সেন কিণিত্ৰা সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিহারং কারেসি. তত্থ ভগৰতো গন্ধকুটিং, সেসভিক্খূনঞ্চ রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানত্থায কুটিলেণমণ্ডপে কারাপেত্ৰা পাকারপরিক্খেপং দ্ৰারকোট্ঠকঞ্চ নিট্ঠাপেত্ৰা পিতু সন্তিকং পেসেসি ‘‘নিট্ঠিতং ময্হং কিচ্চং, সত্থারং পহিণথা’’তি.
রাজা ভগৰন্তং ভোজেত্ৰা ‘‘ভগৰা সুমনস্স কিচ্চং নিট্ঠিতং, তুম্হাকং আগমনং পচ্চাসীসতী’’তি. ভগৰা সতসহস্সভিক্খুপরিৰারো যোজনে যোজনে ৰিহারেসু ৰসমানো অগমাসি. কুমারো ‘‘সত্থা আগচ্ছতী’’তি সুত্ৰা যোজনং পচ্চুগ্গন্ত্ৰা গন্ধমালাদীহি পূজযমানো ৰিহারং পৰেসেত্ৰা –
‘‘সতসহস্সেন মে কীতং, সতসহস্সেন মাপিতং;
সোভনং নাম উয্যানং পটিগ্গণ্হ, মহামুনী’’তি. –
ৰিহারং নিয্যাতেসি. সো ৰস্সূপনাযিকদিৰসে দানং দত্ৰা অত্তনো পুত্তদারে চ অমচ্চে চ পক্কোসাপেত্ৰা আহ –‘‘সত্থা অম্হাকং সন্তিকং দূরতো আগতো, বুদ্ধা চ নাম ধম্মগরুনোৰ, নামিসগরুকা. তস্মা অহং ইমং তেমাসং দ্ৰে সাটকে নিৰাসেত্ৰা দস সীলানি সমাদিযিত্ৰা ইধেৰ ৰসিস্সামি, তুম্হে খীণাসৰসতসহস্সস্স ইমিনাৰ নীহারেন তেমাসং দানং দদেয্যাথা’’তি.
সো সুমনত্থেরস্স ৰসনট্ঠানসভাগেযেৰ ঠানে ৰসন্তো যং থেরো ভগৰতো ৰত্তং করোতি, তং সব্বং দিস্ৰা, ‘‘ইমস্মিং ঠানে একন্তৰল্লভো এস থেরো, এতস্সেৰ ঠানন্তরং পত্থেতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা, উপকট্ঠায পৰারণায গামং পৰিসিত্ৰা সত্তাহং মহাদানং দত্ৰা সত্তমে দিৰসে ভিক্খূসতসহস্সস্স পাদমূলে তিচীৰরং ঠপেত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, যদেতং মযা মগ্গে যোজনন্তরিকৰিহারকারাপনতো পট্ঠায পুঞ্ঞং কতং, তং নেৰ সক্কসম্পত্তিং, ন মারব্রহ্মসম্পত্তিং পত্থযন্তেন, বুদ্ধস্স পন উপট্ঠাকভাৰং পত্থেন্তেন কতং. তস্মা অহম্পি ভগৰা অনাগতে সুমনত্থেরো ৰিয একস্স বুদ্ধস্স উপট্ঠাকো হোমী’’তি পঞ্চপতিট্ঠিতেন পতিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিপন্নো. ভগৰা ‘‘মহন্তং কুলপুত্তস্স চিত্তং, ইজ্ঝিস্সতি নু খো, নো’’তি ওলোকেন্তো, ‘‘অনাগতে ইতো সতসহস্সিমে কপ্পে গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্সেৰ উপট্ঠাকো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা –
‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, সব্বমেৰ সমিজ্ঝতু;
সব্বে পূরেন্তু সঙ্কপ্পা, চন্দো পন্নরসো যথা’’তি. –
আহ. কুমারো সুত্ৰা ‘‘বুদ্ধা নাম অদ্ৰেজ্ঝকথা হোন্তী’’তি দুতিযদিৰসেযেৰ তস্স ভগৰতো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো গচ্ছন্তো ৰিয অহোসি. সো তস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰস্সসতসহস্সং দানং দত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তিত্ৰা কস্সপবুদ্ধকালেপি পিণ্ডায চরতো থেরস্স পত্তগ্গহণত্থং উত্তরিসাটকং দত্ৰা পূজং অকাসি. পুন সগ্গে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতো বারাণসিরাজা হুত্ৰা অট্ঠন্নং পচ্চেকবুদ্ধানং পণ্ণসালাযো কারেত্ৰা মণিআধারকে উপট্ঠপেত্ৰা চতূহি পচ্চযেহি দসৰস্সসহস্সানি উপট্ঠানং অকাসি. এতানি পাকটট্ঠানানি.
কপ্পসতসহস্সং পন দানং দদমানোৰ অম্হাকং বোধিসত্তেন সদ্ধিং তুসিতপুরে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতো অমিতোদনসক্কস্স গেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৰা অনুপুব্বেন কতাভিনিক্খমনো সম্মাসম্বোধিং পত্ৰা পঠমগমনেন কপিলৰত্থুং আগন্ত্ৰা ততো নিক্খমন্তে ভগৰতি ভগৰতো পরিৰারত্থং রাজকুমারেসু পব্বজন্তেসু ভদ্দিযাদীহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৰা ভগৰতো সন্তিকে পব্বজিত্ৰা নচিরস্সেৰ আযস্মতো পুণ্ণস্স মন্তাণিপুত্তস্স সন্তিকে ধম্মকথং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. এৰমেস আযস্মা পুব্বূপনিস্সযসম্পন্নো, তস্সিমায পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিযা গম্ভীরোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৰিয উপট্ঠাসি.
তিত্থৰাসোতি পন গরূনং সন্তিকে উগ্গহণসৰনপরিপুচ্ছনধারণানি ৰুচ্চন্তি. সো থেরস্স অতিৰিয পরিসুদ্ধো. তেনাপিস্সাযং গম্ভীরোপি উত্তানকো ৰিয উপট্ঠাসি. সোতাপন্নানঞ্চ নাম পচ্চযাকারো উত্তানকো হুত্ৰা উপট্ঠাতি, অযঞ্চ আযস্মা সোতাপন্নো. বহুস্সুতানং চতুহত্থে ওৰরকে পদীপে জলমানে মঞ্চপীঠং ৰিয নামরূপপরিচ্ছেদো পাকটো হোতি, অযঞ্চ আযস্মা বহুস্সুতানং অগ্গো. ইতি বাহুসচ্চভাৰেনপিস্স গম্ভীরোপি পচ্চযাকারো উত্তানকো ৰিয উপট্ঠাসি. পটিচ্চসমুপ্পাদো চতূহি গম্ভীরতাহি গম্ভীরো. সা পনস্স গম্ভীরতা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতাৰ. সা সব্বাপি থেরস্স উত্তানকা ৰিয উপট্ঠাসি. তেন ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং উস্সাদেন্তো মা হেৰন্তিআদিমাহ. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – আনন্দ, ত্ৰং মহাপঞ্ঞো ৰিসদঞাণো, তেন তে গম্ভীরোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৰিয খাযতি. তস্মা ‘‘ময্হমেৰ নু খো এস উত্তানকো ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠাতি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পী’’তি মা এৰং অৰচ.
যং পন ৰুত্তং ‘‘অপসাদেন্তো’’তি, তত্থাযমধিপ্পাযো – আনন্দ, ‘‘অথ চ পন মে উত্তানকুত্তানকো ৰিয খাযতী’’তি মা হেৰং অৰচ. যদি হি তে এস উত্তানকুত্তানকো ৰিয খাযতি, কস্মা ত্ৰং অত্তনো ধম্মতায সোতাপন্নো নাহোসি, মযা দিন্ননযে ঠত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৰিজ্ঝি? আনন্দ, ইদং নিব্বানমেৰ গম্ভীরং, পচ্চযাকারো পন উত্তানকো জাতো, অথ কস্মা ওল়ারিকং কামরাগসংযোজনং পটিঘসংযোজনং ওল়ারিকং কামরাগানুসযং পটিঘানুসযন্তি ইমে চত্তারো কিলেসে সমুগ্ঘাতেত্ৰা সকদাগামিফলং ন সচ্ছিকরোসি, তেযেৰ অণুসহগতে চত্তারো কিলেসে সমুগ্ঘাতেত্ৰা অনাগামিফলং ন সচ্ছিকরোসি, রূপরাগাদীনি পঞ্চ সংযোজনানি, মানানুসযং ভৰরাগানুসযং অৰিজ্জানুসযন্তি ইমে অট্ঠ কিলেসে সমুগ্ঘাতেত্ৰা অরহত্তং ন সচ্ছিকরোসি? কস্মা ৰা সতসহস্সকপ্পাধিকং একং অসঙ্খ্যেয্যং পূরিতপারমিনো সারিপুত্তমোগ্গল্লানা ৰিয সাৰকপারমীঞাণং ন পটিৰিজ্ঝসি, সতসহস্সকপ্পাধিকানি দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি পূরিতপারমিনো পচ্চেকবুদ্ধা ৰিয চ পচ্চেকবোধিঞাণং ন পটিৰিজ্ঝসি? যদি ৰা তে সব্বথাৰ এস উত্তানকো হুত্ৰা উপট্ঠাসি. অথ কস্মা সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তারি অট্ঠ সোল়স ৰা অসঙ্খ্যেয্যানি পূরিতপারমিনো বুদ্ধা ৰিয সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ন সচ্ছিকরোসি? কিং অনত্থিকোসি এতেহি ৰিসেসাধিগমেহি? পস্স যাৰ চ তে অপরদ্ধং, ত্ৰং নাম সাৰকপদেসঞাণে ঠিতো অতিগম্ভীরং পচ্চযাকারং ‘‘উত্তানকো ৰিয মে উপট্ঠাতী’’তি ৰদসি. তস্স তে ইদং ৰচনং বুদ্ধানং কথায পচ্চনীকং হোতি. তাদিসেন নাম ভিক্খুনা বুদ্ধানং কথায পচ্চনীকং কথেতব্বন্তি ন যুত্তমেতং. ননু ময্হং, আনন্দ, ইমং পচ্চযাকারং পটিৰিজ্ঝিতুং ৰাযমন্তস্সেৰ কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি অতিক্কন্তানি. পচ্চযাকারপটিৰিজ্ঝনত্থায চ পন মে অদিন্নদানং নাম নত্থি, অপূরিতপারমী নাম নত্থি. ‘‘অজ্জ পচ্চযাকারং পটিৰিজ্ঝিস্সামী’’তি পন মে নিরুস্সাহং ৰিয মারবলং ৰিধমন্তস্স অযং মহাপথৰী দ্ৰঙ্গুলমত্তম্পি নাকম্পি, তথা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং সম্পাদেন্তস্স. পচ্ছিমযামে পন মে বলৰপচ্চূসসমযে, ‘‘অৰিজ্জা সঙ্খারানং নৰহি আকারেহি পচ্চযো হোতী’’তি দিট্ঠমত্তেযেৰ দসসহস্সিলোকধাতু অযদণ্ডেন আকোটিতকংসথালো ৰিয ৰিরৰসতং ৰিরৰসহস্সং মুঞ্চমানা ৰাতাহতে পদুমিনিপণ্ণে উদকবিন্দু ৰিয পকম্পিত্থ. এৰং গম্ভীরো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীরাৰভাসো চ, এতস্স, আনন্দ, ধম্মস্স অননুবোধা…পে… নাতিৰত্ততীতি.
এতস্স ধম্মস্সাতি এতস্স পচ্চযধম্মস্স. অননুবোধাতি ঞাতপরিঞ্ঞাৰসেন অননুবুজ্ঝনা. অপ্পটিৰেধাতি তীরণপ্পহানপরিঞ্ঞাৰসেন অপ্পটিৰিজ্ঝনা. তন্তাকুলকজাতাতি তন্তং ৰিয আকুলজাতা. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকারানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ‘‘ইদং অগ্গং, ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং হোতি. এৰমেৰ সত্তা ইমস্মিং পচ্চযাকারে খলিতা আকুলা ব্যাকুলা হোন্তি, ন সক্কোন্তি পচ্চযাকারং উজুং কাতুং. তত্থ তন্তং পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কাপি ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন দ্ৰে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকারং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. যথা পন আকুলং তন্তং কঞ্জিযং দত্ৰা কোচ্ছেন পহটং তত্থ তত্থ গুল়কজাতং হোতি গণ্ঠিবদ্ধং, এৰমিমে সত্তা পচ্চযেসু পক্খলিত্ৰা পচ্চযে উজুং কাতুং অসক্কোন্তা দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰসেন গুল়কজাতা হোন্তি গণ্ঠিবদ্ধা. যে হি কেচি দিট্ঠিযো সন্নিস্সিতা, সব্বে তে পচ্চযং উজুং কাতুং অসক্কোন্তাযেৰ.
কুলাগণ্ঠিকজাতাতি কুলাগণ্ঠিকং ৰুচ্চতি পেসকারকঞ্জিযসুত্তং. কুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৰকোতিপি একে. যথা হি তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করন্তি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং.
মুঞ্জপব্বজভূতাতি মুঞ্জতিণং ৰিয পব্বজতিণং ৰিয চ ভূতা তাদিসা জাতা. যথা হি তানি তিণানি কোট্টেত্ৰা কতরজ্জু জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৰা তেসং তিণানং ‘‘ইদং অগ্গং, ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং, তম্পি পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কা ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন দ্ৰে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকারং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি, এৰমযং পজা পচ্চযং উজুং কাতুং অসক্কোন্তী দিট্ঠিগতৰসেন গণ্ঠিকজাতা হুত্ৰা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততি.
তত্থ অপাযোতি নিরযতিরচ্ছানযোনিপেত্তিৰিসযঅসুরকাযা. সব্বেপি হি তে ৰড্ঢিসঙ্খাতস্স অযস্স অভাৰতো ‘‘অপাযো’’তি ৰুচ্চতি, তথা দুক্খস্স গতিভাৰতো দুগ্গতি, সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতো. ইতরো পন –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্ভোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতি’’.
তং সব্বম্পি নাতিৰত্ততি নাতিক্কমতি, অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং, পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৰং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হমানা তীসু ভৰেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৰসু সত্তাৰাসেসু মহাসমুদ্দে ৰাতক্খিত্তা নাৰা ৰিয যন্তে যুত্তগোণো ৰিয চ পরিব্ভমতিযেৰ. ইতি সব্বমেতং ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং অপসাদেন্তো আহ. সেসমেত্থ ৰুত্তনযমেৰাতি. দসমং.
দুক্খৰগ্গো ছট্ঠো.