২. দুতিযৰগ্গো
১. সত্তজটিলসুত্তৰণ্ণনা
১২২. দুতিযৰগ্গস্স পঠমে পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদেতি পুব্বারামসঙ্খাতে ৰিহারে মিগারমাতুযা পাসাদে. তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – অতীতে সতসহস্সকপ্পমত্থকে একা উপাসিকা পদুমুত্তরং ভগৰন্তং নিমন্তেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স সতসহস্সদানং দত্ৰা ভগৰতো পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা – ‘‘অনাগতে তুম্হাদিসস্স বুদ্ধস্স অগ্গুপট্ঠাযিকা হোমী’’তি পত্থনং অকাসি. সা কপ্পসতসহস্সং দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সংসরিত্ৰা অম্হাকং ভগৰতো কালে ভদ্দিযনগরে মেণ্ডকপুত্তস্স ধনঞ্চযসেট্ঠিনো গেহে সুমনদেৰিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি. জাতকালে চস্সা ৰিসাখাতি নামং অকংসু. সা যদা ভগৰা ভদ্দিযনগরং অগমাসি, তদা পঞ্চহি দারিকাসতেহি সদ্ধিং ভগৰতো পচ্চুগ্গমনং গতা পঠমদস্সনম্হিযেৰ সোতাপন্না অহোসি. অপরভাগে সাৰত্থিযং মিগারসেট্ঠিপুত্তস্স পুণ্ণৰড্ঢনকুমারস্স গেহং গতা. তত্থ নং মিগারসেট্ঠি মাতিট্ঠানে ঠপেসি, তস্মা মিগারমাতাতি ৰুচ্চতি. তায কারিতে পাসাদে.
বহি দ্ৰারকোট্ঠকেতি পাসাদদ্ৰারকোট্ঠকস্স বহি, ন ৰিহারদ্ৰারকোট্ঠকস্স. সো কির পাসাদো লোহপাসাদো ৰিয সমন্তা চতুদ্ৰারকোট্ঠকযুত্তেন পাকারেন পরিক্খিত্তো. তেসু পাচীনদ্ৰারকোট্ঠকস্স বহি পাসাদচ্ছাযাযং পাচীনলোকধাতুং ওলোকেন্তো পঞ্ঞত্তে ৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো হোতি.
পরূল়্হকচ্ছনখলোমাতি পরূল়্হকচ্ছা পরূল়্হনখা পরূল়্হলোমা, কচ্ছাদীসু দীঘলোমা দীঘনখা চাতি অত্থো. খারিৰিৰিধন্তি ৰিৰিধখারিং নানপ্পকারকং পব্বজিতপরিক্খারভণ্ডকং. অৰিদূরে অতিক্কমন্তীতি অৰিদূরমগ্গেন নগরং পৰিসন্তি. রাজাহং, ভন্তেতি অহং, ভন্তে, রাজা পসেনদি কোসলো, ময্হং নামং তুম্হে জানাথাতি. কস্মা পন রাজা লোকে অগ্গপুগ্গলস্স সন্তিকে নিসিন্নো এৰরূপানং নগ্গভোগ্গনিস্সিরিকানং অঞ্জলিং পগ্গণ্হাতীতি. সঙ্গণ্হনত্থায. এৰং হিস্স অহোসি – ‘‘সচাহং এত্তকম্পি এতেসং ন করিস্সামি, ‘মযং পুত্তদারং পহায এতস্সত্থায দুব্ভোজনদুক্খসেয্যাদীনি অনুভোম, অযং অম্হাকং অঞ্জলিমত্তম্পি ন করোতী’তি অত্তনা দিট্ঠং সুতং পটিচ্ছাদেত্ৰা ন কথেয্যুং. এৰং কতে পন অনিগূহিত্ৰা কথেস্সন্তী’’তি. তস্মা এৰমকাসি. অপিচ সত্থু অজ্ঝাসযজাননত্থং এৰমকাসি.
কাসিকচন্দনন্তি সণ্হচন্দনং. মালাগন্ধৰিলেপনন্তি ৰণ্ণগন্ধত্থায মালং, সুগন্ধভাৰত্থায গন্ধং, ৰণ্ণগন্ধত্থায ৰিলেপনঞ্চ ধারেন্তেন.
সংৰাসেনাতি সহৰাসেন. সীলং ৰেদিতব্বন্তি অযং সুসীলো ৰা দুস্সীলো ৰাতি সংৰসন্তেন উপসঙ্কমন্তেন জানিতব্বো. তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা ন ইত্তরন্তি তঞ্চ সীলং দীঘেন কালেন ৰেদিতব্বং, ন ইত্তরেন. দ্ৰীহতীহঞ্হি সংযতাকারো চ সংৰুতিন্দ্রিযাকারো চ ন সক্কা দস্সেতুং. মনসিকরোতাতি সীলমস্স পরিগ্গহেস্সামীতি মনসিকরোন্তেন পচ্চৰেক্খন্তেনেৰ সক্কা জানিতুং, ন ইতরেন. পঞ্ঞৰতাতি তম্পি সপ্পঞ্ঞেনেৰ পণ্ডিতেন. বালো হি মনসিকরোন্তোপি জানিতুং ন সক্কোতি.
সংৰোহারেনাতি কথনেন.
‘‘যো হি কোচি মনুস্সেসু, ৰোহারং উপজীৰতি;
এৰং ৰাসেট্ঠ জানাহি, ৰাণিজো সো ন ব্রাহ্মণো’’তি. (ম. নি. ২.৪৫৭) –
এত্থ হি ব্যৰহারো ৰোহারো নাম. ‘‘চত্তারো অরিযৰোহারা চত্তারো অনরিযৰোহারা’’তি (দী. নি. ৩.৩১৩) এত্থ চেতনা. ‘‘সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো’’তি (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৫) এত্থ পঞ্ঞত্তি. ‘‘ৰোহারমত্তেন সো ৰোহরেয্যা’’তি (সং. নি. ১.২৫) এত্থ কথা ৰোহারো. ইধাপি এসোৰ অধিপ্পেতো. একচ্চস্স হি সম্মুখা কথা পরম্মুখায কথায ন সমেতি, পরম্মুখা কথা চ সম্মুখায কথায, তথা পুরিমকথা চ পচ্ছিমকথায, পচ্ছিমকথা চ পুরিমকথায. সো কথেন্তেনেৰ সক্কা জানিতুং ‘‘অসুচি এসো পুগ্গলো’’তি. সুচিসীলস্স পন পুরিমং পচ্ছিমেন, পচ্ছিমঞ্চ পুরিমেন সমেতি, সম্মুখাকথিতং পরম্মুখাকথিতেন, পরম্মুখাকথিতঞ্চ সম্মুখাকথিতেন, তস্মা কথেন্তেন সক্কা সুচিভাৰো জানিতুন্তি পকাসেন্তো এৰমাহ.
থামোতি ঞাণথামো. যস্স হি ঞাণথামো নত্থি, সো উপ্পন্নেসু উপদ্দৰেসু গহেতব্বগ্গহণং কতব্বকিচ্চং অপস্সন্তো অদ্ৰারঘরং পৰিট্ঠো ৰিয চরতি. তেনাহ আপদাসু খো, মহারাজ, থামো ৰেদিতব্বোতি. সাকচ্ছাযাতি সংকথায. দুপ্পঞ্ঞস্স হি কথা উদকে গেণ্ডু ৰিয উপ্পলৰতি, পঞ্ঞৰতো কথেন্তস্স পটিভানং অনন্তরং হোতি. উদকৰিপ্ফন্দিতেনেৰ হি মচ্ছো খুদ্দকো ৰা মহন্তো ৰাতি ঞাযতি. ওচরকাতি হেট্ঠাচরকা. চরা হি পব্বতমত্থকেন চরন্তাপি হেট্ঠা – চরকাৰ হোন্তি. ওচরিত্ৰাতি অৰচরিত্ৰা ৰীমংসিত্ৰা, তং তং পৰত্তিং ঞত্ৰাতি অত্থো. রজোজল্লন্তি রজঞ্চ জল্লঞ্চ. ৰণ্ণরূপেনাতি ৰণ্ণসণ্ঠানেন. ইত্তরদস্সনেনাতি লহুকদস্সনেন. ৰিযঞ্জনেনাতি পরিক্খারভণ্ডকেন. পতিরূপকো মত্তিকাকুণ্ডলোৰাতি সুৰণ্ণকুণ্ডলপতিরূপকো মত্তিকাকুণ্ডলোৰ. লোহড্ঢমাসোতি লোহড্ঢমাসকো. পঠমং.
২. পঞ্চরাজসুত্তৰণ্ণনা
১২৩. দুতিযে রূপাতি নীলপীতাদিভেদং রূপারম্মণং. কামানং অগ্গন্তি এতং কামানং উত্তমং সেট্ঠন্তি রূপগরুকো আহ. সেসেসুপি এসেৰ নযো. যতোতি যদা. মনাপপরিযন্তন্তি মনাপনিপ্ফত্তিকং মনাপকোটিকং. তত্থ দ্ৰে মনাপানি পুগ্গলমনাপং সম্মুতিমনাপঞ্চ. পুগ্গলমনাপং নাম যং একস্স পুগ্গলস্স ইট্ঠং কন্তং হোতি, তদেৰ অঞ্ঞস্স অনিট্ঠং অকন্তং. পচ্চন্তৰাসীনঞ্হি গণ্ডুপ্পাদাপি ইট্ঠা হোন্তি কন্তা মনাপা, মজ্ঝিমদেসৰাসীনং অতিজেগুচ্ছা. তেসঞ্চ মোরমংসাদীনি ইট্ঠানি হোন্তি, ইতরেসং তানি অতিজেগুচ্ছানি. ইদং পুগ্গলমনাপং. ইতরং সম্মুতিমনাপং.
ইট্ঠানিট্ঠারম্মণং নাম লোকে পটিৰিভত্তং নত্থি, ৰিভজিত্ৰা পন দস্সেতব্বং. ৰিভজন্তেন চ ন অতিইস্সরানং মহাসম্মতমহাসুদস্সনধম্মাসোকাদীনং ৰসেন ৰিভজিতব্বং. তেসঞ্হি দিপ্পকপ্পম্পি আরম্মণং অমনাপং উপট্ঠাতি. অতিদুগ্গতানং দুল্লভন্নপানানং ৰসেনপি ন ৰিভজিতব্বং. তেসঞ্হি কণাজকভত্তসিত্থানিপি পূতিমংসস্স রসোপি অতিমধুরো অমতসদিসো হোতি. মজ্ঝিমানং পন গণকমহামত্তসেট্ঠি কুটুম্বিকৰাণিজাদীনং কালেন ইট্ঠং কালেন অনিট্ঠং লভমানানং ৰসেন ৰিভজিতব্বং. তঞ্চ পনেতং আরম্মণং জৰনং পরিচ্ছিন্দিতুং ন সক্কোতি. জৰনঞ্হি ইট্ঠেপি রজ্জতি অনিট্ঠেপি, ইট্ঠেপি দুস্সতি অনিট্ঠেপি. একন্ততো পন ৰিপাকচিত্তং ইট্ঠানিট্ঠং পরিচ্ছিন্দতি. কিঞ্চাপি হি মিচ্ছাদিট্ঠিকা বুদ্ধং ৰা সঙ্ঘং ৰা মহাচেতিযাদীনি ৰা উল়ারানি আরম্মণানি দিস্ৰা অক্খীনি পিদহন্তি দোমনস্সং আপজ্জন্তি, ধম্মসদ্দং সুত্ৰা কণ্ণে থকেন্তি, চক্খুৰিঞ্ঞাণসোতৰিঞ্ঞাণানি পন তেসং কুসলৰিপাকানেৰ হোন্তি. কিঞ্চাপি গূথসূকরাদযো গূথগন্ধং ঘাযিত্ৰা খাদিতুং লভিস্সামাতি সোমনস্সজাতা হোন্তি, গূথদস্সনে পন নেসং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তস্স গন্ধঘাযনে ঘানৰিঞ্ঞাণং, রসসাযনে জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণঞ্চ অকুসলৰিপাকমেৰ হোতি. ভগৰা পন পুগ্গলমনাপতং সন্ধায তে চ, মহারাজ, রূপাতিআদিমাহ.
চন্দনঙ্গলিকোতি ইদং তস্স উপাসকস্স নামং. পটিভাতি মং ভগৰাতি ভগৰা ময্হং একং কারণং উপট্ঠাতি পঞ্ঞাযতি. তস্স তে পঞ্চ রাজানো আমুত্তমণিকুণ্ডলে সজ্জিতায আপানভূমিযা নিসিন্নৰসেনেৰ মহতা রাজানুভাৰেন পরমেন ইস্সরিযৰিভৰেন আগন্ত্ৰাপি দসবলস্স সন্তিকে ঠিতকালতো পট্ঠায দিৰা পদীপে ৰিয উদকাভিসিত্তে অঙ্গারে ৰিয সূরিযুট্ঠানে খজ্জোপনকে ৰিয চ হতপ্পভে হতসোভে তং তথাগতঞ্চ তেহি সতগুণেন সহস্সগুণেন ৰিরোচমানং দিস্ৰা, ‘‘মহন্তা ৰত ভো বুদ্ধা নামা’’তি পটিভানং উদপাদি. তস্মা এৰমাহ.
কোকনদন্তি পদুমস্সেৰেতং ৰেৰচনং. পাতোতি কালস্সেৰ. সিযাতি ভৰেয্য. অৰীতগন্ধন্তি অৰিগতগন্ধং. অঙ্গীরসন্তি সম্মাসম্বুদ্ধং. ভগৰতো হি অঙ্গতো রস্মিযো নিক্খমন্তি, তস্মা অঙ্গীরসোতি ৰুচ্চতি. যথা কোকনদসঙ্খাতং পদুমং পাতোৰ ফুল্লং অৰীতগন্ধং সিযা, এৰমেৰ ভগৰন্তং অঙ্গীরসং তপন্তং আদিচ্চমিৰ অন্তলিক্খে ৰিরোচমানং পস্সাতি অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো. ভগৰন্তং অচ্ছাদেসীতি ভগৰতো অদাসীতি অত্থো. লোকৰোহারতো পনেত্থ ঈদিসং ৰচনং হোতি. সো কির উপাসকো – ‘‘এতে তথাগতস্স গুণেসু পসীদিত্ৰা ময্হং পঞ্চ উত্তরাসঙ্গে দেন্তি, অহম্পি তে ভগৰতোৰ দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা অদাসি. দুতিযং.
৩. দোণপাকসুত্তৰণ্ণনা
১২৪. ততিযে দোণপাককুরন্তি দোণপাকং কুরং, দোণস্স তণ্ডুলানং পক্কভত্তং তদূপিযঞ্চ সূপব্যঞ্জনং ভুঞ্জতীতি অত্থো. ভুত্তাৰীতি পুব্বে ভত্তসম্মদং ৰিনোদেত্ৰা মুহুত্তং ৰিস্সমিত্ৰা বুদ্ধুপট্ঠানং গচ্ছতি, তংদিৰসং পন ভুঞ্জন্তোৰ দসবলং সরিত্ৰা হত্থে ধোৰিত্ৰা অগমাসি. মহস্সাসীতি তস্স গচ্ছতো বলৰা ভত্তপরীল়াহো উদপাদি, তস্মা মহন্তেহি অস্সাসেহি অস্সসতি, গত্ততোপিস্স সেদবিন্দূনি মুচ্চন্তি, তমেনং উভোসু পস্সেসু ঠত্ৰা যমকতালৰণ্টেহি বীজন্তি, বুদ্ধগারৰেন পন নিপজ্জিতুং ন উস্সহতীতি ইদং সন্ধায ‘‘মহস্সাসী’’তি ৰুত্তং. ইমং গাথং অভাসীতি, রাজা ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতায কিলমতি, ফাসু ৰিহারং দানিস্স করিস্সামীতি চিন্তেত্ৰা অভাসি. মনুজস্সাতি সত্তস্স. কহাপণসতন্তি পাতরাসে পণ্ণাসং সাযমাসে পণ্ণাসন্তি এৰং কহাপণসতং. পরিযাপুণিত্ৰাতি রঞ্ঞা সদ্ধিং থোকং গন্ত্ৰা ‘‘ইমং মঙ্গলঅসিং কস্স দম্মি, মহারাজা’’তি? অসুকস্স নাম দেহীতি সো তং অসিং দত্ৰা দসবলস্স সন্তিকং আগম্ম ৰন্দিত্ৰা ঠিতকোৰ ‘‘গাথং ৰদথ, ভো গোতমা’’তি ৰত্ৰা ভগৰতা ৰুত্তং পরিযাপুণিত্ৰাতি অত্থো.
ভত্তাভিহারে সুদং ভাসতীতি কথং ভাসতি? ভগৰতা অনুসিট্ঠিনিযামেন. ভগৰা হি নং এৰং অনুসাসি – ‘‘মাণৰ, ইমং গাথং নটো ৰিয পত্তপত্তট্ঠানে মা অৰচ, রঞ্ঞো ভুঞ্জনট্ঠানে ঠত্ৰা পঠমপিণ্ডাদীসুপি অৰত্ৰা ৰোসানপিণ্ডে গহিতে ৰদেয্যাসি, রাজা সুত্ৰাৰ ভত্তপিণ্ডং ছড্ডেস্সতি. অথ রঞ্ঞো হত্থেসু ধোতেসু পাতিং অপনেত্ৰা সিত্থানি গণেত্ৰা তদুপিযং ব্যঞ্জনং ঞত্ৰা পুনদিৰসে তাৰতকে তণ্ডুলে হারেয্যাসি, পাতরাসে চ ৰত্ৰা সাযমাসে মা ৰদেয্যাসী’’তি. সো সাধূতি পটিস্সুণিত্ৰা তংদিৰসং রঞ্ঞো পাতরাসং ভুত্ৰা গতত্তা সাযমাসে ভগৰতো অনুসিট্ঠিনিযামেন গাথং অভাসি. রাজা দসবলস্স ৰচনং সরিত্ৰা ভত্তপিণ্ডং পাতিযংযেৰ ছড্ডেসি. রঞ্ঞো হত্থেসু ধোতেসু পাতিং অপনেত্ৰা সিত্থানি গণেত্ৰা তদুপিযং ব্যঞ্জনং ঞত্ৰা পুনদিৰসে তত্তকে তণ্ডুলে হরিংসু.
নাল়িকোদনপরমতায সণ্ঠাসীতি সো কির মাণৰো দিৰসে দিৰসে তথাগতস্স সন্তিকং গচ্ছতি, দসবলস্স ৰিস্সাসিকো অহোসি. অথ নং একদিৰসং পুচ্ছি ‘‘রাজা কিত্তকং ভুঞ্জতী’’তি? সো ‘‘নাল়িকোদন’’ন্তি আহ. ৰট্টিস্সতি এত্তাৰতা পুরিসভাগো এস, ইতো পট্ঠায গাথং মা ৰদীতি. ইতি রাজা তত্থেৰ সণ্ঠাসি. দিট্ঠধম্মিকেন চেৰ অত্থেন সম্পরাযিকেন চাতি এত্থ সল্লিখিতসরীরতা দিট্ঠধম্মিকত্থো নাম, সীলং সম্পরাযিকত্থো. ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা হি সীলঙ্গং নাম হোতীতি. ততিযং.
৪. পঠমসঙ্গামসুত্তৰণ্ণনা
১২৫. চতুত্থে ৰেদেহিপুত্তোতি ৰেদেহীতি পণ্ডিতাধিৰচনমেতং, পণ্ডিতিত্থিযা পুত্তোতি অত্থো. চতুরঙ্গিনিন্তি হত্থিঅস্সরথপত্তিসঙ্খাতেহি চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং. সন্নয্হিত্ৰাতি চম্মপটিমুঞ্চনাদীহি সন্নাহং কারেত্ৰা. সঙ্গামেসুন্তি যুজ্ঝিংসু. কেন কারণেন? মহাকোসলরঞ্ঞা কির বিম্বিসারস্স ধীতরং দেন্তেন দ্ৰিন্নং রজ্জানং অন্তরে সতসহস্সুট্ঠানো কাসিগামো নাম ধীতু দিন্নো. অজাতসত্তুনা চ পিতরি মারিতে মাতাপিস্স রঞ্ঞো ৰিযোগসোকেন নচিরস্সেৰ মতা. ততো রাজা পসেনদি কোসলো – ‘‘অজাতসত্তুনা মাতাপিতরো মারিতা, ময্হং পিতু সন্তকো গামো’’তি তস্সত্থায অড্ডং করোতি. অজাতসত্তুপি ‘‘ময্হং মাতু সন্তকো’’তি তস্স গামস্সত্থায দ্ৰেপি মাতুলভাগিনেয্যা যুজ্ঝিংসু.
পাপা দেৰদত্তাদযো মিত্তা অস্সাতি পাপমিত্তো. তেযেৰস্স সহাযাতি পাপসহাযো. তেস্ৰেৰস্স চিত্তং নিন্নং সম্পৰঙ্কন্তি পাপসম্পৰঙ্কো. পসেনদিস্স সারিপুত্তত্থেরাদীনং ৰসেন কল্যাণমিত্তাদিতা ৰেদিতব্বা. দুক্খং সেতীতি জিতানি হত্থিআদীনি অনুসোচন্তো দুক্খং সযিস্সতি. ইদং ভগৰা পুন তস্স জযকারণং দিস্ৰা আহ. জযং ৰেরং পসৰতীতি জিনন্তো ৰেরং পসৰতি, ৰেরিপুগ্গলং লভতি. চতুত্থং.
৫. দুতিযসঙ্গামসুত্তৰণ্ণনা
১২৬. পঞ্চমে অব্ভুয্যাসীতি পরাজযে গরহপ্পত্তো ‘‘আরামং গন্ত্ৰা ভিক্খূনং কথাসল্লাপং সুণাথা’’তি রত্তিভাগে বুদ্ধরক্খিতেন নাম ৰুড্ঢপব্বজিতেন ধম্মরক্খিতস্স ৰুড্ঢপব্বজিতস্স ‘‘সচে রাজা ইমঞ্চ উপাযং কত্ৰা গচ্ছেয্য, পুন জিনেয্যা’’তি ৰুত্তজযকারণং সুত্ৰা অভিউয্যাসি.
যাৰস্স উপকপ্পতীতি যাৰ তস্স উপকপ্পতি সয্হং হোতি. যদা চঞ্ঞেতি যদা অঞ্ঞে. ৰিলুম্পন্তীতি তং ৰিলুম্পিত্ৰা ঠিতপুগ্গলং ৰিলুম্পন্তি. ৰিলুম্পতীতি ৰিলুম্পিযতি. ঠানং হি মঞ্ঞতীতি ‘‘কারণ’’ন্তি হি মঞ্ঞতি. যদাতি যস্মিং কালে. জেতারং লভতে জযন্তি জযন্তো পুগ্গলো পচ্ছা জেতারম্পি লভতি. রোসেতারন্তি ঘট্টেতারং. রোসকোতি ঘট্টকো. কম্মৰিৰট্টেনাতি কম্মপরিণামেন, তস্স ৰিলুম্পনকম্মস্স ৰিপাকদানেন. সো ৰিলুত্তো ৰিলুপ্পতীতি সো ৰিলুম্পকো ৰিলুম্পিযতি. পঞ্চমং.
৬. মল্লিকাসুত্তৰণ্ণনা
১২৭. ছট্ঠে উপসঙ্কমীতি মল্লিকায দেৰিযা গব্ভৰুট্ঠানকালে সূতিঘরং পটিজগ্গাপেত্ৰা আরক্খং দত্ৰা উপসঙ্কমি. অনত্তমনো অহোসীতি, ‘‘দুগ্গতকুলস্স মে ধীতু মহন্তং ইস্সরিযং দিন্নং, সচে পুত্তং অলভিস্স, মহন্তং সক্কারং অধিগমিস্স, ততো দানি পরিহীনা’’তি অনত্তমনো অহোসি. সেয্যাতি দন্ধপঞ্ঞস্মা এলমূগপুত্ততো একচ্চা ইত্থীযেৰ সেয্যা. পোসাতি পোসেহি. জনাধিপাতি জনাধিভুং রাজানং আলপতি. সস্সুদেৰাতি সস্সুসসুরদেৰতা. দিসম্পতীতি দিসাজেট্ঠকা. তাদিসা সুভগিযাতি তাদিসায সুভরিযায. ছট্ঠং.
৭. অপ্পমাদসুত্তৰণ্ণনা
১২৮. সত্তমে সমধিগ্গয্হাতি সমধিগ্গণ্হিত্ৰা, আদিযিত্ৰাতি অত্থো. অপ্পমাদোতি কারাপকঅপ্পমাদো. সমোধানন্তি সমৰধানং উপক্খেপং. এৰমেৰ খোতি হত্থিপদং ৰিয হি কারাপকঅপ্পমাদো, সেসপদজাতানি ৰিয অৰসেসা চতুভূমকা কুসলধম্মা. তে হত্থিপদে সেসপদানি ৰিয অপ্পমাদে সমোধানং গচ্ছন্তি, অপ্পমাদস্স অন্তো পরিৰত্তন্তি. যথা চ হত্থিপদং সেসপদানং অগ্গং সেট্ঠং, এৰং অপ্পমাদো সেসধম্মানন্তি দস্সেতি. মহগ্গতলোকুত্তরধম্মানম্পি হেস পটিলাভকট্ঠেন লোকিযোপি সমানো অগ্গোৰ হোতি.
অপ্পমাদং পসংসন্তীতি ‘‘এতানি আযুআদীনি পত্থযন্তেন অপ্পমাদোৰ কাতব্বো’’তি অপ্পমাদমেৰ পসংসন্তি. যস্মা ৰা পুঞ্ঞকিরিযাসু পণ্ডিতা অপ্পমাদং পসংসন্তি, তস্মা আযুআদীনি পত্থযন্তেন অপ্পমাদোৰ কাতব্বোতি অত্থো. অত্থাভিসমযাতি অত্থপটিলাভা. সত্তমং.
৮. কল্যাণমিত্তসুত্তৰণ্ণনা
১২৯. অট্ঠমে সো চ খো কল্যাণমিত্তস্সাতি সো চাযং ধম্মো কল্যাণমিত্তস্সেৰ স্ৰাক্খাতো নাম হোতি, ন পাপমিত্তস্সাতি. কিঞ্চাপি হি ধম্মো সব্বেসম্পি স্ৰাক্খাতোৰ, কল্যাণমিত্তস্স পন সুস্সূসন্তস্স সদ্দহন্তস্স অত্থং পূরেতি ভেসজ্জং ৰিয ৰল়ঞ্জন্তস্স ন ইতরস্সাতি. তেনেতং ৰুত্তং. ধম্মোতি চেত্থ দেসনাধম্মো ৰেদিতব্বো.
উপড্ঢমিদন্তি থেরো কির রহোগতো চিন্তেসি – ‘‘অযং সমণধম্মো নাম ওৰাদকে অনুসাসকে কল্যাণমিত্তে সতি পচ্চত্তপুরিসকারে ঠিতস্স সম্পজ্জতি, উপড্ঢং কল্যাণমিত্ততো হোতি, উপড্ঢং পচ্চত্তপুরিসকারতো’’তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘অহং পদেসঞাণে ঠিতো নিপ্পদেসং চিন্তেতুং ন সক্কোমি, সত্থারং পুচ্ছিত্ৰা নিক্কঙ্খো ভৰিস্সামী’’তি. তস্মা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমাহ. ব্রহ্মচরিযস্সাতি অরিযমগ্গস্স. যদিদং কল্যাণমিত্ততাতি যা এসা কল্যাণমিত্ততা নাম, সা উপড্ঢং, ততো উপড্ঢং আগচ্ছতীতি অত্থো. ইতি থেরেন ‘‘উপড্ঢুপড্ঢা সম্মাদিট্ঠিআদযো কল্যাণমিত্ততো আগচ্ছন্তি, উপড্ঢুপড্ঢা পচ্চত্তপুরিসকারতো’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি থেরস্স অযং মনোরথো, যথা পন বহূহি সিলাথম্ভে উস্সাপিতে, ‘‘এত্তকং ঠানং অসুকেন উস্সাপিতং, এত্তকং অসুকেনা’’তি ৰিনিব্ভোগো নত্থি, যথা চ মাতাপিতরো নিস্সায উপ্পন্নেসু পুত্তেসু ‘‘এত্তকং মাতিতো নিব্বত্তং, এত্তকং পিতিতো’’তি ৰিনিব্ভোগো নত্থি, এৰং ইধাপি অৰিনিব্ভোগধম্মো হেস, ‘‘এত্তকং সম্মাদিট্ঠিআদীনং কল্যাণমিত্ততো নিব্বত্তং, এত্তকং পচ্চত্তপুরিসকারতো’’তি ন সক্কা লদ্ধুং, কল্যাণমিত্ততায পন উপড্ঢগুণো লব্ভতীতি থেরস্স অজ্ঝাসযেন উপড্ঢং নাম জাতং, সকলগুণো পটিলব্ভতীতি ভগৰতো অজ্ঝাসযেন সকলং নাম জাতং. কল্যাণমিত্ততাতি চেতং পুব্বভাগপটিলাভঙ্গং নামাতি গহিতং. অত্থতো কল্যাণমিত্তং নিস্সায লদ্ধা সীলসমাধিৰিপস্সনাৰসেন চত্তারো খন্ধা. সঙ্খারক্খন্ধোতিপি ৰদন্তিযেৰ.
মা হেৰং, আনন্দাতি, আনন্দ, মা এৰং অভণি, বহুস্সুতো ত্ৰং সেখপটিসম্ভিদপ্পত্তো অট্ঠ ৰরে গহেত্ৰা মং উপট্ঠহসি, চতূহি অচ্ছরিযব্ভুতধম্মেহি সমন্নাগতো, তাদিসস্স এৰং কথেতুং ন ৰট্টতি. সকলমেৰ হিদং, আনন্দ, ব্রহ্মচরিযং, যদিদং কল্যাণমিত্ততাতি ইদং ভগৰা – ‘‘চত্তারো মগ্গা চত্তারি ফলানি তিস্সো ৰিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা সব্বং কল্যাণমিত্তমূলকমেৰ হোতী’’তি সন্ধাযাহ. ইদানি ৰচীভেদেনেৰ কারণং দস্সেন্তো কল্যাণমিত্তস্সেতন্তিআদিমাহ. তত্থ পাটিকঙ্খন্তি পাটিকঙ্খিতব্বং ইচ্ছিতব্বং, অৰস্সংভাৰীতি অত্থো.
ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. সম্মাদিট্ঠিং ভাৰেতীতিআদীসু অট্ঠন্নং আদিপদানংযেৰ তাৰ অযং সঙ্খেপৰণ্ণনা – সম্মা দস্সনলক্খণা সম্মাদিট্ঠি. সম্মা অভিনিরোপনলক্খণো সম্মাসঙ্কপ্পো. সম্মা পরিগ্গহণলক্খণা সম্মাৰাচা. সম্মা সমুট্ঠাপনলক্খণো সম্মাকম্মন্তো. সম্মা ৰোদাপনলক্খণা সম্মাআজীৰো. সম্মা পগ্গহলক্খণো সম্মাৰাযামো. সম্মা উপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি. সম্মা সমাধানলক্খণো সম্মাসমাধি.
তেসু একেকস্স তীণি কিচ্চানি হোন্তি. সেয্যাথিদং – সম্মাদিট্ঠি তাৰ অঞ্ঞেহিপি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিং মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি, নিরোধং আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ পস্সতি তপ্পটিচ্ছাদকমোহৰিধমনৰসেন অসম্মোহতো. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি তথেৰ মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনি চ পজহন্তি, নিরোধঞ্চ আরম্মণং করোন্তি. ৰিসেসতো পনেত্থ সম্মাদিট্ঠি সহজাতধম্মে সম্মা দস্সেতি. সম্মাসঙ্কপ্পো সহজাতধম্মে অভিনিরোপেতি, সম্মাৰাচা সম্মা পরিগ্গণ্হাতি, সম্মাকম্মন্তো সম্মা সমুট্ঠাপেতি, সম্মাআজীৰো সম্মা ৰোদাপেতি, সম্মাৰাযামো সম্মা পগ্গণ্হাতি, সম্মাসতি সম্মা উপট্ঠাপেতি, সম্মাসমাধি সম্মা দহতি.
অপিচেসা সম্মাদিট্ঠি নাম পুব্বভাগে নানাখণা নানারম্মণা হোতি, মগ্গকালে একক্খণা একারম্মণা. কিচ্চতো পন সম্মাদিট্ঠি দুক্খে ঞাণন্তিআদীনি চত্তারি নামানি লভতি. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি পুব্বভাগে নানাখণা নানারম্মণা হোন্তি, মগ্গকালে একক্খণা একারম্মণা. তেসু সম্মাসঙ্কপ্পো কিচ্চতো নেক্খম্মসঙ্কপ্পোতিআদীনি তীণি নামানি লভতি. সম্মাৰাচাদযো তযো ৰিরতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপি, মগ্গক্খণে পন ৰিরতিযোৰ. সম্মাৰাযামো সম্মাসতীতি ইদম্পি দ্ৰযং কিচ্চতো সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৰসেন চত্তারি নামানি লভতি. সম্মাসমাধি পন পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধিযেৰ.
এৰং তাৰ ‘‘সম্মাদিট্ঠি’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তানং অট্ঠন্নং আদিপদানংযেৰ অত্থৰণ্ণনং ঞত্ৰা ইদানি ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতন্তিআদীসু এৰং ঞাতব্বো. ভাৰেতীতি ৰড্ঢেতি, অত্তনো চিত্তসন্তানে পুনপ্পুনং জনেতি, অভিনিব্বত্তেতীতি অত্থো. ৰিৰেকনিস্সিতন্তি ৰিৰেকং নিস্সিতং, ৰিৰেকে ৰা নিস্সিতন্তি ৰিৰেকনিস্সিতং. ৰিৰেকোতি ৰিৰিত্ততা. ৰিৰিত্ততা চাযং তদঙ্গৰিৰেকো, ৰিক্খম্ভন-সমুচ্ছেদ-পটিপ্পস্সদ্ধি-নিস্সরণৰিৰেকোতি পঞ্চৰিধো. এৰমেতস্মিং পঞ্চৰিধে ৰিৰেকে. ৰিৰেকনিস্সিতন্তি তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতঞ্চ সম্মাদিট্ঠিং ভাৰেতীতি অযমত্থো ৰেদিতব্বো. তথা হি অযং অরিযমগ্গভাৰনানুযুত্তো যোগী ৰিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং, মগ্গকালে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং, আরম্মণতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং সম্মাদিট্ঠিং ভাৰেতি. এস নযো ৰিরাগনিস্সিতাদীসু. ৰিৰেকত্থা এৰ হি ৰিরাগাদযো.
কেৰলঞ্চেত্থ ৰোস্সগ্গো দুৰিধো পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো চ পক্খন্দনৰোস্সগ্গো চাতি. তত্থ পরিচ্চাগৰোস্সগ্গোতি ৰিপস্সনাক্খণে চ তদঙ্গৰসেন, মগ্গক্খণে চ সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসপ্পহানং. পক্খন্দনৰোস্সগ্গোতি ৰিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৰেন, মগ্গক্খণে পন আরম্মণকরণেন নিব্বানপক্খন্দনং, তদুভযম্পি ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তরমিস্সকে অত্থৰণ্ণনানযে ৰট্টতি. তথা হি অযং সম্মাদিট্ঠি যথাৰুত্তেন পকারেন কিলেসে চ পরিচ্চজতি, নিব্বানঞ্চ পক্খন্দতি.
ৰোস্সগ্গপরিণামিন্তি ইমিনা পন সকলেন ৰচনেন ৰোস্সগ্গত্থং পরিণমন্তং পরিণতঞ্চ, পরিপচ্চন্তং পরিপক্কঞ্চাতি ইদং ৰুত্তং হোতি. অযঞ্হি অরিযমগ্গভাৰনানুযুত্তো ভিক্খু যথা সম্মাদিট্ঠি কিলেসপরিচ্চাগৰোস্সগ্গত্থং নিব্বানপক্খন্দনৰোস্সগ্গত্থঞ্চ পরিপচ্চতি, যথা চ পরিপক্কা হোতি, তথা নং ভাৰেতীতি. এস নযো সেসমগ্গঙ্গেসু.
আগম্মাতি আরব্ভ সন্ধায পটিচ্চ. জাতিধম্মাতি জাতিসভাৰা জাতিপকতিকা. তস্মাতি যস্মা সকলো অরিযমগ্গোপি কল্যাণমিত্তং নিস্সায লব্ভতি, তস্মা. হন্দাতি ৰৰস্সগ্গত্থে নিপাতো. অপ্পমাদং পসংসন্তীতি অপ্পমাদং ৰণ্ণযন্তি, তস্মা অপ্পমাদো কাতব্বো. অত্থাভিসমযাতি অত্থপটিলাভা. অট্ঠমং.
৯. পঠমঅপুত্তকসুত্তৰণ্ণনা
১৩০. নৰমে দিৰা দিৰস্সাতি দিৰসস্স দিৰা, মজ্ঝন্হিকসমযেতি অত্থো. সাপতেয্যন্তি ধনং. কো পন ৰাদো রূপিযস্সাতি সুৰণ্ণরজততম্বলোহকাল়লোহফালকচ্ছপকাদিভেদস্স ঘনকতস্স চেৰ পরিভোগভাজনাদিভেদস্স চ রূপিযভণ্ডস্স পন কো ৰাদো? ‘‘এত্তকং নামা’’তি কা পরিচ্ছেদকথাতি অত্থো. কণাজকন্তি সকুণ্ডকভত্তং. বিলঙ্গদুতিযন্তি কঞ্জিকদুতিযং. সাণন্তি সাণৰাকমযং. তিপক্খৰসনন্তি তীণি খণ্ডানি দ্ৰীসু ঠানেসু সিব্বিত্ৰা কতনিৰাসনং.
অসপ্পুরিসোতি লামকপুরিসো. উদ্ধগ্গিকন্তিআদীসু উপরূপরিভূমীসু ফলদানৰসেন উদ্ধং অগ্গমস্সাতি উদ্ধগ্গিকা. সগ্গস্স হিতা তত্রুপপত্তিজননতোতি সোৰগ্গিকা. নিব্বত্তট্ঠানেসু সুখো ৰিপাকো অস্সাতি সুখৰিপাকা. সুট্ঠু অগ্গানং দিব্বৰণ্ণাদীনং ৰিসেসানং নিব্বত্তনতো সগ্গসংৰত্তনিকা. এৰরূপং দক্খিণদানং ন পতিট্ঠাপেতীতি.
সাতোদকাতি মধুরোদকা. সেত্তোদকাতি ৰীচীনং ভিন্নট্ঠানে উদকস্স সেততায সেতোদকা. সুপতিত্থাতি সুন্দরতিত্থা. তং জনোতি যেন উদকেন সাতোদকা, তং উদকং জনো ভাজনানি পূরেত্ৰা নেৰ হরেয্য. ন যথাপচ্চযং ৰা করেয্যাতি, যং যং উদকেন উদককিচ্চং কাতব্বং, তং তং ন করেয্য. তদপেয্যমানন্তি তং অপেয্যমানং. কিচ্চকরো চ হোতীতি অত্তনা কত্তব্বকিচ্চকরো চেৰ কুসলকিচ্চকরো চ, ভুঞ্জতি চ, কম্মন্তে চ পযোজেতি, দানঞ্চ দেতীতি অত্থো. নৰমং.
১০. দুতিযঅপুত্তকসুত্তৰণ্ণনা
১৩১. দসমে পিণ্ডপাতেন পটিপাদেসীতি পিণ্ডপাতেন সদ্ধিং সংযোজেসি, পিণ্ডপাতং অদাসীতি অত্থো. পক্কামীতি কেনচিদেৰ রাজুপট্ঠানাদিনা কিচ্চেন গতো. পচ্ছা ৰিপ্পটিসারী অহোসীতি সো কির অঞ্ঞেসুপি দিৰসেসু তং পচ্চেকসম্বুদ্ধং পস্সতি, দাতুং পনস্স চিত্তং ন উপ্পজ্জতি. তস্মিং পন দিৰসে অযং পদুমৰতিদেৰিযা ততিযপুত্তো তগ্গরসিখী পচ্চেকবুদ্ধো গন্ধমাদনপব্বতে ফলসমাপত্তিসুখেন ৰীতিনামেত্ৰা পুব্বণ্হসমযে ৰুট্ঠায অনোতত্তদহে মুখং ধোৰিত্ৰা মনোসিলাতলে নিৰাসেত্ৰা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ইদ্ধিযা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা নগরদ্ৰারে ওরুয্হ চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তমাদায নগরৰাসীনং ঘরদ্ৰারেসু সহস্সভণ্ডিকং ঠপেন্তো ৰিয পাসাদিকেহি অভিক্কন্তাদীহি অনুপুব্বেন সেট্ঠিনো ঘরদ্ৰারং সম্পত্তো. তংদিৰসঞ্চ সেট্ঠি পাতোৰ উট্ঠায পণীতভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা, ঘরদ্ৰারকোট্ঠকে আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা, দন্তন্তরানি সোধেন্তো নিসিন্নো হোতি. সো পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা, তংদিৰসং পাতো ভুত্ৰা নিসিন্নত্তা দানচিত্তং উপ্পাদেত্ৰা, ভরিযং পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘ইমস্স সমণস্স পিণ্ডপাতং দেহী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি.
সেট্ঠিভরিযা চিন্তেসি – ‘‘মযা এত্তকেন কালেন ইমস্স ‘দেথা’তি ৰচনং ন সুতপুব্বং, দাপেন্তোপি চ অজ্জ ন যস্স ৰা তস্স ৰা দাপেতি, ৰীতরাগদোসমোহস্স ৰন্তকিলেসস্স ওহিতভারস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স দাপেতি, যং ৰা তং ৰা অদত্ৰা পণীতং পিণ্ডপাতং দস্সামী’’তি, ঘরা নিক্খম্ম পচ্চেকবুদ্ধং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা পত্তং আদায অন্তোনিৰেসনে পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৰা সুপরিসুদ্ধেহি সালিতণ্ডুলেহি ভত্তং সম্পাদেত্ৰা তদনুরূপং খাদনীযং ব্যঞ্জনং সুপেয্যঞ্চ সল্লক্খেত্ৰা পত্তং পূরেত্ৰা বহি গন্ধেহি সমলঙ্করিত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধস্স হত্থেসু পতিট্ঠপেত্ৰা ৰন্দি. পচ্চেকবুদ্ধো – ‘‘অঞ্ঞেসম্পি পচ্চেকবুদ্ধানং সঙ্গহং করিস্সামী’’তি অপরিভুঞ্জিত্ৰাৰ অনুমোদনং কত্ৰা পক্কামি. সোপি খো সেট্ঠি বাহিরতো আগচ্ছন্তো পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা মযং ‘‘তুম্হাকং পিণ্ডপাতং দেথা’’তি ৰত্ৰা পক্কন্তা, অপি ৰো লদ্ধোতি? আম, সেট্ঠি লদ্ধোতি. ‘‘পস্সামী’’তি গীৰং উক্খিপিত্ৰা ওলোকেসি. অথস্স পিণ্ডপাতগন্ধো উট্ঠহিত্ৰা নাসাপুটং পহরি. সো চিত্তং সংযমেতুং অসক্কোন্তো পচ্ছা ৰিপ্পটিসারী আহোসীতি.
ৰরমেতন্তিআদি ৰিপ্পটিসারস্স উপ্পন্নাকারদস্সনং. ভাতু চ পন একপুত্তকং সাপতেয্যস্স কারণা জীৰিতা ৰোরোপেসীতি তদা কিরস্স অৰিভত্তেযেৰ কুটুম্বে মাতাপিতরো চ জেট্ঠভাতা চ কালমকংসু. সো ভাতুজাযায সদ্ধিংযেৰ সংৰাসং কপ্পেসি. ভাতু পনস্স একো পুত্তো হোতি, তং ৰীথিযা কীল়ন্তং মনুস্সা ৰদন্তি – ‘‘অযং দাসো অযং দাসী ইদং যানং ইদং ধনং তৰ সন্তক’’ন্তি. সো তেসং কথং গহেত্ৰা – ‘‘অযং দাসো ময্হং সন্তক’’ন্তিআদীনি কথেতি.
অথস্স চূল়পিতা চিন্তেসি – ‘‘অযং দারকো ইদানেৰ এৰং কথেসি, মহল্লককালে কুটুম্বং মজ্ঝে ভিন্দাপেয্য, ইদানেৰস্স কত্তব্বং করিস্সামী’’তি একদিৰসং ৰাসিং আদায – ‘‘এহি পুত্ত, অরঞ্ঞং গচ্ছামা’’তি তং অরঞ্ঞং নেত্ৰা ৰিরৰন্তং ৰিরৰন্তং মারেত্ৰা আৰাটে পক্খিপিত্ৰা পংসুনা পটিচ্ছাদেসি. ইদং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. সত্তক্খত্তুন্তি সত্তৰারে. পুব্বপচ্ছিমচেতনাৰসেন চেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. একপিণ্ডপাতদানস্মিঞ্হি একাৰ চেতনা দ্ৰে পটিসন্ধিযো ন দেতি, পুব্বপচ্ছিমচেতনাহি পনেস সত্তক্খত্তুং সগ্গে, সত্তক্খত্তুং সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তো. পুরাণন্তি পচ্চেকসম্বুদ্ধস্স দিন্নপিণ্ডপাতচেতনাকম্মং.
পরিগ্গহন্তি পরিগ্গহিতৰত্থু. অনুজীৰিনোতি একং মহাকুলং নিস্সায পণ্ণাসম্পি সট্ঠিপি কুলানি জীৰন্তি, তে মনুস্সে সন্ধাযেতং ৰুত্তং. সব্বং নাদায গন্তব্বন্তি সব্বমেতং ন আদিযিত্ৰা গন্তব্বং. সব্বং নিক্খিপ্পগামিনন্তি সব্বমেতং নিক্খিপ্পসভাৰং, পরিচ্চজিতব্বসভাৰমেৰাতি অত্থো. দসমং.
দুতিযো ৰগ্গো.