২. ছব্বিসোধনসুত্তৰণ্ণনা
৯৮. এৰং মে সুতন্তি ছব্বিসোধনসুত্তং. তত্থ খীণা জাতীতিআদীসু একেনাপি পদেন অঞ্ঞা ব্যাকতাৰ হোতি, দ্ৰীহিপি. ইধ পন চতূহি পদেহি অঞ্ঞব্যাকরণং আগতং. দিট্ঠে দিট্ঠৰাদিতাতিআদীসু যায চেতনায দিট্ঠে দিট্ঠং মেতি ৰদতি, সা দিট্ঠে দিট্ঠৰাদিতা নাম. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. অযমনুধম্মোতি অযং সভাৰো. অভিনন্দিতব্বন্তি ন কেৰলং অভিনন্দিতব্বং, পরিনিব্বুতস্স পনস্স সব্বোপি খীণাসৰস্স সক্কারো কাতব্বো. উত্তরিং পঞ্হোতি সচে পনস্স ৰেয্যাকরণেন অসন্তুট্ঠা হোথ, উত্তরিম্পি অযং পঞ্হো পুচ্ছিতব্বোতি দস্সেতি. ইতো পরেসুপি তীসু ৰারেসু অযমেৰ নযো.
৯৯. অবলন্তি দুব্বলং. ৰিরাগুনন্তি ৰিগচ্ছনসভাৰং. অনস্সাসিকন্তি অস্সাসৰিরহিতং. উপাযূপাদানাতি তণ্হাদিট্ঠীনমেতং অধিৰচনং. তণ্হাদিট্ঠিযো হি তেভূমকধম্মে উপেন্তীতি উপাযা, উপাদিযন্তীতি উপাদানা. চেতসো অদিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযাতিপি তাসংযেৰ নামং. চিত্তঞ্হি তণ্হাদিট্ঠীহি সক্কাযধম্মেসু তিট্ঠতি অধিতিট্ঠতীতি তণ্হাদিট্ঠিযো চেতসো অধিট্ঠানা, তাহি তং অভিনিৰিসতীতি অভিনিৰেসা, তাহিযেৰ তং অনুসেতীতি অনুসযাতি ৰুচ্চন্তি. খযা ৰিরাগাতিআদীসু খযেন ৰিরাগেনাতি অত্থো. সব্বানি চেতানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানেৰ.
১০০. পথৰীধাতূতি পতিট্ঠানধাতু. আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু. তেজোধাতূতি পরিপাচনধাতু. ৰাযোধাতূতি ৰিত্থম্ভনধাতু. আকাসধাতূতি অসম্ফুট্ঠধাতু. ৰিঞ্ঞাণধাতূতি ৰিজাননধাতু. ন অনত্ততো উপগচ্ছিন্তি অহং অত্তাতি অত্তকোট্ঠাসেন ন উপগমিং. ন চ পথৰীধাতুনিস্সিতন্তি পথৰীধাতুনিস্সিতা সেসধাতুযো চ উপাদারূপঞ্চ অরূপক্খন্ধা চ. তেপি হি নিস্সিতৰত্থুরূপানং পথৰীধাতুনিস্সিতত্তা একেন পরিযাযেন পথৰীধাতুনিস্সিতাৰ. তস্মা ‘‘ন চ পথৰীধাতুনিস্সিত’’ন্তি ৰদন্তো সেসরূপারূপধম্মেপি অত্ততো ন উপগচ্ছিন্তি ৰদতি. আকাসধাতুনিস্সিতপদে পন অৰিনিব্ভোগৰসেন সব্বম্পি ভূতুপাদারূপং আকাসধাতুনিস্সিতং নাম, তথা তংনিস্সিতরূপৰত্থুকা অরূপক্খন্ধা. এৰং ইধাপি রূপারূপং গহিতমেৰ হোতি. ৰিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিতপদে পন সহজাতা তযো খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানরূপঞ্চ ৰিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিতন্তি রূপারূপং গহিতমেৰ হোতি.
১০১. রূপে চক্খুৰিঞ্ঞাণে চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসূতি এত্থ যং অতীতে চক্খুদ্ৰারস্স আপাথং আগন্ত্ৰা নিরুদ্ধং, যঞ্চ অনাগতে আপাথং আগন্ত্ৰা নিরুজ্ঝিস্সতি, যম্পি এতরহি আগন্ত্ৰা নিরুদ্ধং, তং সব্বং রূপং নাম. যং পন অতীতেপি আপাথং অনাগন্ত্ৰা নিরুদ্ধং, অনাগতেপি অনাগন্ত্ৰা নিরুজ্ঝিস্সতি, এতরহিপি অনাগন্ত্ৰা নিরুদ্ধং, তং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বধম্মেসু সঙ্গহিতন্তি ৰুত্তে তিপিটকচূল়াভযত্থেরো আহ – ‘‘ইমস্মিং ঠানে দ্ৰিধা করোথ, উপরি ছন্দোৰারে কিন্তি করিস্সথ, নযিদং লব্ভতী’’তি. তস্মা তীসু কালেসু আপাথং আগতং ৰা অনাগতং ৰা সব্বম্পি তং রূপমেৰ, চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা পন তযো খন্ধা চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বধম্মাতি ৰেদিতব্বা. অযঞ্হেত্থ অত্থো ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং ৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসূ’’তি. ছন্দোতি তণ্হাছন্দো. রাগোতি স্ৰেৰ রজ্জনৰসেন রাগো. নন্দীতি স্ৰেৰ অভিনন্দনৰসেন নন্দী. তণ্হাতি স্ৰেৰ তণ্হাযনৰসেন তণ্হা. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো.
১০২. অহঙ্কারমমঙ্কারমানানুসযাতি এত্থ অহঙ্কারো মানো, মমঙ্কারো তণ্হা, স্ৰেৰ মানানুসযো. আসৰানং খযঞাণাযাতি ইদং পুব্বেনিৰাসং দিব্বচক্খুঞ্চ অৰত্ৰা কস্মা ৰুত্তং? ভিক্খূ লোকিযধম্মং ন পুচ্ছন্তি, লোকুত্তরমেৰ পুচ্ছন্তি, তস্মা পুচ্ছিতপঞ্হংযেৰ কথেন্তো এৰমাহ. একৰিস্সজ্জিতসুত্তং নামেতং, ছব্বিসোধনন্তিপিস্স নামং. এত্থ হি চত্তারো ৰোহারা পঞ্চ খন্ধা ছ ধাতুযো ছ অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি অত্তনো সৰিঞ্ঞাণককাযো পরেসং সৰিঞ্ঞাণককাযোতি ইমে ছ কোট্ঠাসা ৰিসুদ্ধা, তস্মা ‘‘ছব্বিসোধনিয’’ন্তি ৰুত্তং. পরসমুদ্দৰাসিত্থেরা পন অত্তনো চ পরস্স চ ৰিঞ্ঞাণককাযং একমেৰ কত্ৰা চতূহি আহারেহি সদ্ধিন্তি ছ কোট্ঠাসে ৰদন্তি.
ইমে পন ছ কোট্ঠাসা ‘‘কিং তে অধিগতং, কিন্তি তে অধিগতং, কদা তে অধিগতং, কত্থ তে অধিগতং, কতমে তে কিলেসা পহীনা, কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভী’’তি (পারা. ১৯৮) এৰং ৰিনযনিদ্দেসপরিযাযেন সোধেতব্বা.
এত্থ হি কিং তে অধিগতন্তি অধিগমপুচ্ছা, ঝানৰিমোক্খাদীসু সোতাপত্তিমগ্গাদীসু ৰা কিং তযা অধিগতং. কিন্তি তে অধিগতন্তি উপাযপুচ্ছা. অযঞ্হি এত্থাধিপ্পাযো – কিং তযা অনিচ্চলক্খণং ধুরং কত্ৰা অধিগতং, দুক্খানত্তলক্খণেসু অঞ্ঞতরং ৰা, কিং ৰা সমাধিৰসেন অভিনিৰিসিত্ৰা, উদাহু ৰিপস্সনাৰসেন, তথা কিং রূপে অভিনিৰিসিত্ৰা, উদাহু অরূপে, কিং ৰা অজ্ঝত্তং অভিনিৰিসিত্ৰা, উদাহু বহিদ্ধাতি. কদা তে অধিগতন্তি কালপুচ্ছা, পুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকাদীসু কতরস্মিং কালেতি ৰুত্তং হোতি.
কত্থ তে অধিগতন্তি ওকাসপুচ্ছা, কিস্মিং ওকাসে, কিং রত্তিট্ঠানে দিৰাট্ঠানে রুক্খমূলে মণ্ডপে কতরস্মিং ৰা ৰিহারেতি ৰুত্তং হোতি. কতমে তে কিলেসা পহীনাতি পহীনকিলেসে পুচ্ছতি, কতরমগ্গৰজ্ঝা তৰ কিলেসা পহীনাতি ৰুত্তং হোতি.
কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভীতি পটিলদ্ধধম্মপুচ্ছা, পঠমমগ্গাদীসু কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভীতি ৰুত্তং হোতি.
তস্মা ইদানি চেপি কোচি ভিক্খু উত্তরিমনুস্সধম্মাধিগমং ব্যাকরেয্য, ন সো এত্তাৰতাৰ সক্কাতব্বো. ইমেসু পন ছসু ঠানেসু সোধনত্থং ৰত্তব্বো ‘‘কিং তে অধিগতং, কিং ঝানং উদাহু ৰিমোক্খাদীসু অঞ্ঞতর’’ন্তি? যো হি যেন অধিগতো ধম্মো, সো তস্স পাকটো হোতি. সচে ‘‘ইদং নাম মে অধিগত’’ন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কিন্তি তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো. অনিচ্চলক্খণাদীসু কিং ধুরং কত্ৰা, অট্ঠতিংসায ৰা আরম্মণেসু রূপারূপঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাদিভেদেসু ৰা ধম্মেসু কেন মুখেন অভিনিৰিসিত্ৰাতি? যো হি যস্সাভিনিৰেসো, সো তস্স পাকটো হোতি.
সচে পন ‘‘অযং নাম মে অভিনিৰেসো, এৰং মযা অধিগত’’ন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কদা তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং পুব্বণ্হে, উদাহু মজ্ঝন্হিকাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং কালে’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতকালো পাকটো হোতি. সচে ‘‘অমুকস্মিং নাম মে কালে অধিগত’’ন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কত্থ তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং দিৰাট্ঠানে, উদাহু রত্তিট্ঠানাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং ওকাসে’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতোকাসো পাকটো হোতি. সচে ‘‘অমুকস্মিং নাম মে ওকাসে অধিগত’’ন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কতমে তে কিলেসা পহীনা’’তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং পঠমমগ্গৰজ্ঝা, উদাহু দুতিযাদিমগ্গৰজ্ঝা’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতমগ্গেন পহীনকিলেসা পাকটা হোন্তি.
সচে ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি ৰদতি, ততো ‘‘কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভী’’তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং সোতাপত্তিমগ্গস্স, উদাহু সকদাগামিমগ্গাদীসু অঞ্ঞতরস্সা’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতধম্মো পাকটো হোতি. সচে ‘‘ইমেসং নামাহং ধম্মানং লাভী’’তি ৰদতি, এত্তাৰতাপিস্স ৰচনং ন সদ্ধাতব্বং. বহুস্সুতা হি উগ্গহপরিপুচ্ছাকুসলা ভিক্খূ ইমানি ছ ঠানানি সোধেতুং সক্কোন্তি. ইমস্স ভিক্খুনো আগমনপটিপদা সোধেতব্বা, যদি আগমনপটিপদা ন সুজ্ঝতি, ‘‘ইমায পটিপদায লোকুত্তরধম্মা নাম ন লব্ভন্তী’’তি অপনেতব্বো.
যদি পনস্স আগমনপটিপদা সুজ্ঝতি, ‘‘দীঘরত্তং তীসু সিক্খাসু অপ্পমত্তো জাগরিযমনুযুত্তো চতূসু পচ্চযেসু অলগ্গো আকাসে পাণিসমেন চেতসা ৰিহরতী’’তি পঞ্ঞাযতি, তস্স ভিক্খুনো ব্যাকরণং পটিপদায সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতি. ‘‘সেয্যথাপি নাম গঙ্গোদকং যমুনোদকেন সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতি, এৰমেৰ সুপঞ্ঞত্তা তেন ভগৰতা সাৰকানং নিব্বানগামিনী পটিপদা সংসন্দতি সমেতি নিব্বানঞ্চ পটিপদা চা’’তি (দী. নি. ২.২৯৬) ৰুত্তসদিসং হোতি.
অপিচ খো এত্তকেনাপি সক্কারো ন কাতব্বো. কস্মা? একচ্চস্স হি পুথুজ্জনস্সাপি সতো খীণাসৰপটিপত্তিসদিসা পটিপদা হোতি. তস্মা সো ভিক্খু তেহি তেহি উপাযেহি উত্তাসেতব্বো. খীণাসৰস্স নাম অসনিযাপি মত্থকে পতমানায ভযং ৰা ছম্ভিতত্তং ৰা লোমহংসো ৰা ন হোতি, পুথুজ্জনস্স অপ্পমত্তকেনাপি হোতি.
তত্রিমানি ৰত্থূনি – দীঘভাণকঅভযত্থেরো কির একং পিণ্ডপাতিকং পরিগ্গহেতুং অসক্কোন্তো দহরস্স সঞ্ঞং অদাসি. সো তং ন্হাযমানং কল্যাণীনদীমুখদ্ৰারে নিমুজ্জিত্ৰা পাদে অগ্গহেসি. পিণ্ডপাতিকো কুম্ভীলোতি সঞ্ঞায মহাসদ্দমকাসি, তদা নং পুথুজ্জনোতি সঞ্জানিংসু. চন্দমুখতিস্সরাজকালে পন মহাৰিহারে সঙ্ঘত্থেরো খীণাসৰো দুব্বলচক্খুকো ৰিহারেযেৰ অচ্ছি. রাজা থেরং পরিগ্গণ্হিস্সামীতি ভিক্খূসু ভিক্খাচারং গতেসু অপ্পসদ্দো উপসঙ্কমিত্ৰা সপ্পো ৰিয পাদে অগ্গহেসি. থেরো সিলাথম্ভো ৰিয নিচ্চলো হুত্ৰা কো এত্থাতি আহ? অহং, ভন্তে, তিস্সোতি. সুগন্ধং ৰাযসি নো তিস্সাতি? এৰং খীণাসৰস্স ভযং নাম নত্থীতি.
একচ্চো পন পুথুজ্জনোপি অতিসূরো হোতি নিব্ভযো. সো রঞ্জনীযেন আরম্মণেন পরিগ্গণ্হিতব্বো. ৰসভরাজাপি হি একং থেরং পরিগ্গণ্হমানো ঘরে নিসীদাপেত্ৰা তস্স সন্তিকে বদরসাল়ৰং মদ্দমানো নিসীদি. মহাথেরস্স খেল়ো চলি, ততো থেরস্স পুথুজ্জনভাৰো আৰিভূতো. খীণাসৰস্স হি রসতণ্হা নাম সুপ্পহীনা, দিব্বেসুপি রসেসু নিকন্তি নাম ন হোতি. তস্মা ইমেহি উপাযেহি পরিগ্গহেত্ৰা সচস্স ভযং ৰা ছম্ভিতত্তং ৰা লোমহংসো ৰা রসতণ্হা ৰা উপ্পজ্জতি, ন ত্ৰং অরহাতি অপনেতব্বো. সচে পন অভীরূ অচ্ছম্ভী অনুত্রাসী হুত্ৰা সীহো ৰিয নিসীদতি, দিব্বারম্মণেপি নিকন্তিং ন জনেতি. অযং ভিক্খু সম্পন্নৰেয্যাকরণো সমন্তা রাজরাজমহামত্তাদীহি পেসিতং সক্কারং অরহতীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ছব্বিসোধনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.