৬. উপালিসুত্তৰণ্ণনা

৫৬. এৰং মে সুতন্তি উপালিসুত্তং. তত্থ নাল়ন্দাযন্তি নালন্দাতি এৰংনামকে নগরে তং নগরং গোচরগামং কত্ৰা. পাৰারিকম্বৰনেতি দুস্সপাৰারিকসেট্ঠিনো অম্বৰনে. তং কির তস্স উয্যানং অহোসি, সো ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা ভগৰতি পসন্নো তস্মিং উয্যানে কুটিলেণমণ্ডপাদিপটিমণ্ডিতং ভগৰতো ৰিহারং কত্ৰা নিয্যাদেসি, সো ৰিহারো জীৰকম্বৰনং ৰিয পাৰারিকম্বৰনন্তেৰ সঙ্খং গতো. তস্মিং পাৰারিকম্বৰনে ৰিহরতীতি অত্থো. দীঘতপস্সীতি দীঘত্তা এৰংলদ্ধনামো. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি পিণ্ডপাততো পটিক্কন্তো. সাসনে ৰিয কিং পন বাহিরাযতনে পিণ্ডপাতোতি ৰোহারো অত্থীতি, নত্থি.

পঞ্ঞপেতীতি দস্সেতি ঠপেতি. দণ্ডানি পঞ্ঞপেতীতি ইদং নিগণ্ঠসমযেন পুচ্ছন্তো আহ. কাযদণ্ডং ৰচীদণ্ডং মনোদণ্ডন্তি এত্থ পুরিমদণ্ডদ্ৰযং তে অচিত্তকং পয্যপেন্তি. যথা কির ৰাতে ৰাযন্তে সাখা চলতি, উদকং চলতি, ন চ তত্থ চিত্তং অত্থি, এৰং কাযদণ্ডোপি অচিত্তকোৰ হোতি. যথা চ ৰাতে ৰাযন্তে তালপণ্ণাদীনি সদ্দং করোন্তি, উদকানি সদ্দং করোন্তি, ন চ তত্থ চিত্তং অত্থি, এৰং ৰচীদণ্ডোপি অচিত্তকোৰ হোতীতি ইমং দণ্ডদ্ৰযং অচিত্তকং পঞ্ঞপেন্তি. চিত্তং পন মনোদণ্ডন্তি পঞ্ঞপেন্তি. অথস্স ভগৰা ৰচনং পতিট্ঠপেতুকামো ‘‘কিং পন তপস্সী’’তিআদিমাহ.

তত্থ কথাৰত্থুস্মিন্তি এত্থ কথাযেৰ কথাৰত্থু. কথাযং পতিট্ঠপেসীতি অত্থো. কস্মা পন ভগৰা এৰমকাসি? পস্সতি হি ভগৰা ‘‘অযং ইমং কথং আদায গন্ত্ৰা অত্তনো সত্থু মহানিগণ্ঠস্স আরোচেস্সতি, তাসঞ্চ পরিসতি, উপালি গহপতি নিসিন্নো, সো ইমং কথং সুত্ৰা মম ৰাদং আরোপেতুং আগমিস্সতি, তস্সাহং ধম্মং দেসেস্সামি, সো তিক্খত্তুং সরণং গমিস্সতি, অথস্স চত্তারি সচ্চানি পকাসেস্সামি, সো সচ্চপকাসনাৰসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিস্সতি, পরেসং সঙ্গহত্থমেৰ হি মযা পারমিযো পূরিতা’’তি. ইমমত্থং পস্সন্তো এৰমকাসি.

৫৭. কম্মানি পঞ্ঞপেসীতি ইদং নিগণ্ঠো বুদ্ধসমযেন পুচ্ছন্তো আহ. কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মন্তি এত্থ কাযদ্ৰারে আদানগহণমুঞ্চনচোপনপত্তা অট্ঠকামাৰচরকুসলচেতনা দ্ৰাদসাকুসলচেতনাতি ৰীসতিচেতনা কাযকম্মং নাম. কাযদ্ৰারে আদানাদীনি অপত্ৰা ৰচীদ্ৰারে ৰচনভেদং পাপযমানা উপ্পন্না তাযেৰ ৰীসতিচেতনা ৰচীকম্মং নাম. উভযদ্ৰারে চোপনং অপ্পত্ৰা মনোদ্ৰারে উপ্পন্না একূনতিংসকুসলাকুসলচেতনা মনোকম্মং নাম. অপিচ সঙ্খেপতো তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং কাযকম্মং নাম, চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং ৰচীকম্মং নাম, তিৰিধং মনোদুচ্চরিতং মনোকম্মং নাম. ইমস্মিঞ্চ সুত্তে কম্মং ধুরং, অনন্তরসুত্তে ‘‘চত্তারিমানি পুণ্ণ কম্মানি মযা সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদিতানী’’তি (ম. নি. ২.৮১) এৰমাগতেপি চেতনা ধুরং. যত্থ কত্থচি পৰত্তা চেতনা ‘‘কণ্হং কণ্হৰিপাক’’ন্তিআদিভেদং লভতি. নিদ্দেসৰারে চস্স ‘‘সব্যাবজ্ঝং কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতী’’তিআদিনা নযেন সা ৰুত্তাৰ. কাযদ্ৰারে পৰত্তা পন ইধ কাযকম্মন্তি অধিপ্পেতং, ৰচীদ্ৰারে পৰত্তা ৰচীকম্মং, মনোদ্ৰারে পৰত্তা মনোকম্মং. তেন ৰুত্তং – ‘‘ইমস্মিং সুত্তে কম্মং ধুরং, অনন্তরসুত্তে চেতনা’’তি. কম্মম্পি হি ভগৰা কম্মন্তি পঞ্ঞপেতি যথা ইমস্মিংযেৰ সুত্তে. চেতনম্পি, যথাহ – ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৰে, কম্মং ৰদামি, চেতযিত্ৰা কম্মং করোতী’’তি (অ. নি. ৬.৬৩). কস্মা পন চেতনা কম্মন্তি ৰুত্তা? চেতনামূলকত্তা কম্মস্স.

এত্থ চ অকুসলং পত্ৰা কাযকম্মং ৰচীকম্মং মহন্তন্তি ৰদন্তো ন কিলমতি, কুসলং পত্ৰা মনোকম্মং. তথা হি মাতুঘাতাদীনি চত্তারি কম্মানি কাযেনেৰ উপক্কমিত্ৰা কাযেনেৰ করোতি, নিরযে কপ্পট্ঠিকসঙ্ঘভেদকম্মং ৰচীদ্ৰারেন করোতি. এৰং অকুসলং পত্ৰা কাযকম্মং ৰচীকম্মং মহন্তন্তি ৰদন্তো ন কিলমতি নাম. একা পন ঝানচেতনা চতুরাসীতিকপ্পসহস্সানি সগ্গসম্পত্তিং আৰহতি, একা মগ্গচেতনা সব্বাকুসলং সমুগ্ঘাতেত্ৰা অরহত্তং গণ্হাপেতি. এৰং কুসলং পত্ৰা মনোকম্মং মহন্তন্তি ৰদন্তো ন কিলমতি নাম. ইমস্মিং পন ঠানে ভগৰা অকুসলং পত্ৰা মনোকম্মং মহাসাৰজ্জং ৰদমানো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিং সন্ধায ৰদতি. তেনেৰাহ – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং মহাসাৰজ্জং, যথযিদং, ভিক্খৰে, মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানি, ভিক্খৰে, মহাসাৰজ্জানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০).

ইদানি নিগণ্ঠোপি তথাগতেন গতমগ্গং পটিপজ্জন্তো কিঞ্চি অত্থনিপ্ফত্তিং অপস্সন্তোপি ‘‘কিং পনাৰুসো, গোতমা’’তিআদিমাহ.

৫৮. বালকিনিযাতি উপালিস্স কির বালকলোণকারগামো নাম অত্থি, ততো আযং গহেত্ৰা মনুস্সা আগতা, সো ‘‘এথ ভণে, অম্হাকং সত্থারং মহানিগণ্ঠং পস্সিস্সামা’’তি তায পরিসায পরিৰুতো তত্থ অগমাসি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘বালকিনিযা পরিসাযা’’তি, বালকগামৰাসিনিযাতি অত্থো. উপালিপমুখাযাতি উপালিজেট্ঠকায. অপিচ বালকিনিযাতি বালৰতিযা বালুস্সন্নাযাতিপি অত্থো. উপালিপমুখাযাতি উপালিগহপতিযেৰ তত্থ থোকং সপ্পঞ্ঞো, সো তস্সা পমুখো জেট্ঠকো. তেনাপি ৰুত্তং ‘‘উপালিপমুখাযা’’তি. হন্দাতি ৰচসাযত্থে নিপাতো. ছৰোতি লামকো. ওল়ারিকস্সাতি মহন্তস্স. উপনিধাযাতি উপনিক্খিপিত্ৰা. ইদং ৰুত্তং হোতি, কাযদণ্ডস্স সন্তিকে নিক্খিপিত্ৰা ‘‘অযং নু খো মহন্তো, অযং মহন্তো’’তি এৰং ওলোকিযমানো ছৰো মনোদণ্ডো কিং সোভতি, কুতো সোভিস্সতি, ন সোভতি, উপনিক্খেপমত্তম্পি নপ্পহোতীতি দীপেতি. সাধু সাধু, ভন্তে, তপস্সীতি দীঘতপস্সিস্স সাধুকারং দেন্তো, ভন্তেতি নাটপুত্তমালপতি.

৬০. ন খো মেতং, ভন্তে, রুচ্চতীতি, ভন্তে, এতং ময্হং ন রুচ্চতি. মাযাৰীতি মাযাকারো. আৰট্টনিমাযন্তি আৰট্টেত্ৰা গহণমাযং. আৰট্টেতীতি আৰট্টেত্ৰা পরিক্খিপিত্ৰা গণ্হাতি. গচ্ছ ত্ৰং গহপতীতি কস্মা মহানিগণ্ঠো গহপতিং যাৰততিযং পহিণতিযেৰ? দীঘতপস্সী পন পটিবাহতেৰ? মহানিগণ্ঠেন হি ভগৰতা সদ্ধিং একং নগরং উপনিস্সায ৰিহরন্তেনপি ন ভগৰা দিট্ঠপুব্বো. যো হি সত্থুৰাদপটিঞ্ঞো হোতি, সো তং পটিঞ্ঞং অপ্পহায বুদ্ধদস্সনে অভব্বো. তস্মা এস বুদ্ধদস্সনস্স অলদ্ধপুব্বত্তা দসবলস্স দস্সনসম্পত্তিঞ্চ নিয্যানিককথাভাৰঞ্চ অজানন্তো যাৰততিযং পহিণতেৰ. দীঘতপস্সী পন কালেন কালং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা তিট্ঠতিপি নিসীদতিপি পঞ্হম্পি পুচ্ছতি, সো তথাগতস্স দস্সনসম্পত্তিম্পি নিয্যানিককথাভাৰম্পি জানাতি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘অযং গহপতি পণ্ডিতো, সমণস্স গোতমস্স সন্তিকে গন্ত্ৰা দস্সনেপি পসীদেয্য, নিয্যানিককথং সুত্ৰাপি পসীদেয্য. ততো ন পুন অম্হাকং সন্তিকং আগচ্ছেয্যা’’তি. তস্মা যাৰততিযং পটিবাহতেৰ.

অভিৰাদেত্ৰাতি ৰন্দিত্ৰা. তথাগতঞ্হি দিস্ৰা পসন্নাপি অপ্পসন্নাপি যেভুয্যেন ৰন্দন্তিযেৰ, অপ্পকা ন ৰন্দন্তি. কস্মা? অতিউচ্চে হি কুলে জাতো অগারং অজ্ঝাৰসন্তোপি ৰন্দিতব্বোযেৰাতি. অযং পন গহপতি পসন্নত্তাৰ ৰন্দি, দস্সনেযেৰ কির পসন্নো. আগমা নু খ্ৰিধাতি আগমা নু খো ইধ.

৬১. সাধু সাধু, ভন্তে, তপস্সীতি দীঘতপস্সিস্স সাধুকারং দেন্তো, ভন্তেতি, ভগৰন্তং আলপতি. সচ্চে পতিট্ঠাযাতি থুসরাসিম্হি আকোটিতখাণুকো ৰিয অচলন্তো ৰচীসচ্চে পতিট্ঠহিত্ৰা. সিযা নোতি ভৰেয্য অম্হাকং.

৬২. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. অস্সাতি ভৰেয্য. সীতোদকপটিক্খিত্তোতি নিগণ্ঠা সত্তসঞ্ঞায সীতোদকং পটিক্খিপন্তি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. মনোসত্তা নাম দেৰাতি মনম্হি সত্তা লগ্গা লগিতা. মনোপটিবদ্ধোতি যস্মা মনম্হি পটিবদ্ধো হুত্ৰা কালঙ্করোতি, তস্মা মনোসত্তেসু দেৰেসু উপপজ্জতীতি দস্সেতি. তস্স হি পিত্তজররোগো ভৰিস্সতি. তেনস্স উণ্হোদকং পিৰিতুং ৰা হত্থপাদাদিধোৰনত্থায ৰা গত্তপরিসিঞ্চনত্থায ৰা উপনেতুং ন ৰট্টতি, রোগো বলৰতরো হোতি. সীতোদকং ৰট্টতি, রোগং ৰূপসমেতি. অযং পন উণ্হোদকমেৰ পটিসেৰতি, তং অলভমানো ওদনকঞ্জিকং পটিসেৰতি. চিত্তেন পন সীতোদকং পাতুকামো চ পরিভুঞ্জিতুকামো চ হোতি. তেনস্স মনোদণ্ডো তত্থেৰ ভিজ্জতি. সো কাযদণ্ডং ৰচীদণ্ডং রক্খামীতি সীতোদকং পাতুকামো ৰা পরিভুঞ্জিতুকামো ৰা সীতোদকমেৰ দেথাতি ৰত্তুং ন ৰিসহতি. তস্স এৰং রক্খিতাপি কাযদণ্ডৰচীদণ্ডা চুতিং ৰা পটিসন্ধিং ৰা আকড্ঢিতুং ন সক্কোন্তি. মনোদণ্ডো পন ভিন্নোপি চুতিম্পি পটিসন্ধিম্পি আকড্ঢতিযেৰ. ইতি নং ভগৰা দুব্বলকাযদণ্ডৰচীদণ্ডা ছৰা লামকা, মনোদণ্ডোৰ বলৰা মহন্তোতি ৰদাপেসি.

তস্সপি উপাসকস্স এতদহোসি. ‘‘মুচ্ছাৰসেন অসঞ্ঞিভূতানঞ্হি সত্তাহম্পি অস্সাসপস্সাসা নপ্পৰত্তন্তি, চিত্তসন্ততিপৰত্তিমত্তেনেৰ পন তে মতাতি ন ৰুচ্চন্তি. যদা নেসং চিত্তং নপ্পৰত্ততি, তদা ‘মতা এতে নীহরিত্ৰা তে ঝাপেথা’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জন্তি. কাযদণ্ডো নিরীহো অব্যাপারো, তথা ৰচীদণ্ডো. চিত্তেনেৰ পন তেসং চুতিপি পটিসন্ধিপি হোতি. ইতিপি মনোদণ্ডোৰ মহন্তো. ভিজ্জিত্ৰাপি চুতিপটিসন্ধিআকড্ঢনতো এসেৰ মহন্তো. অম্হাকং পন মহানিগণ্ঠস্স কথা অনিয্যানিকা’’তি সল্লক্খেসি. ভগৰতো পন ৰিচিত্তানি পঞ্হপটিভানানি সোতুকামো ন তাৰ অনুজানাতি.

ন খো তে সন্ধিযতীতি ন খো তে ঘটিযতি. পুরিমেন ৰা পচ্ছিমন্তি ‘‘কাযদণ্ডো মহন্তো’’তি ইমিনা পুরিমেন ৰচনেন ইদানি ‘‘মনোদণ্ডো মহন্তো’’তি ইদং ৰচনং. পচ্ছিমেন ৰা পুরিমন্তি তেন ৰা পচ্ছিমেন অদুং পুরিমৰচনং ন ঘটিযতি.

৬৩. ইদানিস্স ভগৰা অঞ্ঞানিপি কারণানি আহরন্তো ‘‘তং কিং মঞ্ঞসী’’তিআদিমাহ. তত্থ চাতুযামসংৰরসংৰুতোতি ন পাণমতিপাতেতি, ন পাণমতিপাতযতি, ন পাণমতিপাতযতো সমনুঞ্ঞো হোতি. ন অদিন্নং আদিযতি, ন অদিন্নং আদিযাপেতি, ন অদিন্নং আদিযতো সমনুঞ্ঞো হোতি. ন মুসা ভণতি, ন মুসা ভণাপেতি, ন মুসা ভণতো সমনুঞ্ঞো হোতি. ন ভাৰিতমাসীসতি, ন ভাৰিতমাসীসাপেতি, ন ভাৰিতমাসীসতো সমনুঞ্ঞো হোতীতি ইমিনা চতুকোট্ঠাসেন সংৰরেন সংৰুতো. এত্থ চ ভাৰিতন্তি পঞ্চকামগুণা.

সব্বৰারিৰারিতোতি ৰারিতসব্বউদকো, পটিক্খিত্তসব্বসীতোদকোতি অত্থো. সো হি সীতোদকে সত্তসঞ্ঞী হোতি, তস্মা ন তং ৰলঞ্জেতি. অথ ৰা সব্বৰারিৰারিতোতি সব্বেন পাপৰারণেন ৰারিতপাপো. সব্বৰারিযুত্তোতি সব্বেন পাপৰারণেন যুত্তো. সব্বৰারিধুতোতি সব্বেন পাপৰারণেন ধুতপাপো. সব্বৰারিফুটোতি সব্বেন পাপৰারণেন ফুটো. খুদ্দকে পাণে সঙ্ঘাতং আপাদেতীতি খুদ্দকে পাণে ৰধং আপাদেতি. সো কির একিন্দ্রিযং পাণং দুৰিন্দ্রিযং পাণন্তি পঞ্ঞপেতি. সুক্খদণ্ডক-পুরাণপণ্ণসক্খর-কথলানিপি পাণোতেৰ পঞ্ঞপেতি. তত্থ খুদ্দকং উদকবিন্দু খুদ্দকো পাণো, মহন্তং মহন্তোতি সঞ্ঞী হোতি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. কিস্মিং পঞ্ঞপেতীতি কত্থ কতরস্মিং কোট্ঠাসে পঞ্ঞপেতি. মনোদণ্ডস্মিন্তি মনোদণ্ডকোট্ঠাসে, ভন্তেতি. অযং পন উপাসকো ভণন্তোৰ সযম্পি সল্লক্খেসি – ‘‘অম্হাকং মহানিগণ্ঠো ‘অসঞ্চেতনিকং কম্মং অপ্পসাৰজ্জং, সঞ্চেতনিকং মহাসাৰজ্জ’ন্তি পঞ্ঞপেত্ৰা চেতনং মনোদণ্ডোতি পঞ্ঞপেতি, অনিয্যানিকা এতস্স কথা, ভগৰতোৰ নিয্যানিকা’’তি.

৬৪. ইদ্ধাতি সমিদ্ধা. ফীতাতি অতিসমিদ্ধা সব্বপালিফুল্লা ৰিয. আকিণ্ণমনুস্সাতি জনসমাকুলা. পাণাতি হত্থিঅস্সাদযো তিরচ্ছানগতা চেৰ ইত্থিপুরিসদারকাদযো মনুস্সজাতিকা চ. একং মংসখলন্তি একং মংসরাসিং. পুঞ্জন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ইদ্ধিমাতি আনুভাৰসম্পন্নো. চেতোৰসিপ্পত্তোতি চিত্তে ৰসীভাৰপ্পত্তো. ভস্মং করিস্সামীতি ছারিকং করিস্সামি. কিঞ্হি সোভতি একা ছৰা নাল়ন্দাতি ইদম্পি ভণন্তো সো গহপতি – ‘‘কাযপযোগেন পঞ্ঞাসম্পি মনুস্সা একং নাল়ন্দং একং মংসখলং কাতুং ন সক্কোন্তি, ইদ্ধিমা পন একো একেনেৰ মনোপদোসেন ভস্মং কাতুং সমত্থো. অম্হাকং মহানিগণ্ঠস্স কথা অনিয্যানিকা, ভগৰতোৰ কথা নিয্যানিকা’’তি সল্লক্খেসি.

৬৫. অরঞ্ঞং অরঞ্ঞভূতন্তি অগামকং অরঞ্ঞমেৰ হুত্ৰা অরঞ্ঞং জাতং. ইসীনং মনোপদোসেনাতি ইসীনং অত্থায কতেন মনোপদোসেন তং মনোপদোসং অসহমানাহি দেৰতাহি তানি রট্ঠানি ৰিনাসিতানি. লোকিকা পন ইসযো মনং পদোসেত্ৰা ৰিনাসযিংসূতি মঞ্ঞন্তি. তস্মা ইমস্মিং লোকৰাদে ঠত্ৰাৰ ইদং ৰাদারোপনং কতন্তি ৰেদিতব্বং.

তত্থ দণ্ডকীরঞ্ঞাদীনং এৰং অরঞ্ঞভূতভাৰো জানিতব্বো – সরভঙ্গবোধিসত্তস্স তাৰ পরিসায অতিৰেপুল্লতং গতায কিসৰচ্ছো নাম তাপসো মহাসত্তস্স অন্তেৰাসী ৰিৰেকৰাসং পত্থযমানো গণং পহায গোধাৰরীতীরতো কলিঙ্গরট্ঠে দণ্ডকীরঞ্ঞো কুম্ভপুরং নাম নগরং উপনিস্সায রাজুয্যানে ৰিৰেকমনুব্রূহযমানো ৰিহরতি. তস্স সেনাপতি উপট্ঠাকো হোতি.

তদা চ একা গণিকা রথং অভিরুহিত্ৰা পঞ্চমাতুগামসতপরিৰারা নগরং উপসোভযমানা ৰিচরতি. মহাজনো তমেৰ ওলোকযমানো পরিৰারেত্ৰা ৰিচরতি, নগরৰীথিযো নপ্পহোন্তি. রাজা ৰাতপানং ৰিৰরিত্ৰা ঠিতো তং দিস্ৰা কা এসাতি পুচ্ছি. তুম্হাকং নগরসোভিনী দেৰাতি. সো উস্সূযমানো ‘‘কিং এতায সোভতি, নগরং সযং সোভিস্সতী’’তি তং ঠানন্তরং অচ্ছিন্দাপেসি.

সা ততো পট্ঠায কেনচি সদ্ধিং সন্থৰং কত্ৰা ঠানন্তরং পরিযেসমানা একদিৰসং রাজুয্যানং পৰিসিত্ৰা চঙ্কমনকোটিযং আলম্বনফলকং নিস্সায পাসাণফলকে নিসিন্নং তাপসং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘কিলিট্ঠো ৰতাযং তাপসো অনঞ্জিতমণ্ডিতো, দাঠিকাহি পরুল়্হাহি মুখং পিহিতং, মস্সুনা উরং পিহিতং, উভো কচ্ছা পরুল়্হা’’তি. অথস্সা দোমনস্সং উপ্পজ্জি – ‘‘অহং একেন কিচ্চেন ৰিচরামি, অযঞ্চ মে কাল়কণ্ণী দিট্ঠো, উদকং আহরথ, অক্খীনি ধোৰিস্সামী’’তি উদকদন্তকট্ঠং আহরাপেত্ৰা দন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা তাপসস্স সরীরে পিণ্ডং পিণ্ডং খেল়ং পাতেত্ৰা দন্তকট্ঠং জটামত্থকে খিপিত্ৰা মুখং ৰিক্খালেত্ৰা উদকং তাপসস্স মত্থকস্মিংযেৰ সিঞ্চিত্ৰা – ‘‘যেহি মে অক্খীহি কাল়কণ্ণী দিট্ঠো, তানি ধোতানি কলিপৰাহিতো’’তি নিক্খন্তা.

তংদিৰসঞ্চ রাজা সতিং পটিলভিত্ৰা – ‘‘ভো কুহিং নগরসোভিনী’’তি পুচ্ছি. ইমস্মিংযেৰ নগরে দেৰাতি. পকতিট্ঠানন্তরং তস্সা দেথাতি ঠানন্তরং দাপেসি. সা পুব্বে সুকতকম্মং নিস্সায লদ্ধং ঠানন্তরং তাপসস্স সরীরে খেল়পাতনেন লদ্ধন্তি সঞ্ঞমকাসি.

ততো কতিপাহস্সচ্চযেন রাজা পুরোহিতস্স ঠানন্তরং গণ্হি. সো নগরসোভিনিযা সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘ভগিনি কিন্তি কত্ৰা ঠানন্তরং পটিলভী’’তি পুচ্ছি. ‘‘কিং ব্রাহ্মণ অঞ্ঞং কাতব্বং অত্থি, রাজুয্যানে অনঞ্জিতকাল়কণ্ণী কূটজটিলো একো অত্থি, তস্স সরীরে খেল়ং পাতেহি, এৰং ঠানন্তরং লভিস্সসী’’তি আহ. সো ‘‘এৰং করিস্সামি ভগিনী’’তি তত্থ গন্ত্ৰা তায কথিতসদিসমেৰ সব্বং কত্ৰা নিক্খমি. রাজাপি তংদিৰসমেৰ সতিং পটিলভিত্ৰা – ‘‘কুহিং, ভো, ব্রাহ্মণো’’তি পুচ্ছি. ইমস্মিংযেৰ নগরে দেৰাতি. ‘‘অম্হেহি অনুপধারেত্ৰা কতং, তদেৰস্স ঠানন্তরং দেথা’’তি দাপেসি. সোপি পুঞ্ঞবলেন লভিত্ৰা ‘‘তাপসস্স সরীরে খেল়পাতনেন লদ্ধং মে’’তি সঞ্ঞমকাসি.

ততো কতিপাহস্সচ্চযেন রঞ্ঞো পচ্চন্তো কুপিতো. রাজা পচ্চন্তং ৰূপসমেস্সামীতি চতুরঙ্গিনিযা সেনায নিক্খমি. পুরোহিতো গন্ত্ৰা রঞ্ঞো পুরতো ঠত্ৰা ‘‘জযতু মহারাজা’’তি ৰত্ৰা – ‘‘তুম্হে, মহারাজ, জযত্থায গচ্ছথা’’তি পুচ্ছি. আম ব্রাহ্মণাতি. এৰং সন্তে রাজুয্যানে অনঞ্জিতকাল়কণ্ণী একো কূটজটিলো ৰসতি, তস্স সরীরে খেল়ং পাতেথাতি. রাজা তস্স ৰচনং গহেত্ৰা যথা গণিকায চ তেন চ কতং, তথেৰ সব্বং কত্ৰা ওরোধেপি আণাপেসি – ‘‘এতস্স কূটজটিলস্স সরীরে খেল়ং পাতেথা’’তি. ততো ওরোধাপি ওরোধপালকাপি তথেৰ অকংসু. অথ রাজা উয্যানদ্ৰারে রক্খং ঠপাপেত্ৰা ‘‘রঞ্ঞা সদ্ধিং নিক্খমন্তা সব্বে তাপসস্স সরীরে খেল়ং অপাতেত্ৰা নিক্খমিতুং ন লভন্তী’’তি আণাপেসি. অথ সব্বো বলকাযো চ সেনিযো চ তেনেৰ নিযামেন তাপসস্স উপরি খেল়ঞ্চ দন্তকট্ঠানি চ মুখৰিক্খালিত উদকঞ্চ পাপযিংসু, খেল়ো চ দন্তকট্ঠানি চ সকলসরীরং অৰত্থরিংসু.

সেনাপতি সব্বপচ্ছা সুণিত্ৰা ‘‘ময্হং কির সত্থারং ভৰন্তং পুঞ্ঞক্খেত্তং সগ্গসোপানং এৰং ঘট্টযিংসূ’’তি উসুমজাতহদযো মুখেন অস্সসন্তো ৰেগেন রাজুয্যানং আগন্ত্ৰা তথা ব্যসনপত্তং ইসিং দিস্ৰা কচ্ছং বন্ধিত্ৰা দ্ৰীহি হত্থেহি দন্তকট্ঠানি অপৰিযূহিত্ৰা উক্খিপিত্ৰা নিসীদাপেত্ৰা উদকং আহরাপেত্ৰা ন্হাপেত্ৰা সব্বওসধেহি চেৰ চতুজ্জাতিগন্ধেহি চ সরীরং উব্বট্টেত্ৰা সুখুমসাটকেন পুঞ্ছিত্ৰা পুরতো অঞ্জলিং কত্ৰা ঠিতো এৰমাহ ‘‘অযুত্তং, ভন্তে, মনুস্সেহি কতং, এতেসং কিং ভৰিস্সতী’’তি. দেৰতা সেনাপতি তিধা ভিন্না, একচ্চা ‘‘রাজানমেৰ নাসেস্সামা’’তি ৰদন্তি, একচ্চা ‘‘সদ্ধিং পরিসায রাজান’’ন্তি, একচ্চা ‘‘রঞ্ঞো ৰিজিতং সব্বং নাসেস্সামা’’তি. ইদং ৰত্ৰা পন তাপসো অপ্পমত্তকম্পি কোপং অকত্ৰা লোকস্স সন্তিউপাযমেৰ আচিক্খন্তো আহ ‘‘অপরাধো নাম হোতি, অচ্চযং পন দেসেতুং জানন্তস্স পাকতিকমেৰ হোতী’’তি.

সেনাপতি নযং লভিত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা রাজানং ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘তুম্হেহি, মহারাজ, নিরাপরাধে মহিদ্ধিকে তাপসে অপরজ্ঝন্তেহি ভারিযং কম্মং কতং, দেৰতা কির তিধা ভিন্না এৰং ৰদন্তী’’তি সব্বং আরোচেত্ৰা – ‘‘খমাপিতে কির, মহারাজ, পাকতিকং হোতি, রট্ঠং মা নাসেথ, তাপসং খমাপেথা’’তি আহ. রাজা অত্তনি দোসং কতং দিস্ৰাপি এৰং ৰদতি ‘‘ন তং খমাপেস্সামী’’তি. সেনাপতি যাৰততিযং যাচিত্ৰা অনিচ্ছন্তমাহ – ‘‘অহং, মহারাজ, তাপসস্স বলং জানামি, ন সো অভূতৰাদী, নাপি কুপিতো, সত্তানুদ্দযেন পন এৰমাহ খমাপেথ নং মহারাজা’’তি. ন খমাপেমীতি. তেন হি সেনাপতিট্ঠানং অঞ্ঞস্স দেথ, অহং তুম্হাকং আণাপৰত্তিট্ঠানে ন ৰসিস্সামীতি. ত্ৰং যেনকামং গচ্ছ, অহং ময্হং সেনাপতিং লভিস্সামীতি. ততো সেনাপতি তাপসস্স সন্তিকং আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘কথং পটিপজ্জামি, ভন্তে’’তি আহ. সেনাপতি যে তে ৰচনং সুণন্তি, সব্বে সপরিক্খারে সধনে সদ্ৰিপদচতুপ্পদে গহেত্ৰা সত্তদিৰসব্ভন্তরে বহি রজ্জসীমং গচ্ছ, দেৰতা অতিৰিয কুপিতা ধুৰং রট্ঠম্পি অরট্ঠং করিস্সন্তীতি. সেনাপতি তথা অকাসি.

রাজা গতমত্তোযেৰ অমিত্তমথনং কত্ৰা জনপদং ৰূপসমেত্ৰা আগম্ম জযখন্ধাৰারট্ঠানে নিসীদিত্ৰা নগরং পটিজগ্গাপেত্ৰা অন্তোনগরং পাৰিসি. দেৰতা পঠমংযেৰ উদকৰুট্ঠিং পাতযিংসু. মহাজনো অত্তমনো অহোসি ‘‘কূটজটিলং অপরদ্ধকালতো পট্ঠায অম্হাকং রঞ্ঞো ৰড্ঢিযেৰ, অমিত্তে নিম্মথেসি, আগতদিৰসেযেৰ দেৰো ৰুট্ঠো’’তি. দেৰতা পুন সুমনপুপ্ফৰুট্ঠিং পাতযিংসু, মহাজনো অত্তমনতরো অহোসি. দেৰতা পুন মাসকৰুট্ঠিং পাতযিংসু. ততো কহাপণৰুট্ঠিং, ততো কহাপণত্থং ন নিক্খমেয্যুন্তি মঞ্ঞমানা হত্থূপগপাদূপগাদিকতভণ্ডৰুট্ঠিং পাতেসুং. মহাজনো সত্তভূমিকপাসাদে ঠিতোপি ওতরিত্ৰা আভরণানি পিল়ন্ধন্তো অত্তমনো অহোসি. ‘‘অরহতি ৰত কূটজটিলকে খেল়পাতনং, তস্স উপরি খেল়পাতিতকালতো পট্ঠায অম্হাকং রঞ্ঞো ৰড্ঢি জাতা, অমিত্তমথনং কতং, আগতদিৰসেযেৰ দেৰো ৰস্সি, ততো সুমনৰুট্ঠি মাসকৰুট্ঠি কহাপণৰুট্ঠি কতভণ্ডৰুট্ঠীতি চতস্সো ৰুট্ঠিযো জাতা’’তি অত্তমনৰাচং নিচ্ছারেত্ৰা রঞ্ঞো কতপাপে সমনুঞ্ঞো জাতো.

তস্মিং সমযে দেৰতা একতোধারউভতোধারাদীনি নানপ্পকারানি আৰুধানি মহাজনস্স উপরি ফলকে মংসং কোট্টযমানা ৰিয পাতযিংসু. তদনন্তরং ৰীতচ্চিকে ৰীতধূমে কিংসুকপুপ্ফৰণ্ণে অঙ্গারে, তদনন্তরং কূটাগারপ্পমাণে পাসাণে, তদনন্তরং অন্তোমুট্ঠিযং অসণ্ঠহনিকং সুখুমৰালিকং ৰস্সাপযমানা অসীতিহত্থুব্বেধং থলং অকংসু. রঞ্ঞো ৰিজিতট্ঠানে কিসৰচ্ছতাপসো সেনাপতি মাতুপোসকরামোতি তযোৰ মনুস্সভূতা অরোগা অহেসুং. সেসানং তস্মিং কম্মে অসমঙ্গীভূতানং তিরচ্ছানানং পানীযট্ঠানে পানীযং নাহোসি, তিণট্ঠানে তিণং. তে যেন পানীযং যেন তিণন্তি গচ্ছন্তা অপ্পত্তেযেৰ সত্তমে দিৰসে বহিরজ্জসীমং পাপুণিংসু. তেনাহ সরভঙ্গবোধিসত্তো –

‘‘কিসঞ্হি ৰচ্ছং অৰকিরিয দণ্ডকী,

উচ্ছিন্নমূলো সজনো সরট্ঠো;

কুক্কুল়নামে নিরযম্হি পচ্চতি,

তস্স ফুলিঙ্গানি পতন্তি কাযে’’তি. (জা. ২.১৭.৭০);

এৰং তাৰ দণ্ডকীরঞ্ঞস্স অরঞ্ঞভূতভাৰো ৰেদিতব্বো.

কলিঙ্গরট্ঠে পন নাল়িকিররঞ্ঞে রজ্জং কারযমানে হিমৰতি পঞ্চসততাপসা অনিত্থিগন্ধা অজিনজটৰাকচীরধরা ৰনমূলফলভক্খা হুত্ৰা চিরং ৰীতিনামেত্ৰা লোণম্বিলসেৰনত্থং মনুস্সপথং ওতরিত্ৰা অনুপুব্বেন কলিঙ্গরট্ঠে নাল়িকিররঞ্ঞো নগরং সম্পত্তা. তে জটাজিনৰাকচীরানি সণ্ঠপেত্ৰা পব্বজিতানুরূপং উপসমসিরিং দস্সযমানা নগরং ভিক্খায পৰিসিংসু. মনুস্সা অনুপ্পন্নে বুদ্ধুপ্পাদে তাপসপব্বজিতে দিস্ৰা পসন্না নিসজ্জট্ঠানং সংৰিধায হত্থতো ভিক্খাভাজনং গহেত্ৰা নিসীদাপেত্ৰা ভিক্খং সম্পাদেত্ৰা অদংসু. তাপসা কতভত্তকিচ্চা অনুমোদনং অকংসু. মনুস্সা সুত্ৰা পসন্নচিত্তা ‘‘কুহিং ভদন্তা গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিংসু. যথাফাসুকট্ঠানং, আৰুসোতি. ভন্তে, অলং অঞ্ঞত্থ গমনেন, রাজুয্যানে ৰসথ, মযং ভুত্তপাতরাসা আগন্ত্ৰা ধম্মকথং সোস্সামাতি. তাপসা অধিৰাসেত্ৰা উয্যানং অগমংসু. নাগরা ভুত্তপাতরাসা সুদ্ধৰত্থনিৰত্থা ‘‘ধম্মকথং সোস্সামা’’তি সঙ্ঘা গণা গণীভূতা উয্যানাভিমুখা অগমংসু. রাজা উপরিপাসাদে ঠিতো তে তথা গচ্ছমানে দিস্ৰা উপট্ঠাকং পুচ্ছি ‘‘কিং এতে ভণে নাগরা সুদ্ধৰত্থা সুদ্ধুত্তরাসঙ্গা হুত্ৰা উয্যানাভিমুখা গচ্ছন্তি, কিমেত্থ সমজ্জং ৰা নাটকং ৰা অত্থী’’তি? নত্থি দেৰ, এতে তাপসানং সন্তিকে ধম্মং সোতুকামা গচ্ছন্তীতি. তেন হি ভণে অহম্পি গচ্ছিস্সামি, মযা সদ্ধিং গচ্ছন্তূতি. সো গন্ত্ৰা তেসং আরোচেসি – ‘‘রাজাপি গন্তুকামো, রাজানং পরিৰারেত্ৰাৰ গচ্ছথা’’তি. নাগরা পকতিযাপি অত্তমনা তং সুত্ৰা – ‘‘অম্হাকং রাজা অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো দুস্সীলো, তাপসা ধম্মিকা, তে আগম্ম রাজাপি ধম্মিকো ভৰিস্সতী’’তি অত্তমনতরা অহেসুং.

রাজা নিক্খমিত্ৰা তেহি পরিৰারিতো উয্যানং গন্ত্ৰা তাপসেহি সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তাপসা রাজানং দিস্ৰা পরিকথায কুসলস্সেকস্স তাপসস্স ‘‘রঞ্ঞো ধম্মং কথেহী’’তি সঞ্ঞমদংসু, সো তাপসো পরিসং ওলোকেত্ৰা পঞ্চসু ৰেরেসু আদীনৰং পঞ্চসু চ সীলেসু আনিসংসং কথেন্তো –

‘‘পাণো ন হন্তব্বো, অদিন্নং নাদাতব্বং, কামেসুমিচ্ছাচারো ন চরিতব্বো, মুসা ন ভাসিতব্বা, মজ্জং ন পাতব্বং, পাণাতিপাতো নাম নিরযসংৰত্তনিকো হোতি তিরচ্ছানযোনিসংৰত্তনিকো পেত্তিৰিসযসংৰত্তনিকো, তথা অদিন্নাদানাদীনি. পাণাতিপাতো নিরযে পচ্চিত্ৰা মনুস্সলোকং আগতস্স ৰিপাকাৰসেসেন অপ্পাযুকসংৰত্তনিকো হোতি, অদিন্নাদানং অপ্পভোগসংৰত্তনিকং, মিচ্ছাচারো বহুসপত্তসংৰত্তনিকো, মুসাৰাদো অভূতব্ভক্খানসংৰত্তনিকো, মজ্জপানং উম্মত্তকভাৰসংৰত্তনিক’’ন্তি –

পঞ্চসু ৰেরেসু ইমং আদীনৰং কথেসি.

রাজা পকতিযাপি অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো দুস্সীলো, দুস্সীলস্স চ সীলকথা নাম দুক্কথা, কণ্ণে সূলপ্পৰেসনং ৰিয হোতি. তস্মা সো চিন্তেসি – ‘‘অহং ‘এতে পগ্গণ্হিস্সামী’তি আগতো, ইমে পন ময্হং আগতকালতো পট্ঠায মংযেৰ ঘট্টেন্তা ৰিজ্ঝন্তা পরিসমজ্ঝে কথেন্তি, করিস্সামি নেসং কাত্তব্ব’’ন্তি. সো ধম্মকথাপরিযোসানে ‘‘আচরিযা স্ৰে ময্হং গেহে ভিক্খং গণ্হথা’’তি নিমন্তেত্ৰা অগমাসি. সো দুতিযদিৰসে মহন্তে মহন্তে কোল়ুম্বে আহরাপেত্ৰা গূথস্স পূরাপেত্ৰা কদলিপত্তেহি নেসং মুখানি বন্ধাপেত্ৰা তত্থ তত্থ ঠপাপেসি, পুন বহলমধুকতেলনাগবলপিচ্ছিল্লাদীনং কূটে পূরেত্ৰা নিস্সেণিমত্থকে ঠপাপেসি, তত্থেৰ চ মহামল্লে বদ্ধকচ্ছে হত্থেহি মুগ্গরে গাহাপেত্ৰা ঠপেত্ৰা আহ ‘‘কূটতাপসা অতিৰিয মং ৰিহেঠযিংসু, তেসং পাসাদতো ওতরণকালে কূটেহি পিচ্ছিল্লং সোপানমত্থকে ৰিস্সজ্জেত্ৰা সীসে মুগ্গরেহি পোথেত্ৰা গলে গহেত্ৰা সোপানে খিপথা’’তি. সোপানপাদমূলে পন চণ্ডে কুক্কুরে বন্ধাপেসি.

তাপসাপি ‘‘স্ৰে রাজগেহে ভুঞ্জিস্সামা’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ওৰদিংসু – ‘‘মারিসা রাজগেহং নাম সাসঙ্কং সপ্পটিভযং, পব্বজিতেহি নাম ছদ্ৰারারম্মণে সঞ্ঞতেহি ভৰিতব্বং, দিট্ঠদিট্ঠে আরম্মণে নিমিত্তং ন গহেতব্বং, চক্খুদ্ৰারে সংৰরো পচ্চুপট্ঠপেতব্বো’’তি.

পুনদিৰসে ভিক্খাচারৰেলং সল্লক্খেত্ৰা ৰাকচীরং নিৰাসেত্ৰা অজিনচম্মং একংসগতং কত্ৰা জটাকলাপং সণ্ঠপেত্ৰা ভিক্খাভাজনং গহেত্ৰা পটিপাটিযা রাজনিৰেসনং অভিরুল়্হা. রাজা আরুল়্হভাৰং ঞত্ৰা গূথকোল়ুম্বমুখতো কদলিপত্তং নীহরাপেসি. দুগ্গন্ধো তাপসানং নাসপুটং পহরিত্ৰা মত্থলুঙ্গপাতনাকারপত্তো অহোসি. মহাতাপসো রাজানং ওলোকেসি. রাজা – ‘‘এত্থ ভোন্তো যাৰদত্থং ভুঞ্জন্তু চেৰ হরন্তু চ, তুম্হাকমেতং অনুচ্ছৰিকং, হিয্যো অহং তুম্হে পগ্গণ্হিস্সামীতি আগতো, তুম্হে পন মংযেৰ ঘট্টেন্তো ৰিজ্ঝন্তা পরিসমজ্ঝে কথযিত্থ, তুম্হাকমিদং অনুচ্ছৰিকং, ভুঞ্জথা’’তি মহাতাপসস্স উলুঙ্কেন গূথং উপনামেসি. মহাতাপসো ধী ধীতি ৰদন্তো পটিনিৰত্তি. ‘‘এত্তকেনেৰ গচ্ছিস্সথ তুম্হে’’তি সোপানে কূটেহি পিচ্ছিল্লং ৰিস্সজ্জাপেত্ৰা মল্লানং সঞ্ঞমদাসি. মল্লা মুগ্গরেহি সীসানি পোথেত্ৰা গীৰায গহেত্ৰা সোপানে খিপিংসু, একোপি সোপানে পতিট্ঠাতুং নাসক্খি, পৰট্টমানা সোপানপাদমূলংযেৰ পাপুণিংসু. সম্পত্তে সম্পত্তে চণ্ডকুক্কুরা পটপটাতি লুঞ্চমানা খাদিংসু. যোপি নেসং উট্ঠহিত্ৰা পলাযতি, সোপি আৰাটে পততি, তত্রাপি নং কুক্কুরা অনুবন্ধিত্ৰা খাদন্তিযেৰ. ইতি নেসং কুক্কুরা অট্ঠিসঙ্খলিকমেৰ অৰসেসযিংসু. এৰং সো রাজা তপসম্পন্নে পঞ্চসতে তাপসে একদিৰসেনেৰ জীৰিতা ৰোরোপেসি.

অথস্স রট্ঠে দেৰতা পুরিমনযেনেৰ পুন নৰৰুট্ঠিযো পাতেসুং. তস্স রজ্জং সট্ঠিযোজনুব্বেধেন ৰালিকথলেন অৰচ্ছাদিযিত্থ. তেনাহ সরভঙ্গো বোধিসত্তো –

‘‘যো সঞ্ঞতে পব্বজিতে অৰঞ্চযি,

ধম্মং ভণন্তে সমণে অদূসকে;

তং নাল়িকেরং সুনখা পরত্থ,

সঙ্গম্ম খাদন্তি ৰিফন্দমান’’ন্তি. (জা. ২.১৭.৭১);

এৰং কালিঙ্গারঞ্ঞস্স অরঞ্ঞভূতভাৰো ৰেদিতব্বো.

অতীতে পন বারাণসিনগরে দিট্ঠমঙ্গলিকা নাম চত্তালীসকোটিৰিভৰস্স সেট্ঠিনো একা ধীতা অহোসি দস্সনীযা পাসাদিকা. সা রূপভোগকুলসম্পত্তিসম্পন্নতায বহূনং পত্থনীযা অহোসি. যো পনস্সা ৰারেয্যত্থায পহিণাতি, তং তং দিস্ৰানস্স জাতিযং ৰা হত্থপাদাদীসু ৰা যত্থ কত্থচি দোসং আরোপেত্ৰা ‘‘কো এস দুজ্জাতো দুস্সণ্ঠিতো’’তিআদীনি ৰত্ৰা – ‘‘নীহরথ ন’’ন্তি নীহরাপেত্ৰা ‘‘এৰরূপম্পি নাম অদ্দসং, উদকং আহরথ, অক্খীনি ধোৰিস্সামী’’তি অক্খীনি ধোৰতি. তস্সা দিট্ঠং দিট্ঠং ৰিপ্পকারং পাপেত্ৰা নীহরাপেতীতি দিট্ঠমঙ্গলিকা ত্ৰেৰ সঙ্খা উদপাদি, মূলনামং অন্তরধাযি.

সা একদিৰসং গঙ্গায উদককীল়ং কীল়িস্সামীতি তিত্থং সজ্জাপেত্ৰা পহূতং খাদনীযভোজনীযং সকটেসু পূরাপেত্ৰা বহূনি গন্ধমালাদীনি আদায পটিচ্ছন্নযানং আরুয্হ ঞাতিগণপরিৰুতা গেহম্হা নিক্খমি. তেন চ সমযেন মহাপুরিসো চণ্ডালযোনিযং নিব্বত্তো বহিনগরে চম্মগেহে ৰসতি, মাতঙ্গোত্ৰেৰস্স নামং অহোসি. সো সোল়সৰস্সুদ্দেসিকো হুত্ৰা কেনচিদেৰ করণীযেন অন্তোনগরং পৰিসিতুকামো একং নীলপিলোতিকং নিৰাসেত্ৰা একং হত্থে বন্ধিত্ৰা একেন হত্থেন পচ্ছিং, একেন ঘণ্ডং গহেত্ৰা ‘‘উস্সরথ অয্যা, চণ্ডালোহ’’ন্তি জানাপনত্থং তং ৰাদেন্তো নীচচিত্তং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা দিট্ঠদিট্ঠে মনুস্সে নমস্সমানো নগরং পৰিসিত্ৰা মহাপথং পটিপজ্জি.

দিট্ঠমঙ্গলিকা ঘণ্ডসদ্দং সুত্ৰা সাণিঅন্তরেন ওলোকেন্তী দূরতোৰ তং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘কিমেত’’ন্তি পুচ্ছি. মাতঙ্গো অয্যেতি. ‘‘কিং ৰত, ভো, অকুসলং অকরম্হ, কস্সাযং নিস্সন্দো, ৰিনাসো নু খো মে পচ্চুপট্ঠিতো, মঙ্গলকিচ্চেন নাম গচ্ছমানা চণ্ডালং অদ্দস’’ন্তি সরীরং কম্পেত্ৰা জিগুচ্ছমানা খেল়ং পাতেত্ৰা ধাতিযো আহ – ‘‘ৰেগেন উদকং আহরথ, চণ্ডালো দিট্ঠো, অক্খীনি চেৰ নাম গহিতমুখঞ্চ ধোৰিস্সামী’’তি ধোৰিত্ৰা রথং নিৰত্তাপেত্ৰা সব্বপটিযাদানং গেহং পেসেত্ৰা পাসাদং অভিরুহি. সুরাসোণ্ডাদযো চেৰ তস্সা উপট্ঠাকমনুস্সা চ ‘‘কুহিং, ভো দিট্ঠমঙ্গলিকা, ইমাযপি ৰেলায নাগচ্ছতী’’তি পুচ্ছন্তা তং পৰত্তিং সুত্ৰা – ‘‘মহন্তং ৰত, ভো, সুরামংসগন্ধমালাদিসক্কারং চণ্ডালং নিস্সায অনুভৰিতুং ন লভিম্হ, গণ্হথ চণ্ডাল’’ন্তি গতট্ঠানং গৰেসিত্ৰা নিরাপরাধং মাতঙ্গপণ্ডিতং তজ্জিত্ৰা – ‘‘অরে মাতঙ্গ তং নিস্সায ইদঞ্চিদঞ্চ সক্কারং অনুভৰিতুং ন লভিম্হা’’তি কেসেসু গহেত্ৰা ভূমিযং পাতেত্ৰা জাণুকপ্পরপাসাণাদীহি কোট্টেত্ৰা মতোতি সঞ্ঞায পাদে গহেত্ৰা কড্ঢন্তা সঙ্কারকূটে ছড্ডেসুং.

মহাপুরিসো সঞ্ঞং পটিলভিত্ৰা হত্থপাদে পরামসিত্ৰা – ‘‘ইদং দুক্খং কং নিস্সায উপ্পন্ন’’ন্তি চিন্তেন্তো – ‘‘ন অঞ্ঞং কঞ্চি, দিট্ঠমঙ্গলিকং নিস্সায উপ্পন্ন’’ন্তি ঞত্ৰা ‘‘সচাহং পুরিসো, পাদেসু নং নিপাতেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ৰেধমানো দিট্ঠমঙ্গলিকায কুলদ্ৰারং গন্ত্ৰা – ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকং লভন্তো ৰুট্ঠহিস্সামি, অলভন্তস্স এত্থেৰ মরণ’’ন্তি গেহঙ্গণে নিপজ্জি. তেন চ সমযেন জম্বুদীপে অযং ধম্মতা হোতি – যস্স চণ্ডালো কুজ্ঝিত্ৰা গব্ভদ্ৰারে নিপন্নো মরতি, যে চ তস্মিং গব্ভে ৰসন্তি, সব্বে চণ্ডালা হোন্তি. গেহমজ্ঝম্হি মতে সব্বে গেহৰাসিনো, দ্ৰারম্হি মতে উভতো অনন্তরগেহৰাসিকা, অঙ্গণম্হি মতে ইতো সত্ত ইতো সত্তাতি চুদ্দসগেহৰাসিনো সব্বে চণ্ডালা হোন্তীতি. বোধিসত্তো পন অঙ্গণে নিপজ্জি.

সেট্ঠিস্স আরোচেসুং – ‘‘মাতঙ্গো তে সামি গেহঙ্গণে পতিতো’’তি গচ্ছথ ভণে, কিং কারণাতি ৰত্ৰা একমাসকং দত্ৰা উট্ঠাপেথাতি. তে গন্ত্ৰা ‘‘ইমং কির মাসকং গহেত্ৰা উট্ঠহা’’তি ৰদিংসু. সো – ‘‘নাহং মাসকত্থায নিপন্নো, দিট্ঠমঙ্গলিকায স্ৰাহং নিপন্নো’’তি আহ. দিট্ঠমঙ্গলিকায কো দোসোতি? কিং তস্সা দোসং ন পস্সথ, নিরপরাধো অহং তস্সা মনুস্সেহি ব্যসনং পাপিতো, তং লভন্তোৰ ৰুট্ঠহিস্সামি, অলভন্তো ন ৰুট্ঠহিস্সামীতি.

তে গন্ত্ৰা সেট্ঠিস্স আরোচেসুং. সেট্ঠি ধীতু দোসং ঞত্ৰা ‘‘গচ্ছথ, একং কহাপণং দেথা’’তি পেসেতি. সো ‘‘ন ইচ্ছামি কহাপণং, তমেৰ ইচ্ছামী’’তি আহ. তং সুত্ৰা সেট্ঠি চ সেট্ঠিভরিযা চ – ‘‘একাযেৰ নো পিযধীতা, পৰেণিযা ঘটকো অঞ্ঞো দারকোপি নত্থী’’তি সংৰেগপ্পত্তা – ‘‘গচ্ছথ তাতা, কোচি অম্হাকং অসহনকো এতং জীৰিতাপি ৰোরোপেয্য, এতস্মিঞ্হি মতে সব্বে মযং নট্ঠা হোম, আরক্খমস্স গণ্হথা’’তি পরিৰারেত্ৰা আরক্খং সংৰিধায যাগুং পেসযিংসু, ভত্তং ধনং পেসযিংসু, এৰং সো সব্বং পটিক্খিপি. এৰং একো দিৰসো গতো; দ্ৰে, তযো, চত্তারো, পঞ্চ দিৰসা গতা.

ততো সত্তসত্তগেহৰাসিকা উট্ঠায – ‘‘ন সক্কোম মযং তুম্হে নিস্সায চণ্ডালা ভৰিতুং, অম্হে মা নাসেথ, তুম্হাকং দারিকং দত্ৰা এতং উট্ঠাপেথা’’তি আহংসু. তে সতম্পি সহস্সম্পি সতসহস্সম্পি পহিণিংসু, সো পটিক্খিপতেৰ. এৰং ছ দিৰসা গতা. সত্তমে দিৰসে উভতো চুদ্দসগেহৰাসিকা সন্নিপতিত্ৰা – ‘‘ন মযং চণ্ডালা ভৰিতুং সক্কোম, তুম্হাকং অকামকানম্পি মযং এতস্স দারিকং দস্সামা’’তি আহংসু.

মাতাপিতরো সোকসল্লসমপ্পিতা ৰিসঞ্ঞী হুত্ৰা সযনে নিপতিংসু. উভতো চুদ্দসগেহৰাসিনো পাসাদং আরুয্হ সুপুপ্ফিতকিংসুকসাখং উচ্ছিন্দন্তা ৰিয তস্সা সব্বাভরণানি ওমুঞ্চিত্ৰা নখেহি সীমন্তং কত্ৰা কেসে বন্ধিত্ৰা নীলসাটকং নিৰাসাপেত্ৰা হত্থে নীলপিলোতিকখণ্ডং ৰেঠেত্ৰা কণ্ণেসু তিপুপট্টকে পিল়ন্ধাপেত্ৰা তালপণ্ণপচ্ছিং দত্ৰা পাসাদতো ওতারাপেত্ৰা দ্ৰীসু বাহাসু গহেত্ৰা – ‘‘তৰ সামিকং গহেত্ৰা যাহী’’তি মহাপুরিসস্স অদংসু.

নীলুপ্পলম্পি অতিভারোতি অনুক্খিত্তপুব্বা সুখুমালদারিকা ‘‘উট্ঠাহি সামি, গচ্ছামা’’তি আহ. বোধিসত্তো নিপন্নকোৰ আহ ‘‘নাহং উট্ঠহামী’’তি. অথ কিন্তি ৰদামীতি. ‘‘উট্ঠেহি অয্য মাতঙ্গা’’তি এৰং মং ৰদাহীতি. সা তথা অৰোচ. ন তুয্হং মনুস্সা উট্ঠানসমত্থং মং অকংসু, বাহায মং গহেত্ৰা উট্ঠাপেহীতি. সা তথা অকাসি. বোধিসত্তো উট্ঠহন্তো ৰিয পরিৰট্টেত্ৰা ভূমিযং পতিত্ৰা – ‘‘নাসিতং, ভো, দিট্ঠমঙ্গলিকায পঠমং মনুস্সেহি কোট্টাপেত্ৰা, ইদানি সযং কোট্টেতী’’তি ৰিরৰিত্থ. সা কিং করোমি অয্যাতি? দ্ৰীহি হত্থেহি গহেত্ৰা উট্ঠাপেহীতি. সা তথা উট্ঠাপেত্ৰা নিসীদাপেত্ৰা গচ্ছাম সামীতি. গচ্ছা নাম অরঞ্ঞে হোন্তি, মযং মনুস্সা, অতিকোট্টিতোম্হি তুয্হং মনুস্সেহি, ন সক্কোমি পদসা গন্তুং, পিট্ঠিযা মং নেহীতি. সা ওনমিত্ৰা পিট্ঠিং অদাসি. বোধিসত্তো অভিরুহি. কুহিং নেমি সামীতি? বহিনগরং নেহীতি. সা পাচীনদ্ৰারং গন্ত্ৰা – ‘‘ইধ তে সামি ৰসনট্ঠান’’ন্তি পুচ্ছি. কতরট্ঠানং এতন্তি? পাচীনদ্ৰারং সামীতি. পাচীনদ্ৰারে চণ্ডালপুত্তা ৰসিতুং ন লভন্তীতি অত্তনো ৰসনট্ঠানং অনাচিক্খিত্ৰাৰ সব্বদ্ৰারানি আহিণ্ডাপেসি. কস্মা? ভৰগ্গপত্তমস্সা মানং পাতেস্সামীতি. মহাজনো উক্কুট্ঠিমকাসি – ‘‘ঠপেত্ৰা তুম্হাদিসং অঞ্ঞো এতিস্সা মানং ভেদকো নত্থী’’তি.

সা পচ্ছিমদ্ৰারং পত্ৰা ‘‘ইধ তে সামি ৰসনট্ঠান’’ন্তি পুচ্ছি. কতরট্ঠানং এতন্তি? পচ্ছিমদ্ৰারং সামীতি. ইমিনা দ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা চম্মগেহং ওলোকেন্তী গচ্ছাতি. সা তত্থ গন্ত্ৰা আহ ‘‘ইদং চম্মগেহং তুম্হাকং ৰসনট্ঠানং সামী’’তি? আমাতি পিট্ঠিতো ওতরিত্ৰা চম্মগেহং পাৰিসি.

তত্থ সত্তট্ঠদিৰসে ৰসন্তো সব্বঞ্ঞুতগৰেসনধীরো এত্তকেসু দিৰসেসু ন চ জাতিসম্ভেদমকাসি. ‘‘মহাকুলস্স ধীতা সচে মং নিস্সায মহন্তং যসং ন পাপুণাতি, ন চম্হাহং চতুৰীসতিযা বুদ্ধানং অন্তেৰাসিকো. এতিস্সা পাদধোৰনউদকেন সকলজম্বুদীপে রাজূনং অভিসেককিচ্চং করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পুন চিন্তেসি – ‘‘অগারমজ্ঝেৰসন্তো ন সক্খিস্সামি, পব্বজিত্ৰা পন সক্খিস্সামী’’তি. চিন্তেত্ৰা তং আমন্তেসি – ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকে মযং পুব্বে একচরা কম্মং কত্ৰাপি অকত্ৰাপি সক্কা জীৰিতুং, ইদানি পন দারভরণং পটিপন্নম্হ, কম্মং অকত্ৰা ন সক্কা জীৰিতুং, ত্ৰং যাৰাহং আগচ্ছামি, তাৰ মা উক্কণ্ঠিত্থা’’তি অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা সুসানাদীসু নন্তকানি সঙ্কড্ঢিত্ৰা নিৰাসনপারুপনং কত্ৰা সমণপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা একচরো লদ্ধকাযৰিৰেকো কসিণপরিকম্মং কত্ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো চ নিব্বত্তেত্ৰা ‘‘ইদানি সক্কা দিট্ঠমঙ্গলিকায অৰস্সযেন মযা ভৰিতু’’ন্তি বারাণসিঅভিমুখো গন্ত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা ভিক্খং চরমানো দিট্ঠমঙ্গলিকায গেহাভিমুখো অগমাসি.

সা তং দ্ৰারে ঠিতং দিস্ৰা অসঞ্জানন্তী – ‘‘অতিচ্ছথ, ভন্তে, চণ্ডালানং ৰসনট্ঠানমেত’’ন্তি আহ. বোধিসত্তো তত্থেৰ অট্ঠাসি. সা পুনপ্পুনং ওলোকেন্তী সঞ্জানিত্ৰা হত্থেহি উরং পহরিত্ৰা ৰিরৰমানা পাদমূলে পতিত্ৰা আহ – ‘‘যদি তে সামি এদিসং চিত্তং অত্থি, কস্মা মং মহতা যসা পরিহাপেত্ৰা অনাথং অকাসী’’তি. নানপ্পকারং পরিদেৰং পরিদেৰিত্ৰা অক্খীনি পুঞ্ছমানা উট্ঠায ভিক্খাভাজনং গহেত্ৰা অন্তোগেহে নিসীদাপেত্ৰা ভিক্খং অদাসি. মহাপুরিসো ভত্তকিচ্চং কত্ৰা আহ – ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকে মা সোচি মা পরিদেৰি, অহং তুয্হং পাদধোৰনউদকেন সকলজম্বুদীপে রাজূনং অভিসেককিচ্চং কারেতুং সমত্থো, ত্ৰং পন একং মম ৰচনং করোহি, নগরং পৰিসিত্ৰা ‘ন ময্হং সামিকো চণ্ডালো, মহাব্রহ্মা ময্হং সামিকো’তি উগ্ঘোসযমানা সকলনগরং চরাহী’’তি.

এৰং ৰুত্তে দিট্ঠমঙ্গলিকা – ‘‘পকতিযাপি অহং সামি মুখদোসেনেৰ ব্যসনং পত্তা, ন সক্খিস্সামেৰং ৰত্তু’’ন্তি আহ. বোধিসত্তো – ‘‘কিং পন তযা ময্হং অগারে ৰসন্তস্স অলিকৰচনং সুতপুব্বং, অহং তদাপি অলিকং ন ভণামি, ইদানি পব্বজিতো কিং ৰক্খামি, সচ্চৰাদী পুরিসো নামাহ’’ন্তি ৰত্ৰা – ‘‘অজ্জ পক্খস্স অট্ঠমী, ত্ৰং ‘ইতো সত্তাহস্সচ্চযেন উপোসথদিৰসে ময্হং সামিকো মহাব্রহ্মা চন্দমণ্ডলং ভিন্দিত্ৰা মম সন্তিকং আগমিস্সতী’তি সকলনগরে উগ্ঘোসেহী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি.

সা সদ্দহিত্ৰা হট্ঠতুট্ঠা সূরা হুত্ৰা সাযংপাতং নগরং পৰিসিত্ৰা তথা উগ্ঘোসেসি. মনুস্সা পাণিনা পাণিং পহরন্তা – ‘‘পস্সথ, অম্হাকং দিট্ঠমঙ্গলিকা চণ্ডালপুত্তং মহাব্রহ্মানং করোতী’’তি হসন্তা কেল়িং করোন্তি. সা পুনদিৰসেপি তথেৰ সাযংপাতং পৰিসিত্ৰা – ‘‘ইদানি ছাহচ্চযেন, পঞ্চাহ-চতূহ-তীহ-দ্ৰীহ-একাহচ্চযেন ময্হং সামিকো মহাব্রহ্মা চন্দমণ্ডলং ভিন্দিত্ৰা মম সন্তিকং আগমিস্সতী’’তি উগ্ঘোসেসি.

ব্রাহ্মণা চিন্তযিংসু – ‘‘অযং দিট্ঠমঙ্গলিকা অতিসূরা হুত্ৰা কথেতি, কদাচি এৰং সিযা, এথ মযং দিট্ঠমঙ্গলিকায ৰসনট্ঠানং পটিজগ্গামা’’তি চম্মগেহস্স বাহিরভাগং সমন্তা তচ্ছাপেত্ৰা ৰালিকং ওকিরিংসু. সাপি উপোসথদিৰসে পাতোৰ নগরং পৰিসিত্ৰা ‘‘অজ্জ ময্হং সামিকো আগমিস্সতী’’তি উগ্ঘোসেসি. ব্রাহ্মণা চিন্তযিংসু – ‘‘অযং ভো ন দূরং অপদিস্সতি, অজ্জ কির মহাব্রহ্মা আগমিস্সতি, ৰসনট্ঠানং সংৰিদহামা’’তি চম্মগেহং সমজ্জাপেত্ৰা হরিতূপলিত্তং অহতৰত্থেহি পরিক্খিপিত্ৰা মহারহং পল্লঙ্কং অত্থরিত্ৰা উপরি চেলৰিতানং বন্ধিত্ৰা গন্ধমালদামানি ওসারযিংসু. তেসং পটিজগ্গন্তানংযেৰ সূরিযো অত্থং গতো.

মহাপুরিসো চন্দে উগ্গতমত্তে অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায কামাৰচরচিত্তেন পরিকম্মং কত্ৰা ইদ্ধিচিত্তেন দ্ৰাদসযোজনিকং ব্রহ্মত্তভাৰং মাপেত্ৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা চন্দৰিমানস্স অন্তো পৰিসিত্ৰা ৰনন্ততো অব্ভুস্সক্কমানং চন্দং ভিন্দিত্ৰা চন্দৰিমানং ওহায পুরতো হুত্ৰা ‘‘মহাজনো মং পস্সতূ’’তি অধিট্ঠাসি. মহাজনো দিস্ৰা – ‘‘সচ্চং, ভো, দিট্ঠমঙ্গলিকায ৰচনং, আগচ্ছন্তং মহাব্রহ্মানং পূজেস্সামা’’তি গন্ধমালং আদায দিট্ঠমঙ্গলিকায ঘরং পরিৰারেত্ৰা অট্ঠাসি. মহাপুরিসো মত্থকমত্থকেন সত্তৰারে বারাণসিং অনুপরিগন্ত্ৰা মহাজনেন দিট্ঠভাৰং ঞত্ৰা দ্ৰাদসযোজনিকং অত্তভাৰং ৰিজহিত্ৰা মনুস্সপ্পমাণমেৰ মাপেত্ৰা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৰ চম্মগেহং পাৰিসি. মহাজনো দিস্ৰা – ‘‘ওতিণ্ণো নো মহাব্রহ্মা, সাণিং আহরথা’’তি নিৰেসনং মহাসাণিযা পরিক্খিপিত্ৰা পরিৰারেত্ৰা ঠিতো.

মহাপুরিসোপি সিরিসযনমজ্ঝে নিসীদি. দিট্ঠমঙ্গলিকা সমীপে অট্ঠাসি. অথ নং পুচ্ছি ‘‘উতুসমযো তে দিট্ঠমঙ্গলিকে’’তি. আম অয্যাতি. মযা দিন্নং পুত্তং গণ্হাহীতি অঙ্গুট্ঠকেন নাভিমণ্ডলং ফুসি. তস্সা পরামসনেনেৰ গব্ভো পতিট্ঠাসি. মহাপুরিসো – ‘‘এত্তাৰতা তে দিট্ঠমঙ্গলিকে পাদধোৰনউদকং সকলজম্বুদীপে রাজূনং অভিসেকোদকং ভৰিস্সতি, ত্ৰং তিট্ঠা’’তি ৰত্ৰা ব্রহ্মত্তভাৰং মাপেত্ৰা পস্সন্তস্সেৰ মহাজনস্স নিক্খমিত্ৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা চণ্ডমণ্ডলমেৰ পৰিট্ঠো. সা ততো পট্ঠায ব্রহ্মপজাপতী নাম জাতা. পাদধোৰনউদকং লভন্তো নাম নত্থি.

ব্রাহ্মণা – ‘‘ব্রহ্মপজাপতিং অন্তোনগরে ৰসাপেস্সামা’’তি সুৰণ্ণসিৰিকায আরোপেত্ৰা যাৰ সত্তমকোটিযা অপরিসুদ্ধজাতিকস্স সিৰিকং গহেতুং ন অদংসু. সোল়স জাতিমন্তব্রাহ্মণা গণ্হিংসু. সেসা গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজেত্ৰা নগরং পৰিসিত্ৰা – ‘‘ন সক্কা, ভো, উচ্ছিট্ঠগেহে ব্রহ্মপজাপতিযা ৰসিতুং, ৰত্থুং গহেত্ৰা গেহং করিস্সাম, যাৰ পন তং করীযতি, তাৰ মণ্ডপেৰ ৰসতূ’’তি মণ্ডপে ৰসাপেসুং. ততো পট্ঠায চক্খুপথে ঠত্ৰা ৰন্দিতুকামা কহাপণং দত্ৰা ৰন্দিতুং লভন্তি, সৰনূপচারে ৰন্দিতুকামা সতং দত্ৰা লভন্তি, আসন্নে পকতিকথং সৰনট্ঠানে ৰন্দিতুকামা পঞ্চসতানি দত্ৰা লভন্তি, পাদপিট্ঠিযং সীসং ঠপেত্ৰা ৰন্দিতুকামা সহস্সং দত্ৰা লভন্তি, পাদধোৰনউদকং পত্থযমানা দসসহস্সানি দত্ৰা লভন্তি. বহিনগরতো অন্তোনগরে যাৰ মণ্ডপা আগচ্ছন্তিযা লদ্ধধনংযেৰ কোটিসতমত্তং অহোসি.

সকলজম্বুদীপো সঙ্খুভি, ততো সব্বরাজানো ‘‘ব্রহ্মপজাপতিযা পাদধোৰনেন অভিসেকং করিস্সামা’’তি সতসহস্সং পেসেত্ৰা লভিংসু. মণ্ডপে ৰসন্তিযা এৰ গব্ভৰুট্ঠানং অহোসি. মহাপুরিসং পটিচ্চ লদ্ধকুমারো পাসাদিকো অহোসি লক্খণসম্পন্নো. মহাব্রহ্মুনো পুত্তো জাতোতি সকল জম্বুদীপো এককোলাহলো অহোসি. কুমারস্স খীরমণিমূলং হোতূতি ততো ততো আগতধনং কোটিসহস্সং অহোসি. এত্তাৰতা নিৰেসনম্পি নিট্ঠিতং. কুমারস্স নামকরণং করিস্সামাতি নিৰেসনং সজ্জেত্ৰা কুমারং গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৰা অলঙ্করিত্ৰা মণ্ডপে জাতত্তা মণ্ডব্যোত্ৰেৰ নামং অকংসু.

কুমারো সুখেন সংৰড্ঢমানো সিপ্পুগ্গহণৰযপত্তোতি সকলজম্বুদীপে সিপ্পজাননকা তস্স সন্তিকে আগন্ত্ৰা সিপ্পং সিক্খাপেন্তি. কুমারো মেধাৰী পঞ্ঞৰা সুতং সুতং মুতং আৰুণন্তো ৰিয গণ্হাতি, গহিতগহিতং সুৰণ্ণঘটে পক্খিত্ততেলং ৰিয তিট্ঠতি. যাৰতা ৰাচুগ্গতা পরিযত্তি অত্থি, তেন অনুগ্গহিতা নাম নাহোসি. ব্রাহ্মণা তং পরিৰারেত্ৰা চরন্তি, সোপি ব্রাহ্মণভত্তো অহোসি. গেহে অসীতিব্রাহ্মণসহস্সানি নিচ্চভত্তং ভুঞ্জন্তি. গেহম্পিস্স সত্তদ্ৰারকোট্ঠকং মহন্তং অহোসি. গেহে মঙ্গলদিৰসে জম্বুদীপৰাসীহি পেসিতধনং কোটিসহস্সমত্তং অহোসি.

বোধিসত্তো আৰজ্জেসি – ‘‘পমত্তো নু খো কুমারো অপ্পমত্তো’’তি. অথস্স তং পৰত্তিং ঞত্ৰা – ‘‘ব্রাহ্মণভত্তো জাতো, যত্থ দিন্নং মহপ্ফলং হোতি, তং ন জানাতি, গচ্ছামি নং দমেমী’’তি চীৰরং পারুপিত্ৰা ভিক্খাভাজনং গহেত্ৰা – ‘‘দ্ৰারকোট্ঠকা অতিসম্বাধা, ন সক্কা কোট্ঠকেন পৰিসিতু’’ন্তি আকাসেনাগন্ত্ৰা অসীতিব্রাহ্মণসহস্সানং ভুঞ্জনট্ঠানে আকাসঙ্গণে ওতরি. মণ্ডব্যকুমারোপি সুৰণ্ণকটচ্ছুং গাহাপেত্ৰা – ‘‘ইধ সূপং দেথ ইধ ওদন’’ন্তি পরিৰিসাপেন্তো বোধিসত্তং দিস্ৰা দণ্ডকেন ঘট্টিতআসিৰিসো ৰিয কুপিত্ৰা ইমং গাথমাহ –

‘‘কুতো নু আগচ্ছসি দুম্মৰাসী,

ওতল্লকো পংসুপিসাচকোৰ;

সঙ্কারচোল়ং পটিমুঞ্চ কণ্ঠে,

কো রে তুৰং হোসি অদক্খিণেয্যো’’তি. (জা. ১.১৫.১);

অথ নং মহাসত্তো অকুজ্ঝিত্ৰাৰ ওৰদন্তো আহ –

‘‘অন্নং তৰেদং পকতং যসস্সি,

তং খজ্জরে ভুঞ্জরে পিয্যরে চ;

জানাসি মং ত্ৰং পরদত্তূপজীৰিং,

উত্তিট্ঠ পিণ্ডং লভতং সপাকো’’তি. (জা. ১.১৫.২);

সো নযিদং তুম্হাদিসানং পটিযত্তন্তি দস্সেন্তো আহ –

‘‘অন্নং মমেদং পকতং ব্রাহ্মণানং,

অত্থত্থিতং সদ্দহতো মমেদং;

অপেহি এত্তো কিমিধট্ঠিতোসি,

ন মাদিসা তুয্হং দদন্তি জম্মা’’তি. (জা. ১.১৫.৩);

অথ বোধিসত্তো ‘‘দানং নাম সগুণস্সপি নিগ্গুণস্সপি যস্স কস্সচি দাতব্বং, যথা হি নিন্নেপি থলেপি পতিট্ঠাপিতং বীজং পথৰীরসং আপোরসঞ্চ আগম্ম সম্পজ্জতি, এৰং নিপ্ফলং নাম নত্থি, সুখেত্তে ৰপিতবীজং ৰিয গুণৰন্তে মহপ্ফলং হোতী’’তি দস্সেতুং ইমং গাথমাহ –

‘‘থলে চ নিন্নে চ ৰপন্তি বীজং,

অনূপখেত্তে ফলমাসমানা;

এতায সদ্ধায দদাহি দানং,

অপ্পেৰ আরাধযে দক্খিণেয্যে’’তি. (জা. ১.১৫.৪);

অথ কুমারো কোধাভিভূতো – ‘‘কেনিমস্স মুণ্ডকস্স পৰেসো দিন্নো’’তি দ্ৰাররক্খাদযো তজ্জেত্ৰা –

‘‘খেত্তানি ময্হং ৰিদিতানি লোকে,

যেসাহং বীজানি পতিট্ঠপেমি;

যে ব্রাহ্মণা জাতিমন্তূপপন্না,

তানীধ খেত্তানি সুপেসলানী’’তি. (জা. ১.১৫.৫) –

গাথং ৰত্ৰা ‘‘ইমং জম্মং ৰেণুপদরেন পোথেত্ৰা গীৰাযং গহেত্ৰা সত্তপি দ্ৰারকোট্ঠকে অতিক্কমিত্ৰা বহি নীহরথা’’তি আহ. অথ নং মহাপুরিসো আহ –

‘‘গিরিং নখেন খণসি, অযো দন্তেভি খাদসি;

জাতৰেদং পদহসি, যো ইসিং পরিভাসসী’’তি. (জা. ১.১৫.৯);

এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা – ‘‘সচে ম্যাযং হত্থে ৰা পাদে ৰা গণ্হাপেত্ৰা দুক্খং উপ্পাদেয্য, বহুং অপুঞ্ঞং পসৰেয্যা’’তি সত্তানুদ্দযতায ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা অন্তরৰীথিযং ওতরি. ভগৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো তমত্থং পকাসেন্তো ইমং গাথমাহ –

‘‘ইদং ৰত্ৰান মাতঙ্গো, ইসি সচ্চপরক্কমো;

অন্তলিক্খস্মিং পক্কামি, ব্রাহ্মণানং উদিক্খত’’ন্তি. (জা. ১.১৫.১০);

তাৰদেৰ নগররক্খিকদেৰতানং জেট্ঠকদেৰরাজা মণ্ডব্যস্স গীৰং পরিৰত্তেসি. তস্স মুখং পরিৰত্তেতিত্ৰা পচ্ছামুখং জাতং, অক্খীনি পরিৰত্তানি, মুখেন খেল়ং ৰমতি, সরীরং থদ্ধং সূলে আরোপিতং ৰিয অহোসি. অসীতিসহস্সা পরিচারকযক্খা অসীতিব্রাহ্মণসহস্সানি তথেৰ অকংসু. ৰেগেন গন্ত্ৰা ব্রহ্মপজাপতিযা আরোচযিংসু. সা তরমানরূপা আগন্ত্ৰা তং ৰিপ্পকারং দিস্ৰা গাথমাহ –

‘‘আৰেধিতং পিট্ঠিতো উত্তমঙ্গং,

বাহুং পসারেতি অকম্মনেয্যং;

সেতানি অক্খীনি যথা মতস্স,

কো মে ইমং পুত্তমকাসি এৰ’’ন্তি. (জা. ১.১৫.১১);

অথস্সা আরোচেসুং –

‘‘ইধাগমা সমণো দুম্মৰাসী,

ওতল্লকো পংসুপিসাচকোৰ,

সঙ্কারচোল়ং পটিমুঞ্চ কণ্ঠে,

সো তে ইমং পুত্তমকাসি এৰ’’ন্তি. (জা. ১.১৫.১২);

সা সুত্ৰাৰ অঞ্ঞাসি – ‘‘ময্হং যসদাযকো অয্যো অনুকম্পায পুত্তস্স পমত্তভাৰং ঞত্ৰা আগতো ভৰিস্সতী’’তি. ততো উপট্ঠাকে পুচ্ছি –

‘‘কতমং দিসং অগমা ভূরিপঞ্ঞো,

অক্খাথ মে মাণৰা এতমত্থং;

গন্ত্ৰান তং পটিকরেমু অচ্চযং,

অপ্পেৰ নং পুত্ত লভেমু জীৰিত’’ন্তি. (জা. ১.১৫.১৩);

তে আহংসু –

‘‘ৰেহাযসং অগমা ভূরিপঞ্ঞো,

পথদ্ধুনো পন্নরসেৰ চন্দো;

অপিচাপি সো পুরিমদিসং অগচ্ছি,

সচ্চপ্পটিঞ্ঞো ইসি সাধুরূপো’’তি. (জা. ১.১৫.১৪);

মহাপুরিসোপি অন্তরৰীথিযং ওতিণ্ণট্ঠানতো পট্ঠায – ‘‘ময্হং পদৰল়ঞ্জং হত্থিঅস্সাদীনং ৰসেন মা অন্তরধাযিত্থ, দিট্ঠমঙ্গলিকাযেৰ নং পস্সতু, মা অঞ্ঞে’’তি অধিট্ঠহিত্ৰা পিণ্ডায চরিত্ৰা যাপনমত্তং মিস্সকোদনং গহেত্ৰা পটিক্কমনসালাযং নিসিন্নো ভুঞ্জিত্ৰা থোকং ভুত্তাৰসেসং ভিক্খাভাজনেযেৰ ঠপেসি. দিট্ঠমঙ্গলিকাপি পাসাদা ওরুয্হ অন্তরৰীথিং পটিপজ্জমানা পদৰল়ঞ্জং দিস্ৰা – ‘‘ইদং ময্হং যসদাযকস্স অয্যস্স পদ’’ন্তি পদানুসারেনাগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘তুম্হাকং, ভন্তে, দাসেন কতাপরাধং ময্হং খমথ, ন হি তুম্হে কোধৰসিকা নাম, দেথ মে পুত্তস্স জীৰিত’’ন্তি.

এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা –

‘‘আৰেধিতং পিট্ঠিতো উত্তমঙ্গং,

বাহুং পসারেতি অকম্মনেয্যং;

সেতানি অক্খীনি যথা মতস্স,

কো মে ইমং পুত্তমকাসি এৰ’’ন্তি. (জা. ১.১৫.১৫) –

গাথং অভাসি. মহাপুরিসো আহ – ‘‘ন মযং এৰরূপং করোম, পব্বজিতং পন হিংসন্তে দিস্ৰা পব্বজিতেসু সগারৰাহি ভূতযক্খদেৰতাহি কতং ভৰিস্সতী’’তি.

কেৰলং, ভন্তে, তুম্হাকং মনোপদোসো মা হোতু, দেৰতাহি কতং হোতু, সুখমাপযা, ভন্তে, দেৰতা, অপিচাহং, ভন্তে, কথং পটিপজ্জামীতি. তেন হি ওসধং তে কথেস্সামি, মম ভিক্খাভাজনে ভুত্তাৰসেসং ভত্তমত্থি, তত্থ থোকং উদকং আসিঞ্চিত্ৰা থোকং গহেত্ৰা তৰ পুত্তস্স মুখে পক্খিপ, অৰসেসং উদকচাটিযং আলোল়েত্ৰা অসীতিযা ব্রাহ্মণসহস্সানং মুখে পক্খিপাতি. সা এৰং করিস্সামীতি ভত্তং গহেত্ৰা মহাপুরিসং ৰন্দিত্ৰা গন্ত্ৰা তথা অকাসি.

মুখে পক্খিত্তমত্তে জেট্ঠকদেৰরাজা – ‘‘সামিম্হি সযং ভেসজ্জং করোন্তে অম্হেহি ন সক্কা কিঞ্চি কাতু’’ন্তি কুমারং ৰিস্সজ্জেসি. সোপি খিপিত্ৰা কিঞ্চি দুক্খং অপ্পত্তপুব্বো ৰিয পকতিৰণ্ণো অহোসি. অথ নং মাতা অৰোচ – ‘‘পস্স তাত তৰ কুলুপকানং হিরোত্তপ্পরহিতানং ৰিপ্পকারং, সমণা পন ন এৰরূপা হোন্তি, সমণে তাত ভোজেয্যাসী’’তি. ততো সেসকং উদকচাটিযং আলুল়াপেত্ৰা ব্রাহ্মণানং মুখে পক্খিপাপেসি. যক্খা তাৰদেৰ ৰিস্সজ্জেত্ৰা পলাযিংসু. ব্রাহ্মণা খিপিত্ৰা খিপিত্ৰা উট্ঠহিত্ৰা কিং অম্হাকং মুখে পক্খিত্তন্তি পুচ্ছিংসু. মাতঙ্গইসিস্স উচ্ছিট্ঠভত্তন্তি. তে ‘‘চণ্ডালস্স উচ্ছিট্ঠকং খাদাপিতম্হা, অব্রাহ্মণা দানিম্হা জাতা, ইদানি নো ব্রাহ্মণা ‘অসুদ্ধব্রাহ্মণা ইমে’তি সম্ভোগং ন দস্সন্তী’’তি ততো পলাযিত্ৰা মজ্ঝরট্ঠং গন্ত্ৰা মজ্ঝরাজস্স নগরে অগ্গাসনিকা ব্রাহ্মণা নাম মযন্তি রাজগেহে ভুঞ্জন্তি.

তস্মিং সমযে বোধিসত্তো পাপনিগ্গহং করোন্তো মানজাতিকে নিম্মদযন্তো ৰিচরতি. অথেকো ‘‘জাতিমন্ততাপসো নাম মযা সদিসো নত্থী’’তি অঞ্ঞেসু সঞ্ঞম্পি ন করোতি. বোধিসত্তো তং গঙ্গাতীরে ৰসমানং দিস্ৰা ‘‘মাননিগ্গহমস্স করিস্সামী’’তি তত্থ অগমাসি. তং জাতিমন্ততাপসো পুচ্ছি – ‘‘কিং জচ্চো ভৰ’’ন্তি? চণ্ডালো অহং আচরিযাতি. অপেহি চণ্ডাল অপেহি চণ্ডাল, হেট্ঠাগঙ্গায ৰস, মা উপরিগঙ্গায উদকং উচ্ছিট্ঠমকাসীতি.

বোধিসত্তো – ‘‘সাধু আচরিয, তুম্হেহি ৰুত্তট্ঠানে ৰসিস্সামী’’তি হেট্ঠাগঙ্গায ৰসন্তো ‘‘গঙ্গায উদকং পটিসোতং সন্দতূ’’তি অধিট্ঠাসি. জাতিমন্ততাপসো পাতোৰ গঙ্গং ওরুয্হ উদকং আচমতি, জটা ধোৰতি. বোধিসত্তো দন্তকট্ঠং খাদন্তো পিণ্ডং পিণ্ডং খেল়ং উদকে পাতেতি. দন্তকট্ঠকুচ্ছিট্ঠকম্পি তত্থেৰ পৰাহেতি. যথা চে তং অঞ্ঞত্থ অলগ্গিত্ৰা তাপসস্সেৰ জটাসু লগ্গতি, তথা অধিট্ঠাসি. খেল়ম্পি দন্তকট্ঠম্পি তাপসস্স জটাসুযেৰ পতিট্ঠাতি.

তাপসো চণ্ডালস্সিদং কম্মং ভৰিস্সতীতি ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা গন্ত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘ইদং, ভো চণ্ডাল, গঙ্গায উদকং তযা পটিসোতগামিকত’’ন্তি? আম আচরিয. তেন হি ত্ৰং হেট্ঠাগঙ্গায মা ৰস, উপরিগঙ্গায ৰসাতি. সাধু আচরিয, তুম্হেহি ৰুত্তট্ঠানে ৰসিস্সামীতি তত্থ ৰসন্তো ইদ্ধিং পটিপ্পস্সম্ভেসি, উদকং যথাগতিকমেৰ জাতং. পুন তাপসো তদেৰ ব্যসনং পাপুণি. সো পুন গন্ত্ৰা বোধিসত্তং পুচ্ছি, – ‘‘ভো চণ্ডাল, ত্ৰমিদং গঙ্গায উদকং কালেন পটিসোতগামিং কালেন অনুসোতগামিং করোসী’’তি? আম আচরিয. চণ্ডাল, ‘‘ত্ৰং সুখৰিহারীনং পব্বজিতানং সুখেন ৰসিতুং ন দেসি, সত্তমে তে দিৰসে সত্তধা মুদ্ধা ফলতূ’’তি. সাধু অচরিয, অহং পন সূরিযস্স উগ্গন্তুং ন দস্সামীতি.

অথ মহাসত্তো চিন্তেসি – ‘‘এতস্স অভিসাপো এতস্সেৰ উপরি পতিস্সতি, রক্খামি ন’’ন্তি সত্তানুদ্দযতায পুনদিৰসে ইদ্ধিযা সূরিযস্স উগ্গন্তুং ন অদাসি. ইদ্ধিমতো ইদ্ধিৰিসযো নাম অচিন্তেয্যো, ততো পট্ঠায অরুণুগ্গং ন পঞ্ঞাযতি, রত্তিন্দিৰপরিচ্ছেদো নত্থি, কসিৰণিজ্জাদীনি কম্মানি পযোজেন্তো নাম নত্থি.

মনুস্সা – ‘‘যক্খাৰট্টো নু খো অযং ভূতদেৰট্টোনাগসুপণ্ণাৰট্টো’’তি উপদ্দৰপ্পত্তা ‘‘কিং নু খো কাতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘রাজকুলং নাম মহাপঞ্ঞং, লোকস্স হিতং চিন্তেতুং সক্কোতি, তত্থ গচ্ছামা’’তি রাজকুলং গন্ত্ৰা তমত্থং আরোচেসুং. রাজা সুত্ৰা ভীতোপি অভীতাকারং কত্ৰা – ‘‘মা তাতা ভাযথ, ইমং কারণং গঙ্গাতীরৰাসী জাতিমন্ততাপসো জানিস্সতি, তং পুচ্ছিত্ৰা নিক্কঙ্খা ভৰিস্সামা’’তি কতিপযেহেৰ অত্থচরকেহি মনুস্সেহি সদ্ধিং তাপসং উপসঙ্কমিত্ৰা কতপটিসন্থারো তমত্থং পুচ্ছি. তাপসো আহ – ‘‘আম মহারাজ, একো চণ্ডালো অত্থি, সো ইমং গঙ্গায উদকং কালেন অনুসোতগামিং কালেন পতিসোতগামিং করোতি, মযা তদত্থং কিঞ্চি কথিতং অত্থি, তং পুচ্ছথ, সো জানিস্সতী’’তি.

রাজা মাতঙ্গইসিস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা – ‘‘তুম্হে, ভন্তে, অরুণস্স উগ্গন্তুং ন দেথা’’তি পুচ্ছি. আম, মহারাজাতি. কিং কারণা ভন্তেতি? জাতিমন্ততাপসকারণা, মহারাজ, জাতিমন্ততাপসেন আগন্ত্ৰা মং ৰন্দিত্ৰা খমাপিতকালে দস্সামি মহারাজাতি. রাজা গন্ত্ৰা ‘‘এথ আচরিয, তাপসং খমাপেথা’’তি আহ. নাহং, মহারাজ, চণ্ডালং ৰন্দামীতি. মা আচরিয, এৰং করোথ, জনপদস্স মুখং পস্সথাতি. সো পুন পটিক্খিপিযেৰ. রাজা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘আচরিযো খমাপেতুং ন ইচ্ছিতী’’তি আহ. অখমাপিতে অহং সূরিযং ন মুঞ্চামীতি. রাজা ‘‘অযং খমাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং অখমাপিতে সূরিযং ন মুঞ্চতি, কিং অম্হাকং তেন তাপসেন, লোকং ওলোকেস্সামা’’তি ‘‘গচ্ছথ, ভো, তাপসসন্তিকং, তং হত্থেসু চ পাদেসু চ গহেত্ৰা মাতঙ্গইসিস্স পাদমূলে নেত্ৰা নিপজ্জাপেত্ৰা খমাপেথ এতস্স জনপদানুদ্দযতং পটিচ্চা’’তি আহ. তে রাজপুরিসা গন্ত্ৰা তং তথা কত্ৰা আনেত্ৰা মাতঙ্গইসিস্স পাদমূলে নিপজ্জাপেত্ৰা খমাপেসুং.

অহং নাম খমিতব্বং খমামি, অপিচ খো পন এতস্স কথা এতস্সেৰ উপরি পতিস্সতি. মযা সূরিযে ৰিস্সজ্জিতে সূরিযরস্মি এতস্স মত্থকে পতিস্সতি, অথস্স সত্তধা মুদ্ধা ফলিস্সতি. তঞ্চ খো পনেস ব্যসনং মা পাপুণাতু, এথ তুম্হে এতং গলপ্পমাণে উদকে ওতারেত্ৰা মহন্তং মত্তিকাপিণ্ডমস্স সীসে ঠপেথ. অথাহং সূরিযং ৰিস্সজ্জিস্সামি. সূরিযরস্মি মত্তিকাপিণ্ডে পতিত্ৰা তং সত্তধা ভিন্দিস্সতি. অথেস মত্তিকাপিণ্ডং ছড্ডেত্ৰা নিমুজ্জিত্ৰা অঞ্ঞেন তিত্থেন উত্তরতু, ইতি নং ৰদথ, এৰমস্স সোত্থি ভৰিস্সতীতি. তে মনুস্সা ‘‘এৰং করিস্সামা’’তি তথা কারেসুং. তস্সাপি তথেৰ সোত্থি জাতা. সো ততো পট্ঠায – ‘‘জাতি নাম অকারণং, পব্বজিতানং অব্ভন্তরে গুণোৰ কারণ’’ন্তি জাতিগোত্তমানং পহায নিম্মদো অহোসি.

ইতি জাতিমন্ততাপসে দমিতে মহাজনো বোধিসত্তস্স থামং অঞ্ঞাসি, মহাকোলাহলং জাতং. রাজা অত্তনো নগরং গমনত্থায বোধিসত্তং যাচি. মহাসত্তো পটিঞ্ঞং দত্ৰা তানি চ অসীতিব্রাহ্মণসহস্সানি দমেস্সামি, পটিঞ্ঞঞ্চ মোচেস্সামীতি মজ্ঝরাজস্স নগরং অগমাসি. ব্রাহ্মণা বোধিসত্তং দিস্ৰাৰ – ভো, ‘‘অযং সো, ভো মহাচোরো, আগতো, ইদানেৰ সব্বে এতে ময্হং উচ্ছিট্ঠকং খাদিত্ৰা অব্রাহ্মণা জাতাতি অম্হে পাকটে করিস্সতি, এৰং নো ইধাপি আৰাসো ন ভৰিস্সতি, পটিকচ্চেৰ মারেস্সামা’’তি রাজানং পুন উপসঙ্কমিত্ৰা আহংসু – ‘‘তুম্হে, মহারাজ, এতং চণ্ডালপব্বজিতং মা সাধুরূপোতি মঞ্ঞিত্থ, এস গরুকমন্তং জানাতি, পথৰিং গহেত্ৰা আকাসং করোতি, আকাসং পথৰিং, দূরং গহেত্ৰা সন্তিকং করোতি, সন্তিকং দূরং, গঙ্গং নিৰত্তেত্ৰা উদ্ধগামিনিং করোতি, ইচ্ছন্তো পথৰিং উক্খিপিত্ৰা পাতেতুং মঞ্ঞে সক্কোতি. পরস্স ৰা চিত্তং নাম সব্বকালং ন সক্কা গহেতুং, অযং ইধ পতিট্ঠং লভন্তো তুম্হাকং রজ্জম্পি নাসেয্য, জীৰিতন্তরাযম্পি ৰংসুপচ্ছেদম্পি করেয্য, অম্হাকং ৰচনং করোথ, মহারাজ, অজ্জেৰ ইমং মারেতুং ৰট্টতী’’তি.

রাজানো নাম পরপত্তিযা হোন্তি, ইতি সো বহূনং কথাৰসেন নিট্ঠং গতো. বোধিসত্তো পন নগরে পিণ্ডায চরিত্ৰা উদকফাসুকট্ঠানে মিস্সকোদনং ভুঞ্জিত্ৰা রাজুয্যানং গন্ত্ৰা নিরাপরাধতায নিরাসঙ্কো মঙ্গলসিলাপট্টে নিসীদি. অতীতে চত্তালীস, অনাগতে চত্তালীসাতি অসীতিকপ্পে অনুস্সরিতুং সমত্থঞাণস্স অনাৰজ্জনতায মুহুত্তমত্তকে কালে সতি নপ্পহোতি, রাজা অঞ্ঞং অজানাপেত্ৰা সযমেৰ গন্ত্ৰা নিরাৰজ্জনতায পমাদেন নিসিন্নং মহাপুরিসং অসিনা পহরিত্ৰা দ্ৰে ভাগে অকাসি. ইমস্স রঞ্ঞো ৰিজিতে অট্ঠমং লোহকূটৰস্সং, নৰমং কললৰস্সং ৰস্সি. ইতি ইমস্সাপি রট্ঠে নৰ ৰুট্ঠিযো পতিতা. সো চ রাজা সপরিসো মহানিরযে নিব্বত্তো. তেনাহ সংকিচ্চপণ্ডিতো –

‘‘উপহচ্চ মনং মজ্ঝো, মাতঙ্গস্মিং যসস্সিনে;

সপারিসজ্জো উচ্ছিন্নো, মজ্ঝারঞ্ঞং তদা অহূতি’’. (জা. ২.১৯.৯৬) –

এৰং মজ্ঝারঞ্ঞস্স অরঞ্ঞভূতভাৰো ৰেদিতব্বো. মাতঙ্গস্স পন ইসিনো ৰসেন তদেৰ মাতঙ্গারঞ্ঞন্তি ৰুত্তং.

৬৬. পঞ্হপটিভানানীতি পঞ্হব্যাকরণানি. পচ্চনীকং কতব্বন্তি পচ্চনীকং কাতব্বং. অমঞ্ঞিস্সন্তি ৰিলোমভাগং গণ্হন্তো ৰিয অহোসিন্তি অত্থো.

৬৭. অনুৰিচ্চকারন্তি অনুৰিচারেত্ৰা চিন্তেত্ৰা তুলযিত্ৰা কাতব্বং করোহীতি ৰুত্তং হোতি. সাধু হোতীতি সুন্দরো হোতি. তুম্হাদিসস্মিঞ্হি মং দিস্ৰা মং সরণং গচ্ছন্তে নিগণ্ঠং দিস্ৰা নিগণ্ঠং সরণং গচ্ছন্তে – ‘‘কিং অযং উপালি দিট্ঠদিট্ঠমেৰ সরণং গচ্ছতী’’তি? গরহা উপ্পজ্জিস্সতি, তস্মা অনুৰিচ্চকারো তুম্হাদিসানং সাধূতি দস্সেতি. পটাকং পরিহরেয্যুন্তি তে কির এৰরূপং সাৰকং লভিত্ৰা – ‘‘অসুকো নাম রাজা ৰা রাজমহামত্তো ৰা সেট্ঠি ৰা অম্হাকং সরণং গতো সাৰকো জাতো’’তি পটাকং উক্খিপিত্ৰা নগরে ঘোসেন্তা আহিণ্ডন্তি. কস্মা? এৰং নো মহন্তভাৰো আৰি ভৰিস্সতীতি চ, সচে তস্স ‘‘কিমহং এতেসং সরণং গতো’’তি ৰিপ্পটিসারো উপ্পজ্জেয্য, তম্পি সো ‘‘এতেসং মে সরণগতভাৰং বহূ জানন্তি, দুক্খং ইদানি পটিনিৰত্তিতু’’ন্তি ৰিনোদেত্ৰা ন পটিক্কমিস্সতীতি চ. ‘‘তেনাহ পটাকং পরিহরেয্যু’’ন্তি.

৬৮. ওপানভূতন্তি পটিযত্তউদপানো ৰিয ঠিতং. কুলন্তি তৰ নিৰেসনং. দাতব্বং মঞ্ঞেয্যাসীতি পুব্বে দসপি ৰীসতিপি সট্ঠিপি জনে আগতে দিস্ৰা নত্থীতি অৰত্ৰা দেতি. ইদানি মং সরণং গতকারণমত্তেনৰ মা ইমেসং দেয্যধম্মং, উপচ্ছিন্দিত্থ, সম্পত্তানঞ্হি দাতব্বমেৰাতি ওৰদতি. সুতমেতং, ভন্তেতি কুতো সুতং? নিগণ্ঠানং সন্তিকা, তে কির কুলঘরেসু এৰং পকাসেন্তি – ‘‘মযং ‘যস্স কস্সচি সম্পত্তস্স দাতব্ব’ন্তি ৰদাম, সমণো পন গোতমো ‘ময্হমেৰ দানং দাতব্বং…পে… ন অঞ্ঞেসং সাৰকানং দিন্নং মহপ্ফল’ন্তি ৰদতী’’তি. তং সন্ধায অযং গহপতি ‘‘সুতমেত’’ন্তি আহ.

৬৯. অনুপুব্বিং কথন্তি দানানন্তরং সীলং, সীলানন্তরং সগ্গং, সগ্গানন্তরং মগ্গন্তি এৰং অনুপটিপাটিকথং. তত্থ দানকথন্তি ইদং দানং নাম সুখানং নিদানং, সম্পত্তীনং মূলং, ভোগানং পতিট্ঠা, ৰিসমগতস্স তাণং লেণং গতিপরাযণং, ইধলোকপরলোকেসু দানসদিসো অৰস্সযো পতিট্ঠা আরম্মণং তাণং লেণং গতি পরাযণং নত্থি. ইদঞ্হি অৰস্সযট্ঠেন রতনমযসীহাসনসদিসং, পতিট্ঠানট্ঠেন মহাপথৰিসদিসং, আলম্বনট্ঠেন আলম্বনরজ্জুসদিসং. ইদঞ্হি দুক্খনিত্থরণট্ঠেন নাৰা, সমস্সাসনট্ঠেন সঙ্গামসূরো, ভযপরিত্তাণট্ঠেন সুসঙ্খতনগরং, মচ্ছেরমলাদীহি অনুপলিত্তট্ঠেন পদুমং, তেসং নিদহনট্ঠেন অগ্গি, দুরাসদট্ঠেন আসীৰিসো. অসন্তাসনট্ঠেন সীহো, বলৰন্তট্ঠেন হত্থী, অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেন সেতৰসভো, খেমন্তভূমিসম্পাপনট্ঠেন ৰলাহকো অস্সরাজা. দানং নামেভং ময্হং গতমগ্গো, ময্হেৰেসো ৰংসো, মযা দস পারমিযো পূরেন্তেন ৰেলামমহাযঞ্ঞো, মহাগোৰিন্দমহাযঞ্ঞো মহাসুদস্সনমহাযঞ্ঞো, ৰেস্সন্তরমহাযঞ্ঞোতি অনেকমহাযঞ্ঞা পৰত্তিতা, সসভূতেন জলিতে অগ্গিক্খন্ধে অত্তানং নিয্যাদেন্তেন সম্পত্তযাচকানং চিত্তং গহিতং. দানঞ্হি লোকে সক্কসম্পত্তিং দেতি, মারসম্পত্তিং দেতি, ব্রহ্মসম্পত্তিং দেতি, চক্কৰত্তিসম্পত্তিং দেতি, সাৰকপারমীঞাণং, পচ্চেকবোধিঞাণং, অভিসম্বোধিঞাণং দেতীতি এৰমাদিং দানগুণপটিসংযুত্তং কথং.

যস্মা পন দানং দদন্তো সীলং সমাদাতুং সক্কোতি, তস্মা তদনতরং সীলকথং কথেসি. সীলকথন্তি সীলং নামেতং অৰস্সযো পতিট্ঠা আরম্মণং তাণং লেণং গতি পরাযণং, সীলং নামেতং মম ৰংসো, অহং সঙ্খপালনাগরাজকালে, ভূরিদত্তনাগরাজকালে, চম্পেয্যনাগরাজকালে, সীলৰনাগরাজকালে, মাতুপোসকহত্থিরাজকালে, ছদ্দন্তহত্থিরাজকালেতি অনন্তেসু অত্তভাৰেসু সীলং পরিপূরেসিং. ইধলোকপরলোকসম্পত্তীনঞ্হি সীলসদিসো অৰস্সযো, সীলসদিসা পতিট্ঠা, আরম্মণং তাণং লেণং গতি পরাযণং নত্থি, সীলালঙ্কারসদিসো অলঙ্কারো নত্থি, সীলপুপ্ফসদিসং পুপ্ফং নত্থি, সীলগন্ধসদিসো গন্ধো নত্থি. সীলালঙ্কারেন হি অলঙ্কতং সীলকুসুমপিল়ন্ধনং সীলগন্ধানুলিত্তং সদেৰকোপি লোকো ওলোকেন্তো তিত্তিং ন গচ্ছতীতি এৰমাদিং সীলগুণপটিসংযুত্তং কথং.

ইদং পন সীলং নিস্সায অযং সগ্গো লব্ভতীতি দস্সেতুং সীলানন্তরং সগ্গকথং কথেসি. সগ্গকথন্তি অযং সগ্গো নাম ইট্ঠো কন্তো মনাপো, নিচ্চমেত্থ কীল়া, নিচ্চং সম্পত্তিযো লব্ভন্তি, চাতুমহারাজিকা দেৰা নৰুতিৰস্সসতসহস্সানি দিব্বসুখং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰন্তি, তাৰতিংসা তিস্সো চ ৰস্সকোটিযো সট্ঠি চ ৰস্সসতসহস্সানীতি এৰমাদিং সগ্গগুণপটিসংযুত্তং কথং. সগ্গসম্পত্তিং কথযন্তানঞ্হি বুদ্ধানং মুখং নপ্পহোতি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘অনেকপরিযাযেন খো অহং, ভিক্খৰে, সগ্গকথং কথেয্য’’ন্তিআদি (ম. নি. ৩.২৫৫).

এৰং সগ্গকথায পলোভেত্ৰা পুন হত্থিং অলঙ্করিত্ৰা তস্স সোণ্ডং ছিন্দন্তো ৰিয – ‘‘অযম্পি সগ্গো অনিচ্চো অদ্ধুৰো, ন এত্থ ছন্দরাগো কাতব্বো’’তি দস্সনত্থং – ‘‘অপ্পস্সাদা কামা ৰুত্তা মযা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’’তিআদিনা (পাচি. ৪১৭; ম. নি. ১.২৩৫) নযেন কামানং আদীনৰং ওকারং সংকিলেসং কথেসি. তত্থ আদীনৰোতি দোসো. ওকারোতি অৰকারো লামকভাৰো. সংকিলেসোতি তেহি সত্তানং সংসারে সংকিলিস্সনং. যথাহ ‘‘কিলিস্সন্তি ৰত, ভো, সত্তা’’তি (ম. নি. ২.৩৫১).

এৰং কামাদীনৰেন তজ্জিত্ৰা নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. কল্লচিত্তন্তি অরোগচিত্তং. সামুক্কংসিকাতি সামং উক্কংসিকা অত্তনাযেৰ গহেত্ৰা উদ্ধরিত্ৰা গহিতা, সযম্ভূঞাণেন দিট্ঠা, অসাধারণা অঞ্ঞেসন্তি অত্থো. কা পনেসাতি, অরিযসচ্চদেসনা? তেনেৰাহ – ‘‘দুক্খং সমুদযং নিরোধং মগ্গ’’ন্তি.

ৰিরজং ৰীতমলন্তি রাগরজাদীনং অভাৰা ৰিরজং, রাগমলাদীনং ৰিগতত্তা ৰীতমলং. ধম্মচক্খুন্তি উপরি ব্রহ্মাযুসুত্তে তিণ্ণং মগ্গানং, চূল়রাহুলোৰাদে আসৰক্খযস্সেতং নামং. ইধ পন সোতাপত্তিমগ্গো অধিপ্পেতো. তস্স উপ্পত্তিআকারদস্সনত্থং ‘‘যংকিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি আহ. তঞ্হি নিরোধং আরম্মণং কত্ৰা কিচ্চৰসেন এৰং সব্বসঙ্খতং পটিৰিজ্ঝন্তং উপ্পজ্জতি.

দিট্ঠো অরিযসচ্চধম্মো এতেনাতি দিট্ঠধম্মো. এস নযো সেসপদেসুপি. তিণ্ণা ৰিচিকিচ্ছা অনেনাতি তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো. ৰিগতা কথংকথা অস্সাতি ৰিগতকথংকথো. ৰেসারজ্জপ্পত্তোতি ৰেসারজ্জং পত্তো. কত্থ? সত্থু সাসনে. নাস্স পরো পচ্চযো, ন পরস্স সদ্ধায এত্থ ৰত্ততীতি অপরপ্পচ্চযো.

৭০. চিত্তেন সম্পটিচ্ছমানো অভিনন্দিত্ৰা, ৰাচায পসংসমানো অনুমোদিত্ৰা. আৰরামীতি থকেমি পিদহামি. অনাৰটন্তি ন আৰরিতং ৰিৰটং উগ্ঘাটিতং.

৭১. অস্সোসি খো দীঘতপস্সীতি সো কির তস্স গতকালতো পট্ঠায – ‘‘পণ্ডিতো গহপতি, সমণো চ গোতমো দস্সনসম্পন্নো নিয্যানিককথো, দস্সনেপি তস্স পসীদিস্সতি, ধম্মকথাযপি পসীদিস্সতি, পসীদিত্ৰা সরণং গমিস্সতি, গতো নু খো সরণং গহপতি ন তাৰ গতো’’তি ওহিতসোতোৰ হুত্ৰা ৰিচরতি. তস্মা পঠমংযেৰ অস্সোসি.