৩. পরিব্বাজকৰগ্গো

১. তেৰিজ্জৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনা

১৮৫. এৰং মে সুতন্তি তেৰিজ্জৰচ্ছসুত্তং. তত্থ একপুণ্ডরীকেতি পুণ্ডরীকো ৰুচ্চতি সেতম্বরুক্খো, সো তস্মিং আরামে একো পুণ্ডরীকো অত্থীতি একপুণ্ডরীকো. এতদহোসীতি তত্থ পৰিসিতুকামতায অহোসি. চিরস্সং খো, ভন্তেতি পকতিযা আগতপুব্বতং উপাদায. ধম্মস্স চানুধম্মন্তি ইধ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ধম্মো নাম, মহাজনস্স ব্যাকরণং অনুধম্মো নাম. সেসং জীৰকসুত্তে (ম. নি. ২.৫১ আদযো) ৰুত্তনযমেৰ. ন মে তেতি অননুঞ্ঞায ঠত্ৰা অনুঞ্ঞম্পি পটিক্খিপতি. ‘‘সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৰী অপরিসেসং ঞাণদস্সনং পটিজানাতী’’তি হি ইদং অনুজানিতব্বং সিযা, – ‘‘চরতো চ মে…পে… পচ্চুপট্ঠিত’’ন্তি ইদং পন নানুজানিতব্বং. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন হি আৰজ্জিত্ৰা পজানাতি. তস্মা অননুঞ্ঞায ঠত্ৰা অনুঞ্ঞম্পি পটিক্খিপন্তো এৰমাহ.

১৮৬. আসৰানং খযাতি এত্থ সকিং খীণানং আসৰানং পুন খেপেতব্বাভাৰা যাৰদেৰাতি ন ৰুত্তং. পুব্বেনিৰাসঞাণেন চেত্থ ভগৰা অতীতজাননগুণং দস্সেতি, দিব্বচক্খুঞাণেন পচ্চুপ্পন্নজাননগুণং, আসৰক্খযঞাণেন লোকুত্তরগুণন্তি. ইতি ইমাহি তীহি ৰিজ্জাহি সকলবুদ্ধগুণে সংখিপিত্ৰা কথেসি.

গিহিসংযোজনন্তি গিহিবন্ধনং গিহিপরিক্খারেসু নিকন্তিং. নত্থি খো ৰচ্ছাতি গিহিসংযোজনং অপ্পহায দুক্খস্সন্তকরো নাম নত্থি. যেপি হি সন্ততিমহামত্তো উগ্গসেনো সেট্ঠিপুত্তো ৰীতসোকদারকোতি গিহিলিঙ্গে ঠিতাৰ অরহত্তং পত্তা, তেপি মগ্গেন সব্বসঙ্খারেসু নিকন্তিং সুক্খাপেত্ৰা পত্তা. তং পত্ৰা পন ন তেন লিঙ্গেন অট্ঠংসু, গিহিলিঙ্গং নামেতং হীনং, উত্তমগুণং ধারেতুং ন সক্কোতি. তস্মা তত্থ ঠিতো অরহত্তং পত্ৰা তংদিৰসমেৰ পব্বজতি ৰা পরিনিব্বাতি ৰা. ভূমদেৰতা পন তিট্ঠন্তি. কস্মা? নিলীযনোকাসস্স অত্থিতায. সেসকামভৰে মনুস্সেসু সোতাপন্নাদযো তযো তিট্ঠন্তি, কামাৰচরদেৰেসু সোতাপন্না সকদাগামিনো চ, অনাগামিখীণাসৰা পনেত্থ ন তিট্ঠন্তি. কস্মা? তঞ্হি ঠানং লল়িতজনস্স আৰাসো, নত্থি তত্থ তেসং পৰিৰেকারহং পটিচ্ছন্নট্ঠানঞ্চ. ইতি তত্থ খীণাসৰো পরিনিব্বাতি, অনাগামী চৰিত্ৰা সুদ্ধাৰাসে নিব্বত্ততি. কামাৰচরদেৰতো উপরি পন চত্তারোপি অরিযা তিট্ঠন্তি.

সোপাসি কম্মৰাদীতি সোপি কম্মৰাদী অহোসি, কিরিযম্পি ন পটিবাহিত্থ. তঞ্হি একনৰুতিকপ্পমত্থকে অত্তানংযেৰ গহেত্ৰা কথেতি. তদা কির মহাসত্তো পাসণ্ডপরিগ্গণ্হনত্থং পব্বজিতো তস্সপি পাসণ্ডস্স নিপ্ফলভাৰং জানিত্ৰা ৰীরিযং ন হাপেসি, কিরিযৰাদী হুত্ৰা সগ্গে নিব্বত্ততি. তস্মা এৰমাহ. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

তেৰিজ্জৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অগ্গিৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনা

১৮৭. এৰং মে সুতন্তি অগ্গিৰচ্ছসুত্তং. তত্থ ন খো অহন্তি পঠমৰারে নাহং সস্সতদিট্ঠিকোতি ৰদতি, দুতিযে নাহং উচ্ছেদদিট্ঠিকোতি. এৰং অন্তানন্তিকাদিৰসেন সব্বৰারেসু পটিক্খেপো ৰেদিতব্বো. হোতি চ ন চ হোতীতি অযং পনেত্থ একচ্চসস্সতৰাদো. নেৰ হোতি ন ন হোতীতি অযং অমরাৰিক্খেপোতি ৰেদিতব্বো.

১৮৯. সদুক্খন্তি কিলেসদুক্খেন চেৰ ৰিপাকদুক্খেন চ সদুক্খং. সৰিঘাতন্তি তেসংযেৰ দ্ৰিন্নং ৰসেন সউপঘাতকং. সউপাযাসন্তি তেসংযেৰ ৰসেন সউপাযাসং. সপরিল়াহন্তি তেসংযেৰ ৰসেন সপরিল়াহং.

কিঞ্চি দিট্ঠিগতন্তি কাচি একা দিট্ঠিপি রুচ্চিত্ৰা খমাপেত্ৰা গহিতা অত্থীতি পুচ্ছতি. অপনীতন্তি নীহটং অপৰিদ্ধং. দিট্ঠন্তি পঞ্ঞায দিট্ঠং. তস্মাতি যস্মা পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযৰযং অদ্দস, তস্মা. সব্বমঞ্ঞিতানন্তি সব্বেসং তিণ্ণম্পি তণ্হাদিট্ঠিমানমঞ্ঞিতানং. মথিতানন্তি তেসংযেৰ ৰেৰচনং. ইদানি তানি ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো সব্বঅহংকার-মমংকার-মানানুসযানন্তি আহ. এত্থ হি অহংকারো দিট্ঠি, মমংকারো তণ্হা, মানানুসযো মানো. অনুপাদা ৰিমুত্তোতি চতূহি উপাদানেহি কঞ্চি ধম্মং অনুপাদিযিত্ৰা ৰিমুত্তো.

১৯০. ন উপেতীতি ন যুজ্জতি. এত্থ চ ‘‘ন উপপজ্জতী’’তি ইদং অনুজানিতব্বং সিযা. যস্মা পন এৰং ৰুত্তে সো পরিব্বাজকো উচ্ছেদং গণ্হেয্য, উপপজ্জতীতি পন সস্সতমেৰ, উপপজ্জতি চ ন চ উপপজ্জতীতি একচ্চসস্সতং, নেৰ উপপজ্জতি ন ন উপপজ্জতীতি অমরাৰিক্খেপং, তস্মা ভগৰা – ‘‘অযং অপ্পতিট্ঠো অনালম্বো হোতু, সুখপৰেসনট্ঠানং মা লভতূ’’তি অননুঞ্ঞায ঠত্ৰা অনুঞ্ঞম্পি পটিক্খিপি. অলন্তি সমত্থং পরিযত্তং. ধম্মোতি পচ্চযাকারধম্মো. অঞ্ঞত্রযোগেনাতি অঞ্ঞত্থ পযোগেন. অঞ্ঞত্রাচরিযকেনাতি পচ্চযাকারং অজানন্তানং অঞ্ঞেসং আচরিযানং সন্তিকে ৰসন্তেন.

১৯১. তেন হি ৰচ্ছাতি যস্মা ত্ৰং সম্মোহমাপাদিন্তি ৰদসি, তস্মা তংযেৰেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. অনাহারো নিব্বুতোতি অপ্পচ্চযো নিব্বুতো.

১৯২. যেন রূপেনাতি যেন রূপেন সত্তসঙ্খাতং তথাগতং রূপীতি পঞ্ঞাপেয্য. গম্ভীরোতি গুণগম্ভীরো. অপ্পমেয্যোতি পমাণং গণ্হিতুং ন সক্কুণেয্যো. দুপ্পরিযোগাল়্হোতি দুওগাহো দুজ্জানো. সেয্যথাপি মহাসমুদ্দোতি যথা মহাসমুদ্দো গম্ভীরো অপ্পমেয্যো দুজ্জানো, এৰমেৰ খীণাসৰোপি. তং আরব্ভ উপপজ্জতীতিআদি সব্বং ন যুজ্জতি. কথং? যথা পরিনিব্বুতং অগ্গিং আরব্ভ পুরত্থিমং দিসং গতোতিআদি সব্বং ন যুজ্জতি, এৰং.

অনিচ্চতাতি অনিচ্চতায. সারে পতিট্ঠিতন্তি লোকুত্তরধম্মসারে পতিট্ঠিতং. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

অগ্গিৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. মহাৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনা

১৯৩. এৰং মে সুতন্তি মহাৰচ্ছসুত্তং. তত্থ সহকথীতি সদ্ধিংৰাদো, বহুং মযা তুম্হেহি সদ্ধিং কথিতপুব্বন্তি কথং সারেতি মেত্তিং ঘটেতি. পুরিমানি হি দ্ৰে সুত্তানি এতস্সেৰ কথিতানি, সংযুত্তকে অব্যাকতসংযুত্তং (সং. নি. ৪.৪১৬ আদযো) নাম এতস্সেৰ কথিতং – ‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সস্সতো লোকো ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি অব্যাকতমেত’’ন্তি এৰং একুত্তরনিকাযেপি ইমিনা সদ্ধিং কথিতং অত্থিযেৰ. তস্মা এৰমাহ. সম্মাসম্বুদ্ধোপি তস্স আগতাগতস্স সঙ্গহং কত্ৰা ওকাসমকাসিযেৰ. কস্মা? অযঞ্হি সস্সতদিট্ঠিকো, সস্সতদিট্ঠিকা চ সীঘং লদ্ধিং ন ৰিস্সজ্জেন্তি, ৰসাতেলমক্খিতপিলোতিকা ৰিয চিরেন সুজ্ঝন্তি. পস্সতি চ ভগৰা – ‘‘অযং পরিব্বাজকো কালে গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে লদ্ধিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা মম সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ছ অভিঞ্ঞাযো সচ্ছিকত্ৰা অভিঞ্ঞাতসাৰকো ভৰিস্সতী’’তি. তস্মা তস্স আগতাগতস্স সঙ্গহং কত্ৰা ওকাসমকাসিযেৰ. ইদং পনস্স পচ্ছিমগমনং. সো হি ইমস্মিং সুত্তে তরণং ৰা হোতু অতরণং ৰা, যট্ঠিং ওতরিত্ৰা উদকে পতমানো ৰিয সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা পব্বজিস্সামীতি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা আগতো. তস্মা ধম্মদেসনং যাচন্তো সাধু মে ভৰং গোতমোতিআদিমাহ. তস্স ভগৰা মূলৰসেন সংখিত্তদেসনং, কম্মপথৰসেন ৰিত্থারদেসনং দেসেসি. মূলৰসেন চেত্থ অতিসংখিত্তা দেসনা, কম্মপথৰসেন সংখিত্তা ৰিত্থারসদিসা. বুদ্ধানং পন নিপ্পরিযাযেন ৰিত্থারদেসনা নাম নত্থি. চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানম্পি হি সত্তপকরণে অভিধম্মপিটকে চ সব্বং সংখিত্তমেৰ. তস্মা মূলৰসেনাপি কম্মপথৰসেনাপি সংখিত্তমেৰ দেসেসীতি ৰেদিতব্বো.

১৯৪. তত্থ পাণাতিপাতা ৰেরমণী কুসলন্তিআদীসু পটিপাটিযা সত্তধম্মা কামাৰচরা, অনভিজ্ঝাদযো তযো চতুভূমিকাপি ৰট্টন্তি.

যতো খো, ৰচ্ছ, ভিক্খুনোতি কিঞ্চাপি অনিযমেত্ৰা ৰুত্তং, যথা পন জীৰকসুত্তে চ চঙ্কীসুত্তে চ, এৰং ইমস্মিং সুত্তে চ অত্তানমেৰ সন্ধাযেতং ভগৰতা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

১৯৫. অত্থি পনাতি কিং পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি? অযং কিরস্স লদ্ধি – ‘‘তস্মিং তস্মিং সাসনে সত্থাৰ অরহা হোতি, সাৰকো পন অরহত্তং পত্তুং সমত্থো নত্থি. সমণো চ গোতমো ‘যতো খো, ৰচ্ছ, ভিক্খুনো’তি একং ভিক্খুং কথেন্তো ৰিয কথেতি, অত্থি নু খো সমণস্স গোতমস্স সাৰকো অরহত্তপ্পত্তো’’তি. এতমত্থং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তত্থ তিট্ঠতূতি ভৰং তাৰ গোতমো তিট্ঠতু, ভৰঞ্হি লোকে পাকটো অরহাতি অত্থো. তস্মিং ব্যাকতে উত্তরি ভিক্খুনীআদীনং ৰসেন পঞ্হং পুচ্ছি, ভগৰাপিস্স ব্যাকাসি.

১৯৬. আরাধকোতি সম্পাদকো পরিপূরকো.

১৯৭. সেখায ৰিজ্জায পত্তব্বন্তি হেট্ঠিমফলত্তযং পত্তব্বং. তং সব্বং মযা অনুপ্পত্তন্তি ৰদতি. ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ – ‘‘কতমে ধম্মা সেক্খা? চত্তারো মগ্গা অপরিযাপন্না হেট্ঠিমানি চ তীণি সামঞ্ঞফলানী’’তি (ধ. স. ১০২৩) ৰচনতো অরহত্তমগ্গোপি অনেন পত্তোযেৰ. ফলং পন অপত্তং, তস্স পত্তিযা উত্তরি যোগং কথাপেতীতি. সো এৰং সঞ্ঞাপেতব্বো –

‘‘যো ৰে কিলেসানি পহায পঞ্চ,

পরিপুণ্ণসেখো অপরিহানধম্মো;

চেতোৰসিপ্পত্তো সমাহিতিন্দ্রিযো,

স ৰে ঠিতত্তোতি নরো পৰুচ্চতী’’তি. (অ. নি. ৪.৫);

অনাগামিপুগ্গলো হি একন্তপরিপুণ্ণসেখো. তং সন্ধায ‘‘সেখায ৰিজ্জায পত্তব্ব’’ন্তি আহ. মগ্গস্স পন একচিত্তক্খণিকত্তা তত্থ ঠিতস্স পুচ্ছা নাম নত্থি. ইমিনা সুত্তেন মগ্গোপি বহুচিত্তক্খণিকো হোতূতি চে. এতং ন বুদ্ধৰচনং, ৰুত্তগাথায চ অত্থো ৰিরুজ্ঝতি. তস্মা অনাগামিফলে ঠত্ৰা অরহত্তমগ্গস্স ৰিপস্সনং কথাপেতীতি ৰেদিতব্বো. যস্মা পনস্স ন কেৰলং সুদ্ধঅরহত্তস্সেৰ উপনিস্সযো, ছন্নম্পি অভিঞ্ঞানং উপনিস্সযো অত্থি, তস্মা ভগৰা – ‘‘এৰমযং সমথে কম্মং কত্ৰা পঞ্চ অভিঞ্ঞা নিব্বত্তেস্সতি, ৰিপস্সনায কম্মং কত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সতি. এৰং ছল়ভিঞ্ঞো মহাসাৰকো ভৰিস্সতী’’তি ৰিপস্সনামত্তং অকথেত্ৰা সমথৰিপস্সনা আচিক্খি.

১৯৮. সতি সতিআযতনেতি সতি সতিকারণে. কিঞ্চেত্থ কারণং? অভিঞ্ঞা ৰা অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং ৰা অৰসানে পন অরহত্তং ৰা কারণং অরহত্তস্স ৰিপস্সনা ৰাতি ৰেদিতব্বং.

২০০. পরিচিণ্ণো মে ভগৰাতি সত্ত হি সেখা ভগৰন্তং পরিচরন্তি নাম, খীণাসৰেন ভগৰা পরিচিণ্ণো হোতি. ইতি সঙ্খেপেন অরহত্তং ব্যাকরোন্তো থেরো এৰমাহ. তে পন ভিক্খূ তমত্থং ন জানিংসু, অজানন্তাৰ তস্স ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা. ভগৰতো আরোচেসুং. দেৰতাতি তেসং গুণানং লাভী দেৰতা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

মহাৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দীঘনখসুত্তৰণ্ণনা

২০১. এৰং মে সুতন্তি দীঘনখসুত্তং. তত্থ সূকরখতাযন্তি সূকরখতাতি এৰংনামকে লেণে. কস্সপবুদ্ধকালে কির তং লেণং একস্মিং বুদ্ধন্তরে পথৰিযা ৰড্ঢমানায অন্তোভূমিগতং জাতং. অথেকদিৰসং একো সূকরো তস্স ছদনপরিযন্তসমীপে পংসুং খণি. দেৰে ৰুট্টে পংসুধোতো ছদনপরিযন্তো পাকটো অহোসি. একো ৰনচরকো দিস্ৰা – ‘‘পুব্বে সীলৰন্তেহি পরিভুত্তলেণেন ভৰিতব্বং, পটিজগ্গিস্সামি ন’’ন্তি সমন্ততো পংসুং অপনেত্ৰা লেণং সোধেত্ৰা কুট্টপরিক্খেপং কত্ৰা দ্ৰারৰাতপানং যোজেত্ৰা সুপরিনিট্ঠিত-সুধাকম্মচিত্তকম্মরজতপট্টসদিসায ৰালুকায সন্থতপরিৰেণং লেণং কত্ৰা মঞ্চপীঠং পঞ্ঞাপেত্ৰা ভগৰতো ৰসনত্থায অদাসি. লেণং গম্ভীরং অহোসি ওতরিত্ৰা অভিরুহিতব্বং. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.

দীঘনখোতি তস্স পরিব্বাজকস্স নামং. উপসঙ্কমীতি কস্মা উপসঙ্কমি? সো কির থেরে অড্ঢমাসপব্বজিতে চিন্তেসি – ‘‘ময্হং মাতুলো অঞ্ঞং পাসণ্ডং গন্ত্ৰা ন চিরং তিট্ঠতি, ইদানি পনস্স সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গতস্স অড্ঢমাসো জাতো. পৰত্তিম্পিস্স ন সুণামি, ওজৰন্তং নু খো সাসনং, জানিস্সামি ন’’ন্তি গন্তুকামো জাতো. তস্মা উপসঙ্কমি. একমন্তং ঠিতোতি তস্মিং কির সমযে থেরো ভগৰন্তং বীজযমানো ঠিতো হোতি, পরিব্বাজকো মাতুলে হিরোত্তপ্পেন ঠিতকোৰ পঞ্হং পুচ্ছি. তেন ৰুত্তং ‘‘একমন্তং ঠিতো’’তি.

সব্বং মে নক্খমতীতি সব্বা মে উপপত্তিযো নক্খমন্তি, পটিসন্ধিযো নক্খমন্তীতি অধিপ্পাযেন ৰদতি. এত্তাৰতানেন ‘‘উচ্ছেদৰাদোহমস্মী’’তি দীপিতং হোতি. ভগৰা পনস্স অধিপ্পাযং মুঞ্চিত্ৰা অক্খরে তাৰ দোসং দস্সেন্তো যাপি খো তেতিআদিমাহ. তত্থ এসাপি তে দিট্ঠি নক্খমতীতি এসাপি তে পঠমং রুচ্চিত্ৰা খমাপেত্ৰা গহিতদিট্ঠি নক্খমতীতি. এসা চে মে, ভো গোতম, দিট্ঠি খমেয্যাতি ময্হঞ্হি সব্বং নক্খমতীতি দিট্ঠি, তস্স ময্হং যা এসা সব্বং মে নক্খমতীতি দিট্ঠি, এসা মে খমেয্য. যং তং ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি ৰুত্তং, তম্পিস্স তাদিসমেৰ. যথা সব্বগহণেন গহিতাপি অযং দিট্ঠি খমতি, এৰমেৰং তম্পি খমেয্য. এৰং অত্তনো ৰাদে আরোপিতং দোসং ঞত্ৰা তং পরিহরামীতি সঞ্ঞায ৰদতি, অত্থতো পনস্স ‘‘এসা দিট্ঠি ন মে খমতী’’তি আপজ্জতি. যস্স পনেসা ন খমতি ন রুচ্চতি, তস্সাযং তায দিট্ঠিযা সব্বং মে ন খমতীতি দিট্ঠি রুচিতং. তেন হি দিট্ঠিঅক্খমেন অরুচিতেন ভৰিতব্বন্তি সব্বং খমতীতি রুচ্চতীতি আপজ্জতি. ন পনেস তং সম্পটিচ্ছতি, কেৰলং তস্সাপি উচ্ছেদদিট্ঠিযা উচ্ছেদমেৰ গণ্হাতি. তেনাহ ভগৰা অতো খো তে, অগ্গিৰেস্সন,…পে… অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং উপাদিযন্তীতি. তত্থ অতোতি পজহনকেসু নিস্সক্কং, যে পজহন্তি, তেহি যে নপ্পজহন্তীতি ৰুচ্চিযন্তি, তেৰ বহুতরাতি অত্থো. বহূ হি বহুতরাতি এত্থ হিকারো নিপাতমত্তং, বহূ বহুতরাতি অত্থো. পরতো তনূ হি তনুতরাতি পদেপি এসেৰ নযো. যে এৰমাহংসূতি যে এৰং ৰদন্তি. তঞ্চেৰ দিট্ঠিং নপ্পজহন্তি, অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং উপাদিযন্তীতি মূলদস্সনং নপ্পজহন্তি, অপরদস্সনং উপাদিযন্তি.

এত্থ চ সস্সতং গহেত্ৰা তম্পি অপ্পহায উচ্ছেদং ৰা একচ্চসস্সতং ৰা গহেতুং ন সক্কা, উচ্ছেদম্পি গহেত্ৰা তং অপ্পহায সস্সতং ৰা একচ্চসস্সতং ৰা ন সক্কা গহেতুং, একচ্চসস্সতম্পি গহেত্ৰা তং অপ্পহায সস্সতং ৰা উচ্ছেদং ৰা ন সক্কা গহেতুং. মূলসস্সতং পন অপ্পহায অঞ্ঞং সস্সতমেৰ সক্কা গহেতুং. কথং? একস্মিঞ্হি সমযে ‘‘রূপং সস্সত’’ন্তি গহেত্ৰা অপরস্মিং সমযে ‘‘ন সুদ্ধরূপমেৰ সস্সতং, ৰেদনাপি সস্সতা, ৰিঞ্ঞাণম্পি সস্সত’’ন্তি গণ্হাতি. উচ্ছেদেপি একচ্চসস্সতেপি এসেৰ নযো. যথা চ খন্ধেসু, এৰং আযতনেসুপি যোজেতব্বং. ইদং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘তঞ্চেৰ দিট্ঠিং নপ্পজহন্তি, অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং উপাদিযন্তী’’তি.

দুতিযৰারে অতোতি অপ্পজহনকেসু নিস্সক্কং, যে নপ্পজহন্তি, তেহি, যে পজহন্তীতি ৰুচ্চিযন্তি, তেৰ তনুতরা অপ্পতরাতি অত্থো. তঞ্চেৰ দিট্ঠিং পজহন্তি, অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং ন উপাদিযন্তীতি তঞ্চ মূলদস্সনং পজহন্তি, অঞ্ঞঞ্চ দস্সনং ন গণ্হন্তি. কথং? একস্মিঞ্হি সমযে ‘‘রূপং সস্সত’’ন্তি গহেত্ৰা অপরস্মিং সমযে তত্থ আদীনৰং দিস্ৰা ‘‘ওল়ারিকমেতং ময্হং দস্সন’’ন্তি পজহতি ‘‘ন কেৰলঞ্চ রূপং সস্সতন্তি দস্সনমেৰ ওল়ারিকং, ৰেদনাপি সস্সতা…পে… ৰিঞ্ঞাণম্পি সস্সতন্তি দস্সনং ওল়ারিকমেৰা’’তি ৰিস্সজ্জেতি. উচ্ছেদেপি একচ্চসস্সতেপি এসেৰ নযো. যথা চ খন্ধেসু, এৰং আযতনেসুপি যোজেতব্বং. এৰং তঞ্চ মূলদস্সনং পজহন্তি, অঞ্ঞঞ্চ দস্সনং ন গণ্হন্তি.

সন্তগ্গিৰেস্সনাতি কস্মা আরভি? অযং উচ্ছেদলদ্ধিকো অত্তনো লদ্ধিং নিগূহতি, তস্সা পন লদ্ধিযা ৰণ্ণে ৰুচ্চমানে অত্তনো লদ্ধিং পাতুকরিস্সতীতি তিস্সো লদ্ধিযো একতো দস্সেত্ৰা ৰিভজিতুং ইমং দেসনং আরভি.

সারাগায সন্তিকেতিআদীসু রাগৰসেন ৰট্টে রজ্জনস্স আসন্না তণ্হাদিট্ঠিসংযোজনেন ৰট্টসংযোজনস্স সন্তিকে. অভিনন্দনাযাতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেনেৰ গিলিত্ৰা পরিযাদিযনস্স গহণস্স চ আসন্নাতি অত্থো. অসারাগায সন্তিকেতিআদীসু ৰট্টে অরজ্জনস্স আসন্নাতিআদিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

এত্থ চ সস্সতদস্সনং অপ্পসাৰজ্জং দন্ধৰিরাগং, উচ্ছেদদস্সনং মহাসাৰজ্জং খিপ্পৰিরাগং. কথং? সস্সতৰাদী হি ইধলোকং পরলোকঞ্চ অত্থীতি জানাতি, সুকতদুক্কটানং ফলং অত্থীতি জানাতি, কুসলং করোতি, অকুসলং করোন্তো ভাযতি, ৰট্টং অস্সাদেতি, অভিনন্দতি. বুদ্ধানং ৰা বুদ্ধসাৰকানং ৰা সম্মুখীভূতো সীঘং লদ্ধিং জহিতুং ন সক্কোতি. তস্মা তং সস্সতদস্সনং অপ্পসাৰজ্জং দন্ধৰিরাগন্তি ৰুচ্চতি. উচ্ছেদৰাদী পন ইধলোকপরলোকং অত্থীতি জানাতি, সুকতদুক্কটানং ফলং অত্থীতি জানাতি, কুসলং ন করোতি, অকুসলং করোন্তো ন ভাযতি, ৰট্টং ন অস্সাদেতি, নাভিনন্দতি, বুদ্ধানং ৰা বুদ্ধসাৰকানং ৰা সম্মুখীভাৰে সীঘং দস্সনং পজহতি. পারমিযো পূরেতুং সক্কোন্তো বুদ্ধো হুত্ৰা, অসক্কোন্তো অভিনীহারং কত্ৰা সাৰকো হুত্ৰা পরিনিব্বাযতি. তস্মা উচ্ছেদদস্সনং মহাসাৰজ্জং খিপ্পৰিরাগন্তি ৰুচ্চতি.

২০২. সো পন পরিব্বাজকো এতমত্থং অসল্লক্খেত্ৰা – ‘‘ময্হং দস্সনং সংৰণ্ণেতি পসংসতি, অদ্ধা মে সুন্দরং দস্সন’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা উক্কংসেতি মে ভৰন্তিআদিমাহ.

ইদানি যস্মা অযং পরিব্বাজকো কঞ্জিযেনেৰ তিত্তকালাবু, উচ্ছেদদস্সনেনেৰ পূরিতো, সো যথা কঞ্জিযং অপ্পহায ন সক্কা লাবুম্হি তেলফাণিতাদীনি পক্খিপিতুং, পক্খিত্তানিপি ন গণ্হাতি, এৰমেৰং তং লদ্ধিং অপ্পহায অভব্বো মগ্গফলানং লাভায, তস্মা লদ্ধিং জহাপনত্থং তত্রগ্গিৰেস্সনাতিআদি আরদ্ধং. ৰিগ্গহোতি কলহো. এৰমেতাসং দিট্ঠীনং পহানং হোতীতি এৰং ৰিগ্গহাদিআদীনৰং দিস্ৰা তাসং দিট্ঠীনং পহানং হোতি. সো হি পরিব্বাজকো ‘‘কিং মে ইমিনা ৰিগ্গহাদিনা’’তি তং উচ্ছেদদস্সনং পজহতি.

২০৫. অথস্স ভগৰা ৰমিতকঞ্জিযে লাবুম্হি সপ্পিফাণিতাদীনি পক্খিপন্তো ৰিয হদযে অমতোসধং পূরেস্সামীতি ৰিপস্সনং আচিক্খন্তো অযং খো পন, অগ্গিৰেস্সন, কাযোতিআদিমাহ. তস্সত্থো ৰম্মিকসুত্তে ৰুত্তো. অনিচ্চতোতিআদীনিপি হেট্ঠা ৰিত্থারিতানেৰ. যো কাযস্মিং কাযছন্দোতি যা কাযস্মিং তণ্হা. স্নেহোতি তণ্হাস্নেহোৰ. কাযন্ৰযতাতি কাযানুগমনভাৰো, কাযং অনুগচ্ছনককিলেসোতি অত্থো.

এৰং রূপকম্মট্ঠানং দস্সেত্ৰা ইদানি অরূপকম্মট্ঠানং দস্সেন্তো তিস্সো খোতিআদিমাহ. পুন তাসংযেৰ ৰেদনানং অসম্মিস্সভাৰং দস্সেন্তো যস্মিং, অগ্গিৰেস্সন, সমযেতিআদিমাহ. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – যস্মিং সমযে সুখাদীসু একং ৰেদনং ৰেদযতি, তস্মিং সমযে অঞ্ঞা ৰেদনা অত্তনো ৰারং ৰা ওকাসং ৰা ওলোকযমানা নিসিন্না নাম নত্থি, অথ খো অনুপ্পন্নাৰ হোন্তি ভিন্নউদকপুপ্ফুল়া ৰিয চ অন্তরহিতা ৰা. সুখাপি খোতিআদি তাসং ৰেদনানং চুণ্ণৰিচুণ্ণভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং.

ন কেনচি সংৰদতীতি তস্সতং গহেত্ৰা ‘‘সস্সতৰাদী অহ’’ন্তি উচ্ছেদৰাদিনাপি সদ্ধিং ন সংৰদতি, তমেৰ গহেত্ৰা ‘‘সস্সতৰাদী অহ’’ন্তি একচ্চসস্সতৰাদিনা সদ্ধিং ন ৰিৰদতি. এৰং তযোপি ৰাদা পরিৰত্তেত্ৰা যোজেতব্বা. যঞ্চ লোকে ৰুত্তন্তি যং লোকে কথিতং ৰোহরিতং, তেন ৰোহরতি অপরামসন্তো কিঞ্চি ধম্মং পরামাসগ্গাহেন অগ্গণ্হন্তো. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘যো হোতি ভিক্খু অরহং কতাৰী,

খীণাসৰো অন্তিমদেহধারী;

অহং ৰদামীতিপি সো ৰদেয্য,

মমং ৰদন্তীতিপি সো ৰদেয্য;

লোকে সমঞ্ঞং কুসলো ৰিদিত্ৰা,

ৰোহারমত্তেন সো ৰোহরেয্যা’’তি. (সং. নি. ১.২৫);

অপরম্পি ৰুত্তং – ‘‘ইমা খো চিত্ত লোকসমঞ্ঞা লোকনিরুত্তিযো লোকৰোহারা লোকপঞ্ঞত্তিযো, যাহি তথাগতো ৰোহরতি অপরামস’’ন্তি (দী. নি. ১.৪৪০).

২০৬. অভিঞ্ঞাপহানমাহাতি সস্সতাদীসু তেসং তেসং ধম্মানং সস্সতং অভিঞ্ঞায জানিত্ৰা সস্সতস্স পহানমাহ, উচ্ছেদং, একচ্চসস্সতং অভিঞ্ঞায একচ্চসস্সতস্স পহানং ৰদতি. রূপং অভিঞ্ঞায রূপস্স পহানং ৰদতীতিআদিনা নযেনেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

পটিসঞ্চিক্খতোতি পচ্চৰেক্খন্তস্স. অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চীতি অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুদ্ধেহি আসৰেহি অগ্গহেত্ৰাৰ চিত্তং ৰিমুচ্চি. এত্তাৰতা চেস পরস্স ৰড্ঢিতং ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা খুদং ৰিনোদেন্তো ৰিয পরস্স আরদ্ধায ধম্মদেসনায ঞাণং পেসেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তঞ্চেৰ পত্তো, সাৰকপারমীঞাণস্স চ মত্থকং, সোল়স চ পঞ্ঞা পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতো. দীঘনখো পন সোতাপত্তিফলং পত্ৰা সরণেসু পতিট্ঠিতো.

ভগৰা পন ইমং দেসনং সূরিযে ধরমানেযেৰ নিট্ঠাপেত্ৰা গিজ্ঝকূটা ওরুয্হ ৰেল়ুৰনং গন্ত্ৰা সাৰকসন্নিপাতমকাসি, চতুরঙ্গসমন্নাগতো সন্নিপাতো অহোসি. তত্রিমানি অঙ্গানি – মাঘনক্খত্তেন যুত্তো পুণ্ণমউপোসথদিৰসো, কেনচি অনামন্তিতানি হুত্ৰা অত্তনোযেৰ ধম্মতায সন্নিপতিতানি অড্ঢতেলসানি ভিক্খুসতানি, তেসু একোপি পুথুজ্জনো ৰা সোতাপন্ন-সকদাগামি-অনাগামি-সুক্খৰিপস্সক-অরহন্তেসু ৰা অঞ্ঞতরো নত্থি, সব্বে ছল়ভিঞ্ঞাৰ, একোপি চেত্থ সত্থকেন কেসে ছিন্দিত্ৰা পব্বজিতো নাম নত্থি, সব্বে এহিভিক্খুনোযেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

দীঘনখসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. মাগণ্ডিযসুত্তৰণ্ণনা

২০৭. এৰং মে সুতন্তি মাগণ্ডিযসুত্তং. তত্থ অগ্যাগারেতি অগ্গিহোমসালযং. তিণসন্থারকেতি দ্ৰে মাগণ্ডিযা মাতুলো চ ভাগিনেয্যো চ. তেসু মাতুলো পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পত্তো, ভাগিনেয্যোপি সউপনিস্সযো নচিরস্সেৰ পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সতি. অথস্স ভগৰা উপনিস্সযং দিস্ৰা রমণীযং দেৰগব্ভসদিসং গন্ধকুটিং পহায তত্থ ছারিকতিণকচৰরাদীহি উক্লাপে অগ্যাগারে তিণসন্থারকং পঞ্ঞাপেত্ৰা পরসঙ্গহকরণত্থং কতিপাহং ৰসিত্থ. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. তেনুপসঙ্কমীতি ন কেৰলং তংদিৰসমেৰ, যস্মা পন তং অগ্যাগারং গামূপচারে দারকদারিকাহি ওকিণ্ণং অৰিৰিত্তং, তস্মা ভগৰা নিচ্চকালম্পি দিৰসভাগং তস্মিং ৰনসণ্ডে ৰীতিনামেত্ৰা সাযং ৰাসত্থায তত্থ উপগচ্ছতি.

অদ্দসা খো…পে… তিণসন্থারকং পঞ্ঞত্তন্তি ভগৰা অঞ্ঞেসু দিৰসেসু তিণসন্থারকং সঙ্ঘরিত্ৰা সঞ্ঞাণং কত্ৰা গচ্ছতি, তংদিৰসং পন পঞ্ঞপেত্ৰাৰ অগমাসি. কস্মা? তদা হি পচ্চূসসমযে লোকং ওলোকেত্ৰাৰ অদ্দস – ‘‘অজ্জ মাগণ্ডিযো ইধাগন্ত্ৰা ইমং তিণসন্থারকং দিস্ৰা ভারদ্ৰাজেন সদ্ধিং তিণসন্থারকং আরব্ভ কথাসল্লাপং করিস্সতি, অথাহং আগন্ত্ৰা ধম্মং দেসেস্সামি, সো ধম্মং সুত্ৰা মম সন্তিকে পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সতি. পরেসং সঙ্গহকরণত্থমেৰ হি মযা পারমিযো পূরিতা’’তি তিণসন্থারকং পঞ্ঞপেত্ৰাৰ অগমাসি.

সমণসেয্যানুরূপং মঞ্ঞেতি ইমং তিণসন্থারকং ‘‘সমণস্স অনুচ্ছৰিকা সেয্যা’’তি মঞ্ঞামি. ন চ অসঞ্ঞতসমণস্স নিৰুত্থট্ঠানমেতং. তথাহেত্থ হত্থেন আকড্ঢিতট্ঠানং ৰা পাদেন আকড্ঢিতট্ঠানং ৰা সীসেন পহটট্ঠানং ৰা ন পঞ্ঞাযতি, অনাকুলো অনাকিণ্ণো অভিন্নো ছেকেন চিত্তকারেন তূলিকায পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পঞ্ঞত্তো ৰিয. সঞ্ঞতসমণস্স ৰসিতট্ঠানং, কস্স ভো ৰসিতট্ঠানন্তি পুচ্ছতি. ভূনহুনোতি হতৰড্ঢিনো মরিযাদকারকস্স. কস্মা এৰমাহ? ছসু দ্ৰারেসু ৰড্ঢিপঞ্ঞাপনলদ্ধিকত্তা. অযঞ্হি তস্স লদ্ধি – চক্খু ব্রূহেতব্বং ৰড্ঢেতব্বং, অদিট্ঠং দক্খিতব্বং, দিট্ঠং সমতিক্কমিতব্বং. সোতং ব্রূহেতব্বং ৰড্ঢেতব্বং, অসুতং সোতব্বং, সুতং সমতিক্কমিতব্বং. ঘানং ব্রূহেতব্বং ৰড্ঢেতব্বং, অঘাযিতং ঘাযিতব্বং, ঘাযিতং সমতিক্কমিতব্বং. জিৰ্হা ব্রূহেতব্বা ৰড্ঢেতব্বা, অস্সাযিতং সাযিতব্বং, সাযিতং সমতিক্কমিতব্বং. কাযো ব্রূহেতব্বো ৰড্ঢেতব্বো, অফুট্ঠং ফুসিতব্বং, ফুট্ঠং সমতিক্কমিতব্বং. মনো ব্রূহেতব্বো ৰড্ঢেতব্বো, অৰিঞ্ঞাতং ৰিজানিতব্বং, ৰিঞ্ঞাতং সমতিক্কমিতব্বং. এৰং সো ছসু দ্ৰারেসু ৰড্ঢিং পঞ্ঞপেতি. ভগৰা পন –

‘‘চক্খুনা সংৰরো সাধু, সাধু সোতেন সংৰরো;

ঘানেন সংৰরো সাধু, সাধু জিৰ্হায সংৰরো.

কাযেন সংৰরো সাধু, সাধু ৰাচায সংৰরো;

মনসা সংৰরো সাধু, সাধু সব্বত্থ সংৰরো;

সব্বত্থ সংৰুতো ভিক্খু, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি. (ধ. প. ৩৬০-৩৬১) –

ছসু দ্ৰারেসু সংৰরং পঞ্ঞপেতি. তস্মা সো ‘‘ৰড্ঢিহতো সমণো গোতমো মরিযাদকারকো’’তি মঞ্ঞমানো ‘‘ভূনহুনো’’তি আহ.

অরিযে ঞাযে ধম্মে কুসলেতি পরিসুদ্ধে কারণধম্মে অনৰজ্জে. ইমিনা কিং দস্সেতি? এৰরূপস্স নাম উগ্গতস্স পঞ্ঞাতস্স যসস্সিনো উপরি ৰাচং ভাসমানেন ৰীমংসিত্ৰা উপধারেত্ৰা মুখে আরক্খং ঠপেত্ৰা ভাসিতব্বো হোতি. তস্মা মা সহসা অভাসি, মুখে আরক্খং ঠপেহীতি দস্সেতি. এৰঞ্হি নো সুত্তে ওচরতীতি যস্মা অম্হাকং সুত্তে এৰং আগচ্ছতি, ন মযং মুখারুল়্হিচ্ছামত্তং ৰদাম, সুত্তে চ নাম আগতং ৰদমানা কস্স ভাযেয্যাম, তস্মা সম্মুখাপি নং ৰদেয্যামাতি অত্থো. অপ্পোস্সুক্কোতি মম রক্খনত্থায অনুস্সুক্কো অৰাৰটো হুত্ৰাতি অত্থো. ৰুত্তোৰ নং ৰদেয্যাতি মযা ৰুত্তোৰ হুত্ৰা অপুচ্ছিতোৰ কথং সমুট্ঠাপেত্ৰা অম্বজম্বূআদীনি গহেত্ৰা ৰিয অপূরযমানো মযা কথিতনিযামেন ভৰং ভারদ্ৰাজো ৰদেয্য, ৰদস্সূতি অত্থো.

২০৮. অস্সোসি খোতি সত্থা আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বচক্খুনা মাগণ্ডিযং তত্থ আগতং অদ্দস, দ্ৰিন্নং জনানং ভাসমানানং দিব্বসোতেন সদ্দম্পি অস্সোসি. পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি ফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠিতো. সংৰিগ্গোতি পীতিসংৰেগেন সংৰিগ্গো চলিতো কম্পিতো. তস্স কির এতদহোসি – ‘‘নেৰ মাগণ্ডিযেন সমণস্স গোতমস্স আরোচিতং, ন মযা. অম্হে মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞো এত্থ ততিযোপি নত্থি, সুতো ভৰিস্সতি অম্হাকং সদ্দো তিখিণসোতেন পুরিসেনা’’তি. অথস্স অব্ভন্তরে পীতি উপ্পজ্জিত্ৰা নৰনৰুতিলোমকূপসহস্সানি উদ্ধগ্গানি অকাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘সংৰিগ্গো লোমহট্ঠজাতো’’তি. অথ খো মাগণ্ডিযো পরিব্বাজকোতি পরিব্বাজকস্স পভিন্নমুখং ৰিয বীজং পরিপাকগতং ঞাণং, তস্মা সন্নিসীদিতুং অসক্কোন্তো আহিণ্ডমানো পুন সত্থু সন্তিকং আগন্ত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তং দস্সেতুং ‘‘অথ খো মাগণ্ডিযো’’তিআদি ৰুত্তং.

২০৯. সত্থা – ‘‘এৰং কির ত্ৰং, মাগণ্ডিয, মং অৰচা’’তি অৰত্ৰাৰ চক্খুং খো, মাগণ্ডিযাতি পরিব্বাজকস্স ধম্মদেসনং আরভি. তত্থ ৰসনট্ঠানট্ঠেন রূপং চক্খুস্স আরামোতি চক্খু রূপারামং. রূপে রতন্তি রূপরতং. রূপেন চক্খু আমোদিতং পমোদিতন্তি রূপসমুদিতং. দন্তন্তি নিব্বিসেৰনং. গুত্তন্তি গোপিতং. রক্খিতন্তি ঠপিতরক্খং. সংৰুতন্তি পিহিতং. সংৰরাযাতি পিধানত্থায.

২১০. পরিচারিতপুব্বোতি অভিরমিতপুব্বো. রূপপরিল়াহন্তি রূপং আরব্ভ উপ্পজ্জনপরিল়াহং. ইমস্স পন তে, মাগণ্ডিয, কিমস্স ৰচনীযন্তি ইমস্স রূপং পরিগ্গণ্হিত্ৰা অরহত্তপ্পত্তস্স খীণাসৰস্স তযা কিং ৰচনং ৰত্তব্বং অস্স, ৰুড্ঢিহতো মরিযাদকারকোতি ইদং ৰত্তব্বং, ন ৰত্তব্বন্তি পুচ্ছতি. ন কিঞ্চি, ভো গোতমাতি, ভো গোতম, কিঞ্চি ৰত্তব্বং নত্থি. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো.

২১১. ইদানি যস্মা তযা পঞ্চক্খন্ধে পরিগ্গহেত্ৰা অরহত্তপ্পত্তস্স খীণাসৰস্স কিঞ্চি ৰত্তব্বং নত্থি, অহঞ্চ পঞ্চক্খন্ধে পরিগ্গহেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, তস্মা অহম্পি তে ন কিঞ্চি ৰত্তব্বোতি দস্সেতুং অহং খো পনাতিআদিমাহ. তস্স ময্হং মাগণ্ডিযাতি গিহিকালে অত্তনো সম্পত্তিং দস্সেন্তো আহ. তত্থ ৰস্সিকোতিআদীসু যত্থ সুখং হোতি ৰস্সকালে ৰসিতুং, অযং ৰস্সিকো. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. অযং পনেত্থ ৰচনত্থো – ৰস্সং ৰাসো ৰস্সং, ৰস্সং অরহতীতি ৰস্সিকো. ইতরেসুপি এসেৰ নযো.

তত্থ ৰস্সিকো পাসাদো নাতিউচ্চো হোতি নাতিনীচো, দ্ৰারৰাতপানানিপিস্স নাতিতনূনি নাতিবহূনি, ভূমত্থরণপচ্চত্থরণখজ্জভোজ্জানিপেত্থ মিস্সকানেৰ ৰট্টন্তি. হেমন্তিকে থম্ভাপি ভিত্তিযোপি নীচা হোন্তি, দ্ৰারৰাতপানানি তনুকানি সুখুমচ্ছিদ্দানি. উণ্হপৰেসনত্থায ভিত্তিনিযূহানি নীহরীযন্তি. ভূমত্থরণপচ্চত্থরণনিৰাসনপারুপনানি পনেত্থ উণ্হৰীরিযানি কম্বলাদীনি ৰট্টন্তি. খজ্জভোজ্জং সিনিদ্ধং কটুকসন্নিস্সিতঞ্চ. গিম্হিকে থম্ভাপি ভিত্তিযোপি উচ্চা হোন্তি. দ্ৰারৰাতপানানি পনেত্থ বহূনি ৰিপুলজালানি ভৰন্তি. ভূমত্থরণাদীনি দুকূলমযানি ৰট্টন্তি, খজ্জভোজ্জানি মধুররসসীতৰীরিযানি. ৰাতপানসমীপেসু চেত্থ নৰ চাটিযো ঠপেত্ৰা উদকস্স পূরেত্ৰা নীলুপ্পলাদীহি সঞ্ছাদেন্তি. তেসু তেসু পদেসেসু উদকযন্তানি করোন্তি, যেহি দেৰে ৰস্সন্তে ৰিয উদকধারা নিক্খমন্তি.

বোধিসত্তস্স পন অট্ঠসতসুৰণ্ণঘটে চ রজতঘটে চ গন্ধোদকস্স পূরেত্ৰা নীলুপ্পলগচ্ছকে কত্ৰা সযনং পরিৰারেত্ৰা ঠপযিংসু. মহন্তেসু লোহকটাহেসু গন্ধকললং পূরেত্ৰা নীলুপ্পলপদুমপুণ্ডরীকানি রোপেত্ৰা উতুগ্গহণত্থায তত্থ তত্থ ঠপেসুং. সূরিযরস্মীহি পুপ্ফানি পুপ্ফন্তি. নানাৰিধা ভমরগণা পাসাদং পৰিসিত্ৰা পুপ্ফেসু রসং গণ্হন্তা ৰিচরন্তি. পাসাদো অতিসুগন্ধো হোতি. যমকভিত্তিযা অন্তরে লোহনাল়িং ঠপেত্ৰা নৰভূমিকপাসাদস্স উপরি আকাসঙ্গণে রতনমণ্ডপমত্থকে সুখুমচ্ছিদ্দকং জালং বদ্ধং অহোসি. একস্মিং ঠানে সুক্খমহিংসচম্মং পসারেতি. বোধিসত্তস্স উদককীল়নৰেলায মহিংসচম্মে পাসাণগুল়ে খিপন্তি, মেঘথনিতসদ্দো ৰিয হোতি. হেট্ঠা যন্তং পরিৰত্তেন্তি, উদকং অভিরুহিত্ৰা জালমত্থকে পততি, ৰস্সপতনসলিলং ৰিয হোতি. তদা বোধিসত্তো নীলপটং নিৰাসেতি, নীলপটং পারুপতি, নীলপসাধনং পসাধেতি. পরিৰারাপিস্স চত্তালীসনাটকসহস্সানি নীলৰত্থাভরণানেৰ নীলৰিলেপনানি হুত্ৰা মহাপুরিসং পরিৰারেত্ৰা রতনমণ্ডপং গচ্ছন্তি. দিৰসভাগং উদককীল়ং কীল়ন্তো সীতলং উতুসুখং অনুভোতি.

পাসাদস্স চতূসু দিসাসু চত্তারো সরা হোন্তি. দিৰাকালে নানাৰণ্ণসকুণগণা পাচীনসরতো ৰুট্ঠায ৰিরৰমানা পাসাদমত্থকেন পচ্ছিমসরং গচ্ছন্তি. পচ্ছিমসরতো ৰুট্ঠায পাচীনসরং, উত্তরসরতো দক্খিণসরং, দক্খিণসরতো উত্তরসরং গচ্ছন্তি, অন্তরৰস্সসমযো ৰিয হোতি. হেমন্তিকপাসাদো পন পঞ্চভূমিকো অহোসি, ৰস্সিকপাসাদো সত্তভূমিকো.

নিপ্পুরিসেহীতি পুরিসৰিরহিতেহি. ন কেৰলঞ্চেত্থ তূরিযানেৰ নিপ্পুরিসানি, সব্বট্ঠানানিপি নিপ্পুরিসানেৰ. দোৰারিকাপি ইত্থিযোৰ, ন্হাপনাদিপরিকম্মকরাপি ইত্থিযোৰ. রাজা কির – ‘‘তথারূপং ইস্সরিযসুখসম্পত্তিং অনুভৰমানস্স পুরিসং দিস্ৰা পরিসঙ্কা উপ্পজ্জতি, সা মে পুত্তস্স মা অহোসী’’তি সব্বকিচ্চেসু ইত্থিযোৰ ঠপেসি. তায রতিযা রমমানোতি ইদং চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তিরতিং সন্ধায ৰুত্তং.

২১২. গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰাতি এত্থ যস্মা খত্তিযানং সেতচ্ছত্তস্মিংযেৰ পত্থনা হোতি, মহা চ নেসং পপঞ্চো, ব্রাহ্মণা মন্তেহি অতিত্তা মন্তে গৰেসন্তা ৰিচরন্তি, গহপতিনো পন মুদ্দাগণনমত্তং উগ্গহিতকালতো পট্ঠায সম্পত্তিংযেৰ অনুভৰন্তি, তস্মা খত্তিযব্রাহ্মণে অগ্গহেত্ৰা ‘‘গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা’’তি আহ. আৰট্টেয্যাতি মানুসককামহেতু আৰট্টো ভৰেয্যাতি অত্থো. অভিক্কন্ততরাতি ৰিসিট্ঠতরা. পণীততরাতি অতপ্পকতরা. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘কুসগ্গেনুদকমাদায, সমুদ্দে উদকং মিনে;

এৰং মানুসকা কামা, দিব্বকামান সন্তিকে’’তি. (জা. ২.২১.৩৮৯) –

সমধিগয্হ তিট্ঠতীতি দিব্বসুখং গণ্হিত্ৰা ততো ৰিসিট্ঠতরা হুত্ৰা তিট্ঠতি.

ওপম্মসংসন্দনং পনেত্থ এৰং ৰেদিতব্বং – গহপতিস্স পঞ্চহি কামগুণেহি সমঙ্গীভূতকালো ৰিয বোধিসত্তস্স তীসু পাসাদেসু চত্তালীসসহস্সইত্থিমজ্ঝে মোদনকালো, তস্স সুচরিতং পূরেত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তকালো ৰিয বোধিসত্তস্স অভিনিক্খমনং কত্ৰা বোধিপল্লঙ্কে সব্বঞ্ঞুতং পটিৰিদ্ধকালো, তস্স নন্দনৰনে সম্পত্তিং অনুভৰনকালো ৰিয তথাগতস্স চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তিরতিযা ৰীতিৰত্তনকালো, তস্স মানুসকানং পঞ্চন্নং কামগুণানং অপত্থনকালো ৰিয তথাগতস্স চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তিরতিযা ৰীতিনামেন্তস্স হীনজনসুখস্স অপত্থনকালোতি.

২১৩. সুখীতি পঠমং দুক্খিতো পচ্ছা সুখিতো অস্স. সেরীতি পঠমং ৰেজ্জদুতিযকো পচ্ছা সেরী এককো ভৰেয্য. সযংৰসীতি পঠমং ৰেজ্জস্স ৰসে ৰত্তমানো ৰেজ্জেন নিসীদাতি ৰুত্তে নিসীদি, নিপজ্জাতি ৰুত্তে নিপজ্জি, ভুঞ্জাতি ৰুত্তে ভুঞ্জি, পিৰাতি ৰুত্তে পিৰি, পচ্ছা সযংৰসী জাতো. যেন কামং গমোতি পঠমং ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং গন্তুং নালত্থ, পচ্ছা রোগে ৰূপসন্তে ৰনদস্সন-গিরিদস্সন-পব্বতদস্সনাদীসুপি যেনকামং গমো জাতো, যত্থ যত্থেৰ গন্তুং ইচ্ছতি, তত্থ তত্থেৰ গচ্ছেয্য.

এত্থাপি ইদং ওপম্মসংসন্দনং – পুরিসস্স কুট্ঠিকালো ৰিয হি বোধিসত্তস্স অগারমজ্ঝে ৰসনকালো, অঙ্গারকপল্লং ৰিয একং কামৰত্থু, দ্ৰে কপল্লানি ৰিয দ্ৰে ৰত্থূনি, সক্কস্স পন দেৰরঞ্ঞো অড্ঢতেয্যকোটিযানি অঙ্গারকপল্লানি ৰিয অড্ঢতিযনাটককোটিযো, নখেহি ৰণমুখানি তচ্ছেত্ৰা অঙ্গারকপল্লে পরিতাপনং ৰিয ৰত্থুপটিসেৰনং, ভেসজ্জং আগম্ম অরোগকালো ৰিয কামেসু আদীনৰং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৰা নিক্খম্ম বুদ্ধভূতকালে চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তিরতিযা ৰীতিৰত্তনকালো, অঞ্ঞং কুট্ঠিপুরিসং দিস্ৰা অপত্থনকালো ৰিয তায রতিযা ৰীতিনামেন্তস্স হীনজনরতিযা অপত্থনকালোতি.

২১৪. উপহতিন্দ্রিযোতি কিমিরকুট্ঠেন নাম উপহতকাযপ্পসাদো. উপহতিন্দ্রিযাতি উপহতপঞ্ঞিন্দ্রিযা. তে যথা সো উপহতকাযিন্দ্রিযো কুট্ঠী দুক্খসম্ফস্সস্মিংযেৰ অগ্গিস্মিং সুখমিতি ৰিপরীতসঞ্ঞং পচ্চলত্থ, এৰং পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স উপহতত্তা দুক্খসম্ফস্সেস্ৰেৰ কামেসু সুখমিতি ৰিপরীতসঞ্ঞং পচ্চলত্থুং.

২১৫. অসুচিতরানি চেৰাতিআদীসু পকতিযাৰ তানি অসুচীনি চ দুগ্গন্ধানি চ পূতীনি চ, ইদানি পন অসুচিতরানি চেৰ দুগ্গন্ধতরানি চ পূতিতরানি চ হোন্তি. কাচীতি তস্স হি পরিতাপেন্তস্স চ কণ্ডূৰন্তস্স চ পাণকা অন্তো পৰিসন্তি, দুট্ঠলোহিতদুট্ঠপুব্বা পগ্ঘরন্তি. এৰমস্স কাচি অস্সাদমত্তা হোতি.

আরোগ্যপরমাতি গাথায যে কেচি ধনলাভা ৰা যসলাভা ৰা পুত্তলাভা ৰা অত্থি, আরোগ্যং তেসং পরমং উত্তমং, নত্থি ততো উত্তরিতরো লাভোতি, আরোগ্যপরমা লাভা. যংকিঞ্চি ঝানসুখং ৰা মগ্গসুখং ৰা ফলসুখং ৰা অত্থি, নিব্বানং তত্থ পরমং, নত্থি ততো উত্তরিতরং সুখন্তি নিব্বানং পরমং সুখং. অট্ঠঙ্গিকো মগ্গানন্তি পুব্বভাগমগ্গানং পুব্বভাগগমনেনেৰ অমতগামীনং অট্ঠঙ্গিকো খেমো, নত্থি ততো খেমতরো অঞ্ঞো মগ্গো. অথ ৰা খেমং অমতগামিনন্তি এত্থ খেমন্তিপি অমতন্তিপি নিব্বানস্সেৰ নামং. যাৰতা পুথুসমণব্রাহ্মণা পরপ্পৰাদা খেমগামিনো চ অমতগামিনো চাতি লদ্ধিৰসেন গহিতা, সব্বেসং তেসং খেমঅমতগামীনং মগ্গানং অট্ঠঙ্গিকো পরমো উত্তমোতি অযমেত্থ অত্থো.

২১৬. আচরিযপাচরিযানন্তি আচরিযানঞ্চেৰ আচরিযাচরিযানঞ্চ. সমেতীতি একনাল়িযা মিতং ৰিয একতুলায তুলিতং ৰিয সদিসং হোতি নিন্নানাকরণং. অনোমজ্জতীতি পাণিং হেট্ঠা ওতারেন্তো মজ্জতি – ‘‘ইদং তং, ভো গোতম, আরোগ্যং, ইদং তং নিব্বান’’ন্তি কালেন সীসং কালেন উরং পরিমজ্জন্তো এৰমাহ.

২১৭. ছেকন্তি সম্পন্নং. সাহুল়িচীরেনাতি কাল়কেহি এল়কলোমেহি কতথূলচীরেন. সঙ্কারচোল়কেনাতিপি ৰদন্তি. ৰাচং নিচ্ছারেয্যাতি কালেন দসায কালেন অন্তে কালেন মজ্ঝে পরিমজ্জন্তো নিচ্ছারেয্য, ৰদেয্যাতি অত্থো. পুব্বকেহেসাতি পুব্বকেহি এসা. ৰিপস্সীপি হি ভগৰা…পে… কস্সপোপি ভগৰা চতুপরিসমজ্ঝে নিসিন্নো ইমং গাথং অভাসি, ‘‘অত্থনিস্সিতগাথা’’তি মহাজনো উগ্গণ্হি. সত্থরি পরিনিব্বুতে অপরভাগে পরিব্বাজকানং অন্তরং পৰিট্ঠা. তে পোত্থকগতং কত্ৰা পদদ্ৰযমেৰ রক্খিতুং সক্খিংসু. তেনাহ – সা এতরহি অনুপুব্বেন পুথুজ্জনগাথাতি.

২১৮. রোগোৰ ভূতোতি রোগভূতো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. অরিযং চক্খুন্তি পরিসুদ্ধং ৰিপস্সনাঞাণঞ্চেৰ মগ্গঞাণঞ্চ. পহোতীতি সমত্থো. ভেসজ্জং করেয্যাতি উদ্ধংৰিরেচনং অধোৰিরেচনং অঞ্জনঞ্চাতি ভেসজ্জং করেয্য.

২১৯. ন চক্খূনি উপ্পাদেয্যাতি যস্স হি অন্তরা পিত্তসেম্হাদিপলিৰেঠেন চক্খুপসাদো উপহতো হোতি, সো ছেকং ৰেজ্জং আগম্ম সপ্পাযভেসজ্জং সেৰন্তো চক্খূনি উপ্পাদেতি নাম. জচ্চন্ধস্স পন মাতুকুচ্ছিযংযেৰ ৰিনট্ঠানি, তস্মা সো ন লভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ন চক্খূনি উপ্পাদেয্যা’’তি.

২২০. দুতিযৰারে জচ্চন্ধোতি জাতকালতো পট্ঠায পিত্তাদিপলিৰেঠেন অন্ধো. অমুস্মিন্তি তস্মিং পুব্বে ৰুত্তে. অমিত্ততোপি দহেয্যাতি অমিত্তো মে অযন্তি এৰং অমিত্ততো ঠপেয্য. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. ইমিনা চিত্তেনাতি ৰট্টে অনুগতচিত্তেন. তস্স মে উপাদানপচ্চযাতি একসন্ধি দ্ৰিসঙ্খেপো পচ্চযাকারো কথিতো, ৰট্টং ৰিভাৰিতং.

২২১. ধম্মানুধম্মন্তি ধম্মস্স অনুধম্মং অনুচ্ছৰিকং পটিপদং. ইমে রোগা গণ্ডা সল্লাতি পঞ্চক্খন্ধে দস্সেতি. উপাদাননিরোধাতি ৰিৰট্টং দস্সেন্তো আহ. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

মাগণ্ডিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সন্দকসুত্তৰণ্ণনা

২২৩. এৰং মে সুতন্তি সন্দকসুত্তং. তত্থ পিলক্খগুহাযন্তি তস্সা গুহায দ্ৰারে পিলক্খরুক্খো অহোসি, তস্মা পিলক্খগুহাত্ৰেৰ সঙ্খং গতা. পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি ৰিৰেকতো ৰুট্ঠিতো. দেৰকতসোব্ভোতি ৰস্সোদকেনেৰ তিন্নট্ঠানে জাতো মহাউদকরহদো. গুহাদস্সনাযাতি এত্থ গুহাতি পংসুগুহা. সা উন্নমে উদকমুত্তট্ঠানে অহোসি, একতো উমঙ্গং কত্ৰা খাণুকে চ পংসুঞ্চ নীহরিত্ৰা অন্তো থম্ভে উস্সাপেত্ৰা মত্থকে পদরচ্ছন্নগেহসঙ্খেপেন কতা, তত্থ তে পরিব্বাজকা ৰসন্তি. সা ৰস্সানে উদকপুণ্ণা তিট্ঠতি, নিদাঘে তত্থ ৰসন্তি. তং সন্ধায ‘‘গুহাদস্সনাযা’’তি আহ. ৰিহারদস্সনত্থঞ্হি অনমতগ্গিযং পচ্চৰেক্খিত্ৰা সমুদ্দপব্বতদস্সনত্থং ৰাপি গন্তুং ৰট্টতীতি.

উন্নাদিনিযাতি উচ্চং নদমানায. এৰং নদমানায চস্সা উদ্ধঙ্গমনৰসেন উচ্চো, দিসাসু পত্থটৰসেন মহাসদ্দোতি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দো, তায উচ্চাসদ্দমহাসদ্দায. তেসং পরিব্বাজকানং পাতোৰ উট্ঠায কত্তব্বং নাম চেতিযৰত্তং ৰা বোধিৰত্তং ৰা আচরিযুপজ্ঝাযৰত্তং ৰা যোনিসোমনসিকারো ৰা নত্থি. তেন তে পাতোৰ উট্ঠায বালাতপে নিসিন্না, সাযং ৰা কথায ফাসুকত্থায সন্নিপতিতা ‘‘ইমস্স হত্থো সোভণো ইমস্স পাদো’’তি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাদাদীনি ৰা আরব্ভ ইত্থিপুরিসদারকদারিকাৰণ্ণে ৰা অঞ্ঞং ৰা কামস্সাদভৰস্সাদাদিৰত্থুং আরব্ভ কথং পট্ঠপেত্ৰা অনুপুব্বেন রাজকথাদিঅনেকৰিধং তিরচ্ছানকথং কথেন্তি. সা হি অনিয্যানিকত্তা সগ্গমোক্খমগ্গানং তিরচ্ছানভূতা কথাতি তিরচ্ছানকথা. তত্থ রাজানং আরব্ভ ‘‘মহাসম্মতো মন্ধাতা ধম্মাসোকো এৰংমহানুভাৰো’’তিআদিনা নযেন পৰত্তা কথা রাজকথা. এস নযো চোরকথাদীসু.

তেসু ‘‘অসুকো রাজা অভিরূপো দস্সনীযো’’তিআদিনা নযেন গেহস্সিতকথাৰ তিরচ্ছানকথা হোতি. ‘‘সোপি নাম এৰং মহানুভাৰো খযং গতো’’তি এৰং পৰত্তা পন কম্মট্ঠানভাৰে তিট্ঠতি. চোরেসুপি ‘‘মূলদেৰো এৰংমহানুভাৰো, মেঘমালো এৰংমহানুভাৰো’’তি তেসং কম্মং পটিচ্চ অহো সূরাতি গেহস্সিতকথাৰ তিরচ্ছানকথা. যুদ্ধেপি ভারতযুদ্ধাদীসু ‘‘অসুকেন অসুকো এৰং মারিতো এৰং ৰিদ্ধো’’তি কামস্সাদৰসেনেৰ কথা তিরচ্ছানকথা. ‘‘তেপি নাম খযং গতা’’তি এৰং পৰত্তা পন সব্বত্থ কথা কম্মট্ঠানমেৰ হোতি. অপিচ অন্নাদীসু ‘‘এৰং ৰণ্ণৰন্তং গন্ধৰন্তং রসৰন্তং ফস্সসম্পন্নং খাদিম্হ ভুঞ্জিম্হ পিৰিম্হ পরিভুঞ্জিম্হা’’তি কামস্সাদৰসেন কথেতুং ন ৰট্টতি, সাত্থকং পন কত্ৰা – ‘‘পুব্বে এৰং ৰণ্ণাদিসম্পন্নং অন্নং পানং ৰত্থং সযনং মালং গন্ধং সীলৰন্তানং অদম্হ, চেতিযে পূজং অকরিম্হা’’তি কথেতুং ৰট্টতি.

ঞাতিকথাদীসুপি ‘‘অম্হাকং ঞাতকা সূরা সমত্থা’’তি ৰা ‘‘পুব্বে মযং এৰং ৰিচিত্রেহি যানেহি চরিম্হা’’তি ৰা অস্সাদৰসেন ৰত্তুং ন ৰট্টতি, সাত্থকং পন কত্ৰা ‘‘তেপি নো ঞাতকা খযং গতা’’তি ৰা ‘‘পুব্বে মযং এৰরূপা উপাহনা সঙ্ঘস্স অদম্হা’’তি ৰা কথেতব্বা. গামকথাপি সুনিৰিট্ঠদুন্নিৰিট্ঠসুভিক্খদুব্ভিক্খাদিৰসেন ৰা ‘‘অসুকগামৰাসিনো সূরা সমত্থা’’তি ৰা এৰং অস্সাদৰসেন ন ৰট্টতি, সাত্থকং পন কত্ৰা সদ্ধা পসন্নাতি ৰা খযৰযং গতাতি ৰা ৰত্তুং ৰট্টতি. নিগমনগরজনপদকথাসুপি এসেৰ নযো. ইত্থিকথাপি ৰণ্ণসণ্ঠানাদীনি পটিচ্চ অস্সাদৰসেন ন ৰট্টতি, সদ্ধা পসন্না খযং গতাতি এৰমেৰ ৰট্টতি. সূরকথাপি নন্দিমিত্তো নাম যোধো সূরো অহোসীতি অস্সাদৰসেনেৰ ন ৰট্টতি, সদ্ধো পসন্নো অহোসি খযং গতোতি এৰমেৰ ৰট্টতি. ৰিসিখাকথাপি অসুকা ৰিসিখা সুনিৰিট্ঠা দুন্নিৰিট্ঠা সূরা সমত্থাতি অস্সাদৰসেনেৰ ন ৰট্টতি, সদ্ধা পসন্না খযং গতা ইচ্চেৰং ৰট্টতি.

কুম্ভট্ঠানকথাতি কুম্ভট্ঠানউদকতিত্থকথা ৰা ৰুচ্চতি কুম্ভদাসিকথা ৰা. সাপি ‘‘পাসাদিকা নচ্চিতুং গাযিতুং ছেকা’’তি অস্সাদৰসেন ন ৰট্টতি, সদ্ধা পসন্নাতিআদিনা নযেনেৰ ৰট্টতি. পুব্বপেতকথাতি অতীতঞাতিকথা. তত্থ ৰত্তমানঞাতিকথাসদিসোৰ ৰিনিচ্ছযো.

নানত্তকথাতি পুরিমপচ্ছিমকথাৰিমুত্তা অৰসেসা নানাসভাৰা নিরত্থককথা. লোকক্খাযিকাতি অযং লোকো কেন নিম্মিতো, অসুকেন নাম নিম্মিতো, কাকা সেতা অট্ঠীনং সেতত্তা, বকা রত্তা লোহিতস্স রত্তত্তাতি এৰমাদিকা লোকাযতৰিতণ্ডসল্লাপকথা.

সমুদ্দক্খাযিকা নাম কস্মা সমুদ্দো সাগরো, সাগরদেৰেন খণিতত্তা সাগরো, খতো মেতি হত্থমুদ্দায নিৰেদিতত্তা সমুদ্দোতি এৰমাদিকা নিরত্থকা সমুদ্দক্খাযিককথা. ইতি ভৰো, ইতি অভৰোতি যং ৰা তং ৰা নিরত্থককারণং ৰত্ৰা পৰত্তিতকথা ইতিভৰাভৰকথা. এত্থ চ ভৰোতি সস্সতং, অভৰোতি উচ্ছেদং. ভৰোতি ৰড্ঢি, অভৰোতি হানি. ভৰোতি কামসুখং, অভৰোতি অত্তকিলমথো. ইতি ইমায ছব্বিধায ইতিভৰাভৰকথায সদ্ধিং বাত্তিংসতিরচ্ছানকথা নাম হোতি. এৰরূপিং তিরচ্ছানকথং কথেন্তিযা নিসিন্নো হোতি.

ততো সন্দকো পরিব্বাজকো তে পরিব্বাজকে ওলোকেত্ৰা – ‘‘ইমে পরিব্বাজকা অতিৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং অগারৰা অপ্পতিস্সা, মযঞ্চ সমণস্স গোতমস্স পাতুভাৰতো পট্ঠায সূরিযুগ্গমনে খজ্জোপনকূপমা জাতা, লাভসক্কারোপি নো পরিহীনো. সচে পন ইমং ঠানং সমণো গোতমো গোতমসাৰকো ৰা গিহিউপট্ঠাকোপি ৰাস্স আগচ্ছেয্য, অতিৰিয লজ্জনীযং ভৰিস্সতি. পরিসদোসো খো পন পরিসজেট্ঠকস্সেৰ উপরি আরোহতী’’তি ইতো চিতো চ ৰিলোকেন্তো থেরং অদ্দস. তেন ৰুত্তং অদ্দসা খো সন্দকো পরিব্বাজকো…পে… তুণ্হী অহেসুন্তি.

তত্থ সণ্ঠপেসীতি সিক্খাপেসি, ৰজ্জমস্সা পটিচ্ছাদেসি. যথা সুট্ঠপিতা হোতি, তথা নং ঠপেসি. যথা নাম পরিসমজ্ঝং পৰিসন্তো পুরিসো ৰজ্জপটিচ্ছাদনত্থং নিৰাসনং সণ্ঠপেতি, পারুপনং সণ্ঠপেতি, রজোকিণ্ণট্ঠানং পুঞ্ছতি, এৰমস্সা ৰজ্জপটিচ্ছাদনত্থং ‘‘অপ্পসদ্দা ভোন্তো’’তি সিক্খাপেন্তো যথা সুট্ঠপিতা হোতি, তথা নং ঠপেসীতি অত্থো. অপ্পসদ্দকামাতি অপ্পসদ্দং ইচ্ছন্তি, এককা নিসীদন্তি, এককা তিট্ঠন্তি, ন গণসঙ্গণিকায যাপেন্তি. অপ্পসদ্দৰিনীতাতি অপ্পসদ্দেন নিরৰেন বুদ্ধেন ৰিনীতা. অপ্পসদ্দস্স ৰণ্ণৰাদিনোতি যং ঠানং অপ্পসদ্দং নিস্সদ্দং. তস্স ৰণ্ণৰাদিনো. উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যাতি ইধাগন্তব্বং মঞ্ঞেয্য.

কস্মা পনেস থেরস্স উপসঙ্কমনং পচ্চাসীসতীতি. অত্তনো ৰুদ্ধিং পত্থযমানো. পরিব্বাজকা কির বুদ্ধেসু ৰা বুদ্ধসাৰকেসু ৰা অত্তনো সন্তিকং আগতেসু – ‘‘অজ্জ অম্হাকং সন্তিকং সমণো গোতমো আগতো, সারিপুত্তো আগতো, ন খো পনেতে যস্স ৰা তস্স ৰা সন্তিকং গচ্ছন্তি, পস্সথ অম্হাকং উত্তমভাৰ’’ন্তি অত্তনো উপট্ঠাকানং সন্তিকে অত্তানং উক্খিপন্তি উচ্চে ঠানে ঠপেন্তি. ভগৰতোপি উপট্ঠাকে গণ্হিতুং ৰাযমন্তি. তে কির ভগৰতো উপট্ঠাকে দিস্ৰা এৰং ৰদন্তি – ‘‘তুম্হাকং সত্থা ভৰং গোতমোপি গোতমস্স সাৰকাপি অম্হাকং সন্তিকং আগচ্ছন্তি, মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং সমগ্গা. তুম্হে পন অম্হে অক্খীহি পস্সিতুং ন ইচ্ছথ, সামীচিকম্মং ন করোথ, কিং ৰো অম্হেহি অপরদ্ধ’’ন্তি. অপ্পেকচ্চে মনুস্সা – ‘‘বুদ্ধাপি এতেসং সন্তিকং গচ্ছন্তি, কিং অম্হাক’’ন্তি ততো পট্ঠায তে দিস্ৰা নপ্পমজ্জন্তি. তুণ্হী অহেসুন্তি সন্দকং পরিৰারেত্ৰা নিস্সদ্দা নিসীদিংসু.

২২৪. স্ৰাগতং ভোতো আনন্দস্সাতি সুআগমনং ভোতো আনন্দস্স. ভৰন্তে হি নো আগতে আনন্দো হোতি, গতে সোকোতি দীপেতি. চিরস্সং খোতি পিযসমুদাচারৰচনমেতং. থেরো পন কালেন কালং পরিব্বাজকারামং চারিকত্থায গচ্ছতীতি পুরিমগমনং গহেত্ৰা এৰমাহ. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ন মানত্থদ্ধো হুত্ৰা নিসীদি, অত্তনো পন আসনা ৰুট্ঠায তং আসনং পপ্ফোটেত্ৰা থেরং আসনেন নিমন্তেন্তো নিসীদতু ভৰং আনন্দো, ইদমাসনং পঞ্ঞত্তন্তি আহ.

অন্তরাকথা ৰিপ্পকতাতি নিসিন্নানং ৰো আরম্ভতো পট্ঠায যাৰ মমাগমনং এতস্মিং অন্তরে কা নাম কথা ৰিপ্পকতা, মমাগমনপচ্চযা কতমা কথা পরিযন্তং ন গতাতি পুচ্ছতি.

অথ পরিব্বাজকো ‘‘নিরত্থককথাৰ এসা নিস্সারা ৰট্টসন্নিস্সিতা, ন তুম্হাকং পুরতো ৰত্তব্বতং অরহতী’’তি দীপেন্তো তিট্ঠতেসা, ভোতিআদিমাহ. নেসা ভোতোতি সচে ভৰং সোতুকামো ভৰিস্সতি, পচ্ছাপেসা কথা ন দুল্লভা ভৰিস্সতি, অম্হাকং পনিমায অত্থো নত্থি. ভোতো পন আগমনং লভিত্ৰা অঞ্ঞদেৰ সুকারণং কথং সোতুকামম্হাতি দীপেতি. ততো ধম্মদেসনং যাচন্তো সাধু ৰত ভৰন্তং যে ৰাতিআদিমাহ. তত্থ আচরিযকেতি আচরিযসমযে. অনস্সাসিকানীতি অস্সাসৰিরহিতানি. সসক্কন্তি একংসত্থে নিপাতো, ৰিঞ্ঞূ পুরিসো একংসেনেৰ ন ৰসেয্যাতি অত্থো. ৰসন্তো চ নারাধেয্যাতি ন সম্পাদেয্য, ন পরিপূরেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. ঞাযং ধম্মং কুসলন্তি কারণভূতং অনৰজ্জট্ঠেন কুসলং ধম্মং.

২২৫. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. নত্থি দিন্নন্তিআদীনি সালেয্যকসুত্তে (ম. নি. ১.৪৪০) ৰুত্তানি. চাতুমহাভূতিকোতি চতুমহাভূতমযো. পথৰী পথৰীকাযন্তি অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু বাহিরপথৰীধাতুং. অনুপেতীতি অনুযাতি. অনুপগচ্ছতীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং, অনুগচ্ছতীতিপি অত্থো, উভযেনাপি উপেতি উপগচ্ছতীতি দস্সেতি. আপাদীসুপি এসেৰ নযো. ইন্দ্রিযানীতি মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্রিযানি আকাসং পক্খন্দন্তি. আসন্দিপঞ্চমাতি নিপন্নমঞ্চেন পঞ্চমা, মঞ্চো চেৰ, চত্তারো মঞ্চপাদে গহেত্ৰা ঠিতা চত্তারো পুরিসা চাতি অত্থো. যাৰাল়াহনাতি যাৰ সুসানা. পদানীতি অযং এৰং সীলৰা অহোসি, এৰং দুস্সীলোতিআদিনা নযেন পৰত্তানি গুণপদানি. সরীরমেৰ ৰা এত্থ পদানীতি অধিপ্পেতং. কাপোতকানীতি কপোতকৰণ্ণানি, পারাৰতপক্খৰণ্ণানীতি অত্থো.

ভস্সন্তাতি ভস্মন্তা, অযমেৰ ৰা পাল়ি. আহুতিযোতি যং পহেণকসক্কারাদিভেদং দিন্নদানং, সব্বং তং ছারিকাৰসানমেৰ হোতি, ন ততো পরং ফলদাযকং হুত্ৰা গচ্ছতীতি অত্থো. দত্তুপঞ্ঞত্তন্তি দত্তূহি বালমনুস্সেহি পঞ্ঞত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – বালেহি অবুদ্ধীহি পঞ্ঞত্তমিদং দানং, ন পণ্ডিতেহি. বালা দেন্তি, পণ্ডিতা গণ্হন্তীতি দস্সেতি. অত্থিকৰাদন্তি অত্থি দিন্নং দিন্নফলন্তি ইমং অত্থিকৰাদংযেৰ ৰদন্তি তেসং তুচ্ছং ৰচনং মুসাৰিলাপো. বালে চ পণ্ডিতে চাতি বালা চ পণ্ডিতা চ.

অকতেন মে এত্থ কতন্তি ময্হং অকতেনেৰ সমণকম্মেন এত্থ এতস্স সমযে কম্মং কতং নাম হোতি, অৰুসিতেনেৰ ব্রহ্মচরিযেন ৰুসিতং নাম হোতি. এত্থাতি এতস্মিং সমণধম্মে. সমসমাতি অতিৰিয সমা, সমেন ৰা গুণেন সমা. সামঞ্ঞং পত্তাতি সমানভাৰং পত্তা.

২২৬. করতোতিআদীনি অপণ্ণকসুত্তে ৰুত্তানি. তথা নত্থি হেতূতিআদীনি.

২২৮. চতুত্থব্রহ্মচরিযৰাসে অকটাতি অকতা. অকটৰিধাতি অকতৰিধানা, এৰং করোহীতি কেনচি কারাপিতা ন হোন্তীতি অত্থো. অনিম্মিতাতি ইদ্ধিযাপি ন নিম্মিতা. অনিম্মাতাতি অনিম্মাপিতা. কেচি অনিম্মিতব্বাতি পদং ৰদন্তি, তং নেৰ পাল়িযং, ন অট্ঠকথাযং সন্দিস্সতি. ৰঞ্ঝাতি ৰঞ্ঝপসুৰঞ্ঝতালাদযো ৰিয অফলা, কস্সচি অজনকাতি অত্থো. এতেন পথৰীকাযাদীনং রূপাদিজনকভাৰং পটিক্খিপতি. পব্বতকূটা ৰিয ঠিতাতি কূটট্ঠা. ঈসিকট্ঠাযিট্ঠিতাতি মুঞ্জে ঈসিকা ৰিয ঠিতা. তত্রাযমধিপ্পাযো – যমিদং জাযতীতি ৰুচ্চতি, তং মুঞ্জতো ঈসিকা ৰিয ৰিজ্জমানমেৰ নিক্খমতীতি. ‘‘এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’তিপি পাঠো, সুনিখাতো এসিকত্থম্ভো নিচ্চলো তিট্ঠতি, এৰং ঠিতাতি অত্থো. উভযেনপি তেসং ৰিনাসাভাৰং দীপেতি. ন ইঞ্জন্তীতি এসিকত্থম্ভো ৰিয ঠিতত্তা ন চলন্তি. ন ৰিপরিণামেন্তীতি পকতিং ন জহন্তি. ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং ন উপহনন্তি. নালন্তি ন সমত্থা.

পথৰীকাযোতিআদীসু পথৰীযেৰ পথৰীকাযো, পথৰীসমূহো ৰা. তত্থাতি তেসু জীৰসত্তমেসু কাযেসু. নত্থি হন্তা ৰাতি হন্তুং ৰা ঘাতেতুং ৰা সোতুং ৰা সাৰেতুং ৰা জানিতুং ৰা জানাপেতুং ৰা সমত্থো নাম নত্থীতি দীপেতি. সত্তন্নংত্ৰেৰ কাযানন্তি যথা মুগ্গরাসিআদীসু পহটং সত্থং মুগ্গরাসিআদীনং অন্তরেন পৰিসতি, এৰং সত্তন্নং কাযানং অন্তরেন ছিদ্দেন ৰিৰরেন সত্থং পৰিসতি. তত্থ ‘‘অহং ইমং জীৰিতা ৰোরোপেমী’’তি কেৰলং সঞ্ঞামত্তমেৰ হোতীতি দস্সেতি. যোনিপমুখসতসহস্সানীতি পমুখযোনীনং উত্তমযোনীনং চুদ্দসসতসহস্সানি অঞ্ঞানি চ সট্ঠিসতানি অঞ্ঞানি চ ছসতানি. পঞ্চ চ কম্মুনো সতানীতি পঞ্চ কম্মসতানি চ, কেৰলং তক্কমত্তকেন নিরত্থকং দিট্ঠিং দীপেতি. পঞ্চ চ কম্মানি তীণি চ কম্মানীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. কেচি পনাহু পঞ্চ কম্মানীতি পঞ্চিন্দ্রিযৰসেন ভণতি. তীণীতি কাযকম্মাদিৰসেনাতি. কম্মে চ অড্ঢকম্মে চাতি এত্থ পনস্স কাযকম্মঞ্চ ৰচীকম্মঞ্চ কম্মন্তি লদ্ধি, মনোকম্মং উপড্ঢকম্মন্তি. দ্ৰট্ঠিপটিপদাতি দ্ৰাসট্ঠি পটিপদাতি ৰদতি. দ্ৰট্ঠন্তরকপ্পাতি একস্মিং কপ্পে চতুসট্ঠি অন্তরকপ্পা নাম হোন্তি, অযং পন অঞ্ঞে দ্ৰে অজানন্তো এৰমাহ. ছল়াভিজাতিযো অপণ্ণকসুত্তে ৰিত্থারিতা.

অট্ঠ পুরিসভূমিযোতি মন্দভূমি খিড্ডাভূমি ৰীমংসকভূমি উজুগতভূমি সেক্খভূমি সমণভূমি জিনভূমি পন্নভূমীতি ইমা অট্ঠ পুরিসভূমিযোতি ৰদতি. তত্থ জাতদিৰসতো পট্ঠায সত্তদিৰসে সম্বাধট্ঠানতো নিক্খন্তত্তা সত্তা মন্দা হোন্তি মোমূহা. অযং মন্দভূমীতি ৰদতি. যে পন দুগ্গতিতো আগতা হোন্তি, তে অভিণ্হং রোদন্তি চেৰ ৰিরৰন্তি চ. সুগতিতো আগতা তং অনুস্সরিত্ৰা অনুস্সরিত্ৰা হসন্তি. অযং খিড্ডাভূমি নাম. মাতাপিতূনং হত্থং ৰা পাদং ৰা মঞ্চং ৰা পীঠং ৰা গহেত্ৰা ভূমিযং পদনিক্খিপনং ৰীমংসকভূমি নাম. পদসাৰ গন্তুং সমত্থকালো উজুগতভূমি নাম. সিপ্পানং সিক্খনকালো সেক্খভূমি নাম. ঘরা নিক্খম্ম পব্বজনকালো সমণভূমি নাম. আচরিযং সেৰিত্ৰা জাননকালো জিনভূমি নাম. ভিক্খু চ পন্নকো জিনো ন কিঞ্চি আহাতি এৰং অলাভিং সমণং পন্নভূমীতি ৰদতি.

একূনপঞ্ঞাস আজীৰসতেতি একূনপঞ্ঞাস আজীৰৰুত্তিসতানি. পরিব্বাজকসতেতি পরিব্বাজকপব্বজ্জসতানি. নাগাৰাসসতেতি নাগমণ্ডলসতানি. ৰীসে ইন্দ্রিযসতেতি ৰীস ইন্দ্রিযসতানি. তিংসে নিরযসতেতি তিংস নিরযসতানি. রজোধাতুযোতি রজওকিরণট্ঠানানি. হত্থপিট্ঠিপাদপিট্ঠাদীনি সন্ধায ৰদতি. সত্ত সঞ্ঞীগব্ভাতি ওট্ঠগোণগদ্রভঅজপসুমিগমহিংসে সন্ধায ৰদতি. অসঞ্ঞীগব্ভাতি সালিযৰগোধুমমুগ্গকঙ্গুৰরককুদ্রূসকে সন্ধায ৰদতি. নিগণ্ঠিগব্ভাতি নিগণ্ঠিম্হি জাতগব্ভা, উচ্ছুৰেল়ুনল়াদযো সন্ধায ৰদতি. সত্ত দেৰাতি বহূ দেৰা, সো পন সত্তাতি ৰদতি. মানুসাপি অনন্তা, সো সত্তাতি ৰদতি. সত্ত পিসাচাতি পিসাচা মহন্তা, সত্তাতি ৰদতি.

সরাতি মহাসরা. কণ্ণমুণ্ড-রথকার-অনোতত্ত-সীহপপাতকুল়ির-মুচলিন্দ-কুণালদহে গহেত্ৰা ৰদতি. পৰুটাতি গণ্ঠিকা. পপাতাতি মহাপপাতা. পপাতসতানীতি খুদ্দকপপাতসতানি. সুপিনাতি মহাসুপিনা. সুপিনসতানীতি খুদ্দকসুপিনসতানি. মহাকপ্পিনোতি মহাকপ্পানং. এত্থ একম্হা সরা ৰস্সসতে ৰস্সসতে কুসগ্গেন একং উদকবিন্দুং নীহরিত্ৰা নীহরিত্ৰা সত্তক্খত্তুং তম্হি সরে নিরুদকে কতে একো মহাকপ্পোতি ৰদতি. এৰরূপানং মহাকপ্পানং চতুরাসীতিসতসহস্সানি খেপেত্ৰা বালা চ পণ্ডিতা চ দুক্খস্সন্তং করোন্তীতি অযমস্স লদ্ধি. পণ্ডিতোপি কির অন্তরা সুজ্ঝিতুং ন সক্কোতি, বালোপি ততো উদ্ধং ন গচ্ছতি.

সীলেনাতি অচেলকসীলেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা যেন কেনচি. ৰতেনাতি তাদিসেন ৰতেন. তপেনাতি তপোকম্মেন. অপরিপক্কং পরিপাচেতি নাম যো ‘‘অহং পণ্ডিতো’’তি অন্তরা ৰিসুজ্ঝতি. পরিপক্কং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তিং করোতি নাম যো ‘‘অহং বালো’’তি ৰুত্তপরিমাণং কালং অতিক্কমিত্ৰা যাতি. হেৰং নত্থীতি এৰং নত্থি. তঞ্হি উভযম্পি ন সক্কা কাতুন্তি দীপেতি. দোণমিতেতি দোণেন মিতং ৰিয. সুখদুক্খেতি সুখদুক্খং. পরিযন্তকতেতি ৰুত্তপরিমাণেন কালেন কতপরিযন্তো. নত্থি হাযনৰড্ঢনেতি নত্থি হাযনৰড্ঢনানি. ন সংসারো পণ্ডিতস্স হাযতি, ন বালস্স ৰড্ঢতীতি অত্থো. উক্কংসাৰকংসেতি উক্কংসাৰকংসা, হাপনৰড্ঢনানমেৰেতং ৰেৰচনং. ইদানি তমত্থং উপমায সাধেন্তো সেয্যথাপি নামাতিআদিমাহ. তত্থ সুত্তগুল়েতি ৰেঠেত্ৰা কতসুত্তগুল়ং. নিব্বেঠিযমানমেৰ পলেতীতি পব্বতে ৰা রুক্খগ্গে ৰা ঠত্ৰা খিত্তং সুত্তপমাণেন নিব্বেঠিযমানং গচ্ছতি, সুত্তে খীণে তত্থ তিট্ঠতি ন গচ্ছতি. এৰমেৰং ৰুত্তকালতো উদ্ধং ন গচ্ছতীতি দস্সেতি.

২২৯. কিমিদন্তি কিমিদং তৰ অঞ্ঞাণং, কিং সব্বঞ্ঞু নাম ত্ৰন্তি এৰং পুট্ঠো সমানো নিযতিৰাদে পক্খিপন্তো সুঞ্ঞং মে অগারন্তিআদিমাহ.

২৩০. অনুস্সৰিকো হোতীতি অনুস্সৰনিস্সিতো হোতি. অনুস্সৰসচ্চোতি সৰনং সচ্চতো গহেত্ৰা ঠিতো. পিটকসম্পদাযাতি ৰগ্গপণ্ণাসকায পিটকগন্থসম্পত্তিযা.

২৩২. মন্দোতি মন্দপঞ্ঞো. মোমূহোতি অতিমূল়্হো. ৰাচাৰিক্খেপং আপজ্জতীতি ৰাচায ৰিক্খেপং আপজ্জতি. কীদিসং? অমরাৰিক্খেপং, অপরিযন্তৰিক্খেপন্তি অত্থো. অথ ৰা অমরা নাম মচ্ছজাতি. সা উম্মুজ্জননিম্মুজ্জনাদিৰসেন উদকে সন্ধাৰমানা গহেতুং ন সক্কাতি এৰমেৰ অযম্পি ৰাদো ইতো চিতো চ সন্ধাৰতি, গাহং ন উপগচ্ছতীতি অমরাৰিক্খেপোতি ৰুচ্চতি. তং অমরাৰিক্খেপং.

এৰন্তিপি মে নোতিআদীসু ইদং কুসলন্তি পুট্ঠো ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তি ৰদতি, ততো কিং অকুসলন্তি ৰুত্তে ‘‘তথাতিপি মে নো’’তি ৰদতি, কিং উভযতো অঞ্ঞথাতি ৰুত্তে ‘‘অঞ্ঞথাতিপি মে নো’’তি ৰদতি, ততো তিৰিধেনাপি ন হোতীতি তে লদ্ধীতি ৰুত্তে ‘‘নোতিপি মে নো’’তি ৰদতি, ততো কিং নো নোতি তে লদ্ধীতি ৰুত্তে ‘‘নো নোতিপি মে নো’’তি ৰিক্খেপমাপজ্জতি, একস্মিম্পি পক্খে ন তিট্ঠতি. নিব্বিজ্জ পক্কমতীতি অত্তনোপি এস সত্থা অৰস্সযো ভৰিতুং ন সক্কোতি, ময্হং কিং সক্খিস্সতীতি নিব্বিন্দিত্ৰা পক্কমতি. পুরিমেসুপি অনস্সাসিকেসু এসেৰ নযো.

২৩৪. সন্নিধিকারকং কামে পরিভুঞ্জিতুন্তি যথা পুব্বে গিহিভূতো সন্নিধিং কত্ৰা ৰত্থুকামে পরিভুঞ্জতি, এৰং তিলতণ্ডুলসপ্পিনৰনীতাদীনি সন্নিধিং কত্ৰা ইদানি পরিভুঞ্জিতুং অভব্বোতি অত্থো. ননু চ খীণাসৰস্স ৰসনট্ঠানে তিলতণ্ডুলাদযো পঞ্ঞাযন্তীতি. নো ন পঞ্ঞাযন্তি, ন পনেস তে অত্তনো অত্থায ঠপেতি, অফাসুকপব্বজিতাদীনং অত্থায ঠপেতি. অনাগামিস্স কথন্তি. তস্সাপি পঞ্চ কামগুণা সব্বসোৰ পহীনা, ধম্মেন পন লদ্ধং ৰিচারেত্ৰা পরিভুঞ্জতি.

২৩৬. পুত্তমতায পুত্তাতি সো কির ইমং ধম্মং সুত্ৰা আজীৰকা মতা নামাতি সঞ্ঞী হুত্ৰা এৰমাহ. অযঞ্হেত্থ অত্থো – আজীৰকা মতা নাম, তেসং মাতা পুত্তমতা হোতি, ইতি আজীৰকা পুত্তমতায পুত্তা নাম হোন্তি. সমণে গোতমেতি সমণে গোতমে ব্রহ্মচরিযৰাসো অত্থি, অঞ্ঞত্থ নত্থীতি দীপেতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

সন্দকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. মহাসকুলুদাযিসুত্তৰণ্ণনা

২৩৭. এৰং মে সুতন্তি মহাসকুলুদাযিসুত্তং. তত্থ মোরনিৰাপেতি তস্মিং ঠানে মোরানং অভযং ঘোসেত্ৰা ভোজনং অদংসু. তস্মা তং ঠানং মোরনিৰাপোতি সঙ্খং গতং. অন্নভারোতি একস্স পরিব্বাজকস্স নামং. তথা ৰরধরোতি. অঞ্ঞে চাতি ন কেৰলং ইমে তযো, অঞ্ঞেপি অভিঞ্ঞাতা বহূ পরিব্বাজকা. অপ্পসদ্দস্স ৰণ্ণৰাদীতি ইধ অপ্পসদ্দৰিনীতোতি অৰত্ৰাৰ ইদং ৰুত্তং. কস্মা? ন হি ভগৰা অঞ্ঞেন ৰিনীতোতি.

২৩৮. পুরিমানীতি হিয্যোদিৰসং উপাদায পুরিমানি নাম হোন্তি, ততো পরং পুরিমতরানি. কুতূহলসালাযন্তি কুতূহলসালা নাম পচ্চেকসালা নত্থি, যত্থ পন নানাতিত্থিযা সমণব্রাহ্মণা নানাৰিধং কথং পৰত্তেন্তি, সা বহূনং – ‘‘অযং কিং ৰদতি, অযং কিং ৰদতী’’তি কুতূহলুপ্পত্তিট্ঠানতো ‘‘কুতূহলসালা’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘কোতূহলসালা’’তিপি পাঠো. লাভাতি যে এৰরূপে সমণব্রাহ্মণে দট্ঠুং পঞ্হং পুচ্ছিতুং ধম্মকথং ৰা নেসং সোতুং লভন্তি, তেসং অঙ্গমগধানং ইমে লাভাতি অত্থো.

সঙ্ঘিনোতিআদীসু পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো সঙ্ঘো এতেসং অত্থীতি সঙ্ঘিনো. স্ৰেৰ গণো এতেসং অত্থীতি গণিনো. আচারসিক্খাপনৰসেন তস্স গণস্স আচরিযাতি গণাচরিযা. ঞাতাতি পঞ্ঞাতা পাকটা. যথাভুচ্চগুণেহি চেৰ অযথাভূতগুণেহি চ সমুগ্গতো যসো এতেসং অত্থীতি যসস্সিনো. পূরণাদীনঞ্হি ‘‘অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো, অপ্পিচ্ছতায ৰত্থম্পি ন নিৰাসেতী’’তিআদিনা নযেন যসো সমুগ্গতো, তথাগতস্স ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদীহি যথাভূতগুণেহি. তিত্থকরাতি লদ্ধিকরা. সাধুসম্মতাতি ইমে সাধূ সুন্দরা সপ্পুরিসাতি এৰং সম্মতা. বহুজনস্সাতি অস্সুতৰতো চেৰ অন্ধবালপুথুজ্জনস্স ৰিভাৰিনো চ পণ্ডিতজনস্স. তত্থ তিত্থিযা বালজনস্স এৰং সম্মতা, তথাগতো পণ্ডিতজনস্স. ইমিনা নযেন পূরণো কস্সপো সঙ্ঘীতিআদীসু অত্থো ৰেদিতব্বো. ভগৰা পন যস্মা অট্ঠতিংস আরম্মণানি ৰিভজন্তো বহূনি নিব্বানওতরণতিত্থানি অকাসি, তস্মা ‘‘তিত্থকরো’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি.

কস্মা পনেতে সব্বেপি তত্থ ওসটাতি? উপট্ঠাকরক্খণত্থঞ্চেৰ লাভসক্কারত্থঞ্চ. তেসঞ্হি এৰং হোতি – ‘‘অম্হাকং উপট্ঠাকা সমণং গোতমং সরণং গচ্ছেয্যুং, তে চ রক্খিস্সাম. সমণস্স চ গোতমস্স উপট্ঠাকে সক্কারং করোন্তে দিস্ৰা অম্হাকম্পি উপট্ঠাকা অম্হাকং সক্কারং করিস্সন্তী’’তি. তস্মা যত্থ যত্থ ভগৰা ওসরতি, তত্থ তত্থ সব্বে ওসরন্তি.

২৩৯. ৰাদং আরোপেত্ৰাতি ৰাদে দোসং আরোপেত্ৰা. অপক্কন্তাতি, অপগতা, কেচি দিসং পক্কন্তা, কেচি গিহিভাৰং পত্তা, কেচি ইমং সাসনং আগতা. সহিতং মেতি ময্হং ৰচনং সহিতং সিলিট্ঠং, অত্থযুত্তং কারণযুত্তন্তি অত্থো. অসহিতং তেতি তুয্হং ৰচনং অসহিতং. অধিচিণ্ণং তে ৰিপরাৰত্তন্তি যং তুয্হং দীঘরত্তাচিণ্ণৰসেন সুপ্পগুণং, তং ময্হং একৰচনেনেৰ ৰিপরাৰত্তং ৰিপরিৰত্তিত্ৰা ঠিতং, ন কিঞ্চি জাতন্তি অত্থো. আরোপিতো তে ৰাদোতি মযা তৰ ৰাদে দোসো আরোপিতো. চর ৰাদপ্পমোক্খাযাতি দোসমোচনত্থং চর ৰিচর, তত্থ তত্থ গন্ত্ৰা সিক্খাতি অত্থো. নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসীতি অথ সযং পহোসি, ইদানেৰ নিব্বেঠেহি. ধম্মক্কোসেনাতি সভাৰক্কোসেন.

২৪০. তং নো সোস্সামাতি তং অম্হাকং দেসিতং ধম্মং সুণিস্সাম. খুদ্দমধুন্তি খুদ্দকমক্খিকাহি কতং দণ্ডকমধুং. অনেলকন্তি নিদ্দোসং অপগতমচ্ছিকণ্ডকং. পীল়েয্যাতি দদেয্য. পচ্চাসীসমানরূপোতি পূরেত্ৰা নু খো নো ভোজনং দস্সতীতি ভাজনহত্থো পচ্চাসীসমানো পচ্চুপট্ঠিতো অস্স. সম্পযোজেত্ৰাতি অপ্পমত্তকং ৰিৰাদং কত্ৰা.

২৪১. ইতরীতরেনাতি লামকলামকেন. পৰিৰিত্তোতি ইদং পরিব্বাজকো কাযৰিৰেকমত্তং সন্ধায ৰদতি, ভগৰা পন তীহি ৰিৰেকেহি ৰিৰিত্তোৰ.

২৪২. কোসকাহারাপীতি দানপতীনং ঘরে অগ্গভিক্খাঠপনত্থং খুদ্দকসরাৰা হোন্তি, দানপতিনো অগ্গভত্তং ৰা তত্থ ঠপেত্ৰা ভুঞ্জন্তি, পব্বজিতে সম্পত্তে তং ভত্তং তস্স দেন্তি. তং সরাৰকং কোসকোতি ৰুচ্চতি. তস্মা যে চ একেনেৰ ভত্তকোসকেন যাপেন্তি, তে কোসকাহারাতি. বেলুৰাহারাতি বেলুৰমত্তভত্তাহারা. সমতিত্তিকন্তি ওট্ঠৰট্টিযা হেট্ঠিমলেখাসমং. ইমিনা ধম্মেনাতি ইমিনা অপ্পাহারতাধম্মেন. এত্থ পন সব্বাকারেনেৰ ভগৰা অনপ্পাহারোতি ন ৰত্তব্বো. পধানভূমিযং ছব্বস্সানি অপ্পাহারোৰ অহোসি, ৰেরঞ্জাযং তযো মাসে পত্থোদনেনেৰ যাপেসি পালিলেয্যকৰনসণ্ডে তযো মাসে ভিসমুল়ালেহেৰ যাপেসি. ইধ পন এতমত্থং দস্সেতি – ‘‘অহং একস্মিং কালে অপ্পাহারো অহোসিং, ময্হং পন সাৰকা ধুতঙ্গসমাদানতো পট্ঠায যাৰজীৰং ধুতঙ্গং ন ভিন্দন্তী’’তি. তস্মা যদি তে ইমিনা ধম্মেন সক্করেয্যুং, মযা হি তে ৰিসেসতরা. অঞ্ঞো চেৰ পন ধম্মো অত্থি, যেন মং তে সক্করোন্তীতি দস্সেতি. ইমিনা নযেন সব্বৰারেসু যোজনা ৰেদিতব্বা.

পংসুকূলিকাতি সমাদিন্নপংসুকূলিকঙ্গা. লূখচীৰরধরাতি সত্থসুত্তলূখানি চীৰরানি ধারযমানা. নন্তকানীতি অন্তৰিরহিতানি ৰত্থখণ্ডানি, যদি হি নেসং অন্তো ভৰেয্য, পিলোতিকাতি সঙ্খং গচ্ছেয্যুং. উচ্চিনিত্ৰাতি ফালেত্ৰা দুব্বলট্ঠানং পহায থিরট্ঠানমেৰ গহেত্ৰা. অলাবুলোমসানীতি অলাবুলোমসদিসসুত্তানি সুখুমানীতি দীপেতি. এত্তাৰতা চ সত্থা চীৰরসন্তোসেন অসন্তুট্ঠোতি ন ৰত্তব্বো. অতিমুত্তকসুসানতো হিস্স পুণ্ণদাসিযা পারুপিত্ৰা পাতিতসাণপংসুকূলং গহণদিৰসে উদকপরিযন্তং কত্ৰা মহাপথৰী অকম্পি. ইধ পন এতমত্থং দস্সেতি – ‘‘অহং একস্মিংযেৰ কালে পংসুকূলং গণ্হিং, ময্হং পন সাৰকা ধুতঙ্গসমাদানতো পট্ঠায যাৰজীৰং ধুতঙ্গং ন ভিন্দন্তী’’তি.

পিণ্ডপাতিকাতি অতিরেকলাভং পটিক্খিপিত্ৰা সমাদিন্নপিণ্ডপাতিকঙ্গা. সপদানচারিনোতি লোলুপ্পচারং পটিক্খিপিত্ৰা সমাদিন্নসপদানচারা. উঞ্ছাসকে ৰতে রতাতি উঞ্ছাচরিযসঙ্খাতে ভিক্খূনং পকতিৰতে রতা, উচ্চনীচঘরদ্ৰারট্ঠাযিনো হুত্ৰা কবরমিস্সকং ভত্তং সংহরিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তীতি অত্থো. অন্তরঘরন্তি ব্রহ্মাযুসুত্তে উম্মারতো পট্ঠায অন্তরঘরং, ইধ ইন্দখীলতো পট্ঠায অধিপ্পেতং. এত্তাৰতা চ সত্থা পিণ্ডপাতসন্তোসেন অসন্তুট্ঠোতি ন ৰত্তব্বো, অপ্পাহারতায ৰুত্তনিযামেনেৰ পন সব্বং ৰিত্থারেতব্বং. ইধ পন এতমত্থং দস্সেতি – ‘‘অহং একস্মিংযেৰ কালে নিমন্তনং ন সাদযিং, ময্হং পন সাৰকা ধুতঙ্গসমাদানতো পট্ঠায যাৰজীৰং ধুতঙ্গং ন ভিন্দন্তী’’তি.

রুক্খমূলিকাতি ছন্নং পটিক্খিপিত্ৰা সমাদিন্নরুক্খমূলিকঙ্গা. অব্ভোকাসিকাতি ছন্নঞ্চ রুক্খমূলঞ্চ পটিক্খিপিত্ৰা সমাদিন্নঅব্ভোকাসিকঙ্গা. অট্ঠমাসেতি হেমন্তগিম্হিকে মাসে. অন্তোৰস্সে পন চীৰরানুগ্গহত্থং ছন্নং পৰিসন্তি. এত্তাৰতা চ সত্থা সেনাসনসন্তোসেন অসন্তুট্ঠোতি ন ৰত্তব্বো, সেনাসনসন্তোসো পনস্স ছব্বস্সিকমহাপধানেন চ পালিলেয্যকৰনসণ্ডেন চ দীপেতব্বো. ইধ পন এতমত্থং দস্সেতি – ‘‘অহং একস্মিংযেৰ কালে ছন্নং ন পাৰিসিং, ময্হং পন সাৰকা ধুতঙ্গসমাদানতো পট্ঠায যাৰজীৰং ধুতঙ্গং ন ভিন্দন্তী’’তি.

আরঞ্ঞিকাতি গামন্তসেনাসনং পটিক্খিপিত্ৰা সমাদিন্নআরঞ্ঞিকঙ্গা. সঙ্ঘমজ্ঝে ওসরন্তীতি অবদ্ধসীমায কথিতং, বদ্ধসীমাযং পন ৰসন্তা অত্তনো ৰসনট্ঠানেযেৰ উপোসথং করোন্তি. এত্তাৰতা চ সত্থা নো পৰিৰিত্তোতি ন ৰত্তব্বো, ‘‘ইচ্ছামহং, ভিক্খৰে, অড্ঢমাসং পটিসল্লিযিতু’’ন্তি (পারা. ১৬২; ৫৬৫) এৰঞ্হিস্স পৰিৰেকো পঞ্ঞাযতি. ইধ পন এতমত্থং দস্সেতি ‘‘অহং একস্মিংযেৰ তথারূপে কালে পটিসল্লিযিং, ময্হং পন সাৰকা ধুতঙ্গসমাদানতো পট্ঠায যাৰজীৰং ধুতঙ্গং ন ভিন্দন্তী’’তি. মমং সাৰকাতি মং সাৰকা.

২৪৪. সনিদানন্তি সপ্পচ্চযং. কিং পন অপ্পচ্চযং নিব্বানং ন দেসেতীতি. নো ন দেসেতি, সহেতুকং পন তং দেসনং কত্ৰা দেসেতি, নো অহেতুকন্তি. সপ্পাটিহারিযন্তি পুরিমস্সেৰেতং ৰেৰচনং, সকারণন্তি অত্থো. তং ৰতাতি এত্থ ৰতাতি নিপাতমত্তং.

২৪৫. অনাগতং ৰাদপথন্তি অজ্জ ঠপেত্ৰা স্ৰে ৰা পুনদিৰসে ৰা অড্ঢমাসে ৰা মাসে ৰা সংৰচ্ছরে ৰা তস্স তস্স পঞ্হস্স উপরি আগমনৰাদপথং. ন দক্খতীতি যথা সচ্চকো নিগণ্ঠো অত্তনো নিগ্গহণত্থং আগতকারণং ৰিসেসেত্ৰা ৰদন্তো ন অদ্দস, এৰং ন দক্খতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. সহধম্মেনাতি সকারণেন. অন্তরন্তরা কথং ওপাতেয্যুন্তি মম কথাৰারং পচ্ছিন্দিত্ৰা অন্তরন্তরে অত্তনো কথং পৰেসেয্যুন্তি অত্থো. ন খো পনাহং, উদাযীতি, উদাযি, অহং অম্বট্ঠসোণদণ্ডকূটদন্তসচ্চকনিগণ্ঠাদীহি সদ্ধিং মহাৰাদে ৰত্তমানেপি – ‘‘অহো ৰত মে একসাৰকোপি উপমং ৰা কারণং ৰা আহরিত্ৰা দদেয্যা’’তি এৰং সাৰকেসু অনুসাসনিং ন পচ্চাসীসামি. মমযেৰাতি এৰরূপেসু ঠানেসু সাৰকা মমযেৰ অনুসাসনিং ওৰাদং পচ্চাসীসন্তি.

২৪৬. তেসাহং চিত্তং আরাধেমীতি তেসং অহং তস্স পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণেন চিত্তং গণ্হামি সম্পাদেমি পরিপূরেমি, অঞ্ঞং পুট্ঠো অঞ্ঞং ন ব্যাকরোমি, অম্বং পুট্ঠো লবুজং ৰিয লবুজং ৰা পুট্ঠো অম্বং ৰিয. এত্থ চ ‘‘অধিসীলে সম্ভাৰেন্তী’’তি ৰুত্তট্ঠানে বুদ্ধসীলং নাম কথিতং, ‘‘অভিক্কন্তে ঞাণদস্সনে সম্ভাৰেন্তী’’তি ৰুত্তট্ঠানে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, ‘‘অধিপঞ্ঞায সম্ভাৰেন্তী’’তি ৰুত্তট্ঠানে ঠানুপ্পত্তিকপঞ্ঞা, ‘‘যেন দুক্খেনা’’তি ৰুত্তট্ঠানে সচ্চব্যাকরণপঞ্ঞা. তত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চ সচ্চব্যাকরণপঞ্ঞঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা পঞ্ঞা অধিপঞ্ঞং ভজতি.

২৪৭. ইদানি তেসং তেসং ৰিসেসাধিগমানং পটিপদং আচিক্খন্তো পুন চপরং উদাযীতিআদিমাহ. তত্থ অভিঞ্ঞাৰোসানপারমিপ্পত্তাতি অভিঞ্ঞাৰোসানসঙ্খাতঞ্চেৰ অভিঞ্ঞাপারমীসঙ্খাতঞ্চ অরহত্তং পত্তা.

সম্মপ্পধানেতি উপাযপধানে. ছন্দং জনেতীতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দং জনেতি. ৰাযমতীতি ৰাযামং করোতি. ৰীরিযং আরভতীতি ৰীরিযং পৰত্তেতি. চিত্তং পগ্গণ্হাতীতি চিত্তং উক্খিপতি. পদহতীতি উপাযপধানং করোতি. ভাৰনায পারিপূরিযাতি ৰড্ঢিযা পরিপূরণত্থং. অপিচেত্থ – ‘‘যা ঠিতি, সো অসম্মোসো…পে… যং ৰেপুল্লং, সা ভাৰনাপারিপূরী’’তি (ৰিভ. ৪০৬) এৰং পুরিমং পুরিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমস্স অত্থোতিপি ৰেদিতব্বং.

ইমেহি পন সম্মপ্পধানেহি কিং কথিতং? কস্সপসংযুত্তপরিযাযেন সাৰকস্স পুব্বভাগপটিপদা কথিতা. ৰুত্তঞ্হেতং তত্থ –

‘‘চত্তারোমে, আৰুসো, সম্মপ্পধানা. কতমে চত্তারো? ইধাৰুসো, ভিক্খু, অনুপ্পন্না মে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যুন্তি আতপ্পং করোতি. উপ্পন্না মে পাপকা অকুসলা ধম্মা অপ্পহীযমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যুন্তি আতপ্পং করোতি. অনুপ্পন্না মে কুসলা ধম্মা অনুপ্পজ্জমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যুন্তি আতপ্পং করোতি. উপ্পন্না মে কুসলা ধম্মা নিরুজ্ঝমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যুন্তি আতপ্পং করোতী’’তি (সং. নি. ২.১৪৫).

এত্থ চ পাপকা অকুসলাতি লোভাদযো ৰেদিতব্বা. অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি সমথৰিপস্সনা চেৰ মগ্গো চ, উপ্পন্না কুসলা নাম সমথৰিপস্সনাৰ. মগ্গো পন সকিং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝমানো অনত্থায সংৰত্তনকো নাম নত্থি. সো হি ফলস্স পচ্চযং দত্ৰাৰ নিরুজ্ঝতি. পুরিমস্মিম্পি ৰা সমথৰিপস্সনাৰ গহেতব্বাতি ৰুত্তং, তং পন ন যুত্তং.