১০. ইন্দ্রিযভাৰনাসুত্তৰণ্ণনা
৪৫৩. এৰং মে সুতন্তি ইন্দ্রিযভাৰনাসুত্তং. তত্থ গজঙ্গলাযন্তি এৰংনামকে নিগমে. সুৰেল়ুৰনেতি সুৰেল়ু নাম একা রুক্খজাতি, তেহি সঞ্ছন্নো মহাৰনসণ্ডো, তত্থ ৰিহরতি. চক্খুনা রূপং ন পস্সতি, সোতেন সদ্দং ন সুণাতীতি চক্খুনা রূপং ন পস্সিতব্বং, সোতেন সদ্দো ন সোতব্বোতি এৰং দেসেতীতি অধিপ্পাযেন ৰদতি.
অঞ্ঞথা অরিযস্স ৰিনযেতি ইমিনা ভগৰা অত্তনো সাসনে অসদিসায ইন্দ্রিযভাৰনায কথনত্থং আলযং অকাসি. অথাযস্মা আনন্দো – ‘‘সত্থা আলযং দস্সেতি, হন্দাহং ইমিস্সং পরিসতি ভিক্খুসঙ্ঘস্স ইন্দ্রিযভাৰনাকথং কারেমী’’তি সত্থারং যাচন্তো এতস্স ভগৰাতিআদিমাহ. অথস্স ভগৰা ইন্দ্রিযভাৰনং কথেন্তো তেন হানন্দাতিআদিমাহ.
৪৫৪. তথ যদিদং উপেক্খাতি যা এসা ৰিপস্সনুপেক্খা নাম, এসা সন্তা এসা পণীতা, অতপ্পিকাতি অত্থো. ইতি অযং ভিক্খু চক্খুদ্ৰারে রূপারম্মণম্পি ইট্ঠে আরম্মণে মনাপং, অনিট্ঠে অমনাপং, মজ্ঝত্তে মনাপামনাপঞ্চ চিত্তং, তস্স রজ্জিতুং ৰা দুস্সিতুং ৰা মুয্হিতুং ৰা অদত্ৰাৰ পরিগ্গহেত্ৰা ৰিপস্সনং মজ্ঝত্তে ঠপেতি. চক্খুমাতি সম্পন্নচক্খুৰিসুদ্ধনেত্তো. চক্খাবাধিকস্স হি উদ্ধং উম্মীলননিম্মীলনং ন হোতি, তস্মা সো ন গহিতো.
৪৫৬. ঈসকংপোণেতি রথীসা ৰিয উট্ঠহিত্ৰা ঠিতে.
৪৬১. পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞীতিআদীসু পটিকূলে মেত্তাফরণেন ৰা ধাতুসো উপসংহারেন ৰা অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. অপ্পটিকূলে অসুভফরণেন ৰা অনিচ্চতো উপসংহারেন ৰা পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰাতি মজ্ঝত্তো হুত্ৰা ৰিহরিতুকামো কিং করোতীতি? ইট্ঠানিট্ঠেসু আপাথগতেসু নেৰ সোমনস্সিকো ন দোমনস্সিকো হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘কথং পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি? অনিট্ঠস্মিং ৰত্থুস্মিং মেত্তায ৰা ফরতি, ধাতুতো ৰা উপসংহরতি, এৰং পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. কথং অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি? ইট্ঠস্মিং ৰত্থুস্মিং অসুভায ৰা ফরতি, অনিচ্চতো ৰা উপসংহরতি, এৰং অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. কথং পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি? অনিট্ঠস্মিঞ্চ ইট্ঠস্মিঞ্চ ৰত্থুস্মিং মেত্তায ৰা ফরতি, ধাতুতো ৰা উপসংহরতি. এৰং পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. কথং অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি? ইট্ঠস্মিঞ্চ অনিট্ঠস্মিঞ্চ ৰত্থুস্মিং অসুভায ৰা ফরতি, অনিচ্চতো ৰা উপসংহরতি, এৰং অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. কথং পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো? ইধ ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো. এৰং পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো’’তি.
ইমেসু চ তীসু নযেসু পঠমনযে মনাপং অমনাপং মনাপামনাপন্তি সংকিলেসং ৰট্টতি, নিক্কিলেসং ৰট্টতি. দুতিযনযে সংকিলেসং, ততিযনযে সংকিলেসনিক্কিলেসং ৰট্টতি. পুন ৰুত্তং – ‘‘পঠমং সংকিলেসং ৰট্টতি, দুতিযং সংকিলেসম্পি নিক্কিলেসম্পি, ততিযং নিক্কিলেসমেৰ ৰট্টতী’’তি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ইন্দ্রিযভাৰনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চমৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপরিপণ্ণাসট্ঠকথা নিট্ঠিতা.
যো চাযং ‘‘সব্বধম্মমূলপরিযাযং ৰো, ভিক্খৰে, দেসিস্সামী’’তি আরদ্ধত্তা আদিকল্যাণো, মজ্ঝে ‘‘সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথা উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্ল’’ন্তি ৰচনতো মজ্ঝেকল্যাণো, সন্নিট্ঠানে ‘‘অরিযো ভাৰিতিন্দ্রিযো’’তি ৰচনতো পরিযোসানকল্যাণোতি তিৰিধকল্যাণো মজ্ঝিমনিকাযো ‘‘মহাৰিপস্সনা নামায’’ন্তি ৰুত্তো, সো ৰণ্ণনাৰসেন সমত্তো হোতি.
নিগমনকথা
এত্তাৰতা চ –
আযাচিতো সুমতিনা থেরেন ভদন্তবুদ্ধমিত্তেন,
পুব্বে মযূরদূতপট্টনম্হি সদ্ধিং নিৰসন্তেন.
পরৰাদৰিধংসনস্স মজ্ঝিমনিকাযসেট্ঠস্স,
যমহং পপঞ্চসূদনিমট্ঠকথং কাতুমারভিং.
সা হি মহাঅট্ঠকথায সারমাদায নিট্ঠিতা এসা,
সত্তুত্তরসতমত্তায পাল়িযা ভাণৰারেহি.
একূনসট্ঠিমত্তো ৰিসুদ্ধিমগ্গোপি ভাণৰারেহি,
অত্থপ্পকাসনত্থায আগমানং কতো যস্মা.
তস্মা তেন সহা’যং গাথাগণনানযেন অট্ঠকথা,
সমধিকছসট্ঠিসতমিতি ৰিঞ্ঞেয্যা ভাণৰারানং.
সমধিকছসট্ঠিসতপমাণমিতি ভাণৰারতো এসা,
সমযং পকাসযন্তী মহাৰিহারাধিৰাসীনং.
মূলট্ঠকথাসারং আদায মযা ইমং করোন্তেন,
যং পঞ্ঞমুপচিতং তেন হোতু লোকো সদা সুখিতোতি.
পরমৰিসুদ্ধসদ্ধাবুদ্ধিৰীরিযপ্পটিমণ্ডিতেন সীলাচারজ্জৰমদ্দৰাদিগুণসমুদযসমুদিতেন সকসমযসমযন্তরগহনজ্ঝোগাহনসমত্থেন পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযসমন্নাগতেন তিপিটকপরিযত্তিপ্পভেদে সাট্ঠকথে সত্থু সাসনে অপ্পটিহতঞাণপ্পভাৰেন মহাৰেয্যাকরণেন করণসম্পত্তিজনিতসুখৰিনিগ্গতমধুরোদারৰচনলাৰণ্ণযুত্তেন যুত্তমুত্তৰাদিনা ৰাদীৰরেন মহাকৰিনা পভিন্নপটিসম্ভিদাপরিৰারে ছল়ভিঞ্ঞাদিপ্পভেদগুণপ্পটিমণ্ডিতে উত্তরিমনুস্সধম্মে সুপ্পতিট্ঠিতবুদ্ধীনং থেরৰংসপ্পদীপানং থেরানং মহাৰিহারৰাসীনং ৰংসালঙ্কারভূতেন ৰিপুলৰিসুদ্ধবুদ্ধিনা বুদ্ধঘোসোতি গরূহি গহিতনামধেয্যেন থেরেন কতা অযং পপঞ্চসূদনী নাম মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথা –
তাৰ তিট্ঠতু লোকস্মিং, লোকনিত্থরণেসিনং;
দস্সেন্তী কুলপুত্তানং, নযং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযা.
বুদ্ধোতি নামম্পি, সুদ্ধচিত্তস্স তাদিনো;
লোকম্হি লোকজেট্ঠস্স, পৰত্ততি মহেসিনোতি.
পপঞ্চসূদনী নাম