৪. চূল়ৰেদল্লসুত্তৰণ্ণনা
৪৬০. এৰং মে সুতন্তি চূল়ৰেদল্লসুত্তং. তত্থ ৰিসাখো উপাসকোতি ৰিসাখোতি এৰংনামকো উপাসকো. যেন ধম্মদিন্নাতি যেন ধম্মদিন্না নাম ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমি. কো পনাযং ৰিসাখো? কা ধম্মদিন্না? কস্মা উপসঙ্কমীতি? ৰিসাখো নাম ধম্মদিন্নায গিহিকালে ঘরসামিকো. সো যদা ভগৰা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা পৰত্তৰরধম্মচক্কো যসাদযো কুলপুত্তে ৰিনেত্ৰা উরুৰেলং পত্ৰা তত্থ জটিলসহস্সং ৰিনেত্ৰা পুরাণজটিলেহি খীণাসৰভিক্খূহি সদ্ধিং রাজগহং গন্ত্ৰা বুদ্ধদস্সনত্থং দ্ৰাদসনহুতায পরিসায সদ্ধিং আগতস্স বিম্বিসারমহারাজস্স ধম্মং দেসেসি. তদা রঞ্ঞা সদ্ধিং আগতেসু দ্ৰাদসনহুতেসু একং নহুতং উপাসকত্তং পটিৰেদেসি, একাদস নহুতানি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু সদ্ধিং রঞ্ঞা বিম্বিসারেন. অযং উপাসকো তেসং অঞ্ঞতরো, তেহি সদ্ধিং পঠমদস্সনেৰ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায, পুন একদিৰসং ধম্মং সুত্ৰা সকদাগামিফলং পত্ৰা, ততো অপরভাগেপি একদিৰসং ধম্মং সুত্ৰা অনাগামিফলে পতিট্ঠিতো. সো অনাগামী হুত্ৰা গেহং আগচ্ছন্তো যথা অঞ্ঞেসু দিৰসেসু ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো সিতং কুরুমানো আগচ্ছতি, এৰং অনাগন্ত্ৰা সন্তিন্দ্রিযো সন্তমানসো হুত্ৰা অগমাসি.
ধম্মদিন্না সীহপঞ্জরং উগ্ঘাটেত্ৰা ৰীথিং ওলোকযমানা তস্স আগমনাকারং দিস্ৰা, ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তস্স পচ্চুগ্গমনং কুরুমানা সোপানসীসে ঠত্ৰা ওলম্বনত্থং হত্থং পসারেসি. উপাসকো অত্তনো হত্থং সমিঞ্জেসি. সা ‘‘পাতরাসভোজনকালে জানিস্সামী’’তি চিন্তেসি. উপাসকো পুব্বে তায সদ্ধিং একতো ভুঞ্জতি. তং দিৰসং পন তং অনপলোকেত্ৰা যোগাৰচরভিক্খু ৰিয এককোৰ ভুঞ্জি. সা, ‘‘সাযন্হকালে জানিস্সামী’’তি চিন্তেসি. উপাসকো তংদিৰসং সিরিগব্ভং ন পাৰিসি, অঞ্ঞং গব্ভং পটিজগ্গাপেত্ৰা কপ্পিযমঞ্চকং পঞ্ঞপাপেত্ৰা নিপজ্জি. উপাসিকা, ‘‘কিং নু খ্ৰস্স বহিদ্ধা পত্থনা অত্থি, উদাহু কেনচিদেৰ পরিভেদকেন ভিন্নো, উদাহু ময্হেৰ কোচি দোসো অত্থী’’তি বলৰদোমনস্সা হুত্ৰা, ‘‘একং দ্ৰে দিৰসে ৰসিতকালে সক্কা ঞাতু’’ন্তি তস্স উপট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি.
উপাসকো, ‘‘কিং ধম্মদিন্নে অকালে আগতাসী’’তি পুচ্ছি. আম অয্যপুত্ত, আগতাম্হি, ন ত্ৰং যথা পুরাণো, কিং নু তে বহিদ্ধা পত্থনা অত্থীতি? নত্থি ধম্মদিন্নেতি. অঞ্ঞো কোচি পরিভেদকো অত্থীতি? অযম্পি নত্থীতি. এৰং সন্তে ময্হেৰ কোচি দোসো ভৰিস্সতীতি. তুয্হম্পি দোসো নত্থীতি. অথ কস্মা মযা সদ্ধিং যথা পকতিযা আলাপসল্লাপমত্তম্পি ন করোথাতি? সো চিন্তেসি – ‘‘অযং লোকুত্তরধম্মো নাম গরু ভারিযো ন পকাসেততব্বো, সচে খো পনাহং ন কথেস্সামি, অযং হদযং ফালেত্ৰা এত্থেৰ কালং করেয্যা’’তি তস্সানুগ্গহত্থায কথেসি – ‘‘ধম্মদিন্নে অহং সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা লোকুত্তরধম্মং নাম অধিগতো, তং অধিগতস্স এৰরূপা লোকিযকিরিযা ন ৰট্টতি. যদি ত্ৰং ইচ্ছসি, তৰ চত্তালীস কোটিযো মম চত্তালীস কোটিযোতি অসীতিকোটিধনং অত্থি, এত্থ ইস্সরা হুত্ৰা মম মাতিট্ঠানে ৰা ভগিনিট্ঠানে ৰা ঠত্ৰা ৰস. তযা দিন্নেন ভত্তপিণ্ডমত্তকেন অহং যাপেস্সামি. অথেৰং ন করোসি, ইমে ভোগে গহেত্ৰা কুলগেহং গচ্ছ, অথাপি তে বহিদ্ধা পত্থনা নত্থি, অহং তং ভগিনিট্ঠানে ৰা ধিতুট্ঠানে ৰা ঠপেত্ৰা পোসেস্সামী’’তি.
সা চিন্তেসি – ‘‘পকতিপুরিসো এৰং ৰত্তা নাম নত্থি. অদ্ধা এতেন লোকুত্তরৰরধম্মো পটিৰিদ্ধো. সো পন ধম্মো কিং পুরিসেহেৰ পটিবুজ্ঝিতব্বো, উদাহু মাতুগামোপি পটিৰিজ্ঝিতুং সক্কোতী’’তি ৰিসাখং এতদৰোচ – ‘‘কিং নু খো এসো ধম্মো পুরিসেহেৰ লভিতব্বো, মাতুগামেনপি সক্কা লদ্ধু’’ন্তি? কিং ৰদেসি ধম্মদিন্নে, যে পটিপন্নকা, তে এতস্স দাযাদা, যস্স যস্স উপনিস্সযো অত্থি, সো সো এতং পটিলভতীতি. এৰং সন্তে ময্হং পব্বজ্জং অনুজানাথাতি. সাধু ভদ্দে, অহম্পি তং এতস্মিংযেৰ মগ্গে যোজেতুকামো, মনং পন তে অজানমানো ন কথেমীতি তাৰদেৰ বিম্বিসারস্স রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি.
রাজা, ‘‘কিং, গহপতি, অকালে আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ধম্মদিন্না, ‘‘মহারাজ, পব্বজিস্সামী’’তি ৰদতীতি. কিং পনস্স লদ্ধুং ৰট্টতীতি? অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি, সোৰণ্ণসিৰিকং দেৰ, লদ্ধুং ৰট্টতি নগরঞ্চ পটিজগ্গাপেতুন্তি. রাজা সোৰণ্ণসিৰিকং দত্ৰা নগরং পটিজগ্গাপেসি. ৰিসাখো ধম্মদিন্নং গন্ধোদকেন নহাপেত্ৰা সব্বালঙ্কারেহি অলঙ্কারাপেত্ৰা সোৰণ্ণসিৰিকায নিসীদাপেত্ৰা ঞাতিগণেন পরিৰারাপেত্ৰা গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজযমানো নগরৰাসনং করোন্তো ৰিয ভিক্খুনিউপস্সযং গন্ত্ৰা, ‘‘ধম্মদিন্নং পব্বাজেথায্যে’’তি আহ. ভিক্খুনিযো ‘‘একং ৰা দ্ৰে ৰা দোসে সহিতুং ৰট্টতি গহপতী’’তি আহংসু. নত্থয্যে কোচি দোসো, সদ্ধায পব্বজতীতি. অথেকা ব্যত্তা থেরী তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিত্ৰা কেসে ওহারেত্ৰা পব্বাজেসি. ৰিসাখো, ‘‘অভিরময্যে, স্ৰাক্খাতো ধম্মো’’তি ৰন্দিত্ৰা পক্কামি.
তস্সা পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায লাভসক্কারো উপ্পজ্জি. তেনেৰ পলিবুদ্ধা সমণধম্মং কাতুং ওকাসং ন লভতি. অথাচরিয-উপজ্ঝাযথেরিযো গহেত্ৰা জনপদং গন্ত্ৰা অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু চিত্তরুচিতং কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৰা সমণধম্মং কাতুং আরদ্ধা, অভিনীহারসম্পন্নত্তা পন নাতিচিরং কিলমিত্থ.
ইতো পট্ঠায হি সতসহস্সকপ্পমত্থকে পদুমুত্তরো নাম সত্থা লোকে উদপাদি. তদা এসা একস্মিং কুলে দাসী হুত্ৰা অত্তনো কেসে ৰিক্কিণিত্ৰা সুজাতত্থেরস্স নাম অগ্গসাৰকস্স দানং দত্ৰা পত্থনমকাসি. সা তায পত্থনাভিনীহারসম্পত্তিযা নাতিচিরং কিলমিত্থ, কতিপাহেনেৰ অরহত্তং পত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহং যেনত্থেন সাসনে পব্বজিতা, সো মত্থকং পত্তো, কিং মে জনপদৰাসেন, ময্হং ঞাতকাপি পুঞ্ঞানি করিস্সন্তি, ভিক্খুনিসঙ্ঘোপি পচ্চযেহি ন কিলমিস্সতি, রাজগহং গচ্ছামী’’তি ভিক্খুনিসঙ্ঘং গহেত্ৰা রাজগহমেৰ অগমাসি. ৰিসাখো, ‘‘ধম্মদিন্না কির আগতা’’তি সুত্ৰা, ‘‘পব্বজিত্ৰা নচিরস্সেৰ জনপদং গতা, গন্ত্ৰাপি নচিরস্সেৰ পচ্চাগতা, কিং নু খো ভৰিস্সতি, গন্ত্ৰা জানিস্সামী’’তি দুতিযগমনেন ভিক্খুনিউপস্সযং অগমাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ৰিসাখো উপাসকো যেন ধম্মদিন্না ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমী’’তি.
এতদৰোচাতি এতং সক্কাযোতিআদিৰচনং অৰোচ. কস্মা অৰোচাতি? এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘অভিরমসি নাভিরমসি, অয্যে’’তি এৰং পুচ্ছনং নাম ন পণ্ডিতকিচ্চং, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপনেত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিস্সামি, পঞ্হব্যাকরণেন তস্সা অভিরতিং ৰা অনভিরতিং ৰা জানিস্সামীতি, তস্মা অৰোচ. তং সুত্ৰাৰ ধম্মদিন্না অহং, আৰুসো ৰিসাখ, অচিরপব্বজিতা সকাযং ৰা পরকাযং ৰা কুতো জানিস্সামীতি ৰা, অঞ্ঞত্থেরিযো উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছাতি ৰা অৰত্ৰা উপনিক্খিত্তং সম্পটিচ্ছমানা ৰিয, একপাসকগণ্ঠিং মোচেন্তী ৰিয গহনট্ঠানে হত্থিমগ্গং নীহরমানা ৰিয খগ্গমুখেন সমুগ্গং ৰিৰরমানা ৰিয চ পটিসম্ভিদাৰিসযে ঠত্ৰা পঞ্হং ৰিস্সজ্জমানা, পঞ্চ খো ইমে, আৰুসো ৰিসাখ, উপাদানক্খন্ধাতিআদিমাহ. তত্থ পঞ্চাতি গণনপরিচ্ছেদো. উপাদানক্খন্ধাতি উপাদানানং পচ্চযভূতা খন্ধাতি এৰমাদিনা নযেনেত্থ উপাদানক্খন্ধকথা ৰিত্থারেত্ৰা কথেতব্বা. সা পনেসা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতা এৰাতি তত্থ ৰিত্তারিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. সক্কাযসমুদযাদীসুপি যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা তত্থ তত্থ ৰুত্তমেৰ.
ইদং পন চতুসচ্চব্যাকরণং সুত্ৰা ৰিসাখো থেরিযা অভিরতভাৰং অঞ্ঞাসি. যো হি বুদ্ধসাসনে উক্কণ্ঠিতো হোতি অনভিরতো, সো এৰং পুচ্ছিতপুচ্ছিতপঞ্হং সণ্ডাসেন একেকং পলিতং গণ্হন্তো ৰিয, সিনেরুপাদতো ৰালুকং উদ্ধরন্তো ৰিয ৰিস্সজ্জেতুং ন সক্কোতি. যস্মা পন ইমানি চত্তারি সচ্চানি লোকে চন্দিমসূরিযা ৰিয বুদ্ধসাসনে পাকটানি, পরিসমজ্ঝে গতো হি ভগৰাপি মহাথেরাপি সচ্চানেৰ পকাসেন্তি; ভিক্খুসঙ্ঘোপি পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায কুলপুত্তে চত্তারি নাম কিং, চত্তারি অরিযসচ্চানীতি পঞ্হং উগ্গণ্হাপেতি. অযঞ্চ ধম্মদিন্না উপাযকোসল্লে ঠিতা পণ্ডিতা ব্যত্তা নযং গহেত্ৰা সুতেনপি কথেতুং সমত্থা, তস্মা ‘‘ন সক্কা এতিস্সা এত্তাৰতা সচ্চানং পটিৰিদ্ধভাৰো ঞাতুং, সচ্চৰিনিব্ভোগপঞ্হব্যাকরণেন সক্কা ঞাতু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা হেট্ঠা কথিতানি দ্ৰে সচ্চানি পটিনিৰত্তেত্ৰা গুল়্হং কত্ৰা গণ্ঠিপঞ্হং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছন্তো তঞ্ঞেৰ নু খো, অয্যেতিআদিমাহ.
তস্স ৰিস্সজ্জনে ন খো, আৰুসো ৰিসাখ, তঞ্ঞেৰ উপাদানন্তি উপাদানস্স সঙ্খারক্খন্ধেকদেসভাৰতো ন তংযেৰ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, নাপি অঞ্ঞত্র পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং. যদি হি তঞ্ঞেৰ সিযা, রূপাদিসভাৰম্পি উপাদানং সিযা. যদি অঞ্ঞত্র সিযা, পরসমযে চিত্তৰিপ্পযুত্তো অনুসযো ৰিয পণ্ণত্তি ৰিয নিব্বানং ৰিয চ খন্ধৰিনিমুত্তং ৰা সিযা, ছট্ঠো ৰা খন্ধো পঞ্ঞপেতব্বো ভৰেয্য, তস্মা এৰং ব্যাকাসি. তস্সা ব্যাকরণং সুত্ৰা ‘‘অধিগতপতিট্ঠা অয’’ন্তি ৰিসাখো নিট্ঠমগমাসি. ন হি সক্কা অখীণাসৰেন অসম্বদ্ধেন অৰিত্থাযন্তেন পদীপসহস্সং জালেন্তেন ৰিয এৰরূপো গুল়্হো পটিচ্ছন্নো তিলক্খণাহতো গম্ভীরো পঞ্হো ৰিস্সজ্জেতুং. নিট্ঠং গন্ত্ৰা পন, ‘‘অযং ধম্মদিন্না সাসনে লদ্ধপতিট্ঠা অধিগতপটিসম্ভিদা ৰেসারজ্জপ্পত্তা ভৰমত্থকে ঠিতা মহাখীণাসৰা, সমত্থা ময্হং পুচ্ছিতপঞ্হং কথেতুং, ইদানি পন নং ওৰত্তিকসারং পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তং পুচ্ছন্তো, কথং পনায্যেতিআদিমাহ.
৪৬১. তস্স ৰিস্সজ্জনে অস্সুতৰাতিআদি মূলপরিযাযে ৰিত্থারিতমেৰ. রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি, ‘‘ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. যং রূপং সো অহং, যো অহং তং রূপন্তি রূপঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি নাম তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো যা অচ্চি সো ৰণ্ণো, যো ৰণ্ণো সা অচ্চীতি অচ্চিঞ্চ ৰণ্ণঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি. এৰমেৰ ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… অদ্ৰযং সমনুপস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.১৩১) এৰং রূপং অত্তাতি দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তি অরূপং অত্তাতি গহেত্ৰা ছাযাৰন্তং রুক্খং ৰিয তং অত্তানং রূপৰন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি অরূপমেৰ অত্তাতি গহেত্ৰা পুপ্ফস্মিং গন্ধং ৰিয অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি অরূপমেৰ অত্তাতি গহেত্ৰা করণ্ডায মণিং ৰিয অত্তানং রূপস্মিং সমনুপস্সতি. ৰেদনং অত্ততোতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
তত্থ, রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সুদ্ধরূপমেৰ অত্তাতি কথিতং. রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং অত্ততো… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অরূপং অত্তাতি কথিতং. ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তানন্তি এৰং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু রূপারূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তত্থ রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি… ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা, অৰসেসেসু সস্সতদিট্ঠীতি. এৰমেত্থ পন্নরস ভৰদিট্ঠিযো, পঞ্চ ৰিভৰদিট্ঠিযো হোন্তি. ন রূপং অত্ততোতি এত্থ রূপং অত্তাতি ন সমনুপস্সতি. অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি পন সমনুপস্সতি. ন রূপৰন্তং অত্তানং…পে… ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানন্তি ইমে পঞ্চক্খন্ধে কেনচি পরিযাযেন অত্ততো ন সমনুপস্সতি, সব্বাকারেন পন অনিচ্চা দুক্খা অনত্তাতি সমনুপস্সতি.
এত্তাৰতা থেরিযা, ‘‘এৰং খো, আৰুসো ৰিসাখ, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি এৰং পুরিমপঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তিযা এত্তকেন গমনং হোতি, আগমনং হোতি, গমনাগমনং হোতি, ৰট্টং ৰত্ততীতি ৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সিতং. এৰং খো, আৰুসো ৰিসাখ, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতীতি পচ্ছিমং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তিযা এত্তকেন গমনং ন হোতি, আগমনং ন হোতি, গমনাগমনং ন হোতি, ৰট্টং নাম ন ৰত্ততীতি ৰিৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সিতং.
৪৬২. কতমো পনায্যে, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি অযং পঞ্হো থেরিযা পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জেতব্বো ভৰেয্য – ‘‘উপাসক, তযা হেট্ঠা মগ্গো পুচ্ছিতো, ইধ কস্মা মগ্গমেৰ পুচ্ছসী’’তি. সা পন অত্তনো ব্যত্ততায পণ্ডিচ্চেন তস্স অধিপ্পাযং সল্লক্খেসি – ‘‘ইমিনা উপাসকেন হেট্ঠা পটিপত্তিৰসেন মগ্গো পুচ্ছিতো ভৰিস্সতি, ইধ পন তং সঙ্খতাসঙ্খতলোকিযলোকুত্তরসঙ্গহিতাসঙ্গহিতৰসেন পুচ্ছিতুকামো ভৰিস্সতী’’তি. তস্মা অপ্পটিপুচ্ছিত্ৰাৰ যং যং পুচ্ছি, তং তং ৰিস্সজ্জেসি. তত্থ সঙ্খতোতি চেতিতো কপ্পিতো পকপ্পিতো আযূহিতো কতো নিব্বত্তিতো সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জিতব্বো. তীহি চ খো, আৰুসো ৰিসাখ, খন্ধেহি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতোতি এত্থ যস্মা মগ্গো সপ্পদেসো, তযো খন্ধা নিপ্পদেসা, তস্মা অযং সপ্পদেসত্তা নগরং ৰিয রজ্জেন নিপ্পদেসেহি তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতো. তত্থ সম্মাৰাচাদযো তযো সীলমেৰ, তস্মা তে সজাতিতো সীলক্খন্ধেন সঙ্গহিতাতি. কিঞ্চাপি হি পাল়িযং সীলক্খন্ধেতি ভুম্মেন ৰিয নিদ্দেসো কতো, অত্থো পন করণৰসেন ৰেদিতব্বো. সম্মাৰাযামাদীসু পন তীসু সমাধি অত্তনো ধম্মতায আরম্মণে একগ্গভাৰেন অপ্পেতুং ন সক্কোতি. ৰীরিযে পন পগ্গহকিচ্চং সাধেন্তে সতিযা চ অপিলাপনকিচ্চং সাধেন্তিযা লদ্ধূপকারো হুত্ৰা সক্কোতি.
তত্রাযং উপমা – যথা হি ‘‘নক্খত্তং কীল়িস্সামা’’তি উয্যানং পৰিট্ঠেসু তীসু সহাযেসু একো সুপুপ্ফিতং চম্পকরুক্খং দিস্ৰা হত্থং উক্খিপিত্ৰাপি গহেতুং ন সক্কুণেয্য. অথস্স দুতিযো ওনমিত্ৰা পিট্ঠিং দদেয্য, সো তস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৰাপি কম্পমানো গহেতুং ন সক্কুণেয্য. অথস্স ইতরো অংসকূটং উপনামেয্য, সো একস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৰা একস্স অংসকূটং ওলুব্ভ যথারুচি পুপ্ফানি ওচিনিত্ৰা পিল়ন্ধিত্ৰা নক্খত্তং কীল়েয্য. এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. একতো উয্যানং পৰিট্ঠা তযো সহাযকা ৰিয হি একতো জাতা সম্মাৰাযামাদযো তযো ধম্মা. সুপুপ্ফিতচম্পকো ৰিয আরম্মণং. হত্থং উক্খিপিত্ৰাপি গহেতুং অসক্কোন্তো ৰিয অত্তনো ধম্মতায আরম্মণে একগ্গভাৰেন অপ্পেতুং অসক্কোন্তো সমাধি. পিট্ঠিং দত্ৰা ওনতসহাযো ৰিয ৰাযামো. অংসকূটং দত্ৰা ঠিতসহাযো ৰিয সতি. যথা তেসু একস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৰা একস্স অংসকূটং ওলুব্ভ ইতরো যথারুচি পুপ্ফং গহেতুং সক্কোতি, এৰমেৰং ৰীরিযে পগ্গহকিচ্চং সাধেন্তে, সতিযা চ অপিলাপনকিচ্চং সাধেন্তিযা লদ্ধুপকারো সমাধি সক্কোতি আরম্মণে একগ্গভাৰেন অপ্পেতুং. তস্মা সমাধিযেৰেত্থ সজাতিতো সমাধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতো. ৰাযামসতিযো পন কিরিযতো সঙ্গহিতা হোন্তি.
সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পেসুপি পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি আরম্মণং নিচ্ছেতুং ন সক্কোতি, ৰিতক্কে পন আকোটেত্ৰা আকোটেত্ৰা দেন্তে সক্কোতি. কথং? যথা হি হেরঞ্ঞিকো কহাপণং হত্থে ঠপেত্ৰা সব্বভাগেসু ওলোকেতুকামো সমানোপি ন চক্খুদলেনেৰ পরিৰত্তেতুং সক্কোতি, অঙ্গুলিপব্বেহি পন পরিৰত্তেত্ৰা ইতো চিতো চ ওলোকেতুং সক্কোতি. এৰমেৰ ন পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চাদিৰসেন আরম্মণং নিচ্ছেতুং সক্কোতি, অভিনিরোপনলক্খণেন পন আহননপরিযাহননরসেন ৰিতক্কেন আকোটেন্তেন ৰিয পরিৰত্তেন্তেন ৰিয চ আদাযা দিন্নমেৰ ৰিনিচ্ছেতুং সক্কোতি. তস্মা ইধাপি সম্মাদিট্ঠিযেৰ সজাতিতো পঞ্ঞাক্খন্ধেন সঙ্গহিতা. সম্মাসঙ্কপ্পো পন কিরিযতো সঙ্গহিতো হোতি. ইতি ইমেহি তীহি খন্ধেহি মগ্গো সঙ্গহং গচ্ছতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তীহি চ খো, আৰুসো ৰিসাখ, খন্ধেহি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো’’তি.
ইদানি একচিত্তক্খণিকং মগ্গসমাধিং সনিমিত্তং সপরিক্খারং পুচ্ছন্তো, কতমো পনায্যেতিআদিমাহ. তস্স ৰিস্সজ্জনে চত্তারো সতিপট্ঠানা মগ্গক্খণে চতুকিচ্চসাধনৰসেন উপ্পন্না সতি, সা সমাধিস্স পচ্চযত্থেন নিমিত্তং. চত্তারো সম্মপ্পধানা চতুকিচ্চসাধনৰসেনেৰ উপ্পন্নং ৰীরিযং, তং পরিৰারট্ঠেন পরিক্খারো হোতি. তেসংযেৰ ধম্মানন্তি তেসং মগ্গসম্পযুত্তধম্মানং. আসেৰনাতিআদীসু একচিত্তক্খণিকাযেৰ আসেৰনাদযো ৰুত্তাতি.
ৰিতণ্ডৰাদী পন, ‘‘একচিত্তক্খণিকো নাম মগ্গো নত্থি, ‘এৰং ভাৰেয্য সত্ত ৰস্সানী’তি হি ৰচনতো সত্তপি ৰস্সানি মগ্গভাৰনা হোতি, কিলেসা পন লহু ছিজ্জন্তা সত্তহি ঞাণেহি ছিজ্জন্তী’’তি ৰদতি. সো ‘‘সুত্তং আহরা’’তি ৰত্তব্বো. অদ্ধা অঞ্ঞং অপস্সন্তো, ‘‘যা তেসংযেৰ ধম্মানং আসেৰনা ভাৰনা বহুলীকম্ম’’ন্তি ইদমেৰ সুত্তং আহরিত্ৰা, ‘‘অঞ্ঞেন চিত্তেন আসেৰতি, অঞ্ঞেন ভাৰেতি, অঞ্ঞেন বহুলীকরোতী’’তি ৰক্খতি. ততো ৰত্তব্বো – ‘‘কিং পনিদং, সুত্তং নেয্যত্থং নীতত্থ’’ন্তি. ততো ৰক্খতি – ‘‘নীতত্থং যথা সুত্তং তথেৰ অত্থো’’তি. তস্স ইদং উত্তরং – এৰং সন্তে একং চিত্তং আসেৰমানং উপ্পন্নং, অপরম্পি আসেৰমানং, অপরম্পি আসেৰমানন্তি এৰং দিৰসম্পি আসেৰনাৰ ভৰিস্সতি, কুতো ভাৰনা, কুতো বহুলীকম্মং? একং ৰা ভাৰযমানং উপ্পন্নং অপরম্পি ভাৰযমানং অপরম্পি ভাৰযমানন্তি এৰং দিৰসম্পি ভাৰনাৰ ভৰিস্সতি, কুতো আসেৰনা কুতো বহুলীকম্মং? একং ৰা বহুলীকরোন্তং উপ্পন্নং, অপরম্পি বহুলীকরোন্তং, অপরম্পি বহুলীকরোন্তন্তি এৰং দিৰসম্পি বহুলীকম্মমেৰ ভৰিস্সতি কুতো আসেৰনা, কুতো ভাৰনাতি.
অথ ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘‘একেন চিত্তেন আসেৰতি, দ্ৰীহি ভাৰেতি, তীহি বহুলীকরোতি. দ্ৰীহি ৰা আসেৰতি, তীহি ভাৰেতি, একেন বহুলীকরোতি. তীহি ৰা আসেৰতি, একেন ভাৰেতি, দ্ৰীহি বহুলীকরোতী’’তি. সো ৰত্তব্বো – ‘‘মা সুত্তং মে লদ্ধন্তি যং ৰা তং ৰা অৰচ. পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তেন নাম আচরিযস্স সন্তিকে ৰসিত্ৰা বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা অত্থরসং ৰিদিত্ৰা ৰত্তব্বং হোতি. একচিত্তক্খণিকাৰ অযং আসেৰনা, একচিত্তক্খণিকা ভাৰনা, একচিত্তক্খণিকং বহুলীকম্মং. খযগামিলোকুত্তরমগ্গো বহুলচিত্তক্খণিকো নাম নত্থি, ‘একচিত্তক্খণিকোযেৰা’তি সঞ্ঞাপেতব্বো. সচে সঞ্জানাতি, সঞ্জানাতু, নো চে সঞ্জানাতি, গচ্ছ পাতোৰ ৰিহারং পৰিসিত্ৰা যাগুং পিৰাহী’’তি উয্যোজেতব্বো.
৪৬৩. কতি পনায্যে সঙ্খারাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? যে সঙ্খারে নিরোধেত্ৰা নিরোধং সমাপজ্জতি, তে পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তেনেৰস্স অধিপ্পাযং ঞত্ৰা থেরী, পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীসু অনেকেসু সঙ্খারেসু ৰিজ্জমানেসুপি, কাযসঙ্খারাদযোৰ আচিক্খন্তী, তযোমে, আৰুসোতিআদিমাহ. তত্থ কাযপটিবদ্ধত্তা কাযেন সঙ্খরীযতি করীযতি নিব্বত্তীযতীতি কাযসঙ্খারো. ৰাচং সঙ্খরোতি করোতি নিব্বত্তেতীতি ৰচীসঙ্খারো. চিত্তপটিবদ্ধত্তা চিত্তেন সঙ্খরীযতি করীযতি নিব্বত্তীযতীতি চিত্তসঙ্খারো. কতমো পনায্যেতি ইধ কিং পুচ্ছতি? ইমে সঙ্খারা অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সা আলুল়িতা অৰিভূতা দুদ্দীপনা. তথা হি, কাযদ্ৰারে আদানগহণমুঞ্চনচোপনানি পাপেত্ৰা উপ্পন্না অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা দ্ৰাদস অকুসলচেতনাতি এৰং কুসলাকুসলা ৰীসতি চেতনাপি অস্সাসপস্সাসাপি কাযসঙ্খারাত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. ৰচীদ্ৰারে হনুসংচোপনং ৰচীভেদং পাপেত্ৰা উপ্পন্না ৰুত্তপ্পকারাৰ ৰীসতি চেতনাপি ৰিতক্কৰিচারাপি ৰচীসঙ্খারোত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. কাযৰচীদ্ৰারেসু চোপনং অপত্তা রহো নিসিন্নস্স চিন্তযতো উপ্পন্না কুসলাকুসলা একূনতিংস চেতনাপি সঞ্ঞা চ ৰেদনা চাতি ইমে দ্ৰে ধম্মাপি চিত্তসঙ্খারোত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. এৰং ইমে সঙ্খারা অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সা আলুল়িতা অৰিভূতা দুদ্দীপনা. তে পাকটে ৰিভূতে কত্ৰা কথাপেস্সামীতি পুচ্ছতি.
কস্মা পনায্যেতি ইধ কাযসঙ্খারাদিনামস্স পদত্থং পুচ্ছতি. তস্স ৰিস্সজ্জনে কাযপ্পটিবদ্ধাতি কাযনিস্সিতা, কাযে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি. চিত্তপ্পটিবদ্ধাতি চিত্তনিস্সিতা, চিত্তে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি.
৪৬৪. ইদানি কিং নু খো এসা সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং ৰলঞ্জেতি, ন ৰলঞ্জেতি. চিণ্ণৰসী ৰা তত্থ নো চিণ্ণৰসীতি জাননত্থং পুচ্ছন্তো, কথং পনায্যে, সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসমাপত্তি হোতীতিআদিমাহ. তস্স ৰিস্সজ্জনে সমাপজ্জিস্সন্তি ৰা সমাপজ্জামীতি ৰা পদদ্ৰযেন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিকালো কথিতো. সমাপন্নোতি পদেন অন্তোনিরোধো. তথা পুরিমেহি দ্ৰীহি পদেহি সচিত্তককালো কথিতো, পচ্ছিমেন অচিত্তককালো. পুব্বেৰ তথা চিত্তং ভাৰিতং হোতীতি নিরোধসমাপত্তিতো পুব্বে অদ্ধানপরিচ্ছেদকালেযেৰ, এত্তকং কালং অচিত্তকো ভৰিস্সামীতি অদ্ধানপরিচ্ছেদচিত্তং ভাৰিতং হোতি. যং তং তথত্তায উপনেতীতি যং এৰং ভাৰিতং চিত্তং, তং পুগ্গলং তথত্তায অচিত্তকভাৰায উপনেতি.
পঠমং নিরুজ্ঝতি ৰচীসঙ্খারোতি সেসসঙ্খারেহি পঠমং দুতিযজ্ঝানেযেৰ নিরুজ্ঝতি. ততো কাযসঙ্খারোতি ততো পরং কাযসঙ্খারো চতুত্থজ্ঝানে নিরুজ্ঝতি. ততো চিত্তসঙ্খারোতি ততো পরং চিত্তসঙ্খারো অন্তোনিরোধে নিরুজ্ঝতি. ৰুট্ঠহিস্সন্তি ৰা ৰুট্ঠহামীতি ৰা পদদ্ৰযেন অন্তোনিরোধকালো কথিতো. ৰুট্ঠিতোতি পদেন ফলসমাপত্তিকালো. তথা পুরিমেহি দ্ৰীহি পদেহি অচিত্তককালো কথিতো, পচ্ছিমেন সচিত্তককালো. পুব্বেৰ তথা চিত্তং ভাৰিতং হোতীতি নিরোধসমাপত্তিতো পুব্বে অদ্ধানপরিচ্ছেদকালেযেৰ এত্তকং কালং অচিত্তকো হুত্ৰা ততো পরং সচিত্তকো ভৰিস্সামীতি অদ্ধানপরিচ্ছেদচিত্তং ভাৰিতং হোতি. যং তং তথত্তায উপনেতীতি যং এৰং ভাৰিতং চিত্তং, তং পুগ্গলং তথত্তায সচিত্তকভাৰায উপনেতি. ইতি হেট্ঠা নিরোধসমাপজ্জনকালো গহিতো, ইধ নিরোধতো ৰুট্ঠানকালো.
ইদানি নিরোধকথং কথেতুং ৰারোতি নিরোধকথা কথেতব্বা সিযা, সা পনেসা, ‘‘দ্ৰীহি বলেহি সমন্নাগতত্তা তযো চ সঙ্খারানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা সোল়সহি ঞাণচরিযাহি নৰহি সমাধিচরিযাহি ৰসীভাৰতাপঞ্ঞা নিরোধসমাপত্তিযা ঞাণ’’ন্তি মাতিকং ঠপেত্ৰা সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতা. তস্মা তত্থ কথিতনযেনেৰ গহেতব্বা. কো পনাযং নিরোধো নাম? চতুন্নং খন্ধানং পটিসঙ্খা অপ্পৰত্তি. অথ কিমত্থমেতং সমাপজ্জন্তীতি. সঙ্খারানং পৰত্তে উক্কণ্ঠিতা সত্তাহং অচিত্তকা হুত্ৰা সুখং ৰিহরিস্সাম, দিট্ঠধম্মনিব্বানং নামেতং, যদিদং নিরোধোতি এতদত্থং সমাপজ্জন্তি.
পঠমং উপ্পজ্জতি চিত্তসঙ্খারোতি নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স হি ফলসমাপত্তিচিত্তং পঠমং উপ্পজ্জতি. তংসম্পযুত্তং সঞ্ঞঞ্চ ৰেদনঞ্চ সন্ধায, ‘‘পঠমং উপ্পজ্জতি চিত্তসঙ্খারো’’তি আহ. ততো কাযসঙ্খারোতি ততো পরং ভৰঙ্গসমযে কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতি. কিং পন ফলসমাপত্তি অস্সাসপস্সাসে ন সমুট্ঠাপেতীতি? সমুট্ঠাপেতি. ইমস্স পন চতুত্থজ্ঝানিকা ফলসমাপত্তি, সা ন সমুট্ঠাপেতি. কিং ৰা এতেন ফলসমাপত্তি পঠমজ্ঝানিকা ৰা হোতু, দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানিকা ৰা, সন্তায সমাপত্তিযা ৰুট্ঠিতস্স ভিক্খুনো অস্সাসপস্সাসা অব্বোহারিকা হোন্তি. তেসং অব্বোহারিকভাৰো সঞ্জীৰত্থেরৰত্থুনা ৰেদিতব্বো. সঞ্জীৰত্থেরস্স হি সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায কিংসুকপুপ্ফসদিসে ৰীতচ্চিতঙ্গারে মদ্দমানস্স গচ্ছতো চীৰরে অংসুমত্তম্পি ন ঝাযি, উসুমাকারমত্তম্পি নাহোসি, সমাপত্তিফলং নামেতন্তি ৰদন্তি. এৰমেৰং সন্তায সমাপত্তিযা ৰুট্ঠিতস্স ভিক্খুনো অস্সাসপস্সাসা অব্বোহারিকা হোন্তীতি ভৰঙ্গসমযেনেৰেতং কথিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ততো ৰচীসঙ্খারোতি ততো পরং কিরিযমযপৰত্তৰল়ঞ্জনকালে ৰচীসঙ্খারো উপ্পজ্জতি. কিং ভৰঙ্গং ৰিতক্কৰিচারে ন সমুট্ঠাপেতীতি? সমুট্ঠাপেতি. তংসমুট্ঠানা পন ৰিতক্কৰিচারা ৰাচং অভিসঙ্খাতুং ন সক্কোন্তীতি কিরিযমযপৰত্তৰল়ঞ্জনকালেনেৰতং কথিতং. সুঞ্ঞতো ফস্সোতিআদযো সগুণেনাপি আরম্মণেনাপি কথেতব্বা. সগুণেন তাৰ সুঞ্ঞতা নাম ফলসমাপত্তি, তায সহজাতং ফস্সং সন্ধায সুঞ্ঞতো ফস্সোতি ৰুত্তং. অনিমিত্তাপণিহিতেসুপিএসেৰ নযো. আরম্মণেন পন নিব্বানং রাগাদীহি সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞং নাম, রাগনিমিত্তাদীনং অভাৰা অনিমিত্তং, রাগদোসমোহপ্পণিধীনং অভাৰা অপ্পণিহিতং. সুঞ্ঞতং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নফলসমাপত্তিযং ফস্সো সুঞ্ঞতো নাম. অনিমিত্তাপণিহিতেসুপি এসেৰ নযো.
অপরা আগমনিযকথা নাম হোতি, সুঞ্ঞতা, অনিমিত্তা, অপ্পণিহিতাতি হি ৰিপস্সনাপি ৰুচ্চতি. তত্থ যো ভিক্খু সঙ্খারে অনিচ্চতো পরিগ্গহেত্ৰা অনিচ্চতো দিস্ৰা অনিচ্চতো ৰুট্ঠাতি, তস্স ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা অনিমিত্তা নাম হোতি. যো দুক্খতো পরিগ্গহেত্ৰা দুক্খতো দিস্ৰা দুক্খতো ৰুট্ঠাতি, তস্স অপ্পণিহিতা নাম. যো অনত্ততো পরিগ্গহেত্ৰা অনত্ততো দিস্ৰা অনত্ততো ৰুট্ঠাতি, তস্স সুঞ্ঞতা নাম. তত্থ অনিমিত্তৰিপস্সনায মগ্গো অনিমিত্তো নাম, অনিমিত্তমগ্গস্স ফলং অনিমিত্তং নাম. অনিমিত্তফলসমাপত্তিসহজাতে ফস্সে ফুসন্তে অনিমিত্তো ফস্সো ফুসতীতি ৰুচ্চতি. অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতেসুপি এসেৰ নযো. আগমনিযেন কথিতে পন সুঞ্ঞতো ৰা ফস্সো অনিমিত্তো ৰা ফস্সো অপ্পণিহিতো ৰা ফস্সোতি ৰিকপ্পো আপজ্জেয্য, তস্মা সগুণেন চেৰ আরম্মণেন চ কথেতব্বং. এৰঞ্হি তযো ফস্সা ফুসন্তীতি সমেতি.
ৰিৰেকনিন্নন্তিআদীসু নিব্বানং ৰিৰেকো নাম, তস্মিং ৰিৰেকে নিন্নং ওনতন্তি ৰিৰেকনিন্নং. অঞ্ঞতো আগন্ত্ৰা যেন ৰিৰেকো, তেন ৰঙ্কং ৰিয হুত্ৰা ঠিতন্তি ৰিৰেকপোণং. যেন ৰিৰেকো, তেন পতমানং ৰিয ঠিতন্তি ৰিৰেকপব্ভারং.
৪৬৫. ইদানি যা ৰেদনা নিরোধেত্ৰা নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তা পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছন্তো কতি পনায্যে, ৰেদনাতি আহ. কাযিকং ৰাতিআদীসু পঞ্চদ্ৰারিকং সুখং কাযিকং নাম, মনোদ্ৰারিকং চেতসিকং নামাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ সুখন্তি সভাৰনিদ্দেসো. সাতন্তি তস্সেৰ মধুরভাৰদীপকং ৰেৰচনং. ৰেদযিতন্তি ৰেদযিতভাৰদীপকং, সব্বৰেদনানং সাধারণৰচনং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খাতিআদীসু সুখায ৰেদনায অত্থিভাৰো সুখং, নত্থিভাৰো দুক্খং. দুক্খায ৰেদনায অত্থিভাৰো দুক্খং, নত্থিভাৰো সুখং. অদুক্খমসুখায ৰেদনায জাননভাৰো সুখং, অজাননভাৰো দুক্খন্তি অত্থো.
কিং অনুসযো অনুসেতীতি কতমো অনুসযো অনুসেতি. অপ্পহীনট্ঠেন সযিতো ৰিয হোতীতি অনুসযপুচ্ছং পুচ্ছতি. ন খো, আৰুসো ৰিসাখ, সব্বায সুখায ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতীতি ন সব্বায সুখায ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতি. ন সব্বায সুখায ৰেদনায সো অপ্পহীনো, ন সব্বং সুখং ৰেদনং আরব্ভ উপ্পজ্জতীতি অত্থো. এস নযো সব্বত্থ. কিং পহাতব্বন্তি অযং পহানপুচ্ছা নাম.
রাগং তেন পজহতীতি এত্থ একেনেৰ ব্যাকরণেন দ্ৰে পুচ্ছা ৰিস্সজ্জেসি. ইধ ভিক্খু রাগানুসযং ৰিক্খম্ভেত্ৰা পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ঝানৰিক্খম্ভিতং রাগানুসযং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতেতি. সো অনাগামিমগ্গেন পহীনোপি তথা ৰিক্খম্ভিতত্তাৰ পঠমজ্ঝানে নানুসেতি নাম. তেনাহ – ‘‘ন তত্থ রাগানুসযো অনুসেতী’’তি. তদাযতনন্তি তং আযতনং, পরমস্সাসভাৰেন পতিট্ঠানভূতং অরহত্তন্তি অত্থো. ইতি অনুত্তরেসূতি এৰং অনুত্তরা ৰিমোক্খাতি লদ্ধনামে অরহত্তে. পিহং উপট্ঠাপযতোতি পত্থনং পট্ঠপেন্তস্স. উপ্পজ্জতি পিহাপচ্চযা দোমনস্সন্তি পত্থনায পট্ঠপনমূলকং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. তং পনেতং ন পত্থনায পট্ঠপনমূলকং উপ্পজ্জতি, পত্থেত্ৰা অলভন্তস্স পন অলাভমূলকং উপ্পজ্জমানং, ‘‘উপ্পজ্জতি পিহাপচ্চযা’’তি ৰুত্তং. তত্থ কিঞ্চাপি দোমনস্সং নাম একন্তেন অকুসলং, ইদং পন সেৰিতব্বং দোমনস্সং ৰট্টতীতি ৰদন্তি. যোগিনো হি তেমাসিকং ছমাসিকং ৰা নৰমাসিকং ৰা পটিপদং গণ্হন্তি. তেসু যো তং তং পটিপদং গহেত্ৰা অন্তোকালপরিচ্ছেদেযেৰ অরহত্তং পাপুণিস্সামীতি ঘটেন্তো ৰাযমন্তো ন সক্কোতি যথাপরিচ্ছিন্নকালেন পাপুণিতুং, তস্স বলৰদোমনস্সং উপ্পজ্জতি, আল়িন্দিকৰাসিমহাফুস্সদেৰত্থেরস্স ৰিয অস্সুধারা পৰত্তন্তি. থেরো কির একূনৰীসতিৰস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেসি. তস্স, ‘‘ইমস্মিং ৰারে অরহত্তং গণ্হিস্সামি, ইমস্মিং ৰারে ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেস্সামী’’তি মানসং বন্ধিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তস্সেৰ একূনৰীসতিৰস্সানি অতিক্কন্তানি. পৰারণাদিৰসে আগতে থেরস্স অস্সুপাতেন মুত্তদিৰসো নাম নাহোসি. ৰীসতিমে পন ৰস্সে অরহত্তং পাণুণি.
পটিঘং তেন পজহতীতি এত্থ দোমনস্সেনেৰ পটিঘং পজহতি. ন হি পটিঘেনেৰ পটিঘপ্পহানং, দোমনস্সেন ৰা দোমনস্সপ্পহানং নাম অত্থি. অযং পন ভিক্খু তেমাসিকাদীসু অঞ্ঞতরং পটিপদং গহেত্ৰা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘পস্স ভিক্খু, কিং তুয্হং সীলেন হীনট্ঠানং অত্থি, উদাহু ৰীরিযেন, উদাহু পঞ্ঞায, ননু তে সীলং সুপরিসুদ্ধং ৰীরিযং সুপগ্গহিতং পঞ্ঞা সূরা হুত্ৰা ৰহতী’’তি. সো এৰং পটিসঞ্চিক্খিত্ৰা, ‘‘ন দানি পুন ইমস্স দোমনস্সস্স উপ্পজ্জিতুং দস্সামী’’তি ৰীরিযং দল়্হং কত্ৰা অন্তোতেমাসে ৰা অন্তোছমাসে ৰা অন্তোনৰমাসে ৰা অনাগামিমগ্গেন তং সমুগ্ঘাতেতি. ইমিনা পরিযাযেন পটিঘেনেৰ পটিঘং, দোমনস্সেনেৰ দোমনস্সং পজহতি নাম.
ন তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতীতি তত্থ এৰরূপে দোমনস্সে পটিঘানুসযো নানুসেতি. ন তং আরব্ভ উপ্পজ্জতি, পহীনোৰ তত্থ পটিঘানুসযোতি অত্থো. অৰিজ্জং তেন পজহতীতি ইধ ভিক্খু অৰিজ্জানুসযং ৰিক্খম্ভেত্ৰা চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ঝানৰিক্খম্ভিতং অৰিজ্জানুসযং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তমগ্গেন সমুগ্ঘাতেতি. সো অরহত্তমগ্গেন পহীনোপি তথা ৰিক্খম্ভিতত্তাৰ চতুত্থজ্ঝানে নানুসেতি নাম. তেনাহ – ‘‘ন তত্থ অৰিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি.
৪৬৬. ইদানি পটিভাগপুচ্ছং পুচ্ছন্তো সুখায পনায্যেতিআদিমাহ. তস্স ৰিস্সজ্জনে যস্মা সুখস্স দুক্খং, দুক্খস্স চ সুখং পচ্চনীকং, তস্মা দ্ৰীসু ৰেদনাসু ৰিসভাগপটিভাগো কথিতো. উপেক্খা পন অন্ধকারা অৰিভূতা দুদ্দীপনা, অৰিজ্জাপি তাদিসাৰাতি তেনেত্থ সভাগপটিভাগো কথিতো. যত্তকেসু পন ঠানেসু অৰিজ্জা তমং করোতি, তত্তকেসু ৰিজ্জা তমং ৰিনোদেতীতি ৰিসভাগপটিভাগো কথিতো. অৰিজ্জায খো, আৰুসোতি এত্থ উভোপেতে ধম্মা অনাসৰা লোকুত্তরাতি সভাগপটিভাগোৰ কথিতো. ৰিমুত্তিযা খো, আৰুসোতি এত্থ অনাসৰট্ঠেন লোকুত্তরট্ঠেন অব্যাকতট্ঠেন চ সভাগপটিভাগোৰ কথিতো. অচ্চযাসীতি এত্থ পঞ্হং অতিক্কমিত্ৰা গতোসীতি অত্থো. নাসক্খি পঞ্হানং পরিযন্তং গহেতুন্তি পঞ্হানং পরিচ্ছেদপমাণং গহেতুং নাসক্খি, অপ্পটিভাগধম্মস্স পটিভাগং পুচ্ছি. নিব্বানং নামেতং অপ্পটিভাগং, ন সক্কা নীলং ৰা পীতকং ৰাতি কেনচি ধম্মেন সদ্ধিং পটিভাগং কত্ৰা দস্সেতুং. তঞ্চ ত্ৰং ইমিনা অধিপ্পাযেন পুচ্ছসীতি অত্থো.
এত্তাৰতা চাযং উপাসকো যথা নাম সত্তমে ঘরে সলাকভত্তং লভিত্ৰা গতো ভিক্খু সত্ত ঘরানি অতিক্কম্ম অট্ঠমস্স দ্ৰারে ঠিতো সব্বানিপি সত্ত গেহানি ৰিরদ্ধোৰ ন অঞ্ঞাসি, এৰমেৰং অপ্পটিভাগধম্মস্স পটিভাগং পুচ্ছন্তো সব্বাসুপি সত্তসু সপ্পটিভাগপুচ্ছাসু ৰিরদ্ধোৰ হোতীতি ৰেদিতব্বো. নিব্বানোগধন্তি নিব্বানব্ভন্তরং নিব্বানং অনুপৰিট্ঠং. নিব্বানপরাযনন্তি নিব্বানং পরং অযনমস্স পরা গতি, ন ততো পরং গচ্ছতীতি অত্থো. নিব্বানং পরিযোসানং অৰসানং অস্সাতি নিব্বানপরিযোসানং.
৪৬৭. পণ্ডিতাতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা, ধাতুকুসলা আযতনকুসলা পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলা ঠানাট্ঠানকুসলাতি অত্থো. মহাপঞ্ঞাতি মহন্তে অত্থে মহন্তে ধম্মে মহন্তা নিরুত্তিযো মহন্তানি পটিভানানি পরিগ্গণ্হনসমত্থায পঞ্ঞায সমন্নাগতা. যথা তং ধম্মদিন্নাযাতি যথা ধম্মদিন্নায ভিক্খুনিযা ব্যাকতং, অহম্পি তং এৰমেৰং ব্যাকরেয্যন্তি. এত্তাৰতা চ পন অযং সুত্তন্তো জিনভাসিতো নাম জাতো, ন সাৰকভাসিতো. যথা হি রাজযুত্তেহি লিখিতং পণ্ণং যাৰ রাজমুদ্দিকায ন লঞ্ছিতং হোতি, ন তাৰ রাজপণ্ণন্তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি; লঞ্ছিতমত্তং পন রাজপণ্ণং নাম হোতি, তথা, ‘‘অহম্পি তং এৰমেৰ ব্যাকরেয্য’’ন্তি ইমায জিনৰচনমুদ্দিকায লঞ্ছিতত্তা অযং সুত্তন্তো আহচ্চৰচনেন জিনভাসিতো নাম জাতো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
চূল়ৰেদল্লসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.