৪. রাজৰগ্গো
১. ঘটিকারসুত্তৰণ্ণনা
২৮২. এৰং মে সুতন্তি ঘটিকারসুত্তং. তত্থ সিতং পাত্ৰাকাসীতি মহামগ্গেন গচ্ছন্তো অঞ্ঞতরং ভূমিপ্পদেসং ওলোকেত্ৰা – ‘‘অত্থি নু খো মযা চরিযং চরমানেন ইমস্মিং ঠানে নিৰুত্থপুব্ব’’ন্তি আৰজ্জন্তো অদ্দস – ‘‘কস্সপবুদ্ধকালে ইমস্মিং ঠানে ৰেগল়িঙ্গং নাম গামনিগমো অহোসি, অহং তদা জোতিপালো নাম মাণৰো অহোসিং, ময্হং সহাযো ঘটিকারো নাম কুম্ভকারো অহোসি, তেন সদ্ধিং মযা ইধ একং সুকারণং কতং, তং ভিক্খুসঙ্ঘস্স অপাকটং পটিচ্ছন্নং, হন্দ নং ভিক্খুসঙ্ঘস্স পাকটং করোমী’’তি মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং পদেসে ঠিতকোৰ সিতপাতুকম্মমকাসি, অগ্গগ্গদন্তে দস্সেত্ৰা মন্দহসিতং হসি. যথা হি লোকিযমনুস্সা উরং পহরন্তা – ‘‘কুহং কুহ’’ন্তি হসন্তি, ন এৰং বুদ্ধা, বুদ্ধানং পন হসিতং হট্ঠপহট্ঠাকারমত্তমেৰ হোতি.
হসিতঞ্চ নামেতং তেরসহি সোমনস্সসহগতচিত্তেহি হোতি. তত্থ লোকিযমহাজনো অকুসলতো চতূহি, কামাৰচরকুসলতো চতূহীতি অট্ঠহি চিত্তেহি হসতি, সেক্খা অকুসলতো দিট্ঠিসম্পযুত্তানি দ্ৰে অপনেত্ৰা ছহি চিত্তেহি হসন্তি, খীণাসৰা চতূহি সহেতুককিরিযচিত্তেহি একেন অহেতুককিরিযচিত্তেনাতি পঞ্চহি চিত্তেহি হসন্তি. তেসুপি বলৰারম্মণে আপাথগতে দ্ৰীহি ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেহি হসন্তি, দুব্বলারম্মণে দুহেতুকচিত্তদ্ৰযেন চ অহেতুকচিত্তেন চাতি তীহি চিত্তেহি হসন্তি. ইমস্মিং পন ঠানে কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুসোমনস্সসহগতচিত্তং ভগৰতো হট্ঠপহট্ঠাকারমত্তং হসিতং উপ্পাদেসি.
তং পনেতং হসিতং এৰং অপ্পমত্তকম্পি থেরস্স পাকটং অহোসি. কথং? তথারূপে হি কালে তথাগতস্স চতূহি দাঠাহি চতুদ্দীপিকমহামেঘমুখতো সতেরতাৰিজ্জুলতা ৰিয ৰিরোচমানা মহাতালক্খন্ধপমাণা রস্মিৰট্টিযো উট্ঠহিত্ৰা তিক্খত্তুং সীসৰরং পদক্খিণং কত্ৰা দাঠগ্গেসুযেৰ অন্তরধাযন্তি. তেন সঞ্ঞাণেন আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্ছতো গচ্ছমানোপি সিতপাতুভাৰং জানাতি.
ভগৰন্তং এতদৰোচাতি – ‘‘এত্থ কির কস্সপো ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘং ওৰদি, চতুসচ্চপ্পকাসনং অকাসি, ভগৰতোপি এত্থ নিসীদিতুং রুচিং উপ্পাদেস্সামি, এৰমযং ভূমিভাগো দ্ৰীহি বুদ্ধেহি পরিভুত্তো ভৰিস্সতি, মহাজনো গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা চেতিযট্ঠানং কত্ৰা পরিচরন্তো সগ্গমগ্গপরাযণো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা এতং ‘‘তেন হি, ভন্তে,’’তিআদিৰচনং অৰোচ.
২৮৩. মুণ্ডকেন সমণকেনাতি মুণ্ডং মুণ্ডোতি, সমণং ৰা সমণোতি ৰত্তুং ৰট্টতি, অযং পন অপরিপক্কঞাণত্তা ব্রাহ্মণকুলে উগ্গহিতৰোহারৰসেনেৰ হীল়েন্তো এৰমাহ. সোত্তিসিনানিন্তি সিনানত্থায কতসোত্তিং. সোত্তি নাম কুরুৰিন্দপাসাণচুণ্ণানি লাখায বন্ধিত্ৰা কতগুল়িককলাপকা ৰুচ্চতি, যং সন্ধায – ‘‘তেন খো পন সমযেন ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ কুরুৰিন্দকসুত্তিযা নহাযন্তী’’তি (চূল়ৰ. ২৪৩) ৰুত্তং. তং উভোসু অন্তেসু গহেত্ৰা সরীরং ঘংসন্তি. এৰং সম্মাতি যথা এতরহিপি মনুস্সা ‘‘চেতিযৰন্দনায গচ্ছাম, ধম্মস্সৰনত্থায গচ্ছামা’’তি ৰুত্তা উস্সাহং ন করোন্তি, ‘‘নটসমজ্জাদিদস্সনত্থায গচ্ছামা’’তি ৰুত্তা পন একৰচনেনেৰ সম্পটিচ্ছন্তি, তথেৰ সিন্হাযিতুন্তি ৰুত্তে একৰচনেন সম্পটিচ্ছন্তো এৰমাহ.
২৮৪. জোতিপালং মাণৰং আমন্তেসীতি একপস্সে অরিযপরিহারেন পঠমতরং ন্হাযিত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা ঠিতো তস্স মহন্তেন ইস্সরিযপরিহারেন ন্হাযন্তস্স ন্হানপরিযোসানং আগমেত্ৰা তং নিৰত্থনিৰাসনং কেসে ৰোদকে কুরুমানং আমন্তেসি. অযন্তি আসন্নত্তা দস্সেন্তো আহ. ওৰট্টিকং ৰিনিৰট্ঠেত্ৰাতি নাগবলো বোধিসত্তো ‘‘অপেহি সম্মা’’তি ঈসকং পরিৰত্তমানোৰ তেন গহিতগহণং ৰিস্সজ্জাপেত্ৰাতি অত্থো. কেসেসু পরামসিত্ৰা এতদৰোচাতি সো কির চিন্তেসি – ‘‘অযং জোতিপালো পঞ্ঞৰা, সকিং দস্সনং লভমানো তথাগতস্স দস্সনেপি পসীদিস্সতি, ধম্মকথাযপি পসীদিস্সতি, পসন্নো চ পসন্নাকারং কাতুং সক্খিস্সতি, মিত্তা নাম এতদত্থং হোন্তি, যংকিঞ্চি কত্ৰা মম সহাযং গহেত্ৰা দসবলস্স সন্তিকং গমিস্সামী’’তি. তস্মা নং কেসেসু পরামসিত্ৰা এতদৰোচ.
ইত্তরজচ্চোতি অঞ্ঞজাতিকো, মযা সদ্ধিং অসমানজাতিকো, লামকজাতিকোতি অত্থো. ন ৰতিদন্তি ইদং অম্হাকং গমনং ন ৰত ওরকং ভৰিস্সতি ন খুদ্দকং, মহন্তং ভৰিস্সতি. অযঞ্হি ন অত্তনো থামেন গণ্হি, সত্থু থামেন গণ্হীতি গহণস্মিংযেৰ নিট্ঠং অগমাসি. যাৰতাদোহিপীতি এত্থ দোকারহিকারপিকারা নিপাতা, যাৰতুপরিমন্তি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘ৰাচায আলপনং ওৰট্টিকায গহণঞ্চ অতিক্কমিত্ৰা যাৰ কেসগ্গহণম্পি তত্থ গমনত্থং পযোগো কত্তব্বো’’তি.
২৮৫. ধম্মিযা কথাযাতি ইধ সতিপটিলাভত্থায পুব্বেনিৰাসপটিসংযুত্তা ধম্মী কথা ৰেদিতব্বা. তস্স হি ভগৰা, – ‘‘জোতিপাল, ত্ৰং ন লামকট্ঠানং ওতিণ্ণসত্তো, মহাবোধিপল্লঙ্কে পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পত্থেত্ৰা ওতিণ্ণোসি, তাদিসস্স নাম পমাদৰিহারো ন যুত্তো’’তিআদিনা নযেন সতিপটিলাভায ধম্মং কথেসি. পরসমুদ্দৰাসীথেরা পন ৰদন্তি – ‘‘জোতিপাল, যথা অহং দসপারমিযো পূরেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ৰীসতিসহস্সভিক্খুপরিৰারো লোকে ৰিচরামি, এৰমেৰং ত্ৰম্পি দসপারমিযো পূরেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা সমণগণপরিৰারো লোকে ৰিচরিস্সসি. এৰরূপেন নাম তযা পমাদং আপজ্জিতুং ন যুত্ত’’ন্তি যথাস্স পব্বজ্জায চিত্তং নমতি, এৰং কামেসু আদীনৰং নেক্খম্মে চ আনিসংসং কথেসীতি.
২৮৬. অলত্থ খো, আনন্দ,…পে… পব্বজ্জং অলত্থ উপসম্পদন্তি পব্বজিত্ৰা কিমকাসি? যং বোধিসত্তেহি কত্তব্বং. বোধিসত্তা হি বুদ্ধানং সম্মুখে পব্বজন্তি. পব্বজিত্ৰা চ পন ইত্তরসত্তা ৰিয পতিতসিঙ্গা ন হোন্তি, চতুপারিসুদ্ধিসীলে পন সুপতিট্ঠায তেপিটকং বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা তেরস ধুতঙ্গানি সমাদায অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা গতপচ্চাগতৰত্তং পূরযমানা সমণধম্মং করোন্তা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা যাৰ অনুলোমঞাণং আহচ্চ তিট্ঠন্তি, মগ্গফলত্থং ৰাযামং ন করোন্তি. জোতিপালোপি তথেৰ অকাসি.
২৮৭. অড্ঢমাসুপসম্পন্নেতি কুলদারকঞ্হি পব্বাজেত্ৰা অড্ঢমাসম্পি অৰসিত্ৰা গতে মাতাপিতূনং সোকো ন ৰূপসম্মতি, সোপি পত্তচীৰরগ্গহণং ন জানাতি, দহরভিক্খুসামণেরেহি সদ্ধিং ৰিস্সাসো ন উপ্পজ্জতি, থেরেহি সদ্ধিং সিনেহো ন পতিট্ঠাতি, গতগতট্ঠানে অনভিরতি উপ্পজ্জতি. এত্তকং পন কালং নিৰাসে সতি মাতাপিতরো পস্সিতুং লভন্তি. তেন তেসং সোকো তনুভাৰং গচ্ছতি, পত্তচীৰরগ্গহণং জানাতি, সামণেরদহরভিক্খূহি সদ্ধিং ৰিস্সাসো জাযতি, থেরেহি সদ্ধিং সিনেহো পতিট্ঠাতি, গতগতট্ঠানে অভিরমতি, ন উক্কণ্ঠতি. তস্মা এত্তকং ৰসিতুং ৰট্টতীতি অড্ঢমাসং ৰসিত্ৰা পক্কামি.
পণ্ডুপুটকস্স সালিনোতি পুটকে কত্ৰা সুক্খাপিতস্স রত্তসালিনো. তস্স কির সালিনো ৰপ্পকালতো পট্ঠায অযং পরিহারো – কেদারা সুপরিকম্মকতা হোন্তি, তত্থ বীজানি পতিট্ঠাপেত্ৰা গন্ধোদকেন সিঞ্চিংসু, ৰপ্পকালে ৰিতানং ৰিয উপরি ৰত্থকিলঞ্জং বন্ধিত্ৰা পরিপক্ককালে ৰীহিসীসানি ছিন্দিত্ৰা মুট্ঠিমত্তে পুটকে কত্ৰা যোত্তবদ্ধে ৰেহাসংযেৰ সুক্খাপেত্ৰা গন্ধচুণ্ণানি অত্থরিত্ৰা কোট্ঠকেসু পূরেত্ৰা ততিযে ৰস্সে ৰিৰরিংসু. এৰং তিৰস্সং পরিৰুত্থস্স সুগন্ধরত্তসালিনো অপগতকাল়কে সুপরিসুদ্ধে তণ্ডুলে গহেত্ৰা খজ্জকৰিকতিম্পি ভত্তম্পি পটিযাদিযিংসু. তং সন্ধায ৰুত্তং পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং…পে… কালং আরোচাপেসীতি.
২৮৮. অধিৰুট্ঠো মেতি কিং সন্ধায ৰদতি? ৰেগল়িঙ্গতো নিক্খমনকালে ঘটিকারো অত্তনো সন্তিকে ৰস্সাৰাসং ৰসনত্থায পটিঞ্ঞং অগ্গহেসি, তং সন্ধায ৰদতি. অহুদেৰ অঞ্ঞথত্তং অহু দোমনস্সন্তি তেমাসং দানং দাতুং, ধম্মঞ্চ সোতুং, ইমিনা চ নিযামেন ৰীসতি ভিক্খুসহস্সানি পটিজগ্গিতুং নালত্থন্তি অলাভং আরব্ভ চিত্তঞ্ঞথত্তং চিত্তদোমনস্সং অহোসি, ন তথাগতং আরব্ভ. কস্মা? সোতাপন্নত্তা. সো কির পুব্বে ব্রাহ্মণভত্তো অহোসি. অথেকস্মিং সমযে পচ্চন্তে কুপিতে ৰূপসমনত্থং গচ্ছন্তো উরচ্ছদং নাম ধীতরমাহ – ‘‘অম্ম অম্হাকং দেৰে মা পমজ্জী’’তি. ব্রাহ্মণা তং রাজধীতরং দিস্ৰা ৰিসঞ্ঞিনো অহেসুং. কে ইমে চাতি ৰুত্তে তুম্হাকং ভূমিদেৰাতি. ভূমিদেৰা নাম এৰরূপা হোন্তীতি নিট্ঠুভিত্ৰা পাসাদং অভিরুহি. সা একদিৰসং ৰীথিং ওলোকেন্তী ঠিতা কস্সপস্স ভগৰতো অগ্গসাৰকং দিস্ৰা পক্কোসাপেত্ৰা পিণ্ডপাতং দত্ৰা অনুমোদনং সুণমানাযেৰ সোতাপন্না হুত্ৰা ‘‘অঞ্ঞেপি ভিক্খূ অত্থী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সত্থা ৰীসতিযা ভিক্খুসহস্সেহি সদ্ধিং ইসিপতনে ৰসতী’’তি চ সুত্ৰা নিমন্তেত্ৰা দানং অদাসি.
রাজা পচ্চন্তং ৰূপসমেত্ৰা আগতো. অথ নং পঠমতরমেৰ ব্রাহ্মণা আগন্ত্ৰা ধীতু অৰণ্ণং ৰত্ৰা পরিভিন্দিংসু. রাজা পন ধীতু জাতকালেযেৰ ৰরং অদাসি. তস্সা ‘‘সত্ত দিৰসানি রজ্জং দাতব্ব’’ন্তি ৰরং গণ্হিংসু. অথস্সা রাজা সত্ত দিৰসানি রজ্জং নিয্যাতেসি. সা সত্থারং ভোজযমানা রাজানং পক্কোসাপেত্ৰা বহিসাণিযং নিসীদাপেসি. রাজা সত্থু অনুমোদনং সুত্ৰাৰ সোতাপন্নো জাতো. সোতাপন্নস্স চ নাম তথাগতং আরব্ভ আঘাতো নত্থি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ন তথাগতং আরব্ভা’’তি.
যং ইচ্ছতি তং হরতূতি সো কির ভাজনানি পচিত্ৰা কযৰিক্কযং ন করোতি, এৰং পন ৰত্ৰা দারুত্থায ৰা মত্তিকত্থায ৰা পলালত্থায ৰা অরঞ্ঞং গচ্ছতি. মহাজনা ‘‘ঘটিকারেন ভাজনানি পক্কানী’’তি সুত্ৰা পরিসুদ্ধতণ্ডুললোণদধিতেলফাণিতাদীনি গহেত্ৰা আগচ্ছন্তি. সচে ভাজনং মহগ্ঘং হোতি, মূলং অপ্পং, যং ৰা তং ৰা দত্ৰা গণ্হামাতি তং ন গণ্হন্তি. ধম্মিকো ৰাণিজো মাতাপিতরো পটিজগ্গতি, সম্মাসম্বুদ্ধং উপট্ঠহতি, বহু নো অকুসলং ভৰিস্সতীতি পুন গন্ত্ৰা মূলং আহরন্তি. সচে পন ভাজনং অপ্পগ্ঘং হোতি, আভতং মূলং বহু, ধম্মিকো ৰাণিজো, অম্হাকং পুঞ্ঞং ভৰিস্সতীতি যথাভতং ঘরসামিকা ৰিয সাধুকং পটিসামেত্ৰা গচ্ছন্তি. এৰংগুণো পন কস্মা ন পব্বজতীতি. রঞ্ঞো ৰচনপথং পচ্ছিন্দন্তো অন্ধে জিণ্ণে মাতাপিতরো পোসেতীতি আহ.
২৮৯. কো নু খোতি কুহিং নু খো. কুম্ভিযাতি উক্খলিতো. পরিযোগাতি সূপভাজনতো. পরিভুঞ্জাতি ভুঞ্জ. কস্মা পনেতে এৰং ৰদন্তি? ঘটিকারো কির ভত্তং পচিত্ৰা সূপং সম্পাদেত্ৰা মাতাপিতরো ভোজেত্ৰা সযম্পি ভুঞ্জিত্ৰা ভগৰতো ৰড্ঢমানকং ভত্তসূপং পট্ঠপেত্ৰা আসনং পঞ্ঞপেত্ৰা আধারকং উপট্ঠপেত্ৰা উদকং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা মাতাপিতূনং সঞ্ঞং দত্ৰা অরঞ্ঞং গচ্ছতি. তস্মা এৰং ৰদন্তি. অভিৰিস্সত্থোতি অতিৰিস্সত্থো. পীতিসুখং ন ৰিজহতীতি ন নিরন্তরং ৰিজহতি, অথ খো রত্তিভাগে ৰা দিৰসভাগে ৰা গামে ৰা অরঞ্ঞে ৰা যস্মিং যস্মিং খণে – ‘‘সদেৰকে নাম লোকে অগ্গপুগ্গলো ময্হং গেহং পৰিসিত্ৰা সহত্থেন আমিসং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জতি, লাভা ৰত মে’’তি অনুস্সরতি, তস্মিং তস্মিং খণে পঞ্চৰণ্ণা পীতি উপ্পজ্জতি. তং সন্ধায এৰং ৰুত্তং.
২৯০. কল়োপিযাতি পচ্ছিতো. কিং পন ভগৰা এৰমকাসীতি. পচ্চযো ধম্মিকো, ভিক্খূনং পত্তে ভত্তসদিসো, তস্মা এৰমকাসি. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিপি চ সাৰকানংযেৰ হোতি, বুদ্ধানং সিক্খাপদৰেলা নাম নত্থি. যথা হি রঞ্ঞো উয্যানে পুপ্ফফলানি হোন্তি, অঞ্ঞেসং তানি গণ্হন্তানং নিগ্গহং করোন্তি, রাজা যথারুচিযা পরিভুঞ্জতি, এৰংসম্পদমেতং. পরসমুদ্দৰাসীথেরা পন ‘‘দেৰতা কির পটিগ্গহেত্ৰা অদংসূ’’তি ৰদন্তি.
২৯১. হরথ, ভন্তে, হরথ ভদ্রমুখাতি অম্হাকং পুত্তো ‘‘কুহিং গতোসী’’তি ৰুত্তে – ‘‘দসবলস্স সন্তিক’’ন্তি ৰদতি, কুহিং নু খো গচ্ছতি, সত্থু ৰসনট্ঠানস্স ওৰস্সকভাৰম্পি ন জানাতীতি পুত্তে অপরাধসঞ্ঞিনো গহণে তুট্ঠচিত্তা এৰমাহংসু.
তেমাসং আকাসচ্ছদনং অট্ঠাসীতি ভগৰা কির চতুন্নং ৰস্সিকানং মাসানং একং মাসং অতিক্কমিত্ৰা তিণং আহরাপেসি, তস্মা এৰমাহ. অযং পনেত্থ পদত্থো – আকাসং ছদনমস্সাতি আকাসচ্ছদনং. ন দেৰোতিৰস্সীতি কেৰলং নাতিৰস্সি, যথা পনেত্থ পকতিযা চ নিব্বকোসস্স উদকপাতট্ঠানব্ভন্তরে একম্পি উদকবিন্দু নাতিৰস্সি, এৰং ঘনছদনগেহব্ভন্তরে ৰিয ন ৰাতাতপাপি আবাধং অকংসু, পকতিযা উতুফরণমেৰ অহোসি. অপরভাগে তস্মিং নিগমে ছড্ডিতেপি তং ঠানং অনোৰস্সকমেৰ অহোসি. মনুস্সা কম্মং করোন্তা দেৰে ৰস্সন্তে তত্থ সাটকে ঠপেত্ৰা কম্মং করোন্তি. যাৰ কপ্পুট্ঠানা তং ঠানং তাদিসমেৰ ভৰিস্সতি. তঞ্চ খো পন ন তথাগতস্স ইদ্ধানুভাৰেন, তেসংযেৰ পন গুণসম্পত্তিযা. তেসঞ্হি – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো কত্থ ন লভেয্য, অম্হাকং নাম দ্ৰিন্নং অন্ধকানং নিৰেসনং উত্তিণং কারেসী’’তি ন তপ্পচ্চযা দোমনস্সং উদপাদি – ‘‘সদেৰকে লোকে অগ্গপুগ্গলো অম্হাকং নিৰেসনা তিণং আহরাপেত্ৰা গন্ধকুটিং ছাদাপেসী’’তি পন তেসং অনপ্পকং বলৰসোমনস্সং উদপাদি. ইতি তেসংযেৰ গুণসম্পত্তিযা ইদং পাটিহারিযং জাতন্তি ৰেদিতব্বং.
২৯২. তণ্ডুলৰাহসতানীতি এত্থ দ্ৰে সকটানি একো ৰাহোতি ৰেদিতব্বো. তদুপিযঞ্চ সূপেয্যন্তি সূপত্থায তদনুরূপং তেলফাণিতাদিং. ৰীসতিভিক্খুসহস্সস্স তেমাসত্থায ভত্তং ভৰিস্সতীতি কির সঞ্ঞায রাজা এত্তকং পেসেসি. অলং মে রঞ্ঞোৰ হোতূতি কস্মা পটিক্খিপি? অধিগতঅপ্পিচ্ছতায. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘নাহং রঞ্ঞা দিট্ঠপুব্বো, কথং নু খো পেসেসী’’তি. ততো চিন্তেসি – ‘‘সত্থা বারাণসিং গতো, অদ্ধা সো রঞ্ঞো ৰস্সাৰাসং যাচিযমানো ময্হং পটিঞ্ঞাতভাৰং আরোচেত্ৰা মম গুণকথং কথেসি, গুণকথায লদ্ধলাভো পন নটেন নচ্চিত্ৰা লদ্ধং ৰিয গাযকেন গাযিত্ৰা লদ্ধং ৰিয চ হোতি. কিং ময্হং ইমিনা, কম্মং কত্ৰা উপ্পন্নেন মাতাপিতূনম্পি সম্মাসম্বুদ্ধস্সপি উপট্ঠানং সক্কা কাতু’’ন্তি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ঘটিকারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. রট্ঠপালসুত্তৰণ্ণনা
২৯৩. এৰং মে সুতন্তি রট্ঠপালসুত্তং. তত্থ থুল্লকোট্ঠিকন্তি থুল্লকোট্ঠং পরিপুণ্ণকোট্ঠাগারং. সো কির জনপদো নিচ্চসস্সো সদা বীজভণ্ডং নিক্খমতি, খলভণ্ডং পৰিসতি. তেন তস্মিং নিগমে কোট্ঠা নিচ্চপূরাৰ হোন্তি. তস্মা সো থুল্লকোট্ঠিকন্তেৰ সঙ্খং গতো.
২৯৪. রট্ঠপালোতি কস্মা রট্ঠপালো? ভিন্নং রট্ঠং সন্ধারেতুং পালেতুং সমত্থোতি রট্ঠপালো. কদা পনস্সেতং নামং উপ্পন্নন্তি. পদুমুত্তরসম্মাসম্বুদ্ধকালে. ইতো হি পুব্বে সতসহস্সকপ্পমত্থকে ৰস্সসতসহস্সাযুকেসু মনুস্সেসু পদুমুত্তরো নাম সত্থা উপ্পজ্জিত্ৰা ভিক্খুসতসহস্সপরিৰারো লোকহিতায চারিকং চরি, যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘নগরং হংসৰতী নাম, আনন্দো নাম খত্তিযো;
সুজাতা নাম জনিকা, পদুমুত্তরস্স সত্থুনো’’তি. (বু. ৰং. ১২.১৯);
পদুমুত্তরে পন অনুপ্পন্নে এৰ হংসৰতিযা দ্ৰে কুটুম্বিকা সদ্ধা পসন্না কপণদ্ধিকযাচকাদীনং দানং পট্ঠপযিংসু. তদা পব্বতৰাসিনো পঞ্চসতা তাপসা হংসৰতিং অনুপ্পত্তা. তে দ্ৰেপি জনা তাপসগণং মজ্ঝে ভিন্দিত্ৰা উপট্ঠহিংসু. তাপসা কিঞ্চিকালং ৰসিত্ৰা পব্বতপাদমেৰ গতা. দ্ৰে সঙ্ঘত্থেরা ওহীযিংসু. তদা তেসং তে যাৰজীৰং উপট্ঠানং অকংসু. তাপসেসু ভুঞ্জিত্ৰা অনুমোদনং করোন্তেসু একো সক্কভৰনস্স ৰণ্ণং কথেসি, একো ভূমিন্ধরনাগরাজভৰনস্স.
কুটুম্বিকেসু একো সক্কভৰনং পত্থনং কত্ৰা সক্কো হুত্ৰা নিব্বত্তো, একো নাগভৰনে পালিতনাগরাজা নাম. তং সক্কো অত্তনো উপট্ঠানং আগতং দিস্ৰা নাগযোনিযং অভিরমসীতি পুচ্ছি. সো নাভিরমামীতি আহ. তেন হি পদুমুত্তরস্স ভগৰতো দানং দত্ৰা ইমস্মিং ঠানে পত্থনং করোহি, উভো সুখং ৰসিস্সামাতি. নাগরাজা সত্থারং নিমন্তেত্ৰা ভিক্খুসতসহস্সপরিৰারস্স ভগৰতো সত্তাহং মহাদানং দদমানো পদুমুত্তরস্স দসবলস্স পুত্তং উপরেৰতং নাম সামণেরং দিস্ৰা সত্তমে দিৰসে বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স দিব্বৰত্থানি দত্ৰা সামণেরস্স ঠানন্তরং পত্থেসি. ভগৰা অনাগতং ওলোকেত্ৰা – ‘‘অনাগতে গোতমস্স নাম বুদ্ধস্স পুত্তো রাহুলকুমারো ভৰিস্সতী’’তি দিস্ৰা ‘‘সমিজ্ঝিস্সতি তে পত্থনা’’তি কথেসি. নাগরাজা তমত্থং সক্কস্স কথেসি. সক্কো তস্স ৰচনং সুত্ৰা তথেৰ সত্তাহং দানং দত্ৰা ভিন্নং রট্ঠং সন্ধারেতুং পালেতুং সমত্থকুলে নিব্বত্তিত্ৰা সদ্ধাপব্বজিতং রট্ঠপালং নাম কুলপুত্তং দিস্ৰা – ‘‘অহম্পি অনাগতে লোকস্মিং তুম্হাদিসে বুদ্ধে উপ্পন্নে ভিন্নং রট্ঠং সন্ধারেতুং পালেতুং সমত্থকুলে নিব্বত্তিত্ৰা অযং কুলপুত্তো ৰিয সদ্ধাপব্বজিতো রট্ঠপালো নাম ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনমকাসি. সত্থা সমিজ্ঝনকভাৰং ঞত্ৰা ইমং গাথমাহ –
‘‘সরাজিকং চাতুৰণ্ণং, পোসেতুং যং পহোস্সতি;
রট্ঠপালকুলং নাম, তত্থ জাযিস্সতে অয’’ন্তি. –
এৰং পদুমুত্তরসম্মাসম্বুদ্ধকালে তস্সেতং নামং উপ্পন্নন্তি ৰেদিতব্বং.
এতদহোসীতি কিং অহোসি? যথা যথা খোতিআদি. তত্রাযং সঙ্খেপকথা – অহং খো যেন যেন কারণেন ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, তেন তেন মে উপপরিক্খতো এৰং হোতি – ‘‘যদেতং সিক্খত্তযব্রহ্মচরিযং একদিৰসম্পি অখণ্ডং কত্ৰা চরিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপরিপুণ্ণং চরিতব্বং, একদিৰসম্পি চ কিলেসমলেন অমলীনং কত্ৰা চরিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপরিসুদ্ধং, সঙ্খলিখিতং ৰিলিখিতসঙ্খসদিসং ধোতসঙ্খসপ্পটিভাগং কত্ৰা চরিতব্বং, নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা অগারমজ্ঝে ৰসন্তেন একন্তপরিপুণ্ণং…পে… চরিতুং, যংনূনাহং কেসঞ্চ মস্সুঞ্চ ওহারেত্ৰা কাসাযরসপীততায কাসাযানি ব্রহ্মচরিযং চরন্তানং অনুচ্ছৰিকানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা নিক্খমিত্ৰা অনগারিযং পব্বজেয্য’’ন্তি.
অচিরপক্কন্তেসু থুল্লকোট্ঠিকেসু ব্রাহ্মণগহপতিকেসু যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি রট্ঠপালো অনুট্ঠিতেসু তেসু ন ভগৰন্তং পব্বজ্জং যাচি. কস্মা? তত্থস্স বহূ ঞাতিসালোহিতা মিত্তামচ্চা সন্তি, তে – ‘‘ত্ৰং মাতাপিতূনং একপুত্তকো, ন লব্ভা তযা পব্বজিতু’’ন্তি বাহাযম্পি গহেত্ৰা আকড্ঢেয্যুং, ততো পব্বজ্জায অন্তরাযো ভৰিস্সতীতি সহেৰ পরিসায উট্ঠহিত্ৰা থোকং গন্ত্ৰা পুন কেনচি সরীরকিচ্চলেসেন নিৰত্তিত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কম্ম পব্বজ্জং যাচি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো অচিরপক্কন্তেসু থুল্লকোট্ঠিকেসু…পে… পব্বাজেতু মং ভগৰা’’তি. ভগৰা পন যস্মা রাহুলকুমারস্স পব্বজিততো পভুতি মাতাপিতূহি অননুঞ্ঞাতং পুত্তং ন পব্বাজেতি, তস্মা নং পুচ্ছি অনুঞ্ঞাতোসি পন ত্ৰং, রট্ঠপাল, মাতাপিতূহি…পে… পব্বজ্জাযাতি.
২৯৫. অম্মতাতাতি এত্থ অম্মাতি মাতরং আলপতি, তাতাতি পিতরং. একপুত্তকোতি একোৰ পুত্তকো, অঞ্ঞো কোচি জেট্ঠো ৰা কনিট্ঠো ৰা নত্থি. এত্থ চ একপুত্তোতি ৰত্তব্বে অনুকম্পাৰসেন একপুত্তকোতি ৰুত্তং. পিযোতি পীতিজনকো. মনাপোতি মনৰড্ঢনকো. সুখেধিতোতি সুখেন এধিতো, সুখসংৰড্ঢিতোতি অত্থো. সুখপরিভতোতি সুখেন পরিভতো, জাতকালতো পভুতি ধাতীহি অঙ্কতো অঙ্কং আহরিত্ৰা ধারিযমানো অস্সকরথকাদীহি বালকীল়নকেহি কীল়যমানো সাদুরসভোজনং ভোজযমানো সুখেন পরিহটো. ন ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসীতি ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল অপ্পমত্তকম্পি কলভাগং দুক্খস্স ন জানাসি ন সরসীতি অত্থো. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সামাতি সচেপি তৰ অম্হেসু জীৰমানেসু মরণং ভৰেয্য, তেন তে মরণেনপি মযং অকামকা অনিচ্ছকা ন অত্তনো রুচিযা ৰিনা ভৰিস্সাম, তযা ৰিযোগং পাপুণিস্সামাতি অত্থো. কিং পন মযং তন্তি এৰং সন্তে কিং পন কিং নাম তং কারণং, যেন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম. অথ ৰা কিং পন মযং তন্তি কেন পন কারণেন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সামাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
২৯৬. তত্থেৰাতি যত্থ নং ঠিতং মাতাপিতরো নানুজানিংসু, তত্থেৰ ঠানে. অনন্তরহিতাযাতি কেনচি অত্থরণেন অনত্থতায. পরিচারেহীতি গন্ধব্বনটনাটকাদীনি পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা তত্থ সহাযকেহি সদ্ধিং যথাসুখং ইন্দ্রিযানি চারেহি সঞ্চারেহি, ইতো চিতো চ উপনেহীতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা পরিচারেহীতি গন্ধব্বনটনাটকাদীনি পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা সহাযকেহি সদ্ধিং লল় উপলল় রম, কীল়স্সূতিপি ৰুত্তং হোতি. কামে পরিভুঞ্জন্তোতি অত্তনো পুত্তদারেহি সদ্ধিং ভোগে ভুঞ্জন্তো. পুঞ্ঞানি করোন্তোতি বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ আরব্ভ দানপ্পদানাদীনি সুগতিমগ্গসংসোধকানি কুসলকম্মানি করোন্তো. তুণ্হী অহোসীতি কথানুপ্পবন্ধৰিচ্ছেদনত্থং নিরালাপসল্লাপো অহোসি.
অথস্স মাতাপিতরো তিক্খত্তুং ৰত্ৰা পটিৰচনম্পি অলভমানা সহাযকে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘এস ৰো সহাযকো পব্বজিতুকামো, নিৰারেথ ন’’ন্তি আহংসু. তেপি তং উপসঙ্কমিত্ৰা তিক্খত্তুং অৰোচুং, তেসম্পি তুণ্হী অহোসি. তেন ৰুত্তং – অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা…পে… তুণ্হী অহোসীতি. অথস্স সহাযকানং তিক্খত্তুং ৰত্ৰা এতদহোসি – ‘‘সচে অযং পব্বজ্জং অলভমানো মরিস্সতি, ন কোচি গুণো লব্ভতি. পব্বজিতং পন নং মাতাপিতরোপি কালেন কালং পস্সিস্সন্তি, মযম্পি পস্সিস্সাম, পব্বজ্জাপি চ নামেসা ভারিযা, দিৰসে দিৰসে মত্তিকাপত্তং গহেত্ৰা পিণ্ডায চরিতব্বং, একসেয্যং একভত্তং ব্রহ্মচরিযং অতিদুক্করং, অযঞ্চ সুখুমালো নাগরিকজাতিযো, সো তং চরিতুং অসক্কোন্তো পুন ইধেৰ আগমিস্সতি, হন্দস্স মাতাপিতরো অনুজানাপেস্সামা’’তি. তে তথা অকংসু. মাতাপিতরোপি নং ‘‘পব্বজিতেন চ পন তে মাতাপিতরো উদ্দস্সেতব্বা’’তি ইমং কতিকং কত্ৰা অনুজানিংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা যেন রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো…পে… অনুঞ্ঞাতোসি মাতাপিতূহি…পে… উদ্দস্সেতব্বা’’তি. তত্থ উদ্দস্সেতব্বাতি উদ্ধং দস্সেতব্বা, যথা তং কালেন কালং পস্সন্তি, এৰং আগন্ত্ৰা অত্তানং দস্সেতব্বা.
২৯৯. বলং গহেত্ৰাতি সপ্পাযভোজনানি ভুঞ্জন্তো উচ্ছাদনাদীহি চ কাযং পরিহরন্তো কাযবলং জনেত্ৰা মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা অস্সুমুখং ঞাতিপরিৰট্টং পহায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি…পে… পব্বাজেতু মং, ভন্তে, ভগৰাতি. ভগৰা সমীপে ঠিতং অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘তেন হি ভিক্খু রট্ঠপালং পব্বাজেহি চেৰ উপসম্পাদেহি চা’’তি. সাধু, ভন্তেতি খো সো ভিক্খু ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা রট্ঠপালং কুলপুত্তং জিনদত্তিযং সদ্ধিৰিহারিকং লদ্ধা পব্বাজেসি চেৰ উপসম্পাদেসি চ. তেন ৰুত্তং – ‘‘অলত্থ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদ’’ন্তি.
পহিতত্তো ৰিহরন্তোতি দ্ৰাদস সংৰচ্ছরানি এৰং ৰিহরন্তো. নেয্যপুগ্গলো হি অযমাযস্মা, তস্মা পুঞ্ঞৰা অভিনীহারসম্পন্নোপি সমানো ‘‘অজ্জ অজ্জেৰ অরহত্ত’’ন্তি সমণধম্মং করোন্তোপি দ্ৰাদসমে ৰস্সে অরহত্তং পাপুণি.
যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি ময্হং মাতাপিতরো পব্বজ্জং অনুজানমানা – ‘‘তযা কালেন কালং আগন্ত্ৰা অম্হাকং দস্সনং দাতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা অনুজানিংসু, দুক্করকারিকা খো পন মাতাপিতরো, অহঞ্চ যেনজ্ঝাসযেন পব্বজিতো, সো মে মত্থকং পত্তো, ইদানি ভগৰন্তং আপুচ্ছিত্ৰা অত্তানং মাতাপিতূনং দস্সেস্সামীতি চিন্তেত্ৰা আপুচ্ছিতুকামো উপসঙ্কমি. মনসাকাসীতি ‘‘কিং নু খো রট্ঠপালে গতে কোচি উপদ্দৰো ভৰিস্সতী’’তি মনসি অকাসি. ততো ‘‘ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘সক্খিস্সতি নু খো রট্ঠপালো তং মদ্দিতু’’ন্তি ওলোকেন্তো তস্স অরহত্তসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘সক্খিস্সতী’’তি অঞ্ঞাসি. তেন ৰুত্তং – যথা ভগৰা অঞ্ঞাসি…পে… কালং মঞ্ঞসীতি.
মিগচীরেতি এৰংনামকে উয্যানে. তঞ্হি রঞ্ঞা – ‘‘অকালে সম্পত্তপব্বজিতানং দিন্নমেৰ ইদং, যথাসুখং পরিভুঞ্জন্তূ’’তি এৰমনুঞ্ঞাতমেৰ অহোসি, তস্মা থেরো – ‘‘মম আগতভাৰং মাতাপিতূনং আরোচেস্সামি, তে মে পাদধোৰনউণ্হোদকপাদমক্খনতেলাদীনি পেসিস্সন্তী’’তি চিত্তম্পি অনুপ্পাদেত্ৰা উয্যানমেৰ পাৰিসি. পিণ্ডায পাৰিসীতি দুতিযদিৰসে পাৰিসি.
মজ্ঝিমাযাতি সত্তদ্ৰারকোট্ঠকস্স ঘরস্স মজ্ঝিমে দ্ৰারকোট্ঠকে. উল্লিখাপেতীতি কপ্পকেন কেসে পহরাপেতি. এতদৰোচাতি – ‘‘ইমে সমণকা অম্হাকং পিযপুত্তকং পব্বাজেত্ৰা চোরানং হত্থে নিক্খিপিত্ৰা ৰিয একদিৰসম্পি ন দস্সাপেন্তি, এৰং ফরুসকারকা এতে পুন ইমং ঠানং উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞন্তি, এত্তোৰ নিকড্ঢিতব্বা এতে’’তি চিন্তেত্ৰা এতং ‘‘ইমেহি মুণ্ডকেহী’’তিআদিৰচনং অৰোচ. ঞাতিদাসীতি ঞাতকানং দাসী. আভিদোসিকন্তি পারিৰাসিকং একরত্তাতিক্কন্তং পূতিভূতং. তত্থাযং পদত্থো – পূতিভাৰদোসেন অভিভূতোতি অভিদোসো, অভিদোসোৰ আভিদোসিকো. একরত্তাতিক্কন্তস্সেৰ নামসঞ্ঞা এসা যদিদং আভিদোসিকোতি, তং আভিদোসিকং. কুম্মাসন্তি যৰকুম্মাসং. ছড্ডেতুকামা হোতীতি যস্মা অন্তমসো দাসকম্মকারানং গোরূপানম্পি অপরিভোগারহো, তস্মা নং কচৰরং ৰিয বহি ছড্ডেতুকামা হোতি. সচেতন্তি সচে এতং. ভগিনীতি অরিযৰোহারেন অত্তনো ধাতিং ঞাতিদাসিং আলপতি. ছড্ডনীযধম্মন্তি ছড্ডেতব্বসভাৰং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘ভগিনি এতং সচে বহি ছড্ডনীযধম্মং নিস্সট্ঠপরিগ্গহং, ইধ মে পত্তে আকিরাহী’’তি. কিং পন এৰং ৰত্তুং লব্ভতি, ৰিঞ্ঞত্তি ৰা পযুত্তৰাচা ৰা ন হোতীতি. ন হোতি. কস্মা? নিস্সট্ঠপরিগ্গহত্তা. যঞ্হি ছড্ডনীযধম্মং নিস্সট্ঠপরিগ্গহং, যত্থ সামিকা অনালযা হোন্তি, তং সব্বং ‘‘দেথ আহরথ আকিরথা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. তেনেৰ হি অযমাযস্মা অগ্গঅরিযৰংসিকো সমানোপি এৰমাহ.
হত্থানন্তি ভিক্খাগহণত্থং পত্তং উপনামযতো মণিবন্ধতো পভুতি দ্ৰিন্নম্পি হত্থানং. পাদানন্তি নিৰাসনন্ততো পট্ঠায দ্ৰিন্নম্পি পাদানং. সরস্সাতি সচে তং ভগিনীতি ৰাচং নিচ্ছারযতো সরস্স চ. নিমিত্তং অগ্গহেসীতি হত্থপিট্ঠিআদীনি ওলোকযমানা – ‘‘পুত্তস্স মে রট্ঠপালস্স ৰিয সুৰণ্ণকচ্ছপপিট্ঠিসদিসা ইমা হত্থপাদপিট্ঠিযো, হরিতালৰট্টিযো ৰিয সুৰট্টিতা অঙ্গুলিযো, মধুরো সরো’’তি গিহিকালে সল্লক্খিতপুব্বং আকারং অগ্গহেসি সঞ্জানি সল্লক্খেসি. তস্স হাযস্মতো দ্ৰাদসৰস্সানি অরঞ্ঞাৰাসঞ্চেৰ পিণ্ডিযালোপভোজনঞ্চ পরিভুঞ্জন্তস্স অঞ্ঞাদিসো সরীরৰণ্ণো অহোসি, তেন নং সা ঞাতিদাসী দিস্ৰাৰ ন সঞ্জানি, নিমিত্তং পন অগ্গহেসীতি.
৩০০. রট্ঠপালস্স মাতরং এতদৰোচাতি থেরস্স অঙ্গপচ্চঙ্গানি সণ্ঠাপেত্ৰা থঞ্ঞং পাযেত্ৰা সংৰড্ঢিতধাতীপি সমানা পব্বজিত্ৰা মহাখীণাসৰভাৰপ্পত্তেন সামিপুত্তেন সদ্ধিং – ‘‘ত্ৰং নু খো, মে ভন্তে, পুত্তো রট্ঠপালো’’তিআদিৰচনং ৰত্তুং অৰিসহন্তী ৰেগেন ঘরং পৰিসিত্ৰা রট্ঠপালস্স মাতরং এতদৰোচ. যগ্ঘেতি আরোচনত্থে নিপাতো. সচে জে সচ্চন্তি এত্থ জেতি আলপনে নিপাতো. এৰঞ্হি তস্মিং দেসে দাসিজনং আলপন্তি, তস্মা ‘‘ত্ৰঞ্হি, ভোতি দাসি, সচে সচ্চং ভণসী’’তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
উপসঙ্কমীতি কস্মা উপসঙ্কমি? মহাকুলে ইত্থিযো বহি নিক্খমন্তা গরহং পাপুণন্তি, ইদঞ্চ অচ্চাযিককিচ্চং, সেট্ঠিস্স নং আরোচেস্সামীতি চিন্তেতি. তস্মা উপসঙ্কমি. অঞ্ঞতরং কুট্টমূলন্তি তস্মিং কির দেসে দানপতীনং ঘরেসু সালা হোন্তি, আসনানি চেত্থ পঞ্ঞত্তানি হোন্তি, উপট্ঠাপিতং উদককঞ্জিযং. তত্থ পব্বজিতা পিণ্ডায চরিত্ৰা নিসীদিত্ৰা ভুঞ্জন্তি. সচে ইচ্ছন্তি, দানপতীনম্পি সন্তকং গণ্হন্তি. তস্মা তম্পি অঞ্ঞতরস্স কুলস্স ঈদিসায সালায অঞ্ঞতরং কুট্টমূলন্তি ৰেদিতব্বং. ন হি পব্বজিতা কপণমনুস্সা ৰিয অসারুপ্পে ঠানে নিসীদিত্ৰা ভুঞ্জন্তীতি.
অত্থি নাম তাতাতি এত্থ অত্থীতি ৰিজ্জমানত্থে, নামাতি পুচ্ছনত্থে মঞ্ঞনত্থে ৰা নিপাতো. ইদঞ্হি ৰুত্তং হোতি – অত্থি নু খো, তাত রট্ঠপাল, অম্হাকং ধনং, ননু মযং নিদ্ধনাতি ৰত্তব্বা, যেসং নো ত্ৰং ঈদিসে ঠানে নিসীদিত্ৰা আভিদোসিকং কুম্মাসং পরিভুঞ্জিস্সসি. তথা অত্থি নু খো, তাত রট্ঠপাল, অম্হাকং জীৰিতং, ননু মযং মতাতি ৰত্তব্বা, যেসং নো ত্ৰং ঈদিসে ঠানে নিসীদিত্ৰা আভিদোসিকং কুম্মাসং পরিভুঞ্জিস্সসি. তথা অত্থি মঞ্ঞে, তাত রট্ঠপাল, তৰ অব্ভন্তরে সাসনং নিস্সায পটিলদ্ধো সমণগুণো, যং ত্ৰং সুভোজনরসসংৰড্ঢিতোপি ইমং জিগুচ্ছনেয্যং আভিদোসিকং কুম্মাসং অমতমিৰ নিব্বিকারো পরিভুঞ্জিস্সসীতি. সো পন গহপতি দুক্খাভিতুন্নতায এতমত্থং পরিপুণ্ণং কত্ৰা ৰত্তুমসক্কোন্তো – ‘‘অত্থি নাম, তাত রট্ঠপাল, আভিদোসিকং কুম্মাসং পরিভুঞ্জিস্সসী’’তি এত্তকমেৰ অৰচ. অক্খরচিন্তকা পনেত্থ ইদং লক্খণং ৰদন্তি – অনোকপ্পনামরিসনত্থৰসেনেতং অত্থিসদ্দে উপপদে ‘‘পরিভুঞ্জিস্সসী’’তি অনাগতৰচনং কতং. তস্সাযমত্থো – ‘‘অত্থি নাম…পে… পরিভুঞ্জিস্সসি, ইদং পচ্চক্খম্পি অহং ন সদ্দহামি ন মরিসযামী’’তি. ইদং এত্তকং ৰচনং গহপতি থেরস্স পত্তমুখৰট্টিযং গহেত্ৰা ঠিতকোৰ কথেসি. থেরোপি পিতরি পত্তমুখৰট্টিযং গহেত্ৰা ঠিতেযেৰ তং পূতিকুম্মাসং পরিভুঞ্জি সুনখৰন্তসদিসং পূতিকুক্কুটণ্ডমিৰ ভিন্নট্ঠানে পূতিকং ৰাযন্তং. পুথুজ্জনেন কির তথারূপং কুম্মাসং পরিভুঞ্জিতুং ন সক্কা. থেরো পন অরিযিদ্ধিযং ঠত্ৰা দিব্বোজং অমতরসং পরিভুঞ্জমানো ৰিয পরিভুঞ্জিত্ৰা ধমকরণেন উদকং গহেত্ৰা পত্তঞ্চ মুখঞ্চ হত্থপাদে চ ধোৰিত্ৰা কুতো নো গহপতীতিআদিমাহ.
তত্থ কুতো নোতি কুতো নু. নেৰ দানন্তি দেয্যধম্মৰসেন নেৰ দানং অলত্থম্হ. ন পচ্চক্খানন্তি ‘‘কিং, তাত রট্ঠপাল, কচ্চি তে খমনীযং, কচ্চিসি অপ্পকিলমথেন আগতো, ন তাৰ তাত গেহে ভত্তং সম্পাদিযতী’’তি এৰং পটিসন্থারৰসেন পচ্চক্খানম্পি ন অলত্থম্হ. কস্মা পন থেরো এৰমাহ? পিতু অনুগ্গহেন. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘যথা এস মং ৰদতি, অঞ্ঞেপি পব্বজিতে এৰং ৰদতি মঞ্ঞে. বুদ্ধসাসনে চ পত্তন্তরে পদুমং ৰিয ভস্মাছন্নো অগ্গি ৰিয ফেগ্গুপটিচ্ছন্নো চন্দনসারো ৰিয সুত্তিকাপটিচ্ছন্নং মুত্তরতনং ৰিয ৰলাহকপটিচ্ছন্নো চন্দিমা ৰিয মাদিসানং পটিচ্ছন্নগুণানং ভিক্খূনং অন্তো নত্থি, তেসুপি ন এৰরূপং ৰচনং পৰত্তেস্সতি, সংৰরে ঠস্সতী’’তি অনুগ্গহেন এৰমাহ.
এহি তাতাতি তাত তুয্হং ঘরং মা হোতু, এহি ঘরং গমিস্সামাতি ৰদতি. অলন্তি থেরো উক্কট্ঠএকাসনিকতায পটিক্খিপন্তো এৰমাহ. অধিৰাসেসীতি থেরো পন পকতিযা উক্কট্ঠসপদানচারিকো স্ৰাতনাযভিক্খং নাম নাধিৰাসেতি, মাতু অনুগ্গহেন পন অধিৰাসেসি. মাতু কিরস্স থেরং অনুস্সরিত্ৰা মহাসোকো উপ্পজ্জি, রোদনেনেৰ পক্কক্খি ৰিয জাতা, তস্মা থেরো ‘‘সচাহং তং অপস্সিত্ৰা গমিস্সামি, হদযম্পিস্সা ফালেয্যা’’তি অনুগ্গহেন অধিৰাসেসি. কারাপেত্ৰাতি একং হিরঞ্ঞস্স, একং সুৰণ্ণস্সাতি দ্ৰে পুঞ্জে কারাপেত্ৰা. কীৰমহন্তা পন পুঞ্জা অহেসুন্তি. যথা ওরতো ঠিতো পুরিসো পারতো ঠিতং মজ্ঝিমপ্পমাণং পুরিসং ন পস্সতি, এৰংমহন্তা.
৩০১. ইদং তে তাতাতি কহাপণপুঞ্জঞ্চ সুৰণ্ণপুঞ্জঞ্চ দস্সেন্তো আহ. মত্তিকন্তি মাতিতো আগতং, ইদং তে মাতামহিযা মাতু ইমং গেহং আগচ্ছন্তিযা গন্ধমালাদীনং অত্থায দিন্নং ধনন্তি অত্থো. অঞ্ঞং পেত্তিকং অঞ্ঞং পিতামহন্তি যং পন তে পিতু চ পিতামহানঞ্চ সন্তকং, তং অঞ্ঞংযেৰ, নিহিতঞ্চ পযুত্তঞ্চ অতিৰিয বহু. এত্থ চ ‘‘পিতামহ’’ন্তি তদ্ধিতলোপং কত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘পেতামহ’’ন্তি ৰা পাঠো. সক্কা ততোনিদানন্তি ধনহেতু ধনপচ্চযা. তং তং ধনং রক্খন্তস্স চ রাজাদীনং ৰসেন ধনপরিক্খযং পাপুণন্তস্স কস্সচি উপ্পজ্জমানসোকাদযো সন্ধায এৰমাহ. এৰং ৰুত্তে সেট্ঠি গহপতি – ‘‘অহং ইমং উপ্পব্বাজেস্সামীতি আনেসিং, সো দানি মে ধম্মকথং কাতুং আরদ্ধো, অযং ন মে ৰচনং করিস্সতী’’তি উট্ঠায গন্ত্ৰা অস্স ওরোধানং দ্ৰারং ৰিৰরাপেত্ৰা – ‘‘অযং ৰো সামিকো, গচ্ছথ যং কিঞ্চি কত্ৰা নং গণ্হিতুং ৰাযমথা’’তি উয্যোজেসি. সুৰযে ঠিতা নাটকিত্থিযো নিক্খমিত্ৰা থেরং পরিৰারযিংসু, তাসু দ্ৰে জেট্ঠকিত্থিযো সন্ধায পুরাণদুতিযিকাতিআদি ৰুত্তং. পচ্চেকং পাদেসু গহেত্ৰাতি একেকম্হি পাদে নং গহেত্ৰা.
কীদিসা নাম তা অয্যপুত্ত অচ্ছরাযোতি কস্মা এৰমাহংসু? তদা কির সম্বহুলে খত্তিযকুমারেপি ব্রাহ্মণকুমারেপি সেট্ঠিপুত্তেপি মহাসম্পত্তিযো পহায পব্বজন্তে দিস্ৰা পব্বজ্জাগুণং অজানন্তা কথং সমুট্ঠাপেন্তি ‘‘কস্মা এতে পব্বজন্তী’’তি. অথঞ্ঞে ৰদন্তি ‘‘দেৰচ্ছরাদেৰনাটকানং কারণা’’তি. সা কথা ৰিত্থারিকা অহোসি. তং গহেত্ৰা সব্বা এৰমাহংসু. অথ থেরো পটিক্খিপন্তো ন খো মযং ভগিনীতিআদিমাহ. সমুদাচরতীতি ৰোহরতি ৰদতি. তত্থেৰ মুচ্ছিতা পপতিংসূতি তং ভগিনিৰাদেন সমুদাচরন্তং দিস্ৰা ‘‘মযং অজ্জ আগমিস্সতি, অজ্জ আগমিস্সতী’’তি দ্ৰাদস ৰস্সানি বহি ন নিক্খন্তা, এতং নিস্সায নো দারকা ন লদ্ধা, যেসং আনুভাৰেন জীৰেয্যাম, ইতো চম্হা পরিহীনা অঞ্ঞতো চ. অযং লোকো নাম অত্তনোৰ চিন্তেসি, তস্মা তাপি ‘‘ইদানি মযং অনাথা জাতা’’তি অত্তনোৰ চিন্তযমানা – ‘‘অনত্থিকো দানি অম্হেহি অযং, সো অম্হে পজাপতিযো সমানা অত্তনা সদ্ধিং একমাতুকুচ্ছিযা সযিতদারিকা ৰিয মঞ্ঞতী’’তি সমুপ্পন্নবলৰসোকা হুত্ৰা তস্মিংযেৰ পদেসে মুচ্ছিতা পপতিংসু, পতিতাতি অত্থো.
মা নো ৰিহেঠেথাতি মা অম্হে ধনং দস্সেত্ৰা মাতুগামে চ উয্যোজেত্ৰা ৰিহেঠযিত্থ, ৰিহেসা হেসা পব্বজিতানন্তি. কস্মা এৰমাহ? মাতাপিতূনং অনুগ্গহেন. সো কির সেট্ঠি – ‘‘পব্বজিতলিঙ্গং নাম কিলিট্ঠং, পব্বজ্জাৰেসং হারেত্ৰা ন্হাযিত্ৰা তযো জনা একতো ভুঞ্জিস্সামা’’তি মঞ্ঞমানো থেরস্স ভিক্খং ন দেতি. থেরো – ‘‘মাদিসস্স খীণাসৰস্স আহারন্তরাযং কত্ৰা এতে বহুং অপুঞ্ঞং পসৰেয্যু’’ন্তি তেসং অনুগ্গহেন এৰমাহ.
৩০২. গাথা অভাসীতি গাথাযো অভাসি. তত্থ পস্সাতি সন্তিকে ঠিতজনং সন্ধায ৰদতি. চিত্তন্তি চিত্তৰিচিত্তং. বিম্বন্তি অত্তভাৰং. অরুকাযন্তি নৰন্নং ৰণমুখানং ৰসেন ৰণকাযং. সমুস্সিতন্তি তীণি অট্ঠিসতানি নৰহি ন্হারুসতেহি বন্ধিত্ৰা নৰহি মংসপেসিসতেহি লিম্পিত্ৰা সমন্ততো উস্সিতং. আতুরন্তি জরাতুরতায রোগাতুরতায কিলেসাতুরতায চ নিচ্চাতুরং. বহুসঙ্কপ্পন্তি পরেসং উপ্পন্নপত্থনাসঙ্কপ্পেহি বহুসঙ্কপ্পং. ইত্থীনঞ্হি কাযে পুরিসানং সঙ্কপ্পা উপ্পজ্জন্তি, তেসং কাযে ইত্থীনং. সুসানে ছড্ডিতকল়েৰরভূতম্পি চেতং কাককুললাদযো পত্থযন্তিযেৰাতি বহুসঙ্কপ্পো নাম হোতি. যস্স নত্থি ধুৰং ঠিতীতি যস্স কাযস্স মাযামরীচিফেণপিণ্ড উদকপুপ্ফুল়াদীনং ৰিয একংসেনেৰ ঠিতি নাম নত্থি, ভিজ্জনধম্মতাৰ নিযতা.
তচেন ওনদ্ধন্তি অল্লমনুস্সচম্মেন ওনদ্ধং. সহ ৰত্থেভি সোভতীতি গন্ধাদীহি মণিকুণ্ডলেহি চ চিত্তকতম্পি রূপং ৰত্থেহি সহেৰ সোভতি, ৰিনা ৰত্থেহি জেগুচ্ছং হোতি অনোলোকনক্খমং.
অলত্তককতাতি অলত্তকেন রঞ্জিতা. চুণ্ণকমক্খিতন্তি সাসপকক্কেন মুখপীল়কাদীনি নীহরিত্ৰা লোণমত্তিকায দুট্ঠলোহিতং ৰিলিযাপেত্ৰা তিলপিট্ঠেন লোহিতং পসাদেত্ৰা হলিদ্দিযা ৰণ্ণং সম্পাদেত্ৰা চুণ্ণকগণ্ডিকায মুখং পহরন্তি, তেনেস অতিৰিয ৰিরোচতি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.
অট্ঠাপদকতাতি রসোদকেন মক্খিত্ৰা নলাটপরিযন্তে আৰত্তনপরিৰত্তে কত্ৰা অট্ঠপদকরচনায রচিতা. অঞ্জনীতি অঞ্জননাল়িকা.
ওদহীতি ঠপেসি. পাসন্তি ৰাকরাজালং. নাসদাতি ন ঘট্টযি. নিৰাপন্তি নিৰাপসুত্তে ৰুত্তনিৰাপতিণসদিসভোজনং. কন্দন্তেতি ৰিরৰমানে পরিদেৰমানে. ইমায হি গাথায থেরো মাতাপিতরো মিগলুদ্দকে ৰিয কত্ৰা দস্সেসি, অৰসেসঞাতকে মিগলুদ্দকপরিসং ৰিয, হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং ৰাকরাজালং ৰিয, অত্তনা ভুত্তভোজনং নিৰাপতিণং ৰিয, অত্তানং মহামিগং ৰিয কত্ৰা দস্সেসি. যথা হি মহামিগো যাৰদত্থং নিৰাপতিণং খাদিত্ৰা পানীযং পিৰিত্ৰা গীৰং উক্খিপিত্ৰা দিসং ওলোকেত্ৰা ‘‘ইমং নাম ঠানং গতস্স সোত্থি ভৰিস্সতী’’তি মিগলুদ্দকানং পরিদেৰন্তানংযেৰ ৰাকরং অঘট্টযমানোৰ উপ্পতিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ঘনচ্ছাযস্স ছত্তস্স ৰিয গুম্বস্স হেট্ঠা মন্দমন্দেন ৰাতেন বীজযমানো আগতমগ্গং ওলোকেন্তো তিট্ঠতি, এৰমেৰ থেরো ইমা গাথা ভাসিত্ৰা আকাসেনেৰ গন্ত্ৰা মিগচীরে পচ্চুপট্ঠাসি.
কস্মা পন থেরো আকাসেন গতোতি. পিতা কিরস্স সেট্ঠি সত্তসু দ্ৰারকোট্ঠকেসু অগ্গল়ং দাপেত্ৰা মল্লে আণাপেসি – ‘‘সচে নিক্খমিত্ৰা গচ্ছতি, হত্থপাদেসু নং গহেত্ৰা কাসাযানি হরিত্ৰা গিহিৰেসং গণ্হাপেথা’’তি. তস্মা থেরো – ‘‘এতে মাদিসং মহাখীণাসৰং হত্থে ৰা পাদে ৰা গহেত্ৰা অপুঞ্ঞং পসৰেয্যুং, তং নেসং মা অহোসী’’তি চিন্তেত্ৰা আকাসেন অগমাসি. পরসমুদ্দৰাসিত্থেরানং পন – ‘‘ঠিতকোৰ ইমা গাথা ভাসিত্ৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা রঞ্ঞো কোরব্যস্স মিগচীরে পচ্চুপট্ঠাসী’’তি অযং ৰাচনামগ্গোযেৰ.
৩০৩. মিগৰোতি তস্স উয্যানপালস্স নামং. সোধেন্তোতি উয্যানমগ্গং সমং কারেত্ৰা অন্তোউয্যানে তচ্ছিতব্বযুত্তট্ঠানানি তচ্ছাপেন্তো সম্মজ্জিতব্বযুত্তানি ঠানানি সম্মজ্জাপেন্তো ৰালুকাওকিরণ-পুপ্ফৰিকিরণ-পুণ্ণঘটট্ঠপন-কদলিক্খন্ধঠপনাদীনি চ করোন্তোতি অত্থো. যেন রাজা কোরব্যো তেনুপসঙ্কমীতি অম্হাকং রাজা সদা ইমস্স কুলপুত্তস্স ৰণ্ণং কথেসি, পস্সিতুকামো এতং, আগতভাৰং পনস্স ন জানাতি, মহা খো পনাযং পণ্ণাকারো, গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেস্সামীতি চিন্তেত্ৰা যেন রাজা কোরব্যো তেনুপসঙ্কমি.
কিত্তযমানো অহোসীতি সো কির রাজা থেরং অনুস্সরিত্ৰা বলমজ্ঝেপি নাটকমজ্ঝেপি – ‘‘দুক্করং কতং কুলপুত্তেন তাৰ মহন্তং সম্পত্তিং পহায পব্বজিত্ৰা পুননিৰত্তিত্ৰা অনপলোকেন্তেনা’’তি গুণং কথেসি, তং গহেত্ৰা অযং এৰমাহ. ৰিস্সজ্জেথাতি ৰত্ৰাতি ওরোধমহামত্তবলকাযাদীসু যস্স যং অনুচ্ছৰিকং, তস্স তং দাপেত্ৰাতি অত্থো. উস্সটায উস্সটাযাতি উস্সিতায উস্সিতায, মহামত্তমহারট্ঠিকাদীনং ৰসেন উগ্গতুগ্গতমেৰ পরিসং গহেত্ৰা উপসঙ্কমীতি অত্থো. ইধ ভৰং রট্ঠপালো হত্থত্থরে নিসীদতূতি হত্থত্থরো তনুকো বহলপুপ্ফাদিগুণং কত্ৰা অত্থতো অভিলক্খিতো হোতি, তাদিসে অনাপুচ্ছিত্ৰা নিসীদিতুং ন যুত্তন্তি মঞ্ঞমানো এৰমাহ.
৩০৪. পারিজুঞ্ঞানীতি পারিজুঞ্ঞভাৰা পরিক্খযা. জিণ্ণোতি জরাজিণ্ণো. ৰুড্ঢোতি ৰযোৰুড্ঢো. মহল্লকোতি জাতিমহল্লকো. অদ্ধগতোতি অদ্ধানং অতিক্কন্তো. ৰযোঅনুপ্পত্তোতি পচ্ছিমৰযং অনুপ্পত্তো. পব্বজতীতি ধুরৰিহারং গন্ত্ৰা ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা, – ‘‘ভন্তে, মযা দহরকালে বহুং কুসলং কতং, ইদানি মহল্লকোম্হি, মহল্লকস্স চেসা পব্বজ্জা নাম, চেতিযঙ্গণং সম্মজ্জিত্ৰা অপ্পহরিতং কত্ৰা জীৰিস্সামি, পব্বাজেথ মং, ভন্তে,’’তি কারুঞ্ঞং উপ্পাদেন্তো যাচতি, থেরা অনুকম্পায পব্বাজেন্তি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. দুতিযৰারেপি এসেৰ নযো.
অপ্পাবাধোতি অরোগো. অপ্পাতঙ্কোতি নিদ্দুক্খো. সমৰেপাকিনিযাতি সমৰিপাচনিযা. গহণিযাতি কম্মজতেজোধাতুযা. তত্থ যস্স ভুত্তভুত্তো আহারো জীরতি, যস্স ৰা পন পুটভত্তং ৰিয তথেৰ তিট্ঠতি, উভোপেতে ন সমৰেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতা. যস্স পন ভুত্তকালে ভত্তচ্ছন্দো উপ্পজ্জতেৰ, অযং সমৰেপাকিনিযা সমন্নাগতো. নাতিসীতায নচ্চুণ্হাযাতি তেনেৰ কারণেন নাতিসীতায নচ্চুণ্হায. অনুপুব্বেনাতি রাজানো ৰা হরন্তীতিআদিনা অনুক্কমেন. দুতিযৰারে রাজভযচোরভযছাতকভযাদিনা অনুক্কমেন.
৩০৫. ধম্মুদ্দেসা উদ্দিট্ঠাতি ধম্মনিদ্দেসা উদ্দিট্ঠা. উপনিয্যতীতি জরামরণসন্তিকং গচ্ছতি, আযুক্খযেন ৰা তত্থ নিয্যতি. অদ্ধুৰোতি ধুৰট্ঠানৰিরহিতো. অতাণোতি তাযিতুং সমত্থেন ৰিরহিতো. অনভিস্সরোতি অসরণো অভিসরিত্ৰা অভিগন্ত্ৰা অস্সাসেতুং সমত্থেন ৰিরহিতো. অস্সকোতি নিস্সকো সকভণ্ডৰিরহিতো. সব্বং পহায গমনীযন্তি সকভণ্ডন্তি সল্লক্খিতং সব্বং পহায লোকেন গন্তব্বং. তণ্হাদাসোতি তণ্হায দাসো.
৩০৬. হত্থিস্মিন্তি হত্থিসিপ্পে. কতাৰীতি কতকরণীযো, সিক্খিতসিক্খো পগুণসিপ্পোতি অত্থো. এস নযো সব্বত্থ. ঊরুবলীতি ঊরুবলসম্পন্নো. যস্স হি ফলকঞ্চ আৰুধঞ্চ গহেত্ৰা পরসেনং পৰিসিত্ৰা অভিন্নং ভিন্দতো ভিন্নং সন্ধারযতো পরহত্থগতং রজ্জং আহরিতুং ঊরুবলং অত্থি, অযং ঊরুবলী নাম. বাহুবলীতি বাহুবলসম্পন্নো. সেসং পুরিমসদিসমেৰ. অলমত্তোতি সমত্থঅত্তভাৰো.
পরিযোধায ৰত্তিস্সন্তীতি উপ্পন্নং উপ্পদ্দৰং ওধায অৰত্থরিত্ৰা ৰত্তিস্সন্তীতি সল্লক্খেত্ৰা গহিতা.
সংৰিজ্জতি খো, ভো রট্ঠপাল, ইমস্মিং রাজকুলে পহূতং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণন্তি ইদং সো রাজা উপরি ধম্মুদ্দেসস্স কারণং আহরন্তো আহ.
অথাপরং এতদৰোচাতি এতং ‘‘পস্সামি লোকে’’তিআদিনা নযেন চতুন্নং ধম্মুদ্দেসানং অনুগীতিং অৰোচ.
৩০৭. তত্থ ভিয্যোৰ কামে অভিপত্থযন্তীতি একং লভিত্ৰা দ্ৰে পত্থযন্তি, দ্ৰে লভিত্ৰা চত্তারোতি এৰং উত্তরুত্তরি ৰত্থুকামকিলেসকামে পত্থযন্তিযেৰ.
পসয্হাতি সপত্তগণং অভিভৰিত্ৰা. সসাগরন্তন্তি সদ্ধিং সাগরন্তেন. ওরং সমুদ্দস্সাতি যং সমুদ্দস্স ওরতো সকরট্ঠং, তেন অতিত্তরূপোতি অত্থো. ন হত্থীতি ন হি অত্থি.
অহো ৰতা নোতি অহো ৰত নু, অযমেৰ ৰা পাঠো. অমরাতি চাহূতি অমরং ইতি চ আহু. ইদং ৰুত্তং হোতি – যং মতং ঞাতী পরিৰারেত্ৰা কন্দন্তি, তং – ‘‘অহো ৰত অম্হাকং ভাতা মতো, পুত্তো মতো’’তিআদীনিপি ৰদন্তি.
ফুসন্তি ফস্সন্তি মরণফস্সং ফুসন্তি. তথেৰ ফুট্ঠোতি যথা বালো, ধীরোপি তথেৰ মরণফস্সেন ফুট্ঠো, অফুট্ঠো নাম নত্থি, অযং পন ৰিসেসো. বালো চ বাল্যা ৰধিতোৰ সেতীতি বালো বালভাৰেন মরণফস্সং আগম্ম ৰধিতোৰ সেতি অভিহতোৰ সযতি. অকতং ৰত মে কল্যাণন্তিআদিৰিপ্পটিসারৰসেন চলতি ৰেধতি ৰিপ্ফন্দতি. ধীরো চ ন ৰেধতীতি ধীরো সুগতিনিমিত্তং পস্সন্তো ন ৰেধতি ন চলতি.
যায ৰোসানং ইধাধিগচ্ছতীতি যায পঞ্ঞায ইমস্মিং লোকে সব্বকিচ্চৰোসানং অরহত্তং অধিগচ্ছতি, সাৰ ধনতো উত্তমতরা. অব্যোসিতত্তাতি অপরিযোসিতত্তা, অরহত্তপত্তিযা, অভাৰেনাতি অত্থো. ভৰাভৰেসূতি হীনপ্পণীতেসু ভৰেসু.
উপেতি গব্ভঞ্চ পরঞ্চ লোকন্তি তেসু পাপং করোন্তেসু যো কোচি সত্তো পরম্পরায সংসারং আপজ্জিত্ৰা গব্ভঞ্চ পরঞ্চ লোকং উপেতি. তস্সপ্পপঞ্ঞোতি তস্স তাদিসস্স অপ্পপঞ্ঞস্স অঞ্ঞো অপ্পপঞ্ঞো অভিসদ্দহন্তো.
সকম্মুনা হঞ্ঞতীতি অত্তনা কতকম্মৰসেন ‘‘কসাহিপি তালেতী’’তিআদীহি কম্মকারণাহি হঞ্ঞতি. পেচ্চ পরম্হি লোকেতি ইতো গন্ত্ৰা পরম্হি অপাযলোকে.
ৰিরূপরূপেনাতি ৰিৰিধরূপেন, নানাসভাৰেনাতি অত্থো. কামগুণেসূতি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকেসু সব্বকামগুণেসু আদীনৰং দিস্ৰা. দহরাতি অন্তমসো কললমত্তভাৰং উপাদায তরুণা. ৰুড্ঢাতি ৰস্সসতাতিক্কন্তা. অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৰ সেয্যোতি অৰিরুদ্ধং অদ্ৰজ্ঝগামিং একন্তনিয্যানিকং সামঞ্ঞমেৰ ‘‘সেয্যো, উত্তরিতরঞ্চ পণীততরঞ্চা’’তি উপধারেত্ৰা পব্বজিতোস্মি মহারাজাতি. তস্মা যং ত্ৰং ৰদসি – ‘‘কিং দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা’’তি, ইদং দিস্ৰা চ সুত্ৰা চ পব্বজিতোস্মীতি মং ধারেহীতি দেসনং নিট্ঠাপেসীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
রট্ঠপালসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. মঘদেৰসুত্তৰণ্ণনা
৩০৮. এৰং মে সুতন্তি মঘদেৰসুত্তং. তত্থ মঘদেৰঅম্বৰনেতি পুব্বে মঘদেৰো নাম রাজা তং অম্বৰনং রোপেসি. তেসু রুক্খেসু পলুজ্জমানেসু অপরভাগে অঞ্ঞেপি রাজানো রোপেসুংযেৰ. তং পন পঠমৰোহারৰসেন মঘদেৰম্বৰনন্তেৰ সঙ্খং গতং. সিতং পাত্ৰাকাসীতি সাযন্হসমযে ৰিহারচারিকং চরমানো রমণীযং ভূমিভাগং দিস্ৰা – ‘‘ৰসিতপুব্বং নু খো মে ইমস্মিং ওকাসে’’তি আৰজ্জন্তো – ‘‘পুব্বে অহং মঘদেৰো নাম রাজা হুত্ৰা ইমং অম্বৰনং রোপেসিং, এত্থেৰ পব্বজিত্ৰা চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তিং. তং খো পনেতং কারণং ভিক্খুসঙ্ঘস্স অপাকটং, পাকটং করিস্সামী’’তি অগ্গগ্গদন্তে দস্সেন্তো সিতং পাতু অকাসি.
ধম্মো অস্স অত্থীতি ধম্মিকো. ধম্মেন রাজা জাতোতি ধম্মরাজা. ধম্মে ঠিতোতি দসকুসলকম্মপথধম্মে ঠিতো. ধম্মং চরতীতি সমং চরতি. তত্র ব্রাহ্মণগহপতিকেসূতি যোপি সো পুব্বরাজূহি ব্রাহ্মণানং দিন্নপরিহারো, তং অহাপেত্ৰা পকতিনিযামেনেৰ অদাসি, তথা গহপতিকানং. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. পক্খস্সাতি ইমিনা পাটিহারিকপক্খোপি সঙ্গহিতো. অট্ঠমীউপোসথস্স হি পচ্চুগ্গমনানুগ্গমনৰসেন সত্তমিযঞ্চ নৰমিযঞ্চ, চাতুদ্দসপন্নরসানং পচ্চুগ্গমনানুগ্গমনৰসেন তেরসিযঞ্চ পাটিপদে চাতি ইমে দিৰসা পাটিহারিকপক্খাতি ৰেদিতব্বা. তেসুপি উপোসথং উপৰসি.
৩০৯. দেৰদূতাতি দেৰোতি মচ্চু, তস্স দূতাতি দেৰদূতা. সিরস্মিঞ্হি পলিতেসু পাতুভূতেসু মচ্চুরাজস্স সন্তিকে ঠিতো ৰিয হোতি, তস্মা পলিতানি মচ্চুদেৰস্স দূতাতি ৰুচ্চন্তি. দেৰা ৰিয দূতাতিপি দেৰদূতা. যথা হি অলঙ্কতপটিযত্তায দেৰতায আকাসে ঠত্ৰা ‘‘অসুকদিৰসে মরিস্সতী’’তি ৰুত্তে তং তথেৰ হোতি, এৰং সিরস্মিং পলিতেসু পাতুভূতেসু দেৰতাব্যাকরণসদিসমেৰ হোতি. তস্মা পলিতানি দেৰসদিসা দূতাতি ৰুচ্চন্তি. ৰিসুদ্ধিদেৰানং দূতাতিপি দেৰদূতা. সব্ববোধিসত্তা হি জিণ্ণব্যাধিতমতপব্বজিতে দিস্ৰাৰ সংৰেগমাপজ্জিত্ৰা নিক্খম্ম পব্বজন্তি. যথাহ –
‘‘জিণ্ণঞ্চ দিস্ৰা দুখিতঞ্চ ব্যাধিতং,
মতঞ্চ দিস্ৰা গতমাযুসঙ্খযং;
কাসাযৰত্থং পব্বজিতঞ্চ দিস্ৰা,
তস্মা অহং পব্বজিতোম্হি রাজা’’তি.
ইমিনা পরিযাযেন পলিতানি ৰিসুদ্ধিদেৰানং দূতত্তা দেৰদূতাতি ৰুচ্চন্তি.
কপ্পকস্স গামৰরং দত্ৰাতি সতসহস্সুট্ঠানকং জেট্ঠকগামং দত্ৰা. কস্মা অদাসি? সংৰিগ্গমানসত্তা. তস্স হি অঞ্জলিস্মিং ঠপিতানি পলিতানি দিস্ৰাৰ সংৰেগো উপ্পজ্জতি. অঞ্ঞানি চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি আযু অত্থি, এৰং সন্তেপি মচ্চুরাজস্স সন্তিকে ঠিতং ৰিয অত্তানং মঞ্ঞমানো সংৰিগ্গো পব্বজ্জং রোচেতি. তেন ৰুত্তং –
‘‘সিরে দিস্ৰান পলিতং, মঘদেৰো দিসম্পতি;
সংৰেগং অলভী ধীরো, পব্বজ্জং সমরোচযী’’তি.
অপরম্পি ৰুত্তং –
‘‘উত্তমঙ্গরুহা ময্হং, ইমে জাতা ৰযোহরা;
পাতুভূতা দেৰদূতা, পব্বজ্জাসমযো মমা’’তি.
পুরিসযুগেতি ৰংসসম্ভৰে পুরিসে. কেসমস্সুং ওহারেত্ৰাতি তাপসপব্বজ্জং পব্বজন্তাপি হি পঠমং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা পব্বজন্তি, ততো পট্ঠায ৰড্ঢিতে কেসে বন্ধিত্ৰা জটাকলাপধরা হুত্ৰা ৰিচরন্তি. বোধিসত্তোপি তাপসপব্বজ্জং পব্বজি. পব্বজিতো পন অনেসনং অননুযুঞ্জিত্ৰা রাজগেহতো আহটভিক্খায যাপেন্তো ব্রহ্মৰিহারং ভাৰেসি. তস্মা সো মেত্তাসহগতেনাতিআদি ৰুত্তং.
কুমারকীল়িতং কীল়ীতি অঙ্কেন অঙ্কং পরিহরিযমানো কীল়ি. মালাকলাপং ৰিয হি নং উক্খিপিত্ৰাৰ ৰিচরিংসু. রঞ্ঞো মঘদেৰস্স পুত্তো…পে… পব্বজীতি ইমস্স পব্বজিতদিৰসে পঞ্চ মঙ্গলানি অহেসুং. মঘদেৰরঞ্ঞো মতকভত্তং, তস্স রঞ্ঞো পব্বজিতমঙ্গলং, তস্স পুত্তস্স ছত্তুস্সাপনমঙ্গলং, তস্স পুত্তস্স উপরজ্জমঙ্গলং, তস্স পুত্তস্স নামকরণমঙ্গলন্তি একস্মিংযেৰ সমযে পঞ্চ মঙ্গলানি অহেসুং, সকলজম্বুদীপতলে উন্নঙ্গলমহোসি.
৩১১. পুত্তপপুত্তকাতি পুত্তা চ পুত্তপুত্তা চাতি এৰং পৰত্তা তস্স পরম্পরা. পচ্ছিমকো অহোসীতি পব্বজ্জাপচ্ছিমকো অহোসি. বোধিসত্তো কির ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো – ‘‘পৰত্ততি নু খো তং মযা মনুস্সলোকে নিহতং কল্যাণৰত্ত’’ন্তি আৰজ্জন্তো অদ্দস – ‘‘এত্তকং অদ্ধানং পৰত্ততি, ইদানি ন পৰত্তিস্সতী’’তি. ন খো পনাহং ময্হং পৰেণিযা উচ্ছিজ্জিতুং দস্সামীতি অত্তনো ৰংসে জাতরঞ্ঞোযেৰ অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গহেত্ৰা অত্তনো ৰংসস্স নেমিং ঘটেন্তো ৰিয নিব্বত্তো, তেনেৰস্স নিমীতি নামং অহোসি. ইতি সো পব্বজিতরাজূনং সব্বপচ্ছিমকো হুত্ৰা পব্বজিতোতি পব্বজ্জাপচ্ছিমকো অহোসি. গুণেহি পন অতিরেকতরো. তস্স হি সব্বরাজূহি অতিরেকতরা দ্ৰে গুণা অহেসুং. চতূসু দ্ৰারেসু সতসহস্সং সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা দেৰসিকং দানং অদাসি, অনুপোসথিকস্স চ দস্সনং নিৰারেসি. অনুপোসথিকেসু হি রাজানং পস্সিস্সামাতি গতেসু দোৰারিকো পুচ্ছতি ‘‘তুম্হে উপোসথিকা নো ৰা’’তি. যে অনুপোসথিকা হোন্তি, তে নিৰারেতি ‘‘অনুপোসথিকানং রাজা দস্সনং ন দেতী’’তি. ‘‘মযং জনপদৰাসিনো কালে ভোজনং কুহিং লভিস্সামা’’তিপি তত্থ ৰচনোকাসো নত্থি. চতূসু হি দ্ৰারেসু রাজঙ্গণে চ অনেকানি ভত্তচাটিসহস্সানি পটিযত্তানেৰ হোন্তি. তস্মা মহাজনো ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানে মস্সুং কারেত্ৰা ন্হাযিত্ৰা ৰত্থানি পরিৰত্তেত্ৰা যথারুচিতং ভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায রঞ্ঞো গেহদ্ৰারং গচ্ছতি. দোৰারিকেন ‘‘উপোসথিকা তুম্হে’’তি পুচ্ছিতপুচ্ছিতা ‘‘আম আমা’’তি ৰদন্তি. তেন হি আগচ্ছথাতি পৰেসেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেতি. ইতি ইমেহি দ্ৰীহি গুণেহি অতিরেকতরো অহোসি.
৩১২. দেৰানং তাৰতিংসানন্তি তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তদেৰানং. তে কির দেৰা ৰিদেহরট্ঠে মিথিলনগরৰাসিনো রঞ্ঞো ওৰাদে ঠত্ৰা পঞ্চ সীলানি রক্খিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা তত্থ নিব্বত্তা রঞ্ঞো গুণকথং কথেন্তি. তে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘দেৰানং তাৰতিংসান’’ন্তি.
নিসিন্নো হোতীতি পাসাদৰরস্স উপরিগতো দানঞ্চ সীলঞ্চ উপপরিক্খমানো নিসিন্নো হোতি. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘দানং নু খো মহন্তং উদাহু সীলং, যদি দানং মহন্তং, অজ্ঝোত্থরিত্ৰা দানমেৰ দস্সামি. অথ সীলং, সীলমেৰ পূরিস্সামী’’তি. তস্স ‘‘ইদং মহন্তং ইদং মহন্ত’’ন্তি নিচ্ছিতুং অসক্কোন্তস্সেৰ সক্কো গন্ত্ৰা পুরতো পাতুরহোসি. তেন ৰুত্তং অথ খো, আনন্দ,…পে… সম্মুখে পাতুরহোসীতি. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘রঞ্ঞো কঙ্খা উপ্পন্না, তস্স কঙ্খচ্ছেদনত্থং পঞ্হঞ্চ কথেস্সামি, ইধাগমনত্থায পটিঞ্ঞঞ্চ গণ্হিস্সামী’’তি. তস্মা গন্ত্ৰা সম্মুখে পাতুরহোসি. রাজা অদিট্ঠপুব্বং রূপং দিস্ৰা ভীতো অহোসি লোমহট্ঠজাতো. অথ নং সক্কো – ‘‘মা ভাযি, মহারাজ, ৰিস্সত্থো পঞ্হং পুচ্ছ, কঙ্খং তে পটিৰিনোদেস্সামী’’তি আহ.
রাজা –
‘‘পুচ্ছামি তং মহারাজ, সব্বভূতানমিস্সর;
দানং ৰা ব্রহ্মচরিযং ৰা, কতমং সু মহপ্ফল’’ন্তি. –
পঞ্হং পুচ্ছি. সক্কো – ‘‘দানং নাম কিং, সীলমেৰ গুণৰিসিট্ঠতায মহন্তং. অহঞ্হি পুব্বে, মহারাজ, দসৰস্সসহস্সানি দসন্নং জটিলসহস্সানং দানং দত্ৰা পেত্তিৰিসযতো ন মুত্তো, সীলৰন্তা পন ময্হং দানং ভুঞ্জিত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তা’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অৰোচ –
‘‘হীনেন ব্রহ্মচরিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতি;
মজ্ঝিমেন চ দেৰত্তং, উত্তমেন ৰিসুজ্ঝতি.
ন হেতে সুলভা কাযা, যাচযোগেন কেনচি;
যে কাযে উপপজ্জন্তি, অনাগারা তপস্সিনো’’তি. (জা. ২.২২.৪২৯-৪৩০);
এৰং রঞ্ঞো কঙ্খং ৰিনোদেত্ৰা দেৰলোকগমনায পটিঞ্ঞাগহণত্থং লাভা তে মহারাজাতিআদিমাহ. তত্থ অৰিকম্পমানোতি অভাযমানো. অধিৰাসেসীতি অহং মহাজনং কুসলং সমাদপেমি, পুঞ্ঞৰন্তানং পন ৰসনট্ঠানং দিস্ৰা আগতেন মনুস্সপথে সুখং কথেতুং হোতীতি অধিৰাসেসি.
৩১৩. এৰং ভদ্দন্তৰাতি এৰং হোতু ভদ্দকং তৰ ৰচনন্তি ৰত্ৰা. যোজেত্ৰাতি একস্মিংযেৰ যুগে সহস্সঅস্সাজানীযে যোজেত্ৰা. তেসং পন পাটিযেক্কং যোজনকিচ্চং নত্থি, মনং আগম্ম যুত্তাযেৰ হোন্তি. সো পন দিব্বরথো দিযড্ঢযোজনসতিকো হোতি, নদ্ধিতো পট্ঠায রথসীসং পঞ্ঞাসযোজনানি, অক্খবন্ধো পণ্ণাসযোজনানি, অক্খবন্ধতো পট্ঠায পচ্ছাভাগো পণ্ণাসযোজনানি, সব্বো সত্তৰণ্ণরতনমযো. দেৰলোকো নাম উদ্ধং, মনুস্সলোকো অধো, তস্মা হেট্ঠামুখং রথং পেসেসীতি ন সল্লক্খেতব্বং. যথা পন পকতিমগ্গং পেসেতি, এৰমেৰ মনুস্সানং সাযমাসভত্তে নিট্ঠিতে চন্দেন সদ্ধিং যুগনদ্ধং কত্ৰা পেসেসি, যমকচন্দা উট্ঠিতা ৰিয অহেসুং. মহাজনো দিস্ৰা ‘‘যমকচন্দা উগ্গতা’’তি আহ. আগচ্ছন্তে আগচ্ছন্তে ন যমকচন্দা, একং ৰিমানং, ন ৰিমানং, একো রথোতি. রথোপি আগচ্ছন্তো আগচ্ছন্তো পকতিরথপ্পমাণোৰ, অস্সাপি পকতিঅস্সপ্পমাণাৰ অহেসুং. এৰং রথং আহরিত্ৰা রঞ্ঞো পাসাদং পদক্খিণং কত্ৰা পাচীনসীহপঞ্জরট্ঠানে রথং নিৰত্তেত্ৰা আগতমগ্গাভিমুখং কত্ৰা সীহপঞ্জরে ঠত্ৰাৰ আরোহনসজ্জং ঠপেসি.
অভিরুহ মহারাজাতি রাজা – ‘‘দিব্বযানং মে লদ্ধ’’ন্তি ন তাৰদেৰ অভিরুহি, নাগরানং পন ওৰাদং অদাসি ‘‘পস্সথ তাতা, যং মে সক্কেন দেৰরঞ্ঞা দিব্বরথো পেসিতো, সো চ খো ন জাতিগোত্তং ৰা কুলপ্পদেসং ৰা পটিচ্চ পেসিতো, ময্হং পন সীলাচারগুণে পসীদিত্ৰা পেসিতো. সচে তুম্হেপি সীলং রক্খিস্সথ, তুম্হাকম্পি পেসেস্সতি, এৰং রক্খিতুং যুত্তং নামেতং সীলং. নাহং দেৰলোকং গন্ত্ৰা চিরাযিস্সামি, অপ্পমত্তা হোথা’’তি মহাজনং ওৰদিত্ৰা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা রথং অভিরুহি. ততো মাতলি সঙ্গাহকো ‘‘অহম্পি মহারাজস্স মমানুচ্ছৰিকং করিস্সামী’’তি আকাসম্হি দ্ৰে মগ্গে দস্সেত্ৰা অপিচ মহারাজাতিআদিমাহ.
তত্থ কতমেনাতি, মহারাজ, ইমেসু মগ্গেসু একো নিরযং গচ্ছতি, একো দেৰলোকং, তেসু তং কতমেন নেমি. যেনাতি যেন মগ্গেন গন্ত্ৰা যত্থ পাপকম্মন্তা পাপকানং কম্মানং ৰিপাকং পটিসংৰেদিযন্তি, তং ঠানং সক্কা হোতি পস্সিতুন্তি অত্থো. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. জাতকেপি –
‘‘কেন তং নেমি মগ্গেন, রাজসেট্ঠ দিসম্পতি;
যেন ৰা পাপকম্মন্তা, পুঞ্ঞকম্মা চ যে নরা’’তি. (জা. ২.২২.৪৫০) –
গাথায অযমেৰত্থো. তেনেৰাহ –
‘‘নিরযে তাৰ পস্সামি, আৰাসে পাপকম্মিনং;
ঠানানি লুদ্দকম্মানং, দুস্সীলানঞ্চ যা গতী’’তি. (জা. ২.২২.৪৫১);
উভযেনেৰ মং মাতলি নেহীতি মাতলি দ্ৰীহি মগ্গেহি মং নেহি, অহং নিরযং পস্সিতুকামো দেৰলোকম্পীতি. পঠমং কতমেন নেমীতি. পঠমং নিরযমগ্গেন নেহীতি. ততো মাতলি অত্তনো আনুভাৰেন রাজানং পঞ্চদস মহানিরযে দস্সেসি. ৰিত্থারকথা পনেত্থ –
‘‘দস্সেসি মাতলি রঞ্ঞো, দুগ্গং ৰেতরণিং নদিং;
কুথিতং খারসংযুত্তং, তত্তং অগ্গিসিখূপম’’ন্তি. (জা. ২.২২.৪৫২) –
জাতকে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. নিরযং দস্সেত্ৰা রথং নিৰত্তেত্ৰা দেৰলোকাভিমুখং গন্ত্ৰা বীরণীদেৰধীতায সোণদিন্নদেৰপুত্তস্স গণদেৰপুত্তানঞ্চ ৰিমানানি দস্সেন্তো দেৰলোকং নেসি. তত্রাপি ৰিত্থারকথা –
‘‘যদি তে সুতা বীরণী জীৰলোকে,
আমাযদাসী অহু ব্রাহ্মণস্স;
সা পত্তকালে অতিথিং ৰিদিত্ৰা,
মাতাৰ পুত্তং সকিমাভিনন্দী;
সংযমা সংৰিভাগা চ,
সা ৰিমানস্মি মোদতী’’তি. (জা. ২.২২.৫০৭) –
জাতকে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.
এৰং গচ্ছতো পন তস্স রথনেমি ৰট্টিযা চিত্তকূটদ্ৰারকোট্ঠকস্স উম্মারে পহতমত্তেৰ দেৰনগরে কোলাহলং অহোসি. সক্কং দেৰরাজানং এককংযেৰ ওহায দেৰসঙ্ঘো মহাসত্তং পচ্চুগ্গমনমকাসি, তং দেৰতানং আদরং দিস্ৰা সক্কো চিত্তং সন্ধারেতুং অসক্কোন্তো – ‘‘অভিরম, মহারাজ, দেৰেসু দেৰানুভাৰেনা’’তি আহ. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘অযং রাজা অজ্জ আগন্ত্ৰা একদিৰসেনেৰ দেৰগণং অত্তনো অভিমুখমকাসি. সচে একং দ্ৰে দিৰসে ৰসিস্সতি, ন মং দেৰা ওলোকেস্সন্তী’’তি. সো উসূযমানো, ‘‘মহারাজ, তুয্হং ইমস্মিং দেৰলোকে ৰসিতুং পুঞ্ঞং নত্থি, অঞ্ঞেসং পুঞ্ঞেন ৰসাহী’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন এৰমাহ. বোধিসত্তো – ‘‘নাসক্খি জরসক্কো মনং সন্ধারেতুং, পরং নিস্সায লদ্ধং খো পন যাচিত্ৰা লদ্ধভণ্ডকং ৰিয হোতী’’তি পটিক্খিপন্তো অলং মারিসাতিআদিমাহ. জাতকেপি ৰুত্তং –
‘‘যথা যাচিতকং যানং, যথা যাচিতকং ধনং;
এৰংসম্পদমেৰে তং, যং পরতো দানপচ্চযা;
ন চাহমেতমিচ্ছামি, যং পরতো দানপচ্চযা’’তি. (জা. ২.২২.৫৮৫-৫৮৬) –
সব্বং ৰত্তব্বং. বোধিসত্তো পন মনুস্সত্তভাৰেন কতিৰারে দেৰলোকং গতোতি. চত্তারো – মন্ধাতুরাজকালে সাধিনরাজকালে গুত্তিলৰীণাৰাদককালে নিমিমহারাজকালেতি. সো মন্ধাতুকালে দেৰলোকে অসঙ্খ্যেয্যং কালং ৰসি, তস্মিঞ্হি ৰসমানেযেৰ ছত্তিংস সক্কা চৰিংসু. সাধিনরাজকালে সত্তাহং ৰসি, মনুস্সগণনায সত্ত ৰস্সসতানি হোন্তি. গুত্তিলৰীণাৰাদককালে চ নিমিরাজকালে চ মুহুত্তমত্তং ৰসি, মনুস্সগণনায সত্ত দিৰসানি হোন্তি.
৩১৪. তত্থেৰ মিথিলং পটিনেসীতি পটিনেত্ৰা পকতিসিরিগব্ভেযেৰ পতিট্ঠাপেসি.
৩১৫. কল়ারজনকোতি তস্স নামং. কল়ারদন্ততায পন কল়ারজনকোতি ৰুত্তো. ন সো অগারস্মা অনগারিযং পব্বজীতি এত্তকমত্তমেৰ ন অকাসি, সেসং সব্বং পাকতিকমেৰ অহোসি.
৩১৬. সমুচ্ছেদো হোতীতি এত্থ কল্যাণৰত্তং কো সমুচ্ছিন্দতি, কেন সমুচ্ছিন্নং, কো পৰত্তেতি, কেন পৰত্তিতং নাম হোতীতি অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তত্থ সীলৰা ভিক্খু ‘‘ন সক্কা মযা অরহত্তং লদ্ধু’’ন্তি ৰীরিযং অকরোন্তো সমুচ্ছিন্দতি. দুস্সীলেন সমুচ্ছিন্নং নাম হোতি. সত্ত সেখা পৰত্তেন্তি. খীণাসৰেন পৰত্তিতং নাম হোতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
মঘদেৰসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. মধুরসুত্তৰণ্ণনা
৩১৭. এৰং মে সুতন্তি মধুরসুত্তং. তত্থ মহাকচ্চানোতি গিহিকালে উজ্জেনিকরঞ্ঞো পুরোহিতপুত্তো অভিরূপো দস্সনীযো পাসাদিকো সুৰণ্ণৰণ্ণো চ. মধুরাযন্তি এৰংনামকে নগরে. গুন্দাৰনেতি কণ্হকগুন্দাৰনে. অৰন্তিপুত্তোতি অৰন্তিরট্ঠে রঞ্ঞো ধীতায পুত্তো. ৰুদ্ধো চেৰ অরহা চাতি দহরং অরহন্তম্পি ন তথা সম্ভাৰেন্তি যথা মহল্লকং, থেরো পন ৰুদ্ধো চেৰ অহোসি অরহা চ. ব্রাহ্মণা, ভো কচ্চানাতি সো কির রাজা ব্রাহ্মণলদ্ধিকো, তস্মা এৰমাহ. ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণোতিআদীসু জাতিগোত্তাদীনং পঞ্ঞাপনট্ঠানে ব্রাহ্মণাৰ সেট্ঠাতি দস্সেতি. হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণোতি ইতরে তযো ৰণ্ণা হীনা লামকাতি ৰদতি. সুক্কোতি পণ্ডরো. কণ্হোতি কাল়কো. সুজ্ঝন্তীতি জাতিগোত্তাদিপঞ্ঞাপনট্ঠানেসু সুজ্ঝন্তি. ব্রহ্মুনো পুত্তাতি মহাব্রহ্মুনো পুত্তা. ওরসা মুখতো জাতাতি উরে ৰসিত্ৰা মুখতো নিক্খন্তা, উরে কত্ৰা সংৰদ্ধিতাতি ৰা ওরসা. ব্রহ্মজাতি ব্রহ্মতো নিব্বত্তা. ব্রহ্মনিম্মিতাতি ব্রহ্মুনা নিম্মিতা. ব্রহ্মদাযাদাতি ব্রহ্মুনো দাযাদা. ঘোসোযেৰ খো এসোতি ৰোহারমত্তমেৰেতং.
৩১৮. ইজ্ঝেয্যাতি সমিজ্ঝেয্য, যত্তকানি ধনাদীনি পত্থেয্য, তত্তকেহিস্স মনোরথো পূরেয্যাতি অত্থো. খত্তিযোপিস্সাস্সাতি খত্তিযোপি অস্স ইস্সরিযসম্পত্তস্স পুব্বুট্ঠাযী অস্স. নেসং এত্থ কিঞ্চীতি ন এতেসং এত্থ কিঞ্চি.
৩২২. আসনেন ৰা নিমন্তেয্যামাতি নিসিন্নাসনং পপ্ফোটেত্ৰা ইধ নিসীদাতি ৰদেয্যাম. অভিনিমন্তেয্যামপি নন্তি অভিহরিত্ৰা তং নিমন্তেয্যাম. তত্থ দুৰিধো অভিহারো ৰাচায চেৰ কাযেন চ. ‘‘তুম্হাকং ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে মমং চীৰরাদীহি ৰদেয্যাথ যেনত্থো’’তি ৰদন্তো হি ৰাচায অভিহরিত্ৰা নিমন্তেতি নাম. চীৰরাদিৰেকল্লং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘ইদং গণ্হথা’’তি তানি দেন্তো পন কাযেন অভিহরিত্ৰা নিমন্তেতি নাম. তদুভযম্পি সন্ধায ‘‘অভিনিমন্তেয্যামপি ন’’ন্তি আহ. রক্খাৰরণগুত্তিন্তি রক্খাসঙ্খাতঞ্চেৰ আৰরণসঙ্খাতঞ্চ গুত্তিং. যা পনেসা আৰুধহত্থে পুরিসে ঠপেন্তেন রক্খা, সা ধম্মিকা নাম সংৰিহিতা ন হোতি. যথা পন অৰেলায কট্ঠহারিকাপণ্ণহারিকাদযো ৰিহারং ন পৰিসন্তি, মিগলুদ্দকাদযো ৰিহারসীমায মিগে ৰা মচ্ছে ৰা ন গণ্হন্তি, এৰং সংৰিদহন্তেন ধম্মিকা নাম সংৰিহিতা হোতি. তং সন্ধাযাহ ‘‘ধম্মিক’’ন্তি.
এৰং সন্তেতি এৰং চতুন্নম্পি ৰণ্ণানং পব্বজিতানং পব্বজিতসক্কারেন সমে সমানে. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
মধুরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. বোধিরাজকুমারসুত্তৰণ্ণনা
৩২৪. এৰং মে সুতন্তি বোধিরাজকুমারসুত্তং. তত্থ কোকনদোতি কোকনদং ৰুচ্চতি পদুমং. সো চ মঙ্গলপাসাদো ওলোকনকপদুমং দস্সেত্ৰা কতো, তস্মা কোকনদোতি সঙ্খং লভি.
৩২৫. যাৰ পচ্ছিমসোপানকল়েৰরাতি এত্থ পচ্ছিমসোপানকল়েৰরন্তি পঠমং সোপানফলকং ৰুত্তং. অদ্দসা খোতি ওলোকনত্থংযেৰ দ্ৰারকোট্ঠকে ঠিতো অদ্দস. ভগৰা তুণ্হী অহোসীতি ‘‘কিস্স নু খো অত্থায রাজকুমারেন অযং মহাসক্কারো কতো’’তি আৰজ্জন্তো পুত্তপত্থনায কতভাৰং অঞ্ঞাসি. সো হি রাজকুমারো অপুত্তকো, সুতঞ্চানেন অহোসি – ‘‘বুদ্ধানং কির অধিকারং কত্ৰা মনসা ইচ্ছিতং লভন্তী’’তি. সো – ‘‘সচাহং পুত্তং লভিস্সামি, সম্মাসম্বুদ্ধো মম চেলপ্পটিকং অক্কমিস্সতি. নো চে লভিস্সামি, ন অক্কমিস্সতী’’তি পত্থনং কত্ৰা সন্থরাপেসি. অথ ভগৰা ‘‘নিব্বত্তিস্সতি নু খো এতস্স পুত্তো’’তি আৰজ্জেত্ৰা ‘‘ন নিব্বত্তিস্সতী’’তি অদ্দস.
পুব্বে কির সো একস্মিং দীপে ৰসমানো সমচ্ছন্দেন সকুণপোতকে খাদি. সচস্স মাতুগামো অঞ্ঞোৰ ভৰেয্য, পুত্তং লভেয্য. উভোহি পন সমানচ্ছন্দেহি হুত্ৰা পাপকম্মং কতং, তেনস্স পুত্তো ন নিব্বত্তিস্সতীতি অঞ্ঞাসি. দুস্সে পন অক্কন্তে – ‘‘বুদ্ধানং অধিকারং কত্ৰা পত্থিতপত্থিতং লভন্তীতি লোকে অনুস্সৰো, মযা চ মহাঅভিনীহারো কতো, ন চ পুত্তং লভামি, তুচ্ছং ইদং ৰচন’’ন্তি মিচ্ছাগহণং গণ্হেয্য. তিত্থিযাপি – ‘‘নত্থি সমণানং অকত্তব্বং নাম, চেলপ্পটিকং মদ্দন্তা আহিণ্ডন্তী’’তি উজ্ঝাযেয্যুং. এতরহি চ অক্কমন্তেসু বহূ ভিক্খূ পরচিত্তৰিদুনো, তে ভব্বং জানিত্ৰা অক্কমিস্সন্তি, অভব্বং জানিত্ৰা ন অক্কমিস্সন্তি. অনাগতে পন উপনিস্সযো মন্দো ভৰিস্সতি, অনাগতং ন জানিস্সন্তি. তেসু অক্কমন্তেসু সচে পত্থিতং ইজ্ঝিস্সতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে ইজ্ঝিস্সতি, – ‘‘পুব্বে ভিক্খুসঙ্ঘস্স অভিনীহারং কত্ৰা ইচ্ছিতিচ্ছিতং লভন্তি, তং ইদানি ন লভন্তি. তেযেৰ মঞ্ঞে ভিক্খূ পটিপত্তিপূরকা অহেসুং, ইমে পটিপত্তিং পূরেতুং ন সক্কোন্তী’’তি মনুস্সা ৰিপ্পটিসারিনো ভৰিস্সন্তীতি ইমেহি কারণেহি ভগৰা অক্কমিতুং অনিচ্ছন্তো তুণ্হী অহোসি. সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসি ‘‘ন, ভিক্খৰে, চেলপ্পটিকা অক্কমিতব্বা’’তি (চূল়ৰ. ২৬৮). মঙ্গলত্থায পঞ্ঞত্তং অনক্কমন্তেসু পন অক্কমনত্থায অনুপঞ্ঞত্তিং ঠপেসি – ‘‘গিহী, ভিক্খৰে, মঙ্গলিকা, অনুজানামি, ভিক্খৰে, গিহীনং মঙ্গলত্থাযা’’তি (চূল়ৰ. ২৬৮).
৩২৬. পচ্ছিমং জনতং তথাগতো অনুকম্পতীতি ইদং থেরো ৰুত্তেসু কারণেসু ততিযং কারণং সন্ধাযাহ. ন খো সুখেন সুখন্তি কস্মা আহ? কামসুখল্লিকানুযোগসঞ্ঞী হুত্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধো ন অক্কমি, তস্মা অহম্পি সত্থারা সমানচ্ছন্দো ভৰিস্সামীতি মঞ্ঞমানো এৰমাহ.
৩২৭. সো খো অহন্তিআদি ‘‘যাৰ রত্তিযা পচ্ছিমে যামে’’তি তাৰ মহাসচ্চকে (ম. নি. ১.৩৬৪ আদযো) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. ততো পরং যাৰ পঞ্চৰগ্গিযানং আসৰক্খযা পাসরাসিসুত্তে (ম. নি. ১.২৭২ আদযো) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.
৩৪৩. অঙ্কুসগয্হে সিপ্পেতি অঙ্কুসগহণসিপ্পে. কুসলো অহন্তি ছেকো অহং. কস্স পনাযং সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হীতি? পিতু সন্তিকে, পিতাপিস্স পিতু সন্তিকেৰ উগ্গণ্হি. কোসম্বিযং কির পরন্তপরাজা নাম রজ্জং কারেসি. রাজমহেসী গরুভারা আকাসতলে রঞ্ঞা সদ্ধিং বালাতপং তপ্পমানা রত্তকম্বলং পারুপিত্ৰা নিসিন্না হোতি, একো হত্থিলিঙ্গসকুণো ‘‘মংসপেসী’’তি মঞ্ঞমানো গহেত্ৰা আকাসং পক্খন্দি. সা ‘‘ছড্ডেয্য ম’’ন্তি ভযেন নিস্সদ্দা অহোসি, সো তং পব্বতপাদে রুক্খৰিটপে ঠপেসি. সা পাণিস্সরং করোন্তী মহাসদ্দমকাসি. সকুণো পলাযি, তস্সা তত্থেৰ গব্ভৰুট্ঠানং অহোসি. তিযামরত্তিং দেৰে ৰস্সন্তে কম্বলং পারুপিত্ৰা নিসীদি. ততো চ অৰিদূরে তাপসো ৰসতি. সো তস্সা সদ্দেন অরুণে উগ্গতে রুক্খমূলং আগতো জাতিং পুচ্ছিত্ৰা নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা ওতারেত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানং নেত্ৰা যাগুং পাযেসি. দারকস্স মেঘউতুঞ্চ পব্বতউতুঞ্চ গহেত্ৰা জাতত্তা উদেনোতি নামং অকাসি. তাপসো ফলাফলানি আহরিত্ৰা দ্ৰেপি জনে পোসেসি.
সা একদিৰসং তাপসস্স আগমনৰেলায পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা ইত্থিকুত্তং দস্সেত্ৰা তাপসং সীলভেদং আপাদেসি. তেসং একতো ৰসন্তানং কালে গচ্ছন্তে পরন্তপরাজা কালং অকাসি. তাপসো রত্তিভাগে নক্খত্তং ওলোকেত্ৰা রঞ্ঞো মতভাৰং ঞত্ৰা – ‘‘তুয্হং রাজা মতো, পুত্তো তে কিং ইধ ৰসিতুং ইচ্ছতি, উদাহু পেত্তিকে রজ্জে ছত্তং উস্সাপেতু’’ন্তি পুচ্ছি. সা পুত্তস্স আদিতো পট্ঠায সব্বং পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা ছত্তং উস্সাপেতুকামতঞ্চস্স ঞত্ৰা তাপসস্স আরোচেসি. তাপসো চ হত্থিগন্থসিপ্পং জানাতি, কুতোনেন লদ্ধং? সক্কস্স সন্তিকা. পুব্বে কিরস্স সক্কো উপট্ঠানং আগন্ত্ৰা ‘‘কেন কিলমথা’’তি পুচ্ছি. সো ‘‘হত্থিপরিস্সযো অত্থী’’তি আরোচেসি. তস্স সক্কো হত্থিগন্থঞ্চেৰ ৰীণকঞ্চ দত্ৰা ‘‘পলাপেতুকামতায সতি ইমং তন্তিং ৰাদেত্ৰা ইমং সিলোকং ৰদেয্যাথ, পক্কোসিতুকামতায সতি ইমং সিলোকং ৰদেয্যাথা’’তি আহ. তাপসো তং সিপ্পং কুমারস্স অদাসি. সো একং ৰটরুক্খং অভিরুহিত্ৰা হত্থীসু আগতেসু তন্তিং ৰাদেত্ৰা সিলোকং ৰদতি, হত্থী ভীতা পলাযিংসু.