১. ব্রহ্মাযুসুত্তৰণ্ণনা
৩৮৩. এৰং মে সুতন্তি ব্রহ্মাযুসুত্তং. তত্থ মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি মহতাতি গুণমহত্তেনপি মহতা, সঙ্খ্যামহত্তেনপি. সো হি ভিক্খুসঙ্ঘে গুণেহিপি মহা অহোসি অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগতত্তা, সঙ্খ্যাযপি মহা পঞ্চসতসঙ্খ্যত্তা. ভিক্খূনং সঙ্ঘেন ভিক্খুসঙ্ঘেন, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতসঙ্খাতেন সমণগণেনাতি অত্থো. সদ্ধিন্তি একতো. পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহীতি পঞ্চ মত্তা এতেসন্তি পঞ্চমত্তানি. মত্তাতি পমাণং ৰুচ্চতি, তস্মা যথা ভোজনে মত্তঞ্ঞূতি ৰুত্তে ভোজনে মত্তং জানাতি পমাণং জানাতীতি অত্থো হোতি, এৰমিধাপি তেসং ভিক্খুসতানং পঞ্চমত্তা পঞ্চপমাণন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. ভিক্খূনং সতানি ভিক্খুসতানি. তেহি পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি.
ৰীসৰস্সসতিকোতি ৰীসাধিকৰস্সসতিকো. তিণ্ণং ৰেদানন্তি ইরুৰেদযজুৰেদসামৰেদানং. ওট্ঠপহতকরণৰসেন পারং গতোতি পারগূ. সহ নিঘণ্ডুনা চ কেটুভেন চ সনিঘণ্ডুকেটুভানং, নিঘণ্ডূতি নামনিঘণ্টুরুক্খাদীনং ৰেৰচনপ্পকাসকং সত্থং. কেটুভন্তি কিরিযাকপ্পৰিকপ্পো কৰীনং উপকারায সত্থং. সহ অক্খরপ্পভেদেন সক্খরপ্পভেদানং. অক্খরপ্পভেদোতি সিক্খা চ নিরুত্তি চ. ইতিহাসপঞ্চমানন্তি আথব্বণৰেদং চতুত্থং কত্ৰা ‘‘ইতিহ আস ইতিহ আসা’’তি ঈদিসৰচনপ্পটিসংযুত্তো পুরাণকথাসঙ্খাতো ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা, তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং. পদঞ্চ তদৰসেসঞ্চ ব্যাকরণং অধীযতি পৰেদেতি চাতি পদকো ৰেয্যাকরণো. লোকাযতং ৰুচ্চতি ৰিতণ্ডৰাদসত্থং. মহাপুরিসলক্খণন্তি মহাপুরিসানং বুদ্ধাদীনং লক্খণদীপকং দ্ৰাদসসহস্সগন্থপ্পমাণং সত্থং, যত্থ সোল়সসহস্সগাথাপরিমাণায বুদ্ধমন্তা নাম অহেসুং, যেসং ৰসেন ‘‘ইমিনা লক্খণেন সমন্নাগতা বুদ্ধা নাম হোন্তি, ইমিনা পচ্চেকবুদ্ধা নাম হোন্তি, ইমিনা দ্ৰে অগ্গসাৰকা, অসীতিমহাসাৰকা, বুদ্ধমাতা, বুদ্ধপিতা, অগ্গুপট্ঠাকো, অগ্গুপট্ঠাযিকা, রাজা চক্কৰত্তী’’তি অযং ৰিসেসো ঞাযতি. অনৰযোতি ইমেসু লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনূনো পরিপূরকারী, অৰযো ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. অৰযো নাম যো তানি অত্থতো চ গন্থতো চ সন্ধারেতুং ন সক্কোতি. অস্সোসি খোতিআদীসু যং ৰত্তব্বং সিযা, তং সালেয্যকসুত্তে (ম. নি. ১.৪৩৯ আদযো) ৰুত্তমেৰ.
৩৮৪. অযং তাতাতি অযং মহল্লকতায গন্তুং অসক্কোন্তো মাণৰং আমন্তেত্ৰা এৰমাহ. অপিচ এস ব্রাহ্মণো চিন্তেসি ‘‘ইমস্মিং লোকে ‘অহং বুদ্ধো অহং বুদ্ধো’তি উগ্গতস্স নামং গহেত্ৰা বহূ জনা ৰিচরন্তি, তস্মা ন মে অনুস্সৰমত্তেনেৰ উপসঙ্কমিতুং যুত্তং. একচ্চঞ্হি উপসঙ্কমন্তস্স অপক্কমনম্পি গরু হোতি, অনত্থোপি উপ্পজ্জতি. যংনূনাহং মম অন্তেৰাসিকং পেসেত্ৰা ‘বুদ্ধো ৰা নো ৰা’তি জানিত্ৰা উপসঙ্কমেয্য’’ন্তি তস্মা মাণৰং আমন্তেত্ৰা ‘‘অযং তাতা’’তিআদিমাহ. তং ভৰন্তন্তি তস্স ভৰতো. তথা সন্তংযেৰাতি তথা সতোযেৰ. ইদঞ্হি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৰচনং. যথা কথং পনাহং, ভোতি এত্থ কথং পনাহং, ভো, তং ভৰন্তং গোতমং জানিস্সামি, যথা সক্কা সো ঞাতুং, তথা মে আচিক্খাতি অত্থো. যথাতি ৰা নিপাতমত্তমেৰেতং. কথন্তি অযং আকারপুচ্ছা, কেনাকারেনাহং ভৰন্তং গোতমং জানিস্সামীতি অত্থো.
এৰং ৰুত্তে কির নং উপজ্ঝাযো – ‘‘কিং ত্ৰং, তাত, পথৰিযং ঠিতো পথৰিং ন পস্সামীতি ৰিয চন্দিমসূরিযানং ওভাসে ঠিতো চন্দিমসূরিযে ন পস্সামীতি ৰিয ৰদসী’’তিআদীনি ৰত্ৰা জাননাকারং দস্সেন্তো আগতানি খো তাতাতিআদিমাহ. তত্থ মন্তেসূতি ৰেদেসু. তথাগতো কির উপ্পজ্জিস্সতীতি পটিকচ্চেৰ সুদ্ধাৰাসা দেৰা ৰেদেসু লক্খণানি পক্খিপিত্ৰা ‘‘বুদ্ধমন্তা নাম এতে’’তি ব্রাহ্মণৰেসেন ৰেদে ৰাচেন্তি ‘‘তদনুসারেন মহেসক্খা সত্তা তথাগতং জানিস্সন্তী’’তি. তেন পুব্বে ৰেদেসু মহাপুরিসলক্খণানি আগচ্ছন্তি. পরিনিব্বুতে পন তথাগতে অনুক্কমেন অন্তরধাযন্তি, তেন এতরহি নত্থি. মহাপুরিসস্সাতি পণিধিসমাদানঞাণকরুণাদিগুণমহতো পুরিসস্স. দ্ৰেযেৰ গতিযোতি দ্ৰে এৰ নিট্ঠা. কামঞ্চাযং গতিসদ্দো – ‘‘পঞ্চ খো ইমা, সারিপুত্ত, গতিযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫৩) ভৰভেদে ৰত্ততি, ‘‘গতি মিগানং পৰন’’ন্তিআদীসু (পরি. ৩৩৯) নিৰাসট্ঠানে, ‘‘এৰং অধিমত্তগতিমন্তো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৬১) পঞ্ঞায, ‘‘গতিগত’’ন্তিআদীসু ৰিসটভাৰে, ইধ পন নিট্ঠাযং ৰত্ততীতি ৰেদিতব্বো. তত্থ কিঞ্চাপি যেহি সমন্নাগতো রাজা হোতি, ন তেহেৰ বুদ্ধো হোতি, জাতিসামঞ্ঞতো পন তানিযেৰ তানীতি ৰুচ্চন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘যেহি সমন্নাগতস্সা’’তি. সচে অগারং অজ্ঝাৰসতীতি যদি অগারে ৰসতি, রাজা হোতি চক্কৰত্তী. চতূহি অচ্ছরিযধম্মেহি সঙ্গহৰত্থূহি চ লোকং রঞ্জনতো রাজা. চক্করতনং ৰত্তেতি, চতূহি সম্পত্তিচক্কেহি ৰত্তেতি, তেহি চ পরং ৰত্তেতি, পরহিতায চ ইরিযাপথচক্কানং ৰত্তো এতস্মিং অত্থীতি চক্কৰত্তী. এত্থ চ রাজাতি সামঞ্ঞং, চক্কৰত্তীতি ৰিসেসনং. ধম্মেন চরতীতি ধম্মিকো, ঞাযেন সমেন ৰত্ততীতি অত্থো. ধম্মেন রজ্জং লভিত্ৰা রাজা জাতোতি ধম্মরাজা. পরহিতধম্মকরণেন ৰা ধম্মিকো, অত্তহিতধম্মকরণেন ধম্মরাজা. চতুরন্তায ইস্সরোতি চাতুরন্তো, চতুসমুদ্দন্তায চতুব্বিধদীপভূসিতায চ পথৰিযা ইস্সরোতি অত্থো. অজ্ঝত্তং কোপাদিপচ্চত্থিকে বহিদ্ধা চ সব্বরাজানো ৰিজেসীতি ৰিজিতাৰী. জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তোতি জনপদে থাৰরভাৰং ধুৰভাৰং পত্তো, ন সক্কা কেনচি চালেতুং, জনপদো ৰা তম্হি থাৰরিযপ্পত্তো অনুস্সুক্কো সকম্মনিরতো অচলো অসম্পৰেধীতি জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তো. সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স তানি কতমানীতি অত্থো. চক্করতনন্তিআদীসু চক্কঞ্চ তং রতিজননত্থেন রতনঞ্চাতি চক্করতনং. এসেৰ নযো সব্বত্থ.
ইমেসু পন রতনেসু অযং চক্কৰত্তিরাজা চক্করতনেন অজিতং জিনাতি, হত্থিঅস্সরতনেহি ৰিজিতে যথাসুখং অনুৰিচরতি, পরিণাযকরতনেন ৰিজিতমনুরক্খতি, সেসেহি উপভোগসুখমনুভৰতি. পঠমেন চস্স উস্সাহসত্তিযোগো, হত্থিঅস্সগহপতিরতনেহি পভুসত্তিযোগো, পচ্ছিমেন মন্তসত্তিযোগো সুপরিপুণ্ণো হোতি, ইত্থিমণিরতনেহি তিৰিধসত্তিযোগফলং. সো ইত্থিমণিরতনেহি ভোগসুখমনুভৰতি, সেসেহি ইস্সরিযসুখং. ৰিসেসতো চস্স পুরিমানি তীণি অদোসকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেন সম্পজ্জন্তি, মজ্ঝিমানি অলোভকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেন, পচ্ছিমমেকং অমোহকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেনাতি ৰেদিতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তে রতনসুত্তস্স (সং. নি. ৫.২২২-২২৩) উপদেসতো গহেতব্বো. অপিচ বালপণ্ডিতসুত্তেপি (ম. নি. ৩.২৫৫) ইমেসং রতনানং উপ্পত্তিক্কমেন সদ্ধিং ৰণ্ণনা আগমিস্সতি.
পরোসহস্সন্তি অতিরেকসহস্সং. সূরাতি অভীরুকজাতিকা. ৰীরঙ্গরূপাতি দেৰপুত্তসদিসকাযা, এৰং তাৰ একে ৰণ্ণযন্তি, অযং পনেত্থ সভাৰো – ৰীরাতি উত্তমসূরা ৰুচ্চন্তি. ৰীরানং অঙ্গং ৰীরঙ্গং, ৰীরকারণং ৰীরিযন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰীরঙ্গং রূপং এতেসন্তি ৰীরঙ্গরূপা, ৰীরিযমযসরীরা ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি. পরসেনপ্পমদ্দনাতি সচে পটিমুখং তিট্ঠেয্য পরসেনা, তং মদ্দিতুং সমত্থাতি অধিপ্পাযো. ধম্মেনাতি ‘‘পাণো ন হন্তব্বো’’তিআদিনা পঞ্চসীলধম্মেন.
অরহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে ৰিৰট্টচ্ছদোতি এত্থ রাগদোসমোহমানদিট্ঠিঅৰিজ্জাদুচ্চরিতছদনেহি সত্তহি পটিচ্ছন্নে কিলেসন্ধকারলোকে তং ছদনং ৰিৰট্টেত্ৰা সমন্ততো সঞ্জাতালোকো হুত্ৰা ঠিতোতি ৰিৰট্টচ্ছদো. তত্থ পঠমেন পদেন পূজারহতা, দুতিযেন তস্সা হেতু যস্মা সম্মাসম্বুদ্ধোতি, ততিযেন বুদ্ধত্তহেতুভূতা ৰিৰট্টচ্ছদতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অথ ৰা ৰিৰট্টো চ ৰিচ্ছদো চাতি ৰিৰট্টচ্ছদো, ৰট্টরহিতো ছদনরহিতো চাতি ৰুত্তং হোতি. তেন অরহং ৰট্টাভাৰেন, সম্মাসম্বুদ্ধো ছদনাভাৰেনাতি এৰং পুরিমপদদ্ৰযস্সেৰ হেতুদ্ৰযং ৰুত্তং হোতি. দুতিযৰেসারজ্জেন চেত্থ পুরিমসিদ্ধি, পঠমেন দুতিযসিদ্ধি, ততিযচতুত্থেহি ততিযসিদ্ধি হোতি. পুরিমঞ্চ ধম্মচক্খুং, দুতিযং বুদ্ধচক্খুং, ততিযং সমন্তচক্খুং সাধেতীতিপি ৰেদিতব্বং. ত্ৰং মন্তানং পটিগ্গহেতাতি ইমিনাস্স সূরভাৰং জনেতি.
৩৮৫. সোপি তায আচরিযকথায লক্খণেসু ৰিগতসম্মোহো একোভাসজাতো ৰিয বুদ্ধমন্তে সম্পস্সমানো এৰং, ভোতি আহ. তস্সত্থো – যথা, ভো, মং ত্ৰং ৰদসি, এৰং করিস্সামীতি. সমন্নেসীতি গৰেসি, একং দ্ৰেতি ৰা গণযন্তো সমানযি. অদ্দসা খোতি কথং অদ্দস? বুদ্ধানঞ্হি নিসিন্নানং ৰা নিপন্নানং ৰা কোচি লক্খণং পরিযেসিতুং ন সক্কোতি, ঠিতানং পন চঙ্কমন্তানং ৰা সক্কোতি. তস্মা লক্খণপরিযেসনত্থং আগতং দিস্ৰা বুদ্ধা উট্ঠাযাসনা তিট্ঠন্তি ৰা চঙ্কমং ৰা অধিট্ঠহন্তি. ইতি লক্খণদস্সনানুরূপে ইরিযাপথে ৰত্তমানস্স অদ্দস. যেভুয্যেনাতি পাযেন, বহুকানি অদ্দস, অপ্পানি ন অদ্দসাতি অত্থো. ততো যানি ন অদ্দস, তেসং দীপনত্থং ৰুত্তং ঠপেত্ৰা দ্ৰেতি. কঙ্খতীতি ‘‘অহো ৰত পস্সেয্য’’ন্তি পত্থনং উপ্পাদেতি. ৰিচিকিচ্ছতীতি ততো ততো তানি ৰিচিনন্তো কিচ্ছতি ন সক্কোতি দট্ঠুং. নাধিমুচ্চতীতি তায ৰিচিকিচ্ছায সন্নিট্ঠানং ন গচ্ছতি. ন সম্পসীদতীতি ততো ‘‘পরিপুণ্ণলক্খণো অয’’ন্তি ভগৰতি পসাদং নাপজ্জতি. কঙ্খায ৰা দুব্বলা ৰিমতি ৰুত্তা, ৰিচিকিচ্ছায মজ্ঝিমা, অনধিমুচ্চনতায বলৰতী, অসম্পসাদেন তেহি তীহি ধম্মেহি চিত্তস্স কালুস্সিযভাৰো. কোসোহিতেতি ৰত্থিকোসেন পটিচ্ছন্নে. ৰত্থগুয্হেতি অঙ্গজাতে. ভগৰতো হি ৰারণস্সেৰ কোসোহিতৰত্থগুয্হং সুৰণ্ণৰণ্ণং পদুমগব্ভসমানং, তং সো ৰত্থপটিচ্ছন্নত্তা, অন্তোমুখগতায চ জিৰ্হায পহূতভাৰং অসল্লক্খেন্তো তেসু দ্ৰীসু লক্খণেসু কঙ্খী অহোসি ৰিচিকিচ্ছী.
অথ খো ভগৰাতি অথ ভগৰা চিন্তেসি – ‘‘সচাহং ইমস্স এতানি দ্ৰে লক্খণানি ন দস্সেস্সামি, নিক্কঙ্খো ন ভৰিস্সতি. এতস্স কঙ্খায সতি আচরিযোপিস্স নিক্কঙ্খো ন ভৰিস্সতি, অথ মং দস্সনায ন আগমিস্সতি, অনাগতো ধম্মং ন সোস্সতি, ধম্মং অসুণন্তো তীণি সামঞ্ঞফলানি ন সচ্ছিকরিস্সতি. এতস্মিং পন নিক্কঙ্খে আচরিযোপিস্স নিক্কঙ্খো মং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা তীণি সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকরিস্সতি. এতদত্থংযেৰ চ মযা পারমিযো পূরিতা. দস্সেস্সামিস্স তানি লক্খণানী’’তি.
তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারমকাসি. কথংরূপং? কিমেত্থ অঞ্ঞেন ৰত্তব্বং? ৰুত্তমেতং নাগসেনত্থেরেনেৰ মিলিন্দরঞ্ঞা পুট্ঠেন –
আহ চ দুক্করং, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা কতন্তি. কিং মহারাজাতি? মহাজনেন হিরিকরণোকাসং ব্রহ্মাযুব্রাহ্মণস্স চ অন্তেৰাসিউত্তরস্স চ বাৰরিযস্স অন্তেৰাসীনং সোল়সব্রাহ্মণানঞ্চ সেলস্স চ ব্রাহ্মণস্স অন্তেৰাসীনং তিসতমাণৰানঞ্চ দস্সেসি, ভন্তেতি. ন, মহারাজ, ভগৰা গুয্হং দস্সেতি, ছাযং ভগৰা দস্সেতি, ইদ্ধিযা অভিসঙ্খরিত্ৰা নিৰাসননিৰত্থং কাযবন্ধনবদ্ধং চীৰরপারুতং ছাযারূপকমত্তং দস্সেসি মহারাজাতি. ছাযং দিট্ঠে সতি দিট্ঠোযেৰ. ননু, ভন্তেতি? তিট্ঠতেতং, মহারাজ, হদযরূপং দিস্ৰা বুজ্ঝনকসত্তো ভৰেয্য, হদযমংসং নীহরিত্ৰা দস্সেয্য সম্মাসম্বুদ্ধোতি. কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনাতি.
নিন্নামেত্ৰাতি নীহরিত্ৰা. অনুমসীতি কথিনসূচিং ৰিয কত্ৰা অনুমজ্জি. তথা করণেন চেত্থ মুদুভাৰো, কণ্ণসোতানুমসনেন দীঘভাৰো, নাসিকসোতানুমসনেন তনুভাৰো, নলাটচ্ছাদনেন পুথুলভাৰো পকাসিতোতি ৰেদিতব্বো. উভোপি কণ্ণসোতানীতিআদীসু চেত্থ বুদ্ধানং কণ্ণসোতেসু মলং ৰা জল্লিকা ৰা নত্থি, ধোৰিত্ৰা ঠপিতরজতপনাল়িকা ৰিয হোন্তি, তথা নাসিকসোতেসু, তানিপি হি সুপরিকম্মকতকঞ্চনপনাল়িকা ৰিয চ মণিপনাল়িকা ৰিয চ হোন্তি. তস্মা জিৰ্হং নীহরিত্ৰা কথিনসূচিং ৰিয কত্ৰা মুখপরিযন্তে উপসংহরন্তো দক্খিণকণ্ণসোতং পৰেসেত্ৰা ততো নীহরিত্ৰা ৰামকণ্ণসোতং পৰেসেসি, ততো নীহরিত্ৰা দক্খিণনাসিকসোতং পৰেসেত্ৰা ততো নীহরিত্ৰা ৰামনাসিকসোতং পৰেসেসি, ততো নীহরিত্ৰা পুথুলভাৰং দস্সেন্তো রত্তৰলাহকেন অড্ঢচন্দং ৰিয চ সুৰণ্ণপত্তং ৰিয চ রত্তকম্বলপটলেন ৰিজ্জুজোতসদিসায জিৰ্হায কেৰলকপ্পং নলাটমণ্ডলং পটিচ্ছাদেসি.
যংনূনাহন্তি কস্মা চিন্তেসি? অহঞ্হি মহাপুরিসলক্খণানি সমন্নেসিত্ৰা গতো ‘‘দিট্ঠানি তে, তাত, মহাপুরিসলক্খণানী’’তি আচরিযেন পুচ্ছিতো ‘‘আম, আচরিযা’’তি ৰত্তুং সক্খিস্সামি. সচে পন মং ‘‘কিরিযাকরণমস্স কীদিস’’ন্তি পুচ্ছিস্সতি, তং ৰত্তুং ন সক্খিস্সামি, ন জানামীতি ৰুত্তে পন আচরিযো কুজ্ঝিস্সতি ‘‘ননু ত্ৰং মযা সব্বম্পেতং জাননত্থায পেসিতো, কস্মা অজানিত্ৰা আগতোসী’’তি, তস্মা যন্নূনাহন্তি চিন্তেত্ৰা অনুবন্ধি. ভগৰা ন্হানট্ঠানং মুখধোৰনট্ঠানং সরীরপটিজগ্গনট্ঠানং রাজরাজমহামত্তাদীনং ওরোধেহি সদ্ধিং পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নট্ঠানন্তি ইমানি চত্তারি ঠানানি ঠপেত্ৰা সেসট্ঠানেসু অন্তমসো একগন্ধকুটিযম্পি ওকাসমকাসি.
গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে – ‘‘অযং কির ব্রহ্মাযুব্রাহ্মণস্স মাণৰো উত্তরো নাম ‘বুদ্ধো ৰা নো ৰা’তি তথাগতস্স বুদ্ধভাৰং ৰীমংসন্তো চরতি, বুদ্ধৰীমংসকো নামায’’ন্তি পাকটো জাতো. যম্হি যম্হি ঠানে বুদ্ধা ৰসন্তি, পঞ্চ কিচ্চানি কতানেৰ হোন্তি, তানি হেট্ঠা দস্সিতানেৰ. তত্থ পচ্ছাভত্তং অলঙ্কতধম্মাসনে নিসীদিত্ৰা দন্তখচিতং চিত্তবীজনিং গহেত্ৰা মহাজনস্স ধম্মং দেসেন্তে ভগৰতি উত্তরোপি অৰিদূরে নিসীদতি. ধম্মস্সৰনপরিযোসানে সদ্ধা মনুস্সা স্ৰাতনায ভগৰন্তং নিমন্তেত্ৰা মাণৰম্পি উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদন্তি – ‘‘তাত, অম্হেহি ভগৰা নিমন্তিতো, ত্ৰম্পি ভগৰতা সদ্ধিং আগন্ত্ৰা অম্হাকং গেহে ভত্তং গণ্হেয্যাসী’’তি. পুনদিৰসে তথাগতো ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো গামং পৰিসতি, উত্তরোপি পদৰারে পদৰারে পরিগ্গণ্হন্তো পদানুপদিকো অনুবন্ধতি. কুলগেহং পৰিট্ঠকালে দক্খিণোদকগ্গহণং আদিং কত্ৰা সব্বং ওলোকেন্তো নিসীদতি. ভত্তকিচ্চাৰসানে তথাগতস্স পত্তং ভূমিযং ঠপেত্ৰা নিসিন্নকালে মাণৰকস্স পাতরাসভত্তং সজ্জেন্তি. সো একমন্তে নিসিন্নো ভুঞ্জিত্ৰা পুন আগন্ত্ৰা সত্থু সন্তিকে ঠত্ৰা ভত্তানুমোদনং সুত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিংযেৰ ৰিহারং গচ্ছতি.
তত্থ ভগৰা ভিক্খূনং ভত্তকিচ্চপরিযোসানং আগমেন্তো গন্ধমণ্ডলমাল়ে নিসীদতি. ভিক্খূহি ভত্তকিচ্চং কত্ৰা পত্তচীৰরং পটিসামেত্ৰা আগম্ম ৰন্দিত্ৰা কালে আরোচিতে ভগৰা গন্ধকুটিং পৰিসতি, মাণৰোপি ভগৰতা সদ্ধিংযেৰ গচ্ছতি. ভগৰা পরিৰারেত্ৰা আগতং ভিক্খুসঙ্ঘং গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠিতো ওৰদিত্ৰা উয্যোজেত্ৰা গন্ধকুটিং পৰিসতি, মাণৰোপি পৰিসতি. ভগৰা খুদ্দকমঞ্চে অপ্পমত্তকং কালং নিসীদতি, মাণৰোপি অৰিদূরে ওলোকেন্তো নিসীদতি. ভগৰা মুহুত্তং নিসীদিত্ৰা সীসোক্কমনং দস্সেতি, – ‘‘ভোতো গোতমস্স ৰিহারৰেলা ভৰিস্সতী’’তি মাণৰো গন্ধকুটিদ্ৰারং পিদহন্তো নিক্খমিত্ৰা একমন্তং নিসীদতি. মনুস্সা পুরেভত্তং দানং দত্ৰা ভুত্তপাতরাসা সমাদিন্নউপোসথঙ্গা সুদ্ধুত্তরাসঙ্গা মালাগন্ধাদিহত্থা ধম্মং সুণিস্সামাতি ৰিহারং আগচ্ছন্তি, চক্কৰত্তিনো খন্ধাৰারট্ঠানং ৰিয হোতি.
ভগৰা মুহুত্তং সীহসেয্যং কপ্পেত্ৰা ৰুট্ঠায পুব্বভাগেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সমাপত্তিং সমাপজ্জতি. সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায মহাজনস্স আগতভাৰং ঞত্ৰা গন্ধকুটিতো নিক্খম্ম মহাজনপরিৰুতো গন্ধমণ্ডলমাল়ং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনগতো পরিসায ধম্মং দেসেতি. মাণৰোপি অৰিদূরে নিসীদিত্ৰা – ‘‘কিং নু খো সমণো গোতমো গেহস্সিতৰসেন পরিসং উস্সাদেন্তো ৰা অপসাদেন্তো ৰা ধম্মং দেসেতি, উদাহু নো’’তি অক্খরক্খরং পদং পদং পরিগ্গণ্হাতি. ভগৰা তথাৰিধং কথং অকথেত্ৰাৰ কালং ঞত্ৰা দেসনং নিট্ঠাপেসি. মাণৰো ইমিনা নিযামেন পরিগ্গণ্হন্তো সত্ত মাসে একতো ৰিচরিত্ৰা ভগৰতো কাযদ্ৰারাদীসু অণুমত্তম্পি অৰক্খলিতং ন অদ্দস. অনচ্ছরিযঞ্চেতং, যং বুদ্ধভূতস্স মনুস্সভূতো মাণৰো ন পস্সেয্য, যস্স বোধিসত্তভূতস্স ছব্বস্সানি পধানভূমিযং অমনুস্সভূতো মারো দেৰপুত্তো গেহস্সিতৰিতক্কমত্তম্পি অদিস্ৰা বুদ্ধভূতং একসংৰচ্ছরং অনুবন্ধিত্ৰা কিঞ্চি অপস্সন্তো –
‘‘সত্ত ৰস্সানি ভগৰন্তং, অনুবন্ধিং পদাপদং;
ওতারং নাধিগচ্ছিস্সং, সম্বুদ্ধস্স সতীমতো’’তি. (সু. নি. ৪৪৮) –
আদিগাথাযো ৰত্ৰা পক্কামি. ততো মাণৰো চিন্তেসি – ‘‘অহং ভৰন্তং গোতমং সত্ত মাসে অনুবন্ধমানো কিঞ্চি ৰজ্জং ন পস্সামি. সচে পনাহং অঞ্ঞেপি সত্ত মাসে সত্ত ৰা ৰস্সানি ৰস্সসতং ৰা ৰস্সসহস্সং ৰা অনুবন্ধেয্যং, নেৰস্স ৰজ্জং পস্সেয্যং. আচরিযো খো পনস্স মে মহল্লকো, যোগক্খেমং নাম ন সক্কা জানিতুং. সমণস্স গোতমস্স সভাৰগুণেনেৰ বুদ্ধভাৰং ৰত্ৰা ময্হং আচরিযস্স আরোচেস্সামী’’তি ভগৰন্তং আপুচ্ছিত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং ৰন্দিত্ৰা নিক্খমি.
আচরিযস্স সন্তিকঞ্চ পন গন্ত্ৰা – ‘‘কচ্চি, তাত উত্তর, তং ভৰন্তং গোতমং তথাসন্তংযেৰ সদ্দো অব্ভুগ্গতো’’তি পুচ্ছিতো, ‘‘আচরিয, কিং ৰদেসি? চক্কৰাল়ং অতিসম্বাধং, ভৰগ্গং অতিনীচং, তস্স হি, ভোতো গোতমস্স আকাসং ৰিয অপরিযন্তো গুণগণো. তথাসন্তংযেৰ, ভো, তং ভৰন্তং গোতম’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা যথাদিট্ঠানি দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি পটিপাটিযা আচিক্খিত্ৰা কিরিযসমাচারং আচিক্খি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো উত্তরো মাণৰো…পে… এদিসো চ এদিসো চ ভৰং গোতমো ততো চ ভিয্যো’’তি.
৩৮৬. তত্থ সুপ্পতিট্ঠিতপাদোতি যথা হি অঞ্ঞেসং ভূমিযং পাদং ঠপেন্তানং অগ্গতলং ৰা পণ্হি ৰা পস্সং ৰা পঠমং ফুসতি, ৰেমজ্ঝং ৰা পন ছিদ্দং হোতি, উক্খিপন্তানম্পি অগ্গতলাদীসু এককোট্ঠাসোৰ পঠমং উট্ঠহতি, ন এৰং তস্স. তস্স পন সুৰণ্ণপাদুকতলং ৰিয একপ্পহারেনেৰ সকলং পাদতলং ভূমিং ফুসতি, ভূমিতো উট্ঠহতি. তস্মা ‘‘সুপ্পতিট্ঠিতপাদো খো পন সো ভৰং গোতমো’’তি ৰদতি.
তত্রিদং ভগৰতো সুপ্পতিট্ঠিতপাদতায – সচেপি হি ভগৰা অনেকসতপোরিসং নরকং অক্কমিস্সামীতি পাদং নীহরতি, তাৰদেৰ নিন্নট্ঠানং ৰাতপূরিতং ৰিয কম্মারভস্তং উন্নমিত্ৰা পথৰীসমং হোতি, উন্নতট্ঠানম্পি অন্তো পৰিসতি. দূরে অক্কমিস্সামীতি অভিনীহরন্তস্স সিনেরুপ্পমাণোপি পব্বতো সেদিতৰেত্তঙ্কুরো ৰিয নমিত্ৰা পাদসমীপং আগচ্ছতি. তথা হিস্স যমকপাটিহারিযং কত্ৰা যুগন্ধরপব্বতং অক্কমিস্সামীতি পাদে অভিনীহরতো পব্বতো নমিত্ৰা পাদসমীপং আগতো, সো তং অক্কমিত্ৰা দুতিযপাদেন তাৰতিংসভৰনং অক্কমি. ন হি চক্কলক্খণেন পতিট্ঠাতব্বট্ঠানং ৰিসমং ভৰিতুং সক্কোতি. খাণু ৰা কণ্ডকো ৰা সক্খরকথলা ৰা উচ্চারপস্সাৰো ৰা খেল়সিঙ্ঘাণিকাদীনি ৰা পুরিমতরাৰ অপগচ্ছন্তি, তত্থ তত্থেৰ চ পথৰিং পৰিসন্তি. তথাগতস্স হি সীলতেজেন পঞ্ঞাতেজেন ধম্মতেজেন দসন্নং পারমীনং আনুভাৰেন অযং মহাপথৰী সমা মুদু পুপ্ফাভিকিণ্ণা হোতি. তত্র তথাগতো সমং পাদং নিক্খিপতি, সমং উদ্ধরতি, সব্বাৰন্তেহি পাদতলেহি ভূমিং ফুসতি.
চক্কানীতি দ্ৰীসু পাদেসু দ্ৰে চক্কানি. তেসং অরা চ নেমি চ নাভি চ পাল়িযং ৰুত্তাৰ. সব্বাকারপরিপূরানীতি ইমিনা পন অযং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো – তেসং কির চক্কানং পাদতলস্স মজ্ঝে নাভি দিস্সতি, নাভিপরিচ্ছিন্না ৰট্টলেখা দিস্সতি, নাভিমুখপরিক্খেপপট্টো দিস্সতি, পনাল়িমুখং দিস্সতি, অরা দিস্সন্তি, অরেসু ৰট্টলেখা দিস্সন্তি, নেমী দিস্সন্তি, নেমিমণিকা দিস্সন্তি. ইদং তাৰ পাল়িআগতমেৰ.
সম্বহুলৰারো পন অনাগতো, সো এৰং দট্ঠব্বো – সত্তি সিরি ৰচ্ছো নন্দি সোৰত্তিকো ৰটংসকো ৰড্ঢমানকং মচ্ছযুগলং ভদ্দপীঠং অঙ্কুসং তোমরো পাসাদো তোরণং সেতচ্ছত্তং খগ্গো তালৰণ্টং মোরহত্থকো ৰাল়বীজনী উণ্হীসং পত্তো মণি কুসুমদামং নীলুপ্পলং রত্তুপ্পলং সেতুপ্পলং পদুমং পুণ্ডরীকং পুণ্ণঘটো পুণ্ণপাতি সমুদ্দো চক্কৰাল়ো হিমৰা সিনেরু চন্দিমসূরিযা নক্খত্তানি চত্তারো মহাদীপা দ্ৰেপরিত্তদীপসহস্সানি, অন্তমসো চক্কৰত্তিরঞ্ঞো পরিসং উপাদায সব্বো চক্কলক্খণস্সেৰ পরিৰারো.
আযতপণ্হীতি দীঘপণ্হি, পরিপুণ্ণপণ্হীতি অত্থো. যথা হি অঞ্ঞেসং অগ্গপাদো দীঘো হোতি, পণ্হিমত্থকে জঙ্ঘা পতিট্ঠাতি, পণ্হি তচ্ছেত্ৰা ঠপিতা ৰিয হোতি, ন এৰং তথাগতস্স. তথাগতস্স পন চতূসু কোট্ঠাসেসু দ্ৰে কোট্ঠাসা অগ্গপাদো হোতি, ততিযে কোট্ঠাসে জঙ্ঘা পতিট্ঠাতি, চতুত্থে কোট্ঠাসে আরগ্গেন ৰট্টেত্ৰা ঠপিতা ৰিয রত্তকম্বলে গেণ্ডুকসদিসা পণ্হি হোতি.
দীঘঙ্গুলীতি যথা অঞ্ঞেসং কাচি অঙ্গুলি দীঘা হোতি, কাচি রস্সা, ন এৰং তথাগতস্স. তথাগতস্স পন মক্কটস্সেৰ দীঘহত্থপাদঙ্গুলিযো মূলে থূলা অনুপুব্বেন গন্ত্ৰা অগ্গে তনুকা নিয্যাসতেলেন মদ্দিত্ৰা ৰট্টিতহরিতালৰট্টিসদিসা হোন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘দীঘঙ্গুলী’’তি.
মুদুতলুনহত্থপাদোতি সপ্পিমণ্ডে ওসাদেত্ৰা ঠপিতং সতৰারৰিহতকপ্পাসপটলং ৰিয মুদূ, জাতমত্তকুমারস্স ৰিয চ নিচ্চকালং তলুনা চ হত্থপাদা অস্সাতি মুদুতলুনহত্থপাদো.
জালহত্থপাদোতি ন চম্মেন পটিবদ্ধঅঙ্গুলন্তরো. এদিসো হি ফণহত্থকো পুরিসদোসেন উপহতো পব্বজ্জম্পি ন লভতি. তথাগতস্স পন চতস্সো হত্থঙ্গুলিযো পঞ্চপি পাদঙ্গুলিযো একপ্পমাণা হোন্তি, তাসং একপ্পমাণত্তায যৰলক্খণং অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা তিট্ঠতি. অথস্স হত্থপাদা কুসলেন ৰড্ঢকিনা যোজিতজালৰাতপানসদিসা হোন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘জালহত্থপাদো’’তি.
উদ্ধং পতিট্ঠিতগোপ্ফকত্তা উস্সঙ্খা পাদা অস্সাতি উস্সঙ্খপাদো. অঞ্ঞেসঞ্হি পিট্ঠিপাদে গোপ্ফকা হোন্তি. তেন তেসং পাদা আণিবদ্ধা ৰিয থদ্ধা হোন্তি, ন যথাসুখং পরিৰত্তন্তি, গচ্ছন্তানং পাদতলানি ন দিস্সন্তি. তথাগতস্স পন অভিরুহিত্ৰা উপরি গোপ্ফকা পতিট্ঠহন্তি. তেনস্স নাভিতো পট্ঠায উপরিমকাযো নাৰায ঠপিতসুৰণ্ণপটিমা ৰিয নিচ্চলো হোতি, অধোকাযোৰ ইঞ্জতি. সুখেন পাদা পরিৰত্তন্তি. পুরতোপি পচ্ছতোপি উভযপস্সেসুপি ঠত্ৰা পস্সন্তানং পাদতলানি পঞ্ঞাযন্তি, ন হত্থীনং ৰিয পচ্ছতোযেৰ.
এণিজঙ্ঘোতি এণিমিগসদিসজঙ্ঘো মংসুস্সদেন পরিপুণ্ণজঙ্ঘো, ন একতো বদ্ধপিণ্ডিকমংসো, সমন্ততো সমসণ্ঠিতেন মংসেন পরিক্খিত্তাহি সুৰট্টিতাহি সালিগব্ভসদিসাহি জঙ্ঘাহি সমন্নাগতোতি অত্থো.
অনোনমন্তোতি অনমন্তো. এতেনস্স অখুজ্জঅৰামনভাৰো দীপিতো. অৰসেসজনা হি খুজ্জা ৰা হোন্তি ৰামনা ৰা, খুজ্জানং উপরিমকাযো অপরিপুণ্ণো হোতি, ৰামনানং হেট্ঠিমকাযো. তে অপরিপুণ্ণকাযত্তা ন সক্কোন্তি অনোনমন্তা জণ্ণুকানি পরিমজ্জিতুং. তথাগতো পন পরিপুণ্ণউভযকাযত্তা সক্কোতি.
উসভৰারণাদীনং ৰিয সুৰণ্ণপদুমকণ্ণিকসদিসে কোসে ওহিতং পটিচ্ছন্নং ৰত্থগুয্হং অস্সাতি কোসোহিতৰত্থগুয্হো. ৰত্থগুয্হন্তি ৰত্থেন গূহিতব্বং অঙ্গজাতং ৰুচ্চতি.
সুৰণ্ণৰণ্ণোতি জাতিহিঙ্গুলকেন মজ্জিত্ৰা দীপিদাঠায ঘংসিত্ৰা গেরুকপরিকম্মং কত্ৰা ঠপিতঘনসুৰণ্ণরূপকসদিসোতি অত্থো. এতেনস্স ঘনসিনিদ্ধসণ্হসরীরতং দস্সেত্ৰা ছৰিৰণ্ণদস্সনত্থং কঞ্চনসন্নিভত্তচোতি ৰুত্তং, পুরিমস্স ৰা ৰেৰচনমেৰ এতং.
রজোজল্লন্তি রজো ৰা মলং ৰা. ন উপলিম্পতীতি ন লগ্গতি, পদুমপলাসতো উদকবিন্দু ৰিয ৰিৰট্টতি. হত্থধোৰনপাদধোৰনাদীনি পন উতুগ্গহণত্থায চেৰ দাযকানং পুঞ্ঞফলত্থায চ বুদ্ধা করোন্তি, ৰত্তসীসেনাপি চ করোন্তিযেৰ. সেনাসনং পৰিসন্তেন হি ভিক্খুনা পাদে ধোৰিত্ৰা পৰিসিতব্বন্তি ৰুত্তমেতং.
উদ্ধগ্গলোমোতি আৰট্টপরিযোসানে উদ্ধগ্গানি হুত্ৰা মুখসোভং উল্লোকযমানানি ৰিয ঠিতানি লোমানি অস্সাতি উদ্ধগ্গলোমো.
ব্রহ্মুজুগত্তোতি ব্রহ্মা ৰিয উজুগত্তো, উজুমেৰ উগ্গতদীঘসরীরো. যেভুয্যেন হি সত্তা খন্ধে কটিযং জাণূসূতি তীসু ঠানেসু নমন্তি. তে কটিযং নমন্তা পচ্ছতো নমন্তি, ইতরেসু দ্ৰীসু ঠানেসু পুরতো. দীঘসরীরা পনেকে পস্সৰঙ্কা হোন্তি, একে মুখং উন্নামেত্ৰা নক্খত্তানি গণযন্তা ৰিয চরন্তি, একে অপ্পমংসলোহিতা সূলসদিসা হোন্তি, পৰেধমানা গচ্ছন্তি. তথাগতো পন উজুমেৰ উগ্গন্ত্ৰা দীঘপ্পমাণো দেৰনগরে উস্সিতসুৰণ্ণতোরণং ৰিয হোতি.
সত্তুস্সদোতি দ্ৰে হত্থপিট্ঠিযো দ্ৰে পাদপিট্ঠিযো দ্ৰে অংসকূটানি খন্ধোতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু পরিপুণ্ণমংসুস্সদো অস্সাতি সত্তুস্সদো. অঞ্ঞেসং পন হত্থপাদপিট্ঠীসু ন্হারুজালা পঞ্ঞাযন্তি, অংসকূটখন্ধেসু অট্ঠিকোটিযো, তে মনুস্সপেতা ৰিয খাযন্তি, ন তথাগতো. তথাগতো পন সত্তসু ঠানেসু পরিপুণ্ণমংসুস্সদত্তা নিগূল়্হন্হারুজালেহি হত্থপিট্ঠাদীহি ৰট্টেত্ৰা ঠপিতসুৰণ্ণৰণ্ণালিঙ্গসদিসেন খন্ধেন সিলারূপকং ৰিয চিত্তকম্মরূপকং ৰিয চ খাযতি.
সীহস্স পুব্বদ্ধং ৰিয কাযো অস্সাতি সীহপুব্বদ্ধকাযো. সীহস্স হি পুরত্থিমকাযোৰ পরিপুণ্ণো হোতি, পচ্ছিমকাযো অপরিপুণ্ণো. তথাগতস্স পন সীহস্স পুব্বদ্ধকাযোৰ সব্বো কাযো পরিপুণ্ণো. সোপি সীহস্সেৰ ন তত্থ তত্থ ৰিনতুন্নতাদিৰসেন দুস্সণ্ঠিতৰিসণ্ঠিতো, দীঘযুত্তঠানে পন দীঘো, রস্সকিসথূলঅনুৰট্টিতযুত্তট্ঠানেসু তথাৰিধোৰ হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘মনাপিযে চ খো, ভিক্খৰে, কম্মৰিপাকে পচ্চুপট্ঠিতে যেহি অঙ্গেহি দীঘেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি দীঘানি সণ্ঠহন্তি. যেহি অঙ্গেহি রস্সেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি রস্সানি সণ্ঠহন্তি. যেহি অঙ্গেহি থূলেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি থূলানি সণ্ঠহন্তি. যেহি অঙ্গেহি কিসেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি কিসানি সণ্ঠহন্তি. যেহি অঙ্গেহি ৰট্টেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি ৰট্টানি সণ্ঠহন্তী’’তি.
ইতি নানাচিত্তেন পুঞ্ঞচিত্তেন চিত্তিতো দসহি পারমীহি সজ্জিতো তথাগতস্স অত্তভাৰো, তস্স লোকে সব্বসিপ্পিনো ৰা ইদ্ধিমন্তো ৰা পটিরূপকম্পি কাতুং ন সক্কোন্তি.
চিতন্তরংসোতি অন্তরংসং ৰুচ্চতি দ্ৰিন্নং কোট্টানমন্তরং, তং চিতং পরিপুণ্ণমস্সাতি চিতন্তরংসো. অঞ্ঞেসঞ্হি তং ঠানং নিন্নং হোতি, দ্ৰে পিট্ঠিকোট্টা পাটিযেক্কং পঞ্ঞাযন্তি. তথাগতস্স পন কটিতো পট্ঠায মংসপটলং যাৰ খন্ধা উগ্গম্ম সমুস্সিতসুৰণ্ণফলকং ৰিয পিট্ঠিং ছাদেত্ৰা পতিট্ঠিতং.
নিগ্রোধপরিমণ্ডলোতি নিগ্রোধো ৰিয পরিমণ্ডলো. যথা পণ্ণাসহত্থতায ৰা সতহত্থতায ৰা সমক্খন্ধসাখো নিগ্রোধো দীঘতোপি ৰিত্থারতোপি একপ্পমাণোৰ হোতি, এৰং কাযতোপি ব্যামতোপি একপ্পমাণো. যথা অঞ্ঞেসং কাযো ৰা দীঘো হোতি ব্যামো ৰা, ন এৰং ৰিসমপ্পমাণোতি অত্থো. তেনেৰ ‘‘যাৰতক্ৰস্স কাযো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যাৰতকো অস্সাতি যাৰতক্ৰস্স.
সমৰট্টক্খন্ধোতি সমৰট্টিতক্খন্ধো. যথা একে কোঞ্চা ৰিয বকা ৰিয ৰরাহা ৰিয চ দীঘগলা ৰঙ্কগলা পুথুলগলা চ হোন্তি, কথনকালে সিরাজালং পঞ্ঞাযতি, মন্দো সরো নিক্খমতি, ন এৰং তস্স. তথাগতস্স পন সুৰট্টিতসুৰণ্ণালিঙ্গসদিসো খন্ধো হোতি, কথনকালে সিরাজালং ন পঞ্ঞাযতি, মেঘস্স ৰিয গজ্জতো সরো মহা হোতি.
রসগ্গসগ্গীতি এত্থ রসং গসন্তীতি রসগ্গসা, রসহরণীনমেতং অধিৰচনং, তা অগ্গা অস্সাতি রসগ্গসগ্গী. তথাগতস্স হি সত্ত রসহরণিসহস্সানি উদ্ধগ্গানি হুত্ৰা গীৰাযমেৰ পটিমুক্কানি. তিলফলমত্তোপি আহারো জিৰ্হগ্গে ঠপিতো সব্বং কাযং অনুফরতি, তেনেৰ মহাপধানং পদহন্তস্স একতণ্ডুলাদীহিপি কাল়াযযূসপসতেনাপি কাযস্স যাপনং অহোসি. অঞ্ঞেসং পন তথা অভাৰা ন সকলকাযং ওজা ফরতি, তেন তে বহ্ৰাবাধা হোন্তি. ইদং লক্খণং অপ্পাবাধতাসঙ্খাতস্স নিস্সন্দফলস্স ৰসেন পাকটং হোতি.
সীহস্সেৰ হনু অস্সাতি সীহহনু. তত্থ সীহস্স হেট্ঠিমহনুমেৰ পরিপুণ্ণং হোতি, ন উপরিমং. তথাগতস্স পন সীহস্স হেট্ঠিমং ৰিয দ্ৰেপি পরিপুণ্ণানি দ্ৰাদসিযং পক্খস্স চন্দসদিসানি হোন্তি.
চত্তালীসদন্তোতিআদীসু উপরিমহনুকে পতিট্ঠিতা ৰীসতি, হেট্ঠিমে ৰীসতীতি চত্তালীস দন্তা অস্সাতি চত্তালীসদন্তো. অঞ্ঞেসঞ্হি পরিপুণ্ণদন্তানম্পি দ্ৰত্তিংস দন্তা হোন্তি, তথাগতস্স চত্তালীসং.
অঞ্ঞেসঞ্চ কেচি দন্তা উচ্চা কেচি নীচাতি ৰিসমা হোন্তি, তথাগতস্স পন অযপট্টছিন্নসঙ্খপটলং ৰিয সমা.
অঞ্ঞেসং কুম্ভীলানং ৰিয দন্তা ৰিরল়া হোন্তি, মচ্ছমংসাদীনি খাদন্তানং দন্তন্তরং পূরতি. তথাগতস্স পন কনকলতায সমুস্সাপিতৰজিরপন্তি ৰিয অৰিরল়া তুলিকায দস্সিতপরিচ্ছেদা ৰিয দন্তা হোন্তি.
সুসুক্কদাঠোতি অঞ্ঞেসঞ্চ পূতিদন্তা উট্ঠহন্তি, তেন কাচি দাঠা কাল়াপি ৰিৰণ্ণাপি হোন্তি. তথাগতো সুসুক্কদাঠো ওসধিতারকম্পি অতিক্কম্ম ৰিরোচমানায পভায সমন্নাগতদাঠো, তেন ৰুত্তং ‘‘সুসুক্কদাঠো’’তি.
পহূতজিৰ্হোতি অঞ্ঞেসং জিৰ্হা থূলাপি হোতি কিসাপি রস্সাপি থদ্ধাপি ৰিসমাপি, তথাগতস্স পন মুদু দীঘা পুথুলা ৰণ্ণসম্পন্না হোতি. সো তং লক্খণং পরিযেসিতুং আগতানং কঙ্খাৰিনোদনত্থং মুদুকত্তা তং জিৰ্হং কথিনসূচিং ৰিয ৰট্টেত্ৰা উভো নাসিকসোতানি পরামসতি, দীঘত্তা উভো কণ্ণসোতানি পরামসতি, পুথুলত্তা কেসন্তপরিযোসানং কেৰলম্পি নলাটং পটিচ্ছাদেতি. এৰং তস্সা মুদুদীঘপুথুলভাৰং পকাসেন্তো কঙ্খং ৰিনোদেতি. এৰং তিলক্খণসম্পন্নং জিৰ্হং সন্ধায ‘‘পহূতজিৰ্হো’’তি ৰুত্তং.
ব্রহ্মস্সরোতি অঞ্ঞে ছিন্নস্সরাপি ভিন্নস্সরাপি কাকস্সরাপি হোন্তি, তথাগতো পন মহাব্রহ্মুনো সরসদিসেন সরেন সমন্নাগতো. মহাব্রহ্মুনো হি পিত্তসেম্হেহি অপলিবুদ্ধত্তা সরো ৰিসুদ্ধো হোতি. তথাগতেনাপি কতকম্মং ৰত্থুং সোধেতি, ৰত্থুস্স সুদ্ধত্তা নাভিতো পট্ঠায সমুট্ঠহন্তো সরো ৰিসুদ্ধো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতোৰ সমুট্ঠাতি. করৰিকো ৰিয ভণতীতি করৰিকভাণী, মত্তকরৰিকরুতমঞ্জুঘোসোতি অত্থো.
তত্রিদং করৰিকরুতস্স মঞ্জুতায – করৰিকসকুণে কির মধুররসং অম্বপক্কং মুখতুণ্ডকেন পহরিত্ৰা পগ্ঘরিতং রসং সাযিত্ৰা পক্খেন তালং দত্ৰা ৰিকূজমানে চতুপ্পদাদীনি মত্তানি ৰিয লল়িতুং আরভন্তি. গোচরপ্পসুতাপি চতুপ্পদা মুখগতানিপি তিণানি ছড্ডেত্ৰা তং সদ্দং সুণন্তি, ৰাল়মিগা খুদ্দকমিগে অনুবন্ধমানা উক্খিত্তপাদং অনুক্খিপিত্ৰাৰ তিট্ঠন্তি, অনুবদ্ধমিগাপি মরণভযং হিত্ৰাপি তিট্ঠন্তি, আকাসে পক্খন্দপক্খিনোপি পক্খে পসারেত্ৰা তিট্ঠন্তি, উদকে মচ্ছাপি কণ্ণপটলং অপ্ফোটেন্তা তং সদ্দং সুণমানাৰ তিট্ঠন্তি. এৰং মঞ্জুরুতা করৰিকা.
অসন্ধিমিত্তাপি ধম্মাসোকস্স দেৰী – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে, বুদ্ধসদ্দেন সদিসো কস্সচি সদ্দো’’তি সঙ্ঘং পুচ্ছি. অত্থি করৰিকসকুণস্সাতি. কুহিং, ভন্তে, সকুণাতি? হিমৰন্তেতি. সা রাজানং আহ, – ‘‘দেৰ, করৰিকসকুণং দট্ঠুকামা’’তি. রাজা ‘‘ইমস্মিং পঞ্জরে নিসীদিত্ৰা করৰিকো আগচ্ছতূ’’তি সুৰণ্ণপঞ্জরং ৰিস্সজ্জেসি. পঞ্জরো গন্ত্ৰা একস্স করৰিকস্স পুরতো অট্ঠাসি. সো ‘‘রাজাণায আগতো পঞ্জরো, ন সক্কা অগন্তু’’ন্তি তত্থ নিসীদি. পঞ্জরো আগন্ত্ৰা রঞ্ঞো পুরতোৰ অট্ঠাসি. করৰিকং সদ্দং কারাপেতুং ন সক্কোন্তি. অথ রাজা ‘‘কথং ভণে ইমে সদ্দং করোন্তী’’তি আহ? ঞাতকে দিস্ৰা দেৰাতি. অথ নং রাজা আদাসেহি পরিক্খিপাপেসি. সো অত্তনোৰ ছাযং দিস্ৰা ‘‘ঞাতকা মে আগতা’’তি মঞ্ঞমানো পক্খেন তাল়ং দত্ৰা মঞ্জুস্সরেন মণিৰংসং ধমমানো ৰিয ৰিরৰি. সকলনগরে মনুস্সা মত্তা ৰিয লল়িংসু. অসন্ধিমিত্তা চিন্তেসি – ‘‘ইমস্স তাৰ তিরচ্ছানস্স এৰং মধুরো সদ্দো, কীদিসো নু খো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসিরিপ্পত্তস্স ভগৰতো অহোসী’’তি পীতিং উপ্পাদেত্ৰা তং পীতিং অৰিজহিত্ৰা সত্তহি জঙ্ঘসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. এৰং মধুরো করৰিকসদ্দো. ততো সতভাগেন সহস্সভাগেন চ মধুরতরো তথাগতস্স সদ্দো, লোকে পন করৰিকতো অঞ্ঞস্স মধুররস্স অভাৰতো ‘‘করৰিকভাণী’’তি ৰুত্তং.
অভিনীলনেত্তোতি ন সকলনীলনেত্তোৰ, নীলযুত্তট্ঠানে পনস্স উমাপুপ্ফসদিসেন অতিৰিসুদ্ধেন নীলৰণ্ণেন সমন্নাগতানি অক্খীনি হোন্তি. পীতযুত্তট্ঠানে কণিকারপুপ্ফসদিসেন পীতৰণ্ণেন, লোহিতযুত্তট্ঠানে বন্ধুজীৰকপুপ্ফসদিসেন লোহিতৰণ্ণেন, সেতযুত্তট্ঠানে ওসধিতারকসদিসেন সেতৰণ্ণেন, কাল়যুত্তট্ঠানে অদ্দারিট্ঠকসদিসেন কাল়ৰণ্ণেন সমন্নাগতানি সুৰণ্ণৰিমানে উগ্ঘাটিতমণিসীহপঞ্জরসদিসানি খাযন্তি.
গোপখুমোতি এত্থ পখুমন্তি সকলং চক্খুভণ্ডং অধিপ্পেতং. তং কাল়ৰচ্ছকস্স বহলধাতুকং হোতি, রত্তৰচ্ছকস্স ৰিপ্পসন্নং, তংমুহুত্তজাতরত্তৰচ্ছসদিসচক্খুভণ্ডোতি অত্থো. অঞ্ঞেসঞ্হি অক্খিভণ্ডা অপরিপুণ্ণা হোন্তি, হত্থিমূসিককাকাদীনং অক্খিসদিসেহি ৰিনিগ্গতেহি গম্ভীরেহিপি অক্খীহি সমন্নাগতা হোন্তি. তথাগতস্স পন ধোৰিত্ৰা মজ্জিত্ৰা ঠপিতমণিগুল়িকা ৰিয মুদুসিনিদ্ধনীলসুখুমপখুমাচিতানি অক্খীনি.
উণ্ণাতি উণ্ণলোমং. ভমুকন্তরেতি দ্ৰিন্নং ভমুকানং ৰেমজ্ঝে নাসিকমত্থকেযেৰ জাতা. উগ্গন্ত্ৰা পন নলাটমজ্ঝজাতা. ওদাতাতি পরিসুদ্ধা ওসধিতারকৰণ্ণা. মুদূতি সপ্পিমণ্ডে ওসাদেত্ৰা ঠপিতসতৰারৰিহতকপ্পাসপটলসদিসা. তূলসন্নিভাতি সিম্বলিতূললতাতূলসমানা, অযমস্সা ওদাততায উপমা. সা পনেসা কোটিযং গহেত্ৰা আকড্ঢিযমানা উপড্ঢবাহুপ্পমাণা হোতি, ৰিস্সট্ঠা দক্খিণাৰট্টৰসেন আৰট্টিত্ৰা উদ্ধগ্গা হুত্ৰা সন্তিট্ঠতি, সুৰণ্ণফলকমজ্ঝে ঠপিতরজতপুপ্ফুল়কা ৰিয সুৰণ্ণঘটতো নিক্খমমানা খীরধারা ৰিয অরুণপ্পভারঞ্জিতে গমনতলে ওসধিতারকা ৰিয চ অতিমনোহরায সিরিযা ৰিরোচতি.
উণ্হীসসীসোতি ইদং পরিপুণ্ণনলাটতঞ্চেৰ পরিপুণ্ণসীসতঞ্চাতি দ্ৰে অত্থৰসে পটিচ্চ ৰুত্তং. তথাগতস্স হি দক্খিণকণ্ণচূল়িকতো পট্ঠায মংসপটলং উট্ঠহিত্ৰা সকলং নলাটং ছাদযমানং পূরযমানং গন্ত্ৰা ৰামকণ্ণচূল়িকায পতিট্ঠিতং, রঞ্ঞো বদ্ধউণ্হীসপট্টো ৰিয ৰিরোচতি. পচ্ছিমভৰিকবোধিসত্তানং কির ইমং লক্খণং ৰিদিত্ৰা রাজূনং উণ্হীসপট্টং অকংসু, অযং তাৰ একো অত্থো. অঞ্ঞে পন জনা অপরিপুণ্ণসীসা হোন্তি, কেচি কপ্পসীসা, কেচি ফলসীসা, কেচি অট্ঠিসীসা, কেচি তুম্বসীসা, কেচি পব্ভারসীসা. তথাগতস্স পন আরগ্গেন ৰট্টেত্ৰা ঠপিতং ৰিয সুপরিপুণ্ণং উদকপুপ্ফুল়সদিসং সীসং হোতি. তত্থ পুরিমনযেন উণ্হীসৰেঠিতসীসো ৰিযাতি উণ্হীসসীসো. দুতিযনযেন উণ্হীসং ৰিয সব্বত্থ পরিমণ্ডলসীসোতি উণ্হীসসীসো.
ইমানি পন মহাপুরিসলক্খণানি কম্মং কম্মসরিক্খকং লক্খণং লক্খণানিসংসন্তি ইমে চত্তারো কোট্ঠাসে একেকস্মিং লক্খণে দস্সেত্ৰা কথিতানি সুকথিতানি হোন্তি. তস্মা ভগৰতা লক্খণসুত্তে (দী. নি. ৩.২০০-২০২) ৰুত্তানি ইমানি কম্মাদীনি দস্সেত্ৰা কথেতব্বানি. সুত্তৰসেন ৰিনিচ্ছিতুং অসক্কোন্তেন সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায তস্সেৰ সুত্তস্স ৰণ্ণনায ৰুত্তনযেন গহেতব্বানি.
ইমেহি খো, ভো, সো ভৰং গোতমোতি, ভো আচরিয, ইমেহি দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণেহি সো ভৰং গোতমো সমন্নাগতো দেৰনগরে সমুস্সিতরতনৰিচিত্তং সুৰণ্ণতোরণং ৰিয যোজনসতুব্বেধো সব্বপালিফুল্লো পারিচ্ছত্তকো ৰিয সেলন্তরম্হি সুপুপ্ফিতসালরুক্খো ৰিয তারাগণপটিমণ্ডিতগগনতলমিৰ চ অত্তনো সিরিৰিভৰেন লোকং আলোকং কুরুমানো ৰিয চরতীতি ইমত্থম্পি দীপেত্ৰা কিরিযাচারং আচিক্খিতুং গচ্ছন্তো খো পনাতিআদিমাহ.
৩৮৭. দক্খিণেনাতি বুদ্ধানঞ্হি ঠত্ৰা ৰা নিসীদিত্ৰা ৰা নিপজ্জিত্ৰা ৰা গমনং অভিনীহরন্তানং দক্খিণপাদোৰ পুরতো হোতি. সততপাটিহারিযং কিরেতং. নাতিদূরে পাদং উদ্ধরতীতি তং দক্খিণপাদং ন অতিদূরে ঠপেস্সামীতি উদ্ধরতি. অতিদূরঞ্হি অভিহরিযমানে দক্খিণপাদেন ৰামপাদো আকড্ঢিযমানো গচ্ছেয্য, দক্খিণপাদোপি দূরং গন্তুং ন সক্কুণেয্য, আসন্নেযেৰ পতিট্ঠহেয্য, এৰং সতি পদৰিচ্ছেদো নাম হোতি. দক্খিণপাদে পন পমাণেনেৰ উদ্ধতে ৰামপাদোপি পমাণেনেৰ উদ্ধরিযতি, পমাণেন উদ্ধতো পতিট্ঠহন্তোপি পমাণেযেৰ পতিট্ঠাতি. এৰমনেন তথাগতস্স দক্খিণপাদকিচ্চং ৰামপাদেন নিযমিতং, ৰামপাদকিচ্চং দক্খিণপাদেন নিযমিতন্তি ৰেদিতব্বং.
নাতিসীঘন্তি দিৰা ৰিহারভত্তত্থায গচ্ছন্তো ভিক্খু ৰিয ন অতিসীঘং গচ্ছতি. নাতিসণিকন্তি যথা পচ্ছতো আগচ্ছন্তো ওকাসং ন লভতি, এৰং ন অতিসণিকং গচ্ছতি. অদ্দুৰেন অদ্দুৰন্তি জণ্ণুকেন জণ্ণুকং, ন সত্থিং উন্নামেতীতি গম্ভীরে উদকে গচ্ছন্তো ৰিয ন ঊরুং উন্নামেতি. ন ওনামেতীতি রুক্খসাখাছেদনদণ্ডঙ্কুসপাদো ৰিয ন পচ্ছতো ওসক্কাপেতি. ন সন্নামেতীতি ওবদ্ধানাবদ্ধট্ঠানেহি পাদং কোট্টেন্তো ৰিয ন থদ্ধং করোতি. ন ৰিনামেতীতি যন্তরূপকং কীল়াপেন্তো ৰিয ন ইতো চিতো চ চালেতি. অধরকাযোৰাতি হেট্ঠিমকাযোৰ ইঞ্জতি, উপরিমকাযো নাৰায ঠপিতসুৰণ্ণপটিমা ৰিয নিচ্চলো হোতি. দূরে ঠত্ৰা ওলোকেন্তো হি বুদ্ধানং ঠিতভাৰং ৰা গমনভাৰং ৰা ন জানাতি. কাযবলেনাতি বাহা খিপন্তো সরীরতো সেদেহি মুচ্চন্তেহি ন কাযবলেন গচ্ছতি. সব্বকাযেনেৰাতি গীৰং অপরিৰত্তেত্ৰা রাহুলোৰাদে ৰুত্তনাগাপলোকিতৰসেনেৰ অপলোকেতি.
ন উদ্ধন্তিআদীসু নক্খত্তানি গণেন্তো ৰিয ন উদ্ধং উল্লোকেতি, নট্ঠং কাকণিকং ৰা মাসকং ৰা পরিযেসন্তো ৰিয ন অধো ওলোকেতি, ন হত্থিঅস্সাদযো পস্সন্তো ৰিয ইতো চিতো চ ৰিপেক্খমানো গচ্ছতি. যুগমত্তন্তি নৰৰিদত্থিমত্তে চক্খূনি ঠপেত্ৰা গচ্ছন্তো যুগমত্তং পেক্খতি নাম, ভগৰাপি যুগে যুত্তো সুদন্তআজানীযো ৰিয এত্তকং পস্সন্তো গচ্ছতি. ততো চস্স উত্তরীতি যুগমত্ততো পরং ন পস্সতীতি ন ৰত্তব্বো. ন হি কুট্টং ৰা কৰাটং ৰা গচ্ছো ৰা লতা ৰা আৰরিতুং সক্কোতি, অথ খ্ৰস্স অনাৰরণঞাণস্স অনেকানি চক্কৰাল়সহস্সানি একঙ্গণানেৰ হোন্তি. অন্তরঘরন্তি হেট্ঠা মহাসকুলুদাযিসুত্তে ইন্দখীলতো পট্ঠায অন্তরঘরং, ইধ ঘরউম্মারতো পট্ঠায ৰেদিতব্বং. ন কাযন্তিআদি পকতিইরিযপথেনেৰ পৰিসতীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. দলিদ্দমনুস্সানং নীচঘরকং পৰিসন্তেপি হি তথাগতে ছদনং ৰা উগ্গচ্ছতি, পথৰী ৰা ওগচ্ছতি, ভগৰা পন পকতিগমনেনেৰ গচ্ছতি. নাতিদূরেতি অতিদূরে পরিৰত্তন্তেন হি একং দ্ৰে পদৰারে পিট্ঠিভাগেন গন্ত্ৰা নিসীদিতব্বং হোতি. নাচ্চাসন্নেতি অচ্চাসন্নে পরিৰত্তন্তেন একং দ্ৰে পদৰারে পুরতো গন্ত্ৰা নিসীদিতব্বং হোতি. তস্মা যস্মিং পদৰারে ঠিতেন পুরতো ৰা পচ্ছতো ৰা অগন্ত্ৰা নিসীদিতব্বং হোতি, তত্থ পরিৰত্ততি.
পাণিনাতি কটিৰাতাবাধিকো ৰিয ন আসনং হত্থেহি গহেত্ৰা নিসীদতি. পক্খিপতীতি যো কিঞ্চি কম্মং কত্ৰা কীল়ন্তো ঠিতকোৰ পততি, যোপি ওরিমং অঙ্গং নিস্সায নিসিন্নো ঘংসন্তো যাৰ পারিমঙ্গা গচ্ছতি, পারিমঙ্গং ৰা নিস্সায নিসিন্নো তথেৰ যাৰ ওরিমঙ্গা আগচ্ছতি, সব্বো সো আসনে কাযং পক্খিপতি নাম. ভগৰা পন এৰং অকত্ৰা আসনস্স মজ্ঝে ওলম্বকং ধারেন্তো ৰিয তূলপিচুং ঠপেন্তো ৰিয সণিকং নিসীদতি. হত্থকুক্কুচ্চন্তি পত্তমুখৰট্টিযং উদকবিন্দুঠপনং মক্খিকবীজনিযা পণ্ণচ্ছেদনফালনাদি হত্থেন অসংযতকরণং. পাদকুক্কুচ্চন্তি পাদেন ভূমিঘংসনাদি অসংযতকরণং.
ন ছম্ভতীতি ন ভাযতি. ন কম্পতীতি ন ওসীদতি. ন ৰেধতীতি ন চলতি. ন পরিতস্সতীতি ভযপরিতস্সনাযপি তণ্হাপরিতস্সনাযপি ন পরিতস্সতি. একচ্চো হি ধম্মকথাদীনং অত্থায আগন্ত্ৰা মনুস্সেসু ৰন্দিত্ৰা ঠিতেসু ‘‘সক্খিস্সামি নু খো তেসং চিত্তং গণ্হন্তো ধম্মং ৰা কথেতুং, পঞ্হং ৰা পুচ্ছিতো ৰিস্সজ্জেতুং, ভত্তানুমোদনং ৰা কাতু’’ন্তি ভযপরিতস্সনায পরিতস্সতি. একচ্চো ‘‘মনাপা নু খো মে যাগু আগচ্ছিস্সতি, মনাপং অন্তরখজ্জক’’ন্তি ৰা তণ্হাপরিতস্সনায পরিতস্সতি. তদুভযম্পি তস্স নত্থীতি ন পরিতস্সতি. ৰিৰেকাৰট্টোতি ৰিৰেকে নিব্বানে আৰট্টমানসো হুত্ৰা. ৰিৰেকৰত্তোতিপি পাঠো, ৰিৰেকৰত্তযুত্তো হুত্ৰাতি অত্থো. ৰিৰেকৰত্তং নাম কতভত্তকিচ্চস্স ভিক্খুনো দিৰাৰিহারে সমথৰিপস্সনাৰসেন মূলকম্মট্ঠানং গহেত্ৰা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসীদনং. এৰং নিসিন্নস্স হি ইরিযাপথো উপসন্তো হোতি.
ন পত্তং উন্নামেতীতিআদীসু একচ্চো পত্তমুখৰট্টিযা উদকদানং আহরন্তো ৰিয পত্তং উন্নামেতি, একো পাদপিট্ঠিযং ঠপেন্তো ৰিয ওনামেতি, একো বদ্ধং কত্ৰা গণ্হাতি, একো ইতো চিতো চ ফন্দাপেতি, এৰং অকত্ৰা উভোহি হত্থেহি গহেত্ৰা ঈসকং নামেত্ৰা উদকং পটিগ্গণ্হাতীতি অত্থো. ন সম্পরিৰত্তকন্তি পরিৰত্তেত্ৰা পঠমমেৰ পত্তপিট্ঠিং ন ধোৰতি. নাতিদূরেতি যথা নিসিন্নাসনতো দূরে পততি, ন এৰং ছড্ডেতি. নাচ্চাসন্নেতি পাদমূলেযেৰ ন ছড্ডেতি. ৰিচ্ছড্ডযমানোতি ৰিকিরন্তো, যথা পটিগ্গাহকো তেমতি, ন এৰং ছড্ডেতি.
নাতিথোকন্তি যথা একচ্চো পাপিচ্ছো অপ্পিচ্ছতং দস্সেন্তো মুট্ঠিমত্তমেৰ গণ্হাতি, ন এৰং. অতিবহুন্তি যাপনমত্ততো অতিরেকং. ব্যঞ্জনমত্তাযাতি ব্যঞ্জনস্স মত্তা নাম ওদনতো চতুত্থো ভাগো. একচ্চো হি ভত্তে মনাপে ভত্তং বহুং গণ্হাতি, ব্যঞ্জনে মনাপে ব্যঞ্জনং বহুং. সত্থা পন তথা ন গণ্হাতি. ন চ ব্যঞ্জনেনাতি অমনাপঞ্হি ব্যঞ্জনং ঠপেত্ৰা ভত্তমেৰ ভুঞ্জন্তো, ভত্তং ৰা ঠপেত্ৰা ব্যঞ্জনমেৰ খাদন্তো ব্যঞ্জনেন আলোপং অতিনামেতি নাম. সত্থা একন্তরিকং ব্যঞ্জনং গণ্হাতি, ভত্তম্পি ব্যঞ্জনম্পি একতোৰ নিট্ঠন্তি. দ্ৰত্তিক্খত্তুন্তি তথাগতস্স হি পুথুজিৰ্হায দন্তানং উপনীতভোজনং দ্ৰত্তিক্খত্তুং দন্তেহি ফুট্ঠমত্তমেৰ সণ্হকরণীযপিট্ঠৰিলেপনং ৰিয হোতি, তস্মা এৰমাহ. ন মুখে অৰসিট্ঠাতি পোক্খরপত্তে পতিতউদকবিন্দু ৰিয ৰিনিৰত্তিত্ৰা পরগলমেৰ যাতি, তস্মা অৰসিট্ঠা ন হোতি. রসপটিসংৰেদীতি মধুরতিত্তকদুকাদিরসং জানাতি. বুদ্ধানঞ্হি অন্তমসো পানীযেপি দিব্বোজা পক্খিত্তাৰ হোতি, তেন নেসং সব্বত্থেৰ রসো পাকটো হোতি, রসগেধো পন নত্থি.
অট্ঠঙ্গসমন্নাগতন্তি ‘‘নেৰ দৰাযা’’তি ৰুত্তেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং. ৰিসুদ্ধিমগ্গে পনস্স ৰিনিচ্ছযো আগতোতি সব্বাসৰসুত্তে ৰুত্তমেতং. হত্থেসু ধোতেসূতি সত্থা কিং করোতি? পঠমং পত্তস্স গহণট্ঠানং ধোৰতি. তত্থ পত্তং গহেত্ৰা সুখুমজালহত্থং পেসেত্ৰা দ্ৰে ৰারে সঞ্চারেতি. এত্তাৰতা পোক্খরপত্তে পতিতউদকং ৰিয ৰিনিৰত্তিত্ৰা গচ্ছতি. ন চ অনত্থিকোতি যথা একচ্চো পত্তং আধারকে ঠপেত্ৰা পত্তে উদকং ন পুঞ্ছতি, রজে পতন্তে অজ্ঝুপেক্খতি, ন এৰং করোতি. ন চ অতিৰেলানুরক্খীতি যথা একচ্চো পমাণাতিক্কন্তং আরক্খং ঠপেতি, ভুঞ্জিত্ৰা ৰা পত্তে উদকং পুঞ্ছিত্ৰা চীৰরভোগন্তরং পৰেসেত্ৰা পত্তং উদরেন অক্কমিত্ৰা গণ্হাতি, ন এৰং করোতি.
ন চ অনুমোদনস্সাতি যো হি ভুত্তমত্তোৰ দারকেসু ভত্তত্থায রোদন্তেসু ছাতজ্ঝত্তেসু মনুস্সেসু ভুঞ্জিত্ৰা অনাগতেস্ৰেৰ অনুমোদনং আরভতি, ততো সব্বকম্মানি ছড্ডেত্ৰা একচ্চে আগচ্ছন্তি, একচ্চে অনাগতাৰ হোন্তি, অযং কালং অতিনামেতি. যোপি মনুস্সেসু আগন্ত্ৰা অনুমোদনত্থায ৰন্দিত্ৰা নিসিন্নেসু অনুমোদনং অকত্ৰাৰ ‘‘কথং তিস্স, কথং ফুস্স, কথং সুমন, কথং তিস্সে, কথং ফুস্সে, কথং সুমনে, কচ্চিত্থ অরোগা, সস্সং সম্পন্ন’’ন্তিআদিং পাটিযেক্কং কথং সমুট্ঠাপেতি, অযং অনুমোদনস্স কালং অতিনামেতি, মনুস্সানং পন ওকাসং ঞত্ৰা আযাচিতকালে করোন্তো নাতিনামেতি নাম, সত্থা তথা করোতি.
ন তং ভত্তন্তি কিং ভত্তং নামেতং উত্তণ্ডুলং অতিকিলিন্নন্তিআদীনি ৰত্ৰা ন গরহতি. ন অঞ্ঞং ভত্তন্তি স্ৰাতনায ৰা পুনদিৰসায ৰা ভত্তং উপ্পাদেস্সামীতি হি অনুমোদনং করোন্তো অঞ্ঞং ভত্তং পটিকঙ্খতি. যো ৰা – ‘‘যাৰ মাতুগামানং ভত্তং পচ্চতি, তাৰ অনুমোদনং করিস্সামি, অথ মে অনুমোদনাৰসানে অত্তনো পক্কভত্ততোপি থোকং দস্সন্তী’’তি অনুমোদনং ৰড্ঢেতি, অযম্পি পটিকঙ্খতি নাম. সত্থা ন এৰং করোতি. ন চ মুচ্চিতুকামোতি একচ্চো হি পটিসংমুঞ্চিত্ৰা গচ্ছতি, ৰেগেন অনুবন্ধিতব্বো হোতি. সত্থা পন ন এৰং গচ্ছতি, পরিসায মজ্ঝে ঠিতোৰ গচ্ছতি. অচ্চুক্কট্ঠন্তি যো হি যাৰ হনুকট্ঠিতো উক্খিপিত্ৰা পারুপতি, তস্স অচ্চুক্কট্ঠং নাম হোতি. যো যাৰ গোপ্ফকা ওতারেত্ৰাৰ পারুপতি, তস্স অচ্চুক্কট্ঠং হোতি. যোপি উভতো উক্খিপিত্ৰা উদরং ৰিৰরিত্ৰা যাতি, তস্সপি অচ্চুক্কট্ঠং হোতি. যো একংসং কত্ৰা থনং ৰিৰরিত্ৰা যাতি, তস্সপি অচ্চুক্কট্ঠং. সত্থা তং সব্বং ন করোতি.
অল্লীনন্তি যথা অঞ্ঞেসং সেদেন তিন্তং অল্লীযতি, ন এৰং সত্থু. অপকট্ঠন্তি খলিসাটকো ৰিয কাযতো মুচ্চিত্ৰাপি ন তিট্ঠতি. ৰাতোতি ৰেরম্ভৰাতোপি উট্ঠহিত্ৰা চালেতুং ন সক্কোতি. পাদমণ্ডনানুযোগন্তি ইট্ঠকায ঘংসনাদীহি পাদসোভানুযোগং. পক্খালেত্ৰাতি পাদেনেৰ পাদং ধোৰিত্ৰা. সো নেৰ অত্তব্যাবাধাযাতিআদীনি ন পুব্বেনিৰাসচেতোপরিযঞাণানং অত্থিতায ৰদতি, ইরিযাপথসন্ততং পন দিস্ৰা অনুমানেন ৰদতি. ধম্মন্তি পরিযত্তিধম্মং. ন উস্সাদেতীতি কিং মহারট্ঠিক, কিং মহাকুটুম্বিকাতিআদীনি ৰত্ৰা গেহস্সিতৰসেন ন উস্সাদেতি. ন অপসাদেতীতি ‘‘কিং, উপাসক, কথং তে ৰিহারমগ্গো ঞাতো? কিং ভযেন নাগচ্ছসি? ন হি ভিক্খূ কিঞ্চি অচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হন্তি, মা ভাযী’’তি ৰা ‘‘কিং তুয্হং এৰং মচ্ছরিযজীৰিতং নামা’’তি ৰা আদীনি ৰত্ৰা গেহস্সিতপেমেন ন অপসাদেতি.
ৰিস্সট্ঠোতি সিনিদ্ধো অপলিবুদ্ধো. ৰিঞ্ঞেয্যোতি ৰিঞ্ঞাপনীযো পাকটো, ৰিস্সট্ঠত্তাযেৰ চেস ৰিঞ্ঞেয্যো হোতি. মঞ্জূতি মধুরো. সৰনীযোতি সোতসুখো, মধুরত্তাযেৰ চেস সৰনীযো হোতি. বিন্দূতি সম্পিণ্ডিতো. অৰিসারীতি অৰিসটো, বিন্দুত্তাযেৰ চেস অৰিসারী হোতি. গম্ভীরোতি গম্ভীরসমুট্ঠিতো. নিন্নাদীতি নিন্নাদৰা, গম্ভীরত্তাযেৰ চেস নিন্নাদী হোতি. যথাপরিসন্তি চক্কৰাল়পরিযন্তম্পি একাবদ্ধপরিসং ৰিঞ্ঞাপেতি. বহিদ্ধাতি অঙ্গুলিমত্তম্পি পরিসতো বহিদ্ধা ন গচ্ছতি. তস্মা? সো এৰরূপো মধুরস্সরো অকারণা মা নস্সীতি. ইতি ভগৰতো ঘোসো পরিসায মত্থকেনেৰ চরতি.
অৰলোকযমানাতি সিরস্মিং অঞ্জলিং ঠপেত্ৰা ভগৰন্তং ওলোকেন্তাৰ পচ্চোসক্কিত্ৰা দস্সনৰিজহনট্ঠানে ৰন্দিত্ৰা গচ্ছন্তি. অৰিজহিতত্তাতি যো হি কথং সুত্ৰা ৰুট্ঠিতো অঞ্ঞং দিট্ঠসুতাদিকং কথং কথেন্তো গচ্ছতি, এস সভাৰেন ৰিজহতি নাম. যো পন সুতধম্মকথায ৰণ্ণং কথেন্তোৰ গচ্ছতি, অযং ন ৰিজহতি নাম, এৰং অৰিজহন্তভাৰেন পক্কমন্তি. গচ্ছন্তন্তি রজ্জুযন্তৰসেন রতনসত্তুব্বেধং সুৰণ্ণগ্ঘিকং ৰিয গচ্ছন্তং. অদ্দসাম ঠিতন্তি সমুস্সিতকঞ্চনপব্বতং ৰিয ঠিতং অদ্দসাম. ততো চ ভিয্যোতি ৰিত্থারেত্ৰা গুণে কথেতুং অসক্কোন্তো অৰসেসে গুণে সংখিপিত্ৰা কলাপং ৰিয সুত্তকবদ্ধং ৰিয চ কত্ৰা ৰিস্সজ্জেন্তো এৰমাহ. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – মযা কথিতগুণেহি অকথিতাৰ বহুতরা. মহাপথৰিমহাসমুদ্দাদযো ৰিয হি তস্স ভোতো অনন্তা অপ্পমেয্যা গুণা আকাসমিৰ ৰিত্থারিতাতি.
৩৯০. অপ্পটিসংৰিদিতোতি অৰিঞ্ঞাতআগমনো. পব্বজিতে উপসঙ্কমন্তেন হি চীৰরপরিকম্মাদিসমযে ৰা একং নিৰাসেত্ৰা সরীরভঞ্জনসমযে ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা ততোৰ পটিনিৰত্তিতব্বং হোতি, পটিসন্থারমত্তম্পি ন জাযতি. পুরেতরং পন ওকাসে কারিতে দিৰাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা ভিক্খু ৰিৰিত্তে ঠানে নিসীদতি, তং আগন্ত্ৰা পস্সন্তা দস্সনেনপি পসীদন্তি, পটিসন্থারো জাযতি, পঞ্হব্যাকরণং ৰা ধম্মকথা ৰা লব্ভতি. তস্মা পণ্ডিতা ওকাসং কারেন্তি. সো চ নেসং অঞ্ঞতরো, তেনস্স এতদহোসি. জিণ্ণো ৰুড্ঢোতি অত্তনো উগ্গতভাৰং অকথেত্ৰা কস্মা এৰমাহ? বুদ্ধা নাম অনুদ্দযসম্পন্না হোন্তি, মহল্লকভাৰং ঞত্ৰা সীঘং ওকাসং করিস্সতীতি এৰমাহ.
৩৯১. ওরমিয ওকাসমকাসীতি ৰেগেন উট্ঠায দ্ৰিধা ভিজ্জিত্ৰা ওকাসমকাসি.
যে মেতি যে মযা. নারীসমানসৰ্হযাতি নারীসমাননামং ইত্থিলিঙ্গং, তেন অৰ্হাতব্বাতি নারীসমানসৰ্হযা, ইত্থিলিঙ্গেন ৰত্তব্বাতি ৰোহারকুসলতায এৰং ৰদতি. পহূতজিৰ্হোতি পুথুলজিৰ্হো. নিন্নামযেতন্তি নীহর এতং.
৩৯৩. কেৰলীতি সকলগুণসম্পন্নো.
৩৯৪. পচ্চভাসীতি একপ্পহারেন পুচ্ছিতে অট্ঠ পঞ্হে ব্যাকরোন্তো পতিঅভাসি. যো ৰেদীতি যো ৰিদতি জানাতি, যস্স পুব্বেনিৰাসো পাকটো. সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতীতি দিব্বচক্খুঞাণং কথিতং. জাতিক্খযং পত্তোতি অরহত্তং পত্তো. অভিঞ্ঞা ৰোসিতোতি তং অরহত্তং অভিজানিত্ৰা ৰোসিতো ৰোসানপ্পত্তো. মুনীতি অরহত্তঞাণমোনেয্যেন সমন্নাগতো.
ৰিসুদ্ধন্তি পণ্ডরং. মুত্তং রাগেহীতি কিলেসরাগেহি মুত্তং. পহীনজাতিমরণোতি জাতিক্খযপ্পত্তত্তা পহীনজাতিকো, জাতিপহানেনেৰ পহীনমরণো. ব্রহ্মচরিযস্স কেৰলীতি যং ব্রহ্মচরিযস্স কেৰলী সকলভাৰো, তেন সমন্নাগতো, সকলচতুমগ্গব্রহ্মচরিযৰাসোতি অত্থো. পারগূ সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং লোকিযলোকুত্তরধম্মানং অভিঞ্ঞায পারং গতো, সব্বধম্মে অভিজানিত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. পারগূতি ৰা এত্তাৰতা পরিঞ্ঞাপারগূ পঞ্চন্নং খন্ধানং, পহানপারগূ সব্বকিলেসানং, ভাৰনাপারগূ চতুন্নং মগ্গানং, সচ্ছিকিরিযাপারগূ নিরোধস্স, সমাপত্তিপারগূ সব্বসমাপত্তীনন্তি অযমত্থো ৰুত্তো. পুন সব্বধম্মানন্তি ইমিনা অভিঞ্ঞাপারগূ ৰুত্তোতি. বুদ্ধো তাদী পৰুচ্চতীতি তাদিসো ছহি আকারেহি পারং গতো সব্বাকারেন চতুন্নং সচ্চানং বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি পৰুচ্চতীতি.
কিং পন এত্তাৰতা সব্বে পঞ্হা ৰিস্সজ্জিতা হোন্তীতি? আম ৰিস্সজ্জিতা, চিত্তং ৰিসুদ্ধং জানাতি, মুত্তং রাগেহীতি ইমিনা তাৰ বাহিতপাপত্তা ব্রাহ্মণোতি পঠমপঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতি. পারগূতি ইমিনা ৰেদেহি গতত্তা ৰেদগূতি দুতিযপঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতি. পুব্বেনিৰাসন্তিআদীহি ইমাসং তিস্সন্নং ৰিজ্জানং অত্থিতায তেৰিজ্জোতি ততিযপঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতি. মুত্তং রাগেহি সব্বসোতি ইমিনাৰ নিস্সটত্তা পাপধম্মানং সোত্তিযোতি চতুত্থপঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতি. জাতিক্খযং পত্তোতি ইমিনা পন অরহত্তস্সেৰ ৰুত্তত্তা পঞ্চমপঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতি. ৰোসিতোতি চ ব্রহ্মচরিযস্স কেৰলীতি চ ইমেহি ছট্ঠপঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতি. অভিঞ্ঞা ৰোসিতো মুনীতি ইমিনা সত্তমপঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতি. পারগূ সব্বধম্মানং, বুদ্ধো তাদী পৰুচ্চতীতি ইমিনা অট্ঠমপঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতি.
৩৯৫. দানকথন্তিআদীনি হেট্ঠা সুত্তে ৰিত্থারিতানেৰ. পচ্চপাদীতি পটিপজ্জি. ধম্মস্সানুধম্মন্তি ইমস্মিং সুত্তে ধম্মো নাম অরহত্তমগ্গো, অনুধম্মো নাম হেট্ঠিমা তযো মগ্গা তীণি চ সামঞ্ঞফলানি, তানি পটিপাটিযা পটিলভীতি অত্থো. ন চ মং ধম্মাধিকরণং ৰিহেসেসীতি মঞ্চ ধম্মকারণা ন কিলমেসি, ন পুনপ্পুনং কথাপেসীতি ৰুত্তং হোতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰ. তত্থ পরিনিব্বাযীতি পন পদেন দেসনায অরহত্তেনেৰ কূটং গহিতন্তি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ব্রহ্মাযুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.