১. পঠমৰগ্গো

১. দহরসুত্তৰণ্ণনা

১১২. কোসলসংযুত্তস্স পঠমে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদীতি যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো ভগৰা তেন, এৰং সোপি ভগৰতা সদ্ধিং সমপ্পৰত্তমোদো অহোসি. সীতোদকং ৰিয উণ্হোদকেন সম্মোদিতং একীভাৰং অগমাসি. যায চ – ‘‘কচ্চি, ভো গোতম, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি ভোতো চ গোতমস্স সাৰকানঞ্চ অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারো’’তিআদিকায কথায সম্মোদি, তং পীতিপামোজ্জসঙ্খাতসম্মোদজননতো সম্মোদিতুং যুত্তভাৰতো চ সম্মোদনীযং, অত্থব্যঞ্জনমধুরতায চিরম্পি কালং সারেতুং নিরন্তরং পৰত্তেতুং অরহরূপতো সরিতব্বভাৰতো চ সারণীযং. সুয্যমানসুখতো চ সম্মোদনীযং, অনুস্সরিযমানসুখতো সারণীযং. তথা ব্যঞ্জনপরিসুদ্ধতায সম্মোদনীযং, অত্থপরিসুদ্ধতায সারণীযন্তি এৰং অনেকেহি পরিযাযেহি সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা পরিযোসাপেত্ৰা নিট্ঠপেত্ৰা ইতো পুব্বে তথাগতস্স অদিট্ঠত্তা গুণাগুণৰসেন গম্ভীরভাৰং ৰা উত্তানভাৰং ৰা অজানন্তো একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো যং ওৰট্টিকসারং কত্ৰা আগতো লোকনিস্সরণভৰোক্কন্তিপঞ্হং সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধতং পুচ্ছিতুং ভৰম্পি নোতিআদিমাহ.

তত্থ ভৰম্পীতি পি-কারো সম্পিণ্ডনত্থে নিপাতো, তেন চ ছ সত্থারে সম্পিণ্ডেতি. যথা পূরণাদযো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধম্হা’’তি পটিজানন্তি, এৰং ভৰম্পি নু পটিজানাতীতি অত্থো. ইদং পন রাজা ন অত্তনো লদ্ধিযা, লোকে মহাজনেন গহিতপটিঞ্ঞাৰসেন পুচ্ছতি. অথ ভগৰা বুদ্ধসীহনাদং নদন্তো যং হি তং মহারাজাতিআদিমাহ. তত্থ অহং হি মহারাজাতি অনুত্তরং সব্বসেট্ঠং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতং সম্মাসম্বোধিং অহং অভিসম্বুদ্ধোতি অত্থো. সমণব্রাহ্মণাতি পব্বজ্জূপগমনেন সমণা, জাতিৰসেন ব্রাহ্মণা. সঙ্ঘিনোতিআদীসু পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো সঙ্ঘো এতেসং অত্থীতি সঙ্ঘিনো. স্ৰেৰ গণো এতেসং অত্থীতি গণিনো. আচারসিক্খাপনৰসেন তস্স গণস্স আচরিযাতি গণাচরিযা. ঞাতাতি পঞ্ঞাতা পাকটা. ‘‘অপ্পিচ্ছা সন্তুট্ঠা অপ্পিচ্ছতায ৰত্থম্পি ন নিৰাসেন্তী’’তি এৰং সমুগ্গতো যসো এতেসং অত্থীতি যসস্সিনো. তিত্থকরাতি লদ্ধিকরা. সাধুসম্মতাতি ‘‘সন্তো সপ্পুরিসা’’তি এৰং সম্মতা. বহুজনস্সাতি অস্সুতৰতো অন্ধবালপুথুজ্জনস্স. পূরণোতিআদীনি তেসং নামগোত্তানি. পূরণোতি হি নামমেৰ. তথা, মক্খলীতি. সো পন গোসালায জাতত্তা গোসালোতি ৰুত্তো. নাটপুত্তোতি নাটস্স পুত্তো. বেলট্ঠপুত্তোতি বেলট্ঠস্স পুত্তো. কচ্চাযনোতি পকুধস্স গোত্তং. কেসকম্বলস্স ধারণতো অজিতো কেসকম্বলোতি ৰুত্তো.

তেপি মযাতি কপ্পকোলাহলং বুদ্ধকোলাহলং চক্কৰত্তিকোলাহলন্তি তীণি কোলাহলানি. তত্থ ‘‘ৰস্সসতসহস্সমত্থকে কপ্পুট্ঠানং ভৰিস্সতী’’তি কপ্পকোলাহলং নাম হোতি – ‘‘ইতো ৰস্সসতসহস্সমত্থকে লোকো ৰিনস্সিস্সতি, মেত্তং মারিসা, ভাৰেথ, করুণং মুদিতং উপেক্খ’’ন্তি মনুস্সপ্পথে দেৰতা ঘোসেন্তিযো ৰিচরন্তি. ‘‘ৰস্সসহস্সমত্থকে পন বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি বুদ্ধকোলাহলং নাম হোতি – ‘‘ইতো ৰস্সসহস্সমত্থকে বুদ্ধো উপ্পজ্জিত্ৰা ধম্মানুধম্মপটিপদং পটিপন্নেন সঙ্ঘরতনেন পরিৰারিতো ধম্মং দেসেন্তো ৰিচরিস্সতী’’তি দেৰতা উগ্ঘোসেন্তি. ‘‘ৰস্সসতমত্থকে পন চক্কৰত্তী উপ্পজ্জিস্সতী’’তি চক্কৰত্তিকোলাহলং নাম হোতি – ‘‘ইতো ৰস্সসতমত্থকে সত্তরতনসম্পন্নো চতুদ্দীপিস্সরো সহস্স পুত্তপরিৰারো ৰেহাসঙ্গমো চক্কৰত্তিরাজা উপ্পজ্জিস্সতী’’তি দেৰতা উগ্ঘোসেন্তি.

ইমেসু তীসু কোলাহলেসু ইমে ছ সত্থারো বুদ্ধকোলাহলং সুত্ৰা আচরিযে পযিরুপাসিত্ৰা চিন্তামাণিৰিজ্জাদীনি উগ্গণ্হিত্ৰা – ‘‘মযং বুদ্ধম্হা’’তি পটিঞ্ঞং কত্ৰা মহাজনপরিৰুতা জনপদং ৰিচরন্তা অনুপুব্বেন সাৰত্থিযং পত্তা. তেসং উপট্ঠাকা রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘মহারাজ, পূরণো কস্সপো…পে… অজিতো কেসকম্বলো বুদ্ধো কির সব্বঞ্ঞূ কিরা’’তি আরোচেসুং. রাজা ‘‘তুম্হেৰ নে নিমন্তেত্ৰা আনেথা’’তি আহ. তে গন্ত্ৰা তেহি, ‘‘রাজা ৰো নিমন্তেতি. রঞ্ঞো গেহে ভিক্খং গণ্হথা’’তি ৰুত্তা গন্তুং ন উস্সহন্তি, পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানা উপট্ঠাকানং চিত্তানুরক্খণত্থায অধিৰাসেত্ৰা সব্বে একতোৰ অগমংসু. রাজা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা ‘‘নিসীদন্তূ’’তি আহ. নিগ্গুণানং অত্তভাৰে রাজুস্মা নাম ফরতি, তে মহারহেসু আসনেসু নিসীদিতুং অসক্কোন্তা ফলকেসু চেৰ ভূমিযং চ নিসীদিংসু.

রাজা ‘‘এত্তকেনেৰ নত্থি তেসং অন্তো সুক্কধম্মো’’তি ৰত্ৰা আহারং অদত্ৰাৰ তালতো পতিতং মুগ্গরেন পোথেন্তো ৰিয ‘‘তুম্হে বুদ্ধা, ন বুদ্ধা’’তি পঞ্হং পুচ্ছি. তে চিন্তযিংসু – ‘‘সচে ‘বুদ্ধম্হা’তি ৰক্খাম, রাজা বুদ্ধৰিসযে পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা কথেতুং অসক্কোন্তে ‘তুম্হে মযং বুদ্ধাতি মহাজনং ৰঞ্চেত্ৰা আহিণ্ডথা’তি জিৰ্হম্পি ছিন্দাপেয্য, অঞ্ঞম্পি অনত্থং করেয্যা’’তি সকপটিঞ্ঞায এৰ ‘ন মযং বুদ্ধা’তি ৰদিংসু. অথ নে রাজা গেহতো নিকড্ঢাপেসি. তে রাজঘরতো নিক্খন্তে উপট্ঠাকা পুচ্ছিংসু – ‘‘কিং আচরিযা রাজা তুম্হে পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা সক্কারসম্মানং অকাসী’’তি? রাজা ‘‘বুদ্ধা তুম্হে’’তি পুচ্ছি, ততো মযং – ‘‘সচে অযং রাজা বুদ্ধৰিসযে পঞ্হং কথিযমানং অজানন্তো অম্হেসু মনং পদোসেস্সতি, বহুং অপুঞ্ঞং পসৰিস্সতী’’তি রঞ্ঞো অনুকম্পায ‘ন মযং বুদ্ধা’তি ৰদিম্হা, মযং পন বুদ্ধা এৰ, অম্হাকং বুদ্ধভাৰো, উদকেন ধোৰিত্ৰাপি হরিতুং ন সক্কাতি. ইতি বহিদ্ধা ‘বুদ্ধম্হা’তি আহংসু – রঞ্ঞো সন্তিকে ‘ন মযং বুদ্ধা’তি ৰদিংসূতি, ইদং গহেত্ৰা রাজা এৰমাহ. তত্থ কিং পন ভৰং গোতমো দহরো চেৰ জাতিযা, নৰো চ পব্বজ্জাযাতি ইদং অত্তনো পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা ৰদতি. তত্থ কিন্তি পটিক্খেপৰচনং. এতে জাতিমহল্লকা চ চিরপব্বজিতা চ ‘‘বুদ্ধম্হা’’তি ন পটিজানন্তি, ভৰং গোতমো জাতিযা চ দহরো পব্বজ্জায চ নৰো কিং পটিজানাতি? মা পটিজানাহীতি অত্থো.

ন উঞ্ঞাতব্বাতি ন অৰজানিতব্বা. ন পরিভোতব্বাতি ন পরিভৰিতব্বা. কতমে চত্তারোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. খত্তিযোতি রাজকুমারো. উরগোতি আসীৰিসো. অগ্গীতি অগ্গিযেৰ. ভিক্খূতি ইমস্মিং পন পদে দেসনাকুসলতায অত্তানং অব্ভন্তরং কত্ৰা সীলৰন্তং পব্বজিতং দস্সেতি. এত্থ চ দহরং রাজকুমারং দিস্ৰা, উক্কমিত্ৰা মগ্গং অদেন্তো, পারুপনং অনপনেন্তো, নিসিন্নাসনতো অনুট্ঠহন্তো, হত্থিপিট্ঠাদীহি অনোতরন্তো, হেট্ঠা কত্ৰা মঞ্ঞনৰসেন অঞ্ঞম্পি এৰরূপং অনাচারং করোন্তো খত্তিযং অৰজানাতি নাম. ‘‘ভদ্দকো ৰতাযং রাজকুমারো, মহাকণ্ডো মহোদরো – কিং নাম যংকিঞ্চি চোরূপদ্দৰং ৰূপসমেতুং যত্থ কত্থচি ঠানে রজ্জং অনুসাসিতুং সক্খিস্সতী’’তিআদীনি ৰদন্তো পরিভোতি নাম. অঞ্জনিসলাকমত্তম্পি আসীৰিসপোতকং কণ্ণাদীসু পিল়ন্ধন্তো অঙ্গুলিম্পি জিৰ্হম্পি ডংসাপেন্তো উরগং অৰজানাতি নাম. ‘‘ভদ্দকো ৰতাযং আসীৰিসো উদকদেড্ডুভো ৰিয কিং নাম কিঞ্চিদেৰ ডংসিতুং কস্সচিদেৰ কাযে ৰিসং ফরিতুং সক্খিস্সতী’’তিআদীনি ৰদন্তো পরিভোতি নাম. খজ্জোপনকমত্তম্পি অগ্গিং গহেত্ৰা হত্থেন কীল়ন্তো ভণ্ডুক্খলিকায খিপন্তো চূল়ায ৰা সযনপিট্ঠসাটকপসিব্বকাদীসু ৰা ঠপেন্তো অগ্গিং অৰজানাতি নাম. ‘‘ভদ্দকো ৰতাযং অগ্গি কতরং নু খো যাগুভত্তং পচিস্সতি, কতরং মচ্ছমংসং, কস্স সীতং ৰিনোদেস্সতী’’তিআদীনি ৰদন্তো পরিভোতি নাম. দহরসামণেরম্পি পন দিস্ৰা উক্কমিত্ৰা মগ্গং অদেন্তোতি রাজকুমারে ৰুত্তং অনাচারং করোন্তো ভিক্খুং অৰজানাতি নাম. ‘‘ভদ্দকো ৰতাযং সামণেরো মহাকণ্ঠো মহোদরো যংকিঞ্চি বুদ্ধৰচনং উগ্গহেতুং যংকিঞ্চি অরঞ্ঞং অজ্ঝোগাহেত্ৰা ৰসিতুং সক্খিস্সতি, সঙ্ঘত্থেরকালে মনাপো ভৰিস্সতী’’তিআদীনি ৰদন্তো পরিভোতি নাম. তং সব্বম্পি ন কাতব্বন্তি দস্সেন্তো ন উঞ্ঞাতব্বো ন পরিভোতব্বোতি আহ.

এতদৰোচাতি এতং গাথাবন্ধং অৰোচ. গাথা চ নামেতা তদত্থদীপনাপি হোন্তি ৰিসেসত্থদীপনাপি, তত্রিমা তদত্থম্পি ৰিসেসত্থম্পি দীপেন্তিযেৰ. তত্থ খত্তিযন্তি খেত্তানং অধিপতিং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘খেত্তানং অধিপতীতি খো, ৰাসেট্ঠ, ‘খত্তিযো খত্তিযো’ত্ৰেৰ দুতিযং অক্খরং উপনিব্বত্ত’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৩১). জাতিসম্পন্নন্তি তাযেৰ খত্তিযজাতিযা জাতিসম্পন্নং. অভিজাতন্তি তীণি কুলানি অতিক্কমিত্ৰা জাতং.

ঠানং হীতি কারণং ৰিজ্জতি. মনুজিন্দোতি মনুস্সজেট্ঠকো. রাজদণ্ডেনাতি রঞ্ঞো উদ্ধটদণ্ডেন, সো অপ্পকো নাম ন হোতি, দসসহস্সৰীসতিসহস্সপ্পমাণো হোতিযেৰ. তস্মিং পক্কমতে ভুসন্তি তস্মিং পুগ্গলে বলৰউপক্কমং উপক্কমতি. রক্খং জীৰিতমত্তনোতি অত্তনো জীৰিতং রক্খমানো তং খত্তিযং পরিৰজ্জেয্য ন ঘট্টেয্য.

উচ্চাৰচেহীতি নানাৰিধেহি. ৰণ্ণেহীতি সণ্ঠানেহি. যেন যেন হি ৰণ্ণেন চরন্তো গোচরং লভতি, যদি সপ্পৰণ্ণেন, যদি দেড্ডুভৰণ্ণেন, যদি ধমনিৰণ্ণেন, অন্তমসো কলন্দকৰণ্ণেনপি চরতিযেৰ. আসজ্জাতি পত্ৰা. বালন্তি যেন বালেন ঘট্টিতো, তং বালং নরং ৰা নারিং ৰা ডংসেয্য.

পহূতভক্খন্তি বহুভক্খং. অগ্গিস্স হি অভক্খং নাম নত্থি. জালিনন্তি জালৰন্তং. পাৰকন্তি অগ্গিং. পাৰগন্তিপি পাঠো. কণ্হৰত্তনিন্তি ৰত্তনীতি মগ্গো, অগ্গিনা গতমগ্গো কণ্হো হোতি কাল়কো, তস্মা ‘‘কণ্হৰত্তনী’’তি ৰুচ্চতি.

মহা হুত্ৰানাতি মহন্তো হুত্ৰা. অগ্গি হি একদা যাৰব্রহ্মলোকপ্পমাণোপি হোতি. জাযন্তি তত্থ পারোহাতি তত্থ অগ্গিনা দড্ঢৰনে পারোহা জাযন্তি. পারোহাতি তিণরুক্খাদযো ৰুচ্চন্তি. তে হি অগ্গিনা দড্ঢট্ঠানে মূলমত্তেপি অৰসিট্ঠে পাদতো রোহন্তি জাযন্তি ৰড্ঢন্তি, তস্মা ‘‘পারোহা’’তি ৰুচ্চন্তি. পুন রোহনত্থেন ৰা পারোহা. অহোরত্তানমচ্চযেতি রত্তিন্দিৰানং অতিক্কমে. নিদাঘেপি দেৰে ৰুট্ঠমত্তে জাযন্তি.

ভিক্খু ডহতি তেজসাতি এত্থ অক্কোসন্তং পচ্চক্কোসন্তো ভণ্ডন্তং পটিভণ্ডন্তো পহরন্তং পটিপহরন্তো ভিক্খু নাম কিঞ্চি ভিক্খুতেজসা ডহিতুং ন সক্কোতি. যো পন অক্কোসন্তং ন পচ্চক্কোসতি, ভণ্ডন্তং ন পটিভণ্ডতি. পহরন্তং ন পটিপহরতি, তস্মিং ৰিপ্পটিপন্নো তস্স সীলতেজেন ডয্হতি. তেনেৰেতং ৰুত্তং. ন তস্স পুত্তা পসৰোতি তস্স পুত্তধীতরোপি গোমহিংসকুক্কুটসূকরাদযো পসৰোপি ন ভৰন্তি, ৰিনস্সন্তীতি অত্থো. দাযাদা ৰিন্দরে ধনন্তি তস্স দাযাদাপি ধনং ন ৰিন্দন্তি. তালাৰত্থূ ভৰন্তি তেতি তে ভিক্খুতেজসা দড্ঢা ৰত্থুমত্তাৰসিট্ঠো মত্থকচ্ছিন্নতালো ৰিয ভৰন্তি, পুত্তধীতাদিৰসেন ন ৰড্ঢন্তীতি অত্থো.

তস্মাতি যস্মা সমণতেজেন দড্ঢা মত্থকচ্ছিন্নতালো ৰিয অৰিরুল়্হিধম্মা ভৰন্তি, তস্মা. সম্মদেৰ সমাচরেতি সম্মা সমাচরেয্য. সম্মা সমাচরন্তেন পন কিং কাতব্বন্তি? খত্তিযং তাৰ নিস্সায লদ্ধব্বং গামনিগমযানৰাহনাদিআনিসংসং, উরগং নিস্সায তস্স কীল়াপনেন লদ্ধব্বং ৰত্থহিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিআনিসংসং অগ্গিং নিস্সায তস্সানুভাৰেন পত্তব্বং যাগুভত্তপচনসীতৰিনোদনাদিআনিসংসং, ভিক্খুং নিস্সায তস্স ৰসেন পত্তব্বং অসুতসৰনসুতপরিযোদপন-সগ্গমগ্গাধিগমাদিআনিসংসং সম্পস্সমানেন ‘‘এতে নিস্সায পুব্বে ৰুত্তপ্পকারো আদীনৰো অত্থি. কিং ইমেহী’’তি? ন সব্বসো পহাতব্বা. ইস্সরিযত্থিকেন পন ৰুত্তপ্পকারং অৰজাননঞ্চ পরিভৰনঞ্চ অকত্ৰা পুব্বুট্ঠাযিপচ্ছানিপাতিতাদীহি উপাযেহি খত্তিযকুমারো তোসেতব্বো, এৰং ততো ইস্সরিযং অধিগমিস্সতি. অহিতুণ্ডিকেন উরগে ৰিস্সাসং অকত্ৰা নাগৰিজ্জং পরিৰত্তেত্ৰা অজপদেন দণ্ডেন গীৰায গহেত্ৰা ৰিসহরেন মূলেন দাঠা ধোৰিত্ৰা পেল়াযং পক্খিপিত্ৰা কীল়াপেন্তেন চরিতব্বং. এৰং তং নিস্সায ঘাসচ্ছাদনাদীনি লভিস্সতি. যাগুপচনাদীনি কত্তুকামেন অগ্গিং ৰিস্সাসেন ভণ্ডুক্খলিকাদীসু অপক্খিপিত্ৰা হত্থেহি অনামসন্তেন গোমযচুণ্ণাদীহি জালেত্ৰা যাগুপচনাদীনি কত্তব্বানি, এৰং তং নিস্সায আনিসংসং লভিস্সতি. অসুতসৰনাদীনি পত্থযন্তেনপি ভিক্খুং অতিৰিস্সাসেন ৰেজ্জকম্মনৰকম্মাদীসু অযোজেত্ৰা চতূহি পচ্চযেহি সক্কচ্চং উপট্ঠাতব্বো, এৰং তং নিস্সায অসুতপুব্বং বুদ্ধৰচনং অসুতপুব্বং পঞ্হাৰিনিচ্ছযং দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকং অত্থং তিস্সো কুলসম্পত্তিযো ছ কামসগ্গানি নৰ চ ব্রহ্মলোকে পত্ৰা অমতমহানিব্বানদস্সনম্পি লভিস্সতীতি ইমমত্থং সন্ধায সম্মদেৰ সমাচরেতি আহ.

এতদৰোচাতি ধম্মদেসনং সুত্ৰা পসন্নো পসাদং আৰিকরোন্তো এতং ‘‘অভিক্কন্ত’’ন্তিআদিৰচনং অৰোচ. তত্থ অভিক্কন্তন্তি অভিকন্তং অতিইট্ঠং অতিমনাপং, অতিসুন্দরন্তি অত্থো. এত্থ একেন অভিক্কন্তসদ্দেন দেসনং থোমেতি ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে, যদিদং ভগৰতো ধম্মদেসনা’’তি. একেন অত্তনো পসাদং ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে, যদিদং ভগৰতো ধম্মদেসনং আগম্ম মম পসাদো’’তি.

ততো পরং চতূহি উপমাহি দেসনংযেৰ থোমেতি. তত্থ নিক্কুজ্জিতন্তি অধোমুখঠপিতং, হেট্ঠামুখজাতং ৰা. উক্কুজ্জেয্যাতি উপরিমুখং করেয্য. পটিচ্ছন্নন্তি তিণপণ্ণাদিছাদিতং. ৰিৰরেয্যাতি উগ্ঘাটেয্য. মূল়্হস্সাতি দিসামূল়্হস্স. মগ্গং আচিক্খেয্যাতি হত্থে গহেত্ৰা ‘‘এস মগ্গো’’তি ৰদেয্য. অন্ধকারেতি কাল়পক্খচাতুদ্দসী অড্ঢরত্তঘনৰনসণ্ড মেঘপটলেহি চতুরঙ্গে তমে. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা কোচি নিক্কুজ্জিতং উক্কুজ্জেয্য, এৰং সদ্ধম্মৰিমুখং অসদ্ধম্মে পতিতং মং অসদ্ধম্মা ৰুট্ঠাপেন্তেন, যথা পটিচ্ছন্নং ৰিৰরেয্য, এৰং কস্সপস্স ভগৰতো সাসনন্তরধানা পভুতি মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্নং সাসনং ৰিৰরন্তেন, যথা মূল়্হস্স মগ্গং আচিক্খেয্য, এৰং কুম্মগ্গমিচ্ছামগ্গপটিপন্নস্স মে সগ্গমোক্খমগ্গং আৰিকরোন্তেন, যথা অন্ধকারে তেলপজ্জোতং ধারেয্য, এৰং মোহন্ধকারে নিমুগ্গস্স মে বুদ্ধাদিরতনরূপানি অপস্সতো তপ্পটিচ্ছাদকমোহন্ধকারৰিদ্ধংসকদেসনাপজ্জোতং ধারেন্তেন ময্হং ভগৰতা এতেহি পরিযাযেহি পকাসিতত্তা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতোতি.

এৰং দেসনং থোমেত্ৰা ইমায দেসনায রতনত্তযে পসন্নচিত্তো পসন্নাকারং করোন্তো এসাহন্তিআদিমাহ. তত্থ এসাহন্তি এসো অহং. ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চাতি ভগৰন্তঞ্চ ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চাতি ইমং রতনত্তযং সরণং গচ্ছামি. উপাসকং মং, ভন্তে, ভগৰা ধারেতূতি মং ভগৰা ‘উপাসকো অয’ন্তি এৰং ধারেতু, জানাতূতি অত্থো. অজ্জতগ্গেতি অজ্জতং আদিং কত্ৰা. অজ্জদগ্গেতি ৰা পাঠো, দ-কারো পদসন্ধিকরো, অজ্জ অগ্গং কত্ৰাতি অত্থো. পাণুপেতন্তি পাণেহি উপেতং যাৰ মে জীৰিতং পৰত্ততি, তাৰ উপেতং অনঞ্ঞসত্থুকং তীহি সরণগমনেহি সরণং গতং উপাসকং কপ্পিযকারকং মং ভগৰা ধারেতূতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায সামঞ্ঞফলসুত্তে সব্বাকারেন ৰুত্তোতি. পঠমং.

২. পুরিসসুত্তৰণ্ণনা

১১৩. দুতিযে অভিৰাদেত্ৰাতি পুরিমসুত্তে সরণগতত্তা ইধ অভিৰাদেসি. অজ্ঝত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তং, অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. লোভাদীসু লুব্ভনলক্খণো লোভো, দুস্সনলক্খণো দোসো, মুয্হনলক্খণো মোহোতি. হিংসন্তীতি ৰিহেঠেন্তি নাসেন্তি ৰিনাসেন্তি. অত্তসম্ভূতাতি অত্তনি সম্ভূতা. তচসারংৰ সম্ফলন্তি যথা তচসারং ৰেল়ুং ৰা নল়ং ৰা অত্তনো ফলং হিংসতি ৰিনাসেতি, এৰং হিংসন্তি ৰিনাসেন্তীতি. দুতিযং.

৩. জরামরণসুত্তৰণ্ণনা

১১৪. ততিযে অঞ্ঞত্র জরামরণাতি জরামরণতো মুত্তো নাম অত্থীতি ৰুচ্চতি. খত্তিযমহাসালাতি খত্তিযমহাসালা নাম মহাসারপ্পত্তা খত্তিযা. যেসং হি খত্তিযানং হেট্ঠিমন্তেন কোটিসতং নিধানগতং হোতি, তযো কহাপণকুম্ভা ৰলঞ্জনত্থায গেহমজ্ঝে রাসিং কত্ৰা ঠপিতা হোন্তি, তে খত্তিযমহাসালা নাম. যেসং ব্রাহ্মণানং অসীতিকোটিধনং নিহিতং হোতি, দিযড্ঢো কহাপণকুম্ভো ৰলঞ্জনত্থায গেহমজ্ঝে রাসিং কত্ৰা ঠপিতো হোতি, তে ব্রাহ্মণমহাসালা নাম. যেসং গহপতীনং চত্তালীসকোটিধনং নিহিতং হোতি, কহাপণকুম্ভো ৰলঞ্জনত্থায গেহমজ্ঝে রাসিং কত্ৰা ঠপিতো হোতি, তে গহপতিমহাসালা নাম.

অড্ঢাতি ইস্সরা. নিধানগতধনস্স মহন্ততায মহদ্ধনা. সুৰণ্ণরজতভাজনাদীনং উপভোগভণ্ডানং মহন্ততায মহাভোগা. অনিধানগতস্স জাতরূপরজতস্স পহূততায, পহূতজাতরূপরজতা. ৰিত্তূপকরণস্স তুট্ঠিকরণস্স পহূততায পহূতৰিত্তূপকরণা. গোধনাদীনঞ্চ সত্তৰিধধঞ্ঞানঞ্চ পহূততায পহূতধনধঞ্ঞা. তেসম্পি জাতানং নত্থি অঞ্ঞত্র জরামরণাতি তেসম্পি এৰং ইস্সরানং জাতানং নিব্বত্তানং নত্থি অঞ্ঞত্র জরামরণা, জাতত্তাযেৰ জরামরণতো মোক্খো নাম নত্থি, অন্তোজরামরণেযেৰ হোতি.

অরহন্তোতিআদীসু আরকা কিলেসেহীতি অরহন্তো. খীণা এতেসং চত্তারো আসৰাতি খীণাসৰা. ব্রহ্মচরিযৰাসং ৰুট্ঠা পরিনিট্ঠিতৰাসাতি ৰুসিতৰন্তো. চতূহি মগ্গেহি করণীযং এতেসং কতন্তি কতকরণীযা. খন্ধভারো কিলেসভারো অভিসঙ্খারভারো কামগুণভারোতি, ইমে ওহিতা ভারা এতেসন্তি ওহিতভারা. অনুপ্পত্তো অরহত্তসঙ্খাতো সকো অত্থো এতেসন্তি অনুপ্পত্তসদত্থা. দসৰিধম্পি পরিক্খীণং ভৰসংযোজনং এতেসন্তি পরিক্খীণভৰসংযোজনা. সম্মা কারণেহি জানিত্ৰা ৰিমুত্তাতি সম্মদঞ্ঞাৰিমুত্তা. মগ্গপঞ্ঞায চতুসচ্চধম্মং ঞত্ৰা ফলৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তাতি অত্থো. ভেদনধম্মোতি ভিজ্জনসভাৰো. নিক্খেপনধম্মোতি নিক্খিপিতব্বসভাৰো. খীণাসৰস্স হি অজীরণধম্মোপি অত্থি, আরম্মণতো পটিৰিদ্ধং নিব্বানং, তং হি ন জীরতি. ইধ পনস্স জীরণধম্মং দস্সেন্তো এৰমাহ. অত্থুপ্পত্তিকো কিরস্স সুত্তস্স নিক্খেপো. সিৰিকসালায নিসীদিত্ৰা কথিতন্তি ৰদন্তি. তত্থ ভগৰা চিত্রানি রথযানাদীনি দিস্ৰা দিট্ঠমেৰ উপমং কত্ৰা, ‘‘জীরন্তি ৰে রাজরথা’’তি গাথমাহ.

তত্থ জীরন্তীতি জরং পাপুণন্তি. রাজরথাতি রঞ্ঞো অভিরূহনরথা. সুচিত্তাতি সুৰণ্ণরজতাদীহি সুট্ঠু চিত্তিতা. অথো সরীরম্পি জরং উপেতীতি এৰরূপেসু অনুপাদিণ্ণকেসু সারদারুমযেসু রথেসু জীরন্তেসু ইমস্মিং অজ্ঝত্তিকে উপাদিণ্ণকে মংসলোহিতাদিমযে সরীরে কিং ৰত্তব্বং? সরীরম্পি জরং উপেতিযেৰাতি অত্থো. সন্তো হৰে সব্ভি পৰেদযন্তীতি সন্তো সব্ভীহি সদ্ধিং সতং ধম্মো ন জরং উপেতীতি এৰং পৰেদযন্তি. ‘‘সতং ধম্মো নাম নিব্বানং, তং ন জীরতি, অজরং অমতন্তি এৰং কথেন্তী’’তি অত্থো. যস্মা ৰা নিব্বানং আগম্ম সীদনসভাৰা কিলেসা ভিজ্জন্তি, তস্মা তং সব্ভীতি ৰুচ্চতি. ইতি পুরিমপদস্স কারণং দস্সেন্তো ‘‘সন্তো হৰে সব্ভি পৰেদযন্তী’’তি আহ. ইদং হি ৰুত্তং হোতি – সতং ধম্মো ন জরং উপেতি, তস্মা সন্তো সব্ভি পৰেদযন্তি. অজরং নিব্বানং সতং ধম্মোতি আচিক্খন্তীতি অত্থো. সুন্দরাধিৰচনং ৰা এতং সব্ভীতি. যং সব্ভিধম্মভূতং নিব্বানং সন্তো পৰেদযন্তি কথযন্তি, সো সতং ধম্মো ন জরং উপেতীতিপি অত্থো. ততিযং.

৪. পিযসুত্তৰণ্ণনা

১১৫. চতুত্থে রহোগতস্সাতি রহসি গতস্স. পটিসল্লীনস্সাতি নিলীনস্স একীভূতস্স. এৰমেতং, মহারাজাতি ইধ ভগৰা ইমং সুত্তং সব্বঞ্ঞুভাসিতং করোন্তো আহ. অন্তকেনাধিপন্নস্সাতি মরণেন অজ্ঝোত্থটস্স. চতুত্থং.

৫. অত্তরক্খিতসুত্তৰণ্ণনা

১১৬. পঞ্চমে হত্থিকাযোতি হত্থিঘটা. সেসেসুপি এসেৰ নযো. সংৰরোতি পিদহনং. সাধু সব্বত্থ সংৰরোতি ইমিনা কম্মপথভেদং অপত্তস্স কম্মস্স সংৰরং দস্সেতি. লজ্জীতি হিরিমা. লজ্জীগহণেন চেত্থ ওত্তপ্পম্পি গহিতমেৰ হোতি. পঞ্চমং.

৬. অপ্পকসুত্তৰণ্ণনা

১১৭. ছট্ঠে উল়ারে উল়ারেতি পণীতে চ বহুকে চ. মজ্জন্তীতি মানমজ্জনেন মজ্জন্তি. অতিসারন্তি অতিক্কমং. কূটন্তি পাসং. পচ্ছাসন্তি পচ্ছা তেসং. ছট্ঠং.

৭. অড্ডকরণসুত্তৰণ্ণনা

১১৮. সত্তমে কামহেতূতি কামমূলকং. কামনিদানন্তি কামপচ্চযা. কামাধিকরণন্তি কামকারণা. সব্বানি হেতানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানেৰ. ভদ্রমুখোতি সুন্দরমুখো. একদিৰসং কির রাজা অড্ডকরণে নিসীদি. তত্থ পঠমতরং লঞ্জং গহেত্ৰা নিসিন্না অমচ্চা অস্সামিকেপি সামিকে করিংসু. রাজা তং ঞত্ৰা – ‘‘ময্হং তাৰ পথৰিস্সরস্স সম্মুখাপেতে এৰং করোন্তি, পরম্মুখা কিং নাম ন করিস্সন্তি? পঞ্ঞাযিস্সতি দানি ৰিটটূভো সেনাপতি সকেন রজ্জেন, কিং ময্হং এৰরূপেহি লঞ্জখাদকেহি মুসাৰাদীহি সদ্ধিং একট্ঠানে নিসজ্জাযা’’তি চিন্তেসি. তস্মা এৰমাহ. খিপ্পংৰ ওড্ডিতন্তি কুমিনং ৰিয ওড্ডিতং. যথা মচ্ছা ওড্ডিতং কুমিনং পৰিসন্তা ন জানন্তি, এৰং সত্তা কিলেসকামেন ৰত্থুকামং ৰীতিক্কমন্তা ন জানন্তীতি অত্থো. সত্তমং.

৮. মল্লিকাসুত্তৰণ্ণনা

১১৯. অট্ঠমে অত্থি নু খো তে মল্লিকেতি কস্মা পুচ্ছতি? অযং কির মল্লিকা দুগ্গতমালাকারস্স ধীতা, একদিৰসং আপণতো পূৰং গহেত্ৰা ‘‘মালারামং গন্ত্ৰাৰ খাদিস্সামী’’তি গচ্ছন্তী পটিপথে ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারং ভগৰন্তং ভিক্খাচারং পৰিসন্তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তা তং ভগৰতো অদাসি. সত্থা নিসীদনাকারং দস্সেসি. আনন্দত্থেরো চীৰরং পঞ্ঞাপেত্ৰা অদাসি. ভগৰা তত্থ নিসীদিত্ৰা তং পূৰং পরিভুঞ্জিত্ৰা মুখং ৰিক্খালেত্ৰা সিতং পাত্ৰাকাসি. থেরো ‘‘ইমিস্সা, ভন্তে, কো ৰিপাকো ভৰিস্সতী’’তি পুচ্ছি. আনন্দ, অজ্জেসা তথাগতস্স পঠমভোজনং অদাসি, অজ্জেৰ কোসলরঞ্ঞো অগ্গমহেসী ভৰিস্সতীতি. তংদিৰসমেৰ চ রাজা কাসিগামে ভাগিনেয্যেন যুদ্ধেন পরাজিতো পলাযিত্ৰা নগরং আগচ্ছন্তো মালারামং পৰিসিত্ৰা বলকাযস্স আগমনং আগমেসি. তস্স সা ৰত্তং অকাসি. সো তায ৰত্তে পসীদিত্ৰা তং অন্তেপূরং অতিহারাপেত্ৰা তং অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি.

অথেকদিৰসং চিন্তেসি – ‘‘মযা ইমিস্সা দুগ্গতকুলস্স ধীতুযা মহন্তং ইস্সরিযং দিন্নং, যংনূনাহং ইমং পুচ্ছেয্যং ‘কো তে পিযো’তি? সা ‘ত্ৰং মে, মহারাজ, পিযো’তি ৰত্ৰা পুন মং পুচ্ছিস্সতি. অথস্সাহং ‘ময্হম্পি ত্ৰংযেৰ পিযা’তি ৰক্খামী’’তি. ইতি সো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিস্সাসজননত্থং সম্মোদনীযং কথং কথেন্তো পুচ্ছতি. সা পন দেৰী পণ্ডিতা বুদ্ধুপট্ঠাযিকা ধম্মুপট্ঠাযিকা সঙ্ঘুপট্ঠাযিকা মহাপঞ্ঞা, তস্মা এৰং চিন্তেসি – ‘‘নাযং পঞ্হো রঞ্ঞো মুখং ওলোকেত্ৰা কথেতব্বো’’তি. সা সরসেনেৰ কথেত্ৰা রাজানং পুচ্ছি. রাজা তায সরসেন কথিতত্তা নিৰত্তিতুং অলভন্তো সযম্পি সরসেনেৰ কথেত্ৰা ‘‘সকারণং ইদং, তথাগতস্স নং আরোচেস্সামী’’তি গন্ত্ৰা ভগৰতো আরোচেসি. নেৰজ্ঝগাতি নাধিগচ্ছতি. এৰং পিযো পুথু অত্তা পরেসন্তি যথা একস্স অত্তা পিযো, এৰং পরেসং পুথুসত্তানম্পি অত্তা পিযোতি অত্থো. অট্ঠমং.

৯. যঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা

১২০. নৰমে থূণূপনীতানীতি থূণং উপনীতানি, থূণায বদ্ধানি হোন্তি. পরিকম্মানি করোন্তীতি এত্তাৰতা তেহি ভিক্খূহি রঞ্ঞো আরদ্ধযঞ্ঞো তথাগতস্স আরোচিতো. কস্মা পন রঞ্ঞা অযং যঞ্ঞো আরদ্ধো? দুস্সুপিনপটিঘাতায. একদিৰসং কির রাজা সব্বালঙ্কারপ্পটিমণ্ডিতো হত্থিক্খন্ধৰরগতো নগরং অনুসঞ্চরন্তো ৰাতপানং ৰিৰরিত্ৰা ওলোকযমানং একং ইত্থিং দিস্ৰা তস্সা পটিবদ্ধচিত্তো ততোৰ পটিনিৰত্তিত্ৰা অন্তেপুরং পৰিসিত্ৰা একস্স পুরিসস্স তমত্থং আরোচেত্ৰা ‘‘গচ্ছ তস্সা সস্সামিকভাৰং ৰা অস্সামিকভাৰং ৰা জানাহী’’তি পেসেসি. সো গন্ত্ৰা পুচ্ছি. সা ‘‘এসো মে সামিকো আপণে নিসিন্নো’’তি দস্সেসি. রাজপুরিসো রঞ্ঞো তমত্থং আচিক্খি. রাজা তং পুরিসং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘মং উপট্ঠহা’’তি আহ. ‘‘নাহং, দেৰ, উপট্ঠহিতুং জানামী’’তি চ ৰুত্তে ‘‘উপট্ঠানং নাম ন আচরিযস্স সন্তিকে উগ্গহেতব্ব’’ন্তি বলক্কারেন আৰুধফলকং গাহাপেত্ৰা উপট্ঠাকং অকাসি. উপট্ঠহিত্ৰা গেহং গতমত্তমেৰ চ নং পুন পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘উপট্ঠাকেন নাম রঞ্ঞো ৰচনং কত্তব্বং, গচ্ছ ইতো যোজনমত্তে অম্হাকং সীসধোৰনপোক্খরণী অত্থি, ততো অরুণমত্তিকঞ্চ লোহিতুপ্পলমালঞ্চ গণ্হিত্ৰা এহি. সচে অজ্জেৰ নাগচ্ছসি, রাজদণ্ডং করিস্সামী’’তি ৰত্ৰা পেসেসি. সো রাজভযেন নিক্খমিত্ৰা গতো.

রাজাপি তস্মিং গতে দোৰারিকং পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘অজ্জ সাযন্হেযেৰ দ্ৰারং পিদহিত্ৰা ‘অহং রাজদূতো’তি ৰা ‘উপরাজদূতো’তি ৰা ভণন্তানম্পি মা ৰিৰরী’’তি আহ. সো পুরিসো মত্তিকঞ্চ উপ্পলানি চ গহেত্ৰা দ্ৰারে পিহিতমত্তে আগন্ত্ৰা বহুং ৰদন্তোপি দ্ৰারং অলভিত্ৰা পরিস্সযভযেন জেতৰনং গতো. রাজাপি রাগপরিল়াহেন অভিভূতো কালে নিসীদতি, কালে তিট্ঠতি, কালে নিপজ্জতি, সন্নিট্ঠানং অলভন্তো যত্থ কত্থচি নিসিন্নকোৰ মক্কটনিদ্দায নিদ্দাযতি.

পুব্বে চ তস্মিংযেৰ নগরে চত্তারো সেট্ঠিপুত্তা পরদারিককম্মং কত্ৰা নন্দোপনন্দায নাম লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তিংসু. তে ফেণুদ্দেহকং পচ্চমানা তিংসৰস্সসহস্সানি হেট্ঠা গচ্ছন্তা কুম্ভিযা তলং পাপুণন্তি, তিংসৰস্সসহস্সানি উপরি গচ্ছন্তা মত্থকং পাপুণন্তি. তে তং দিৰসং আলোকং ওলোকেত্ৰা অত্তনো দুক্কটভযেন একেকং গাথং ৰত্তুকামা ৰত্তুং অসক্কোন্তা একেকং অক্খরমেৰ আহংসু. একো স-কারং, একো সো-কারং, একো ন-কারং, একো দু-কারং আহ. রাজা তেসং নেরযিকসত্তানং সদ্দং সুতকালতো পট্ঠায সুখং অৰিন্দমানোৰ তংরত্তাৰসেসং ৰীতিনামেসি.

অরুণে উট্ঠিতে পুরোহিতো আগন্ত্ৰা তং সুখসেয্যং পুচ্ছি. সো ‘‘কুতো মে, আচরিয, সুখ’’ন্তি? ৰত্ৰা, ‘‘সুপিনে এৰরূপে সদ্দে অস্সোসি’’ন্তি আচিক্খি. ব্রাহ্মণো – ‘‘ইমস্স রঞ্ঞো ইমিনা সুপিনেন ৰুড্ঢি ৰা হানি ৰা নত্থি, অপিচ খো পন যং ইমস্স গেহে অত্থি, তং সমণস্স গোতমস্স হোতি, গোতমসাৰকানং হোতি, ব্রাহ্মণা কিঞ্চি ন লভন্তি, ব্রাহ্মণানং ভিক্খং উপ্পাদেস্সামী’’তি, ‘‘ভারিযো অযং, মহারাজ, সুপিনো তীসু জানীসু একা পঞ্ঞাযতি, রজ্জন্তরাযো ৰা ভৰিস্সতি জীৰিতন্তরাযো ৰা, দেৰো ৰা ন ৰস্সিস্সতী’’তি আহ. কথং সোত্থি ভৰেয্য আচরিযাতি? ‘‘মন্তেত্ৰা ঞাতুং সক্কা, মহারাজাতি. গচ্ছথ আচরিযেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৰা অম্হাকং সোত্থিং করোথা’’তি.

সো সিৰিকসালাযং ব্রাহ্মণে সন্নিপাতেত্ৰা তমত্থং আরোচেত্ৰা, ‘‘ৰিসুং ৰিসুং গন্ত্ৰা এৰং ৰদথা’’তি তযো ৰগ্গে অকাসি. ব্রাহ্মণা পৰিসিত্ৰা রাজানং সুখসেয্যং পুচ্ছিংসু. রাজা পুরোহিতস্স কথিতনিযামেনেৰ কথেত্ৰা ‘‘কথং সোত্থি ভৰেয্যা’’তি পুচ্ছি. মহাব্রাহ্মণা – ‘‘সব্বপঞ্চসতং যঞ্ঞং যজিত্ৰা এতস্স কম্মস্স সোত্থি ভৰেয্য, এৰং, মহারাজ, আচরিযা কথেন্তী’’তি আহংসু. রাজা তেসং সুত্ৰা অনভিনন্দিত্ৰা অপ্পটিক্কোসিত্ৰা তুণ্হী অহোসি. অথ দুতিযৰগ্গব্রাহ্মণাপি আগন্ত্ৰা তত্থেৰ কথেসুং. তথা ততিযৰগ্গব্রাহ্মণাপি. অথ রাজা ‘‘যঞ্ঞং করোন্তূ’’তি আণাপেসি. ততো পট্ঠায ব্রাহ্মণা উসভাদযো পাণে আহরাপেসুং. নগরে মহাসদ্দো উদপাদি. তং পৰত্তিং ঞত্ৰা মল্লিকা রাজানং তথাগতস্স সন্তিকং পেসেসি. সো গন্ত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. অথ নং ভগৰা – ‘‘হন্দ কুতো নু ত্ৰং, মহারাজ, আগচ্ছসি দিৰাদিৰস্সা’’তি আহ. রাজা – ‘‘অজ্জ মে, ভন্তে, সুপিনকে চত্তারো সদ্দা সুতা, সোহং ব্রাহ্মণে পুচ্ছিং. ব্রাহ্মণা ‘ভারিযো, মহারাজ, সুপিনো, সব্বপঞ্চসতং যঞ্ঞং যজিত্ৰা পটিকম্মং করোমাতি আরদ্ধা’’’তি আহ. কিন্তি তে, মহারাজ, সদ্দা সুতাতি. সো যথাসুতং আরোচেসি. অথ নং ভগৰা আহ – পুব্বে, মহারাজ, ইমস্মিংযেৰ নগরে চত্তারো সেট্ঠিপুত্তা পরদারিকা হুত্ৰা নন্দোপনন্দায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তা সট্ঠিৰস্সসহস্সমত্থকে উগ্গচ্ছিংসু.

তত্থ একো –

‘‘সট্ঠিৰস্সসহস্সানি, পরিপুণ্ণানি সব্বসো;

নিরযে পচ্চমানানং, কদা অন্তো ভৰিস্সতী’’তি.(পে. ৰ. ৮০২; জা. ১.৪.৫৪) –

ইমং গাথং ৰত্থুকামো অহোসি. দুতিযো –

‘‘সোহং নূন ইতো গন্ত্ৰা, যোনিং লদ্ধান মানুসিং;

ৰদঞ্ঞূ সীলসম্পন্নো, কাহামি কুসলং বহু’’ন্তি. (পে. ৰ. ৮০৫; জা. ১.৪.৫৬) –

ইমং গাথং ৰত্থুকামো অহোসি. ততিযো –

‘‘নত্থি অন্তো কুতো অন্তো, ন অন্তো পটিদিস্সতি;

তদা হি পকতং পাপং, মম তুয্হঞ্চ মারিসা’’তি. (পে. ৰ. ৮০৩; জা. ১.৪.৫৫) –

ইমং গাথং ৰত্থুকামো অহোসি. চতুত্থো –

‘‘দুজ্জীৰিতমজীৰিম্হা, যে সন্তে ন দদম্হসে;

ৰিজ্জমানেসু ভোগেসু, দীপং নাকম্হ অত্তনো’’তি. (পে. ৰ. ৮০৪; জা. ১.৪.৫৩) –

ইমং. তে ইমা গাথা ৰত্তুং অসক্কোন্তা একেকং অক্খরং ৰত্ৰা তত্থেৰ নিমুগ্গা. ইতি, মহারাজ, তে নেরযিকসত্তা যথাকম্মেন ৰিরৰিংসু. তস্স সদ্দস্স সুতপচ্চযা তুয্হং হানি ৰা ৰুড্ঢি ৰা নত্থি. এত্তকানং পন পসূনং ঘাতনকম্মং নাম ভারিযন্তি নিরযভযেন তজ্জেত্ৰা ধম্মকথং কথেসি. রাজা দসবলে পসীদিত্ৰা, ‘‘মুঞ্চামি, নেসং জীৰিতং দদামি, হরিতানি চেৰ তিণানি খাদন্তু, সীতলানি চ পানীযানি পিৰন্তু, সীতো চ নেসং ৰাতো উপৰাযতূ’’তি ৰত্ৰা, ‘‘গচ্ছথ হারেথা’’তি মনুস্সে আণাপেসি. তে গন্ত্ৰা ব্রাহ্মণে পলাপেত্ৰা তং পাণসঙ্ঘং বন্ধনতো মোচেত্ৰা নগরে ধম্মভেরিং চরাপেসুং.

অথ রাজা দসবলস্স সন্তিকে নিসিন্নো আহ – ‘‘ভন্তে, একরত্তি নাম তিযামা হোতি, ময্হং পন অজ্জ দ্ৰে রত্তিযো একতো ঘটিতা ৰিয অহেসু’’ন্তি. সোপি পুরিসো তত্থেৰ নিসিন্নো আহ – ‘‘ভন্তে, যোজনং নাম চতুগাৰুতং হোতি, ময্হং পন অজ্জ দ্ৰে যোজনানি একতো কতানি ৰিয অহেসু’’ন্তি. অথ ভগৰা – ‘‘জাগরস্স তাৰ রত্তিযা দীঘভাৰো পাকটো, সন্তস্স যোজনস্স দীঘভাৰো পাকটো, ৰট্টপতিতস্স পন বালপুথুজ্জনস্স অনমতগ্গসংসারৰট্টং একন্তদীঘমেৰা’’তি রাজানঞ্চ তঞ্চ পুরিসং নেরযিকসত্তে চ আরব্ভ ধম্মপদে ইমং গাথং অভাসি –

‘‘দীঘা জাগরতো রত্তি, দীঘং সন্তস্স যোজনং;

দীঘো বালানং সংসারো, সদ্ধম্মং অৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৬০);

গাথাপরিযোসানে সো ইত্থিসামিকো পুরিসো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং কারণং জানিত্ৰা.

অস্সমেধন্তিআদীসু – পোরাণরাজকালে কির সস্সমেধং পুরিসমেধং সম্মাপাসং ৰাচাপেয্যন্তি চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি অহেসুং, যেহি রাজানো লোকং সঙ্গণ্হিংসু. তত্থ নিপ্ফন্নসস্সতো দসমভাগগ্গহণং সস্সমেধং নাম, সস্সসম্পাদনে মেধাৰিতাতি অত্থো. মহাযোধানং ছমাসিকং ভত্ত-ৰেতনানুপ্পদানং পুরিসমেধং নাম, পুরিসসঙ্গণ্হনে মেধাৰিতাতি অত্থো. দলিদ্দমনুস্সানং হত্থতো লেখং গহেত্ৰা তীণি ৰস্সানি ৰিনাৰ ৰড্ঢিযা সহস্সদ্ৰিসহস্সমত্তধনানুপ্পদানং সম্মাপাসং নাম. তঞ্হি সম্মা মনুস্সে পাসেতি, হদযে বন্ধিত্ৰা ৰিয ঠপেতি, তস্মা সম্মাপাসন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘তাত মাতুলা’’তিআদিনা নযেন সণ্হৰাচাভণনং ৰাচাপেয্যং নাম, পিযৰাচাতি অত্থো. এৰং চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি সঙ্গহিতং রট্ঠং ইদ্ধঞ্চেৰ হোতি ফীতঞ্চ পহূতঅন্নপানং খেমং নিরব্বুদং. মনুস্সা মুদা মোদমানা উরে পুত্তে নচ্চেন্তা অপারুতঘরদ্ৰারা ৰিহরন্তি. ইদং ঘরদ্ৰারেসু অগ্গল়ানং অভাৰতো নিরগ্গল়ন্তি ৰুচ্চতি. অযং পোরাণিকা পৰেণী.

অপরভাগে পন ওক্কাকরাজকালে ব্রাহ্মণা ইমানি চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি ইমঞ্চ রট্ঠসম্পত্তিং পরিৰত্তেত্ৰা উদ্ধংমূলকং কত্ৰা অস্সমেধং পুরিসমেধন্তি আদিকে পঞ্চ যঞ্ঞে নাম অকংসু. তেসু অস্সমেত্থ মেধন্তি ৰধন্তীতি অস্সমেধো. দ্ৰীহি পরিযঞ্ঞেহি যজিতব্বস্স একৰীসতিযূপস্স একস্মিং মজ্ঝিমদিৰসেযেৰ সত্তনৰুতিপঞ্চপসুসতঘাতভিংসনস্স ঠপেত্ৰা ভূমিঞ্চ পুরিসে চ অৰসেসসব্বৰিভৰদক্খিণস্স যঞ্ঞস্সেতং অধিৰচনং. পুরিসমেত্থ মেধন্তীতি পুরিসমেধো. চতূহি পরিযঞ্ঞেহি যজিতব্বস্স সদ্ধিং ভূমিযা অস্সমেধে ৰুত্তৰিভৰদক্খিণস্স যঞ্ঞস্সেতং অধিৰচনং. সম্মমেত্থ পাসেন্তীতি সম্মাপাসো. দিৰসে দিৰসে সম্মং খিপিত্ৰা তস্স পতিতোকাসে ৰেদিং কত্ৰা সংহারিমেহি যূপাদীহি সরস্সতিনদিযা নিমুগ্গোকাসতো পভুতি পটিলোমং গচ্ছন্তেন যজিতব্বস্স সত্রযাগস্সেতং অধিৰচনং. ৰাজমেত্থ পিৰন্তীতি ৰাজপেয্যো. একেন পরিযঞ্ঞেন সত্তরসহি পসূহি যজিতব্বস্স বেলুৰযূপস্স সত্তরসকদক্খিণস্স যঞ্ঞস্সেতং অধিৰচনং. নত্থি এত্থ অগ্গল়াতি নিরগ্গল়ো. নৰহি পরিযঞ্ঞেহি যজিতব্বস্স সদ্ধিং ভূমিযা চ পুরিসেহি চ অস্সমেধে ৰুত্তৰিভৰদক্খিণস্স সব্বমেধপরিযাযনামস্স অস্সমেধৰিকপ্পস্সেৰেতং অধিৰচনং. মহারম্ভাতি মহাকিচ্চা মহাকরণীযা. সম্মগ্গতাতি সম্মা পটিপন্না বুদ্ধাদযো. নিরারম্ভাতি অপ্পত্থা অপ্পকিচ্চা. যজন্তি অনুকুলন্তি অনুকুলেসু যজন্তি, যং নিচ্চভত্তাদি পুব্বপুরিসেহি পট্ঠপিতং, তং অপরাপরং অনুপচ্ছিন্নত্তা মনুস্সা দদন্তীতি অত্থো. নৰমং.

১০. বন্ধনসুত্তৰণ্ণনা

১২১. দসমে ইধ, ভন্তে, রঞ্ঞাতি ইদং তে ভিক্খূ তেসু মনুস্সেসু আনন্দত্থেরস্স সুকতকারণং আরোচেন্তা আরোচেসুং. রঞ্ঞো কির সক্কেন কুসরাজস্স দিন্নো অট্ঠৰঙ্কো মণি পৰেণিযা আগতো. রাজা অলঙ্করণকালে তং মণিং আহরথাতি আহ. মনুস্সা ‘‘ঠপিতট্ঠানে ন পস্সামা’’তি আরোচেসুং. রাজা অন্তোঘরচারিনো ‘‘মণিং পরিযেসিত্ৰা দেথা’’তি বন্ধাপেসি. আনন্দত্থেরো তে দিস্ৰা মণিপটিসামকানং একং উপাযং আচিক্খি. তে রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা ‘‘পণ্ডিতো থেরো, থেরস্স ৰচনং করোথা’’তি. পটিসামকমনুস্সা রাজঙ্গণে উদকচাটিং ঠপেত্ৰা সাণিযা পরিক্খিপাপেত্ৰা তে মনুস্সে আহংসু – ‘‘সাটকং পারুপিত্ৰা এত্থ গন্ত্ৰা হত্থং ওতারেথা’’তি. মণিচোরো চিন্তেসি – ‘‘রাজভণ্ডং ৰিস্সজ্জেতুং ৰা ৰলঞ্জেতুং ৰা ন সক্কা’’তি. সো গেহং গন্ত্ৰা মণিং উপকচ্ছকে ঠপেত্ৰা সাটকং পারুপিত্ৰা আগম্ম উদকচাটিযং পক্খিপিত্ৰা পক্কামি. মহাজনে পটিক্কন্তে রাজমনুস্সা চাটিযং হত্থং ওতারেত্ৰা মণিং দিস্ৰা আহরিত্ৰা রঞ্ঞো অদংসু. ‘‘আনন্দত্থেরেন কির দস্সিতনযেন মণি দিট্ঠো’’তি মহাজনো কোলাহলং অকাসি. তে ভিক্খূ তং কারণং তথাগতস্স আরোচেন্তা ইমং পৰত্তিং আরোচেসুং. সত্থা – ‘‘অনচ্ছরিযং, ভিক্খৰে, যং আনন্দো মনুস্সানং হত্থারুল়্হমণিং আহরাপেয্য, যত্থ পুব্বে পণ্ডিতা অত্তনো ঞাণে ঠত্ৰা অহেতুকপটিসন্ধিযং নিব্বত্তানং তিরচ্ছানগতানম্পি হত্থারুল়্হং ভণ্ডং আহরাপেত্ৰা রঞ্ঞো অদংসূ’’তি ৰত্ৰা –

‘‘উক্কট্ঠে সূরমিচ্ছন্তি, মন্তীসু অকুতূহলং;

পিযঞ্চ অন্নপানম্হি, অত্থে জাতে চ পণ্ডিত’’ন্তি. (জা. ১.১.৯২) –

মহাসারজাতকং কথেসি.

ন তং দল়্হন্তি তং বন্ধনং থিরন্তি ন কথেন্তি. যদাযসন্তি যং আযসা কতং. সারত্তরত্তাতি সুট্ঠু রত্তরত্তা, সারত্তেন ৰা রত্তা সারত্তরত্তা, সারং ইদন্তি মঞ্ঞনায রত্তাতি অত্থো. অপেক্খাতি আলযো নিকন্তি. আহূতি কথেন্তি. ওহারিনন্তি চতূসু অপাযেসু আকড্ঢনকং. সিথিলন্তি ন আযসাদিবন্ধনং ৰিয ইরিযাপথং নিৰারেত্ৰা ঠিতং. তেন হি বন্ধনেন বদ্ধা পরদেসম্পি গচ্ছন্তিযেৰ. দুপ্পমুঞ্চন্তি অঞ্ঞত্র লোকুত্তরঞাণেন মুঞ্চিতুং অসক্কুণেয্যন্তি. দসমং.

পঠমো ৰগ্গো.