৫. চূল়যমকৰগ্গো
১. সালেয্যকসুত্তৰণ্ণনা
৪৩৯. এৰং মে সুতন্তি সালেয্যকসুত্তং. তত্থ কোসলেসূতি কোসলা নাম জানপদিনো রাজকুমারা. তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হীসদ্দেন কোসলাতি ৰুচ্চতি, তস্মিং কোসলেসু জনপদে. পোরাণা পনাহু – যস্মা পুব্বে মহাপনাদং রাজকুমারং নানানাটকানি দিস্ৰা সিতমত্তম্পি অকরোন্তং সুত্ৰা রাজা আহ – ‘‘যো মম পুত্তং হসাপেতি, সব্বালঙ্কারেন নং অলঙ্করোমী’’তি. ততো নঙ্গলানিপি ছড্ডেত্ৰা মহাজনকাযে সন্নিপতিতে মনুস্সা সাতিরেকানি সত্তৰস্সানি নানাকীল়িকাযো দস্সেত্ৰা নং হসাপেতুং নাসক্খিংসু. ততো সক্কো দেৰনটং পেসেসি. সো দিব্বনাটকং দস্সেত্ৰা হসাপেসি. অথ তে মনুস্সা অত্তনো অত্তনো ৰসনোকাসাভিমুখা পক্কমিংসু. তে পটিপথে মিত্তসুহজ্জাদযো দিস্ৰা পটিসন্থারং করোন্তা, ‘‘কচ্চি, ভো, কুসলং, কচ্চি, ভো, কুসল’’ন্তি আহংসু. তস্মা তং ‘‘কুসলং কুসল’’ন্তি ৰচনং উপাদায সো পদেসো কোসলাতি ৰুচ্চতীতি.
চারিকং চরমানোতি অতুরিতচারিকং চরমানো. মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি সতং ৰা সহস্সং ৰা সতসহস্সং ৰাতি এৰং অপরিচ্ছিন্নেন মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং. ব্রাহ্মণগামোতি ব্রাহ্মণানং সমোসরণগামোপি ব্রাহ্মণগামোতি ৰুচ্চতি ব্রাহ্মণানং ভোগগামোপি. ইধ সমোসরণগামো অধিপ্পেতো. তদৰসরীতি তং অৰসরি, সম্পত্তোতি অত্থো. ৰিহারো পনেত্থ অনিযামিতো; তস্মা তস্স অৰিদূরে বুদ্ধানং অনুচ্ছৰিকো একো ৰনসণ্ডো ভৰিস্সতি, সত্থা তং ৰনসণ্ডং গতোতি ৰেদিতব্বো. অস্সোসুন্তি সুণিংসু উপলভিংসু. সোতদ্ৰারসম্পত্তৰচননিগ্ঘোসানুসারেন জানিংসু. খোতি অৰধারণত্থে পদপূরণমত্তে ৰা নিপাতো. তত্থ অৰধারণত্থেন অস্সোসুংযেৰ, ন নেসং কোচি সৰনন্তরাযো অহোসীতি অযমত্থো ৰেদিতব্বো. পদপূরণেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৰ.
ইদানি যমত্থং অস্সোসুং, তং পকাসেতুং সমণো খলু, ভো, গোতমোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ সমিতপাপত্তা সমণোতি ৰেদিতব্বো. খলূতি অনুস্সৰনত্থে নিপাতো. ভোতি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং আলপনমত্তং. গোতমোতি ভগৰতো গোত্তৰসেন পরিদীপনং. তস্মা সমণো খলু, ভো, গোতমোতি এত্থ সমণো কির, ভো, গোতমগোত্তোতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. সক্যপুত্তোতি ইদং পন ভগৰতো উচ্চাকুলপরিদীপনং. সক্যকুলা পব্বজিতোতি সদ্ধাপব্বজিতভাৰদীপনং. কেনচি পারিজুঞ্ঞেন অনভিভূতো অপরিক্খীণংযেৰ তং কুলং পহায সদ্ধাপব্বজিতোতি ৰুত্তং হোতি. ততো পরং ৰুত্তত্থমেৰ. তং খো পনাতি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৰচনং, তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো. কল্যাণোতি কল্যাণগুণসমন্নাগতো, সেট্ঠোতি ৰুত্তং হোতি. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিযেৰ, থুতিঘোসো ৰা. অব্ভুগ্গতোতি সদেৰকং লোকং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা উগ্গতো. কিন্তি? ‘‘ইতিপি সো ভগৰা…পে… বুদ্ধো ভগৰা’’তি.
তত্রাযং পদসম্বন্ধো – সো ভগৰা ইতিপি অরহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৰাতি. ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেনাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ আরকত্তা, অরীনং অরানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰাতি ইমেহি তাৰ কারণেহি সো ভগৰা অরহন্তি ৰেদিতব্বোতিআদিনা নযেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৰা সব্বানেৰ এতানি পদানি ৰিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৰিত্থারিতানীতি ততো তেসং ৰিত্থারো গহেতব্বো.
সাধু খো পনাতি সুন্দরং খো পন; অত্থাৰহং সুখাৰহন্তি ৰুত্তং হোতি. তথারূপানং অরহতন্তি যথারূপো সো ভৰং গোতমো, এৰরূপানং অনেকেহিপি কপ্পকোটিসতসহস্সেহি দুল্লভদস্সনানং ব্যামপ্পভাপরিক্খিত্তেহি অসীতিঅনুব্যঞ্জনরতনপটিমণ্ডিতেহি দ্ৰত্তিংস্মহাপুরিসলক্খণৰরেহি সমাকিণ্ণমনোরমসরীরানং অতপ্পকদস্সনানং অতিমধুরধম্মনিগ্ঘোসানং, যথাভূতগুণাধিগমেন লোকে অরহন্তোতি লদ্ধসদ্দানং অরহতং. দস্সনং হোতীতি পসাদসোম্মানি অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতি. সচে পন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন ব্রহ্মস্সরেন ধম্মং দেসেন্তস্স একং পদম্পি সোতুং লভিস্সাম, সাধুতরংযেৰ ভৰিস্সতীতি এৰং অজ্ঝাসযং কত্ৰা.
যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি সব্বকিচ্চানি পহায তুট্ঠমানসা আগমংসু. এতদৰোচুন্তি দুৰিধা হি পুচ্ছা অগারিকপুচ্ছা অনগারিকপুচ্ছা চ. তত্থ ‘‘কিং, ভন্তে, কুসলং, কিং অকুসল’’ন্তি ইমিনা নযেন অগারিকপুচ্ছা আগতা. ‘‘ইমে খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি ইমিনা নযেন অনগারিকপুচ্ছা. ইমে পন অত্তনো অনুরূপং অগারিকপুচ্ছং পুচ্ছন্তা এতং, ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো’’তিআদিৰচনং অৰোচুং. তেসং ভগৰা যথা ন সক্কোন্তি সল্লক্খেতুং, এৰং সংখিত্তেনেৰ তাৰ পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তো, অধম্মচরিযাৰিসমচরিযাহেতু খো গহপতযোতিআদিমাহ. কস্মা পন ভগৰা যথা ন সল্লক্খেন্তি, এৰং ৰিস্সজ্জেসীতি? পণ্ডিতমানিকা হি তে; আদিতোৰ মাতিকং অট্ঠপেত্ৰা যথা সল্লক্খেন্তি, এৰং অত্থে ৰিত্থারিতে, দেসনং উত্তানিকাতি মঞ্ঞন্তা অৰজানন্তি, মযম্পি কথেন্তা এৰমেৰ কথেয্যামাতি ৰত্তারো ভৰন্তি. তেন নেসং ভগৰা যথা ন সক্কোন্তি সল্লক্খেতুং, এৰং সংখিত্তেনেৰ তাৰ পঞ্হং ৰিস্সজ্জেসি. ততো সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তেহি ৰিত্থারদেসনং যাচিতো ৰিত্থারেন দেসেতুং, তেন হি গহপতযোতিআদিমাহ. তত্থ তেন হীতি কারণত্থে নিপাতো. যস্মা মং তুম্হে যাচথ, তস্মাতি অত্থো.
৪৪০. তিৰিধন্তি তীহি কোট্ঠাসেহি. কাযেনাতি কাযদ্ৰারেন. অধম্মচরিযাৰিসমচরিযাতি অধম্মচরিযসঙ্খাতা ৰিসমচরিযা. অযং পনেত্থ পদত্থো, অধম্মস্স চরিযা অধম্মচরিযা, অধম্মকরণন্তি অত্থো. ৰিসমা চরিযা, ৰিসমস্স ৰা কম্মস্স চরিযাতি ৰিসমচরিযা. অধম্মচরিযা চ সা ৰিসমচরিযা চাতি অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা. এতেনুপাযেন সব্বেসু কণ্হসুক্কপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. লুদ্দোতি কক্খল়ো. দারুণোতি সাহসিকো. লোহিতপাণীতি পরং জীৰিতা ৰোরোপেন্তস্স পাণী লোহিতেন লিপ্পন্তি. সচেপি ন লিপ্পন্তি, তথাৰিধো লোহিতপাণীত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. হতপ্পহতে নিৰিট্ঠোতি হতে চ পরস্স পহারদানে, পহতে চ পরমারণে নিৰিট্ঠো. অদযাপন্নোতি নিক্করুণতং আপন্নো.
যং তং পরস্সাতি যং তং পরস্স সন্তকং. পরৰিত্তূপকরণন্তি তস্সেৰ পরস্স ৰিত্তূপকরণং তুট্ঠিজননং পরিক্খারভণ্ডকং. গামগতং ৰাতি অন্তোগামে ৰা ঠপিতং. অরঞ্ঞগতং ৰাতি অরঞ্ঞে রুক্খগ্গপব্বতমত্থকাদীসু ৰা ঠপিতং. অদিন্নন্তি তেহি পরেহি কাযেন ৰা ৰাচায ৰা অদিন্নং. থেয্যসঙ্খাতন্তি এত্থ থেনোতি চোরো. থেনস্স ভাৰো থেয্যং, অৰহরণচিত্তস্সেতং অধিৰচনং. সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো একং, কোট্ঠাসস্সেতং অধিৰচনং, ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তিআদীসু ৰিয. থেয্যঞ্চ তং সঙ্খাতঞ্চাতি থেয্যসঙ্খাতং, থেয্যচিত্তসঙ্খাতো একো চিত্তকোট্ঠাসোতি অত্থো. করণত্থে চেতং পচ্চত্তৰচনং, তস্মা থেয্যসঙ্খাতেনাতি অত্থতো দট্ঠব্বং.
মাতুরক্খিতাতিআদীসু যং পিতরি নট্ঠে ৰা মতে ৰা ঘাসচ্ছাদনাদীহি পটিজগ্গমানা, ৰযপত্তং কুলঘরে দস্সামীতি মাতা রক্খতি, অযং মাতুরক্খিতা নাম. এতেনুপাযেন পিতুরক্খিতাদযোপি ৰেদিতব্বা. সভাগকুলানি পন কুচ্ছিগতেসুপি গব্ভেসু কতিকং করোন্তি – ‘‘সচে ময্হং পুত্তো হোতি, তুয্হং ধীতা, অঞ্ঞত্থ গন্তুং ন লভিস্সতি, ময্হং পুত্তস্সেৰ হোতূ’’তি. এৰং গব্ভেপি পরিগ্গহিতা সস্সামিকা নাম. ‘‘যো ইত্থন্নামং ইত্থিং গচ্ছতি, তস্স এত্তকো দণ্ডো’’তি এৰং গামং ৰা গেহং ৰা ৰীথিং ৰা উদ্দিস্স ঠপিতদণ্ডা, পন সপরিদণ্ডা নাম. অন্তমসো মালাগুণপরিক্খিত্তাপীতি যা সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন, ‘‘এসা মে ভরিযা ভৰিস্সতী’’তি সঞ্ঞায তস্সা উপরি কেনচি মালাগুণং খিপন্তেন মালাগুণমত্তেনাপি পরিক্খিত্তা হোতি. তথারূপাসু চারিত্তং আপজ্জিতা হোতীতি এৰরূপাসু ইত্থীসু সম্মাদিট্ঠিসুত্তে ৰুত্তমিচ্ছাচারলক্খণৰসেন ৰীতিক্কমং কত্তা হোতি.
সভাগতোতি সভাযং ঠিতো. পরিসাগতোতি পরিসাযং ঠিতো. ঞাতিমজ্ঝগতোতি দাযাদানং মজ্ঝে ঠিতো. পূগমজ্ঝগতোতি সেনীনং মজ্ঝে ঠিতো. রাজকুলমজ্ঝগতোতি রাজকুলস্স মজ্ঝে মহাৰিনিচ্ছযে ঠিতো. অভিনীতোতি পুচ্ছনত্থায নীতো. সক্খিপুট্ঠোতি সক্খিং কত্ৰা পুচ্ছিতো. এহম্ভো পুরিসাতি আলপনমেতং. অত্তহেতু ৰা পরহেতু ৰাতি অত্তনো ৰা পরস্স ৰা হত্থপাদাদিহেতু ৰা ধনহেতু ৰা. আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৰাতি এত্থ আমিসন্তি লাভো অধিপ্পেতো. কিঞ্চিক্খন্তি যং ৰা তং ৰা অপ্পমত্তকং. অন্তমসো তিত্তিরৰট্টকসপ্পিপিণ্ডনৰনীতপিণ্ডাদিমত্তকস্সপি লঞ্জস্স হেতূতি অত্থো. সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতীতি জানন্তোযেৰ মুসাৰাদং কত্তা হোতি.
ইমেসং ভেদাযাতি যেসং ইতোতি ৰুত্তানং সন্তিকে সুতং হোতি, তেসং ভেদায. অমূসং ভেদাযাতি যেসং অমুত্রাতি ৰুত্তানং সন্তিকে সুতং হোতি, তেসং ভেদায. ইতি সমগ্গানং ৰা ভেদকাতি এৰং সমগ্গানং ৰা দ্ৰিন্নং সহাযকানং ভেদং কত্তা. ভিন্নানং ৰা অনুপ্পদাতাতি সুট্ঠু কতং তযা, তং পজহন্তেন কতিপাহেনেৰ তে মহন্তং অনত্থং করেয্যাতি এৰং ভিন্নানং পুন অসংসন্দনায অনুপ্পদাতা উপত্থম্ভেতা কারণং দস্সেতাতি অত্থো. ৰগ্গো আরামো অভিরতিট্ঠানমস্সাতি ৰগ্গারামো. ৰগ্গরতোতি ৰগ্গেসু রতো. ৰগ্গে দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা নন্দতীতি ৰগ্গনন্দী. ৰগ্গকরণিং ৰাচন্তি যা ৰাচা সমগ্গেপি সত্তে ৰগ্গে করোতি ভিন্দতি, তং কলহকারণং ৰাচং ভাসিতা হোতি.
অণ্ডকাতি যথা সদোসে রুক্খে অণ্ডকানি উট্ঠহন্তি, এৰং সদোসতায খুংসনাৰম্ভনাদিৰচনেহি অণ্ডকা জাতা. কক্কসাতি পূতিকা. যথা নাম পূতিকরুক্খো কক্কসো হোতি পগ্ঘরিতচুণ্ণো, এৰং কক্কসা হোতি, সোতং ঘংসমানা ৰিয পৰিসতি. তেন ৰুত্তং ‘‘কক্কসা’’তি. পরকটুকাতি পরেসং কটুকা অমনাপা দোসজননী. পরাভিসজ্জনীতি কুটিলকণ্টকসাখা ৰিয মম্মেসু ৰিজ্ঝিত্ৰা পরেসং অভিসজ্জনী গন্তুকামানম্পি গন্তুং অদত্ৰা লগ্গনকারী. কোধসামন্তাতি কোধস্স আসন্না. অসমাধিসংৰত্তনিকাতি অপ্পনাসমাধিস্স ৰা উপচারসমাধিস্স ৰা অসংৰত্তনিকা. ইতি সব্বানেৰ তানি সদোসৰাচায ৰেৰচনানি.
অকালৰাদীতি অকালেন ৰত্তা. অভূতৰাদীতি যং নত্থি, তস্স ৰত্তা. অনত্থৰাদীতি অকারণনিস্সিতং ৰত্তা. অধম্মৰাদীতি অসভাৰং ৰত্তা. অৰিনযৰাদীতি অসংৰরৰিনযপটিসংযুত্তস্স ৰত্তা. অনিধানৰতি ৰাচন্তি হদযমঞ্জূসাযং নিধেতুং অযুত্তং ৰাচং ভাসিতা হোতি. অকালেনাতি ৰত্তব্বকালস্স পুব্বে ৰা পচ্ছা ৰা অযুত্তকালে ৰত্তা হোতি. অনপদেসন্তি সুত্তাপদেসৰিরহিতং. অপরিযন্তৰতিন্তি অপরিচ্ছেদং, সুত্তং ৰা জাতকং ৰা নিক্খিপিত্ৰা তস্স উপলব্ভং ৰা উপমং ৰা ৰত্থুং ৰা আহরিত্ৰা বাহিরকথংযেৰ কথেতি. নিক্খিত্তং নিক্খিত্তমেৰ হোতি. ‘‘সুত্তং নু খো কথেতি জাতকং নু খো, নস্স অন্তং ৰা কোটিং ৰা পস্সামা’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি. যথা ৰটরুক্খসাখানং গতগতট্ঠানে পারোহা ওতরন্তি, ওতিণ্ণোতিণ্ণট্ঠানে সম্পজ্জিত্ৰা পুন ৰড্ঢন্তিযেৰ. এৰং অড্ঢযোজনম্পি যোজনম্পি গচ্ছন্তিযেৰ, গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে পন মূলরুক্খো ৰিনস্সতি, পৰেণিজাতকাৰ তিট্ঠন্তি. এৰমযম্পি নিগ্রোধধম্মকথিকো নাম হোতি; নিক্খিত্তং নিক্খিত্তমত্তমেৰ কত্ৰা পস্সেনেৰ পরিহরন্তো গচ্ছতি. যো পন বহুম্পি ভণন্তো এতদত্থমিদং ৰুত্তন্তি আহরিত্ৰা জানাপেতুং সক্কোতি, তস্স কথেতুং ৰট্টতি. অনত্থসংহিতন্তি ন অত্থনিস্সিতং.
অভিজ্ঝাতা হোতীতি অভিজ্ঝায ওলোকেতা হোতি. অহো ৰতাতি পত্থনত্থে নিপাতো. অভিজ্ঝায ওলোকিতমত্তকেন চেত্থ কম্মপথভেদো ন হোতি. যদা পন, ‘‘অহো ৰতিদং মম সন্তকং অস্স, অহমেত্থ ৰসং ৰত্তেয্য’’ন্তি অত্তনো পরিণামেতি, তদা কম্মপথভেদো হোতি, অযমিধ অধিপ্পেতো.
ব্যাপন্নচিত্তোতি ৰিপন্নচিত্তো পূতিভূতচিত্তো. পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পোতি দোসেন দুট্ঠচিত্তসঙ্কপ্পো. হঞ্ঞন্তূতি ঘাতিযন্তূ. ৰজ্ঝন্তূতি ৰধং পাপুণন্তু. মা ৰা অহেসুন্তি কিঞ্চিপি মা অহেসুং. ইধাপি কোপমত্তকেন কম্মপথভেদো ন হোতি. হঞ্ঞন্তূতিআদিচিন্তনেনেৰ হোতি, তস্মা এৰং ৰুত্তং.
মিচ্ছাদিট্ঠিকোতি অকুসলদস্সনো. ৰিপরীতদস্সনোতি ৰিপল্লত্থদস্সনো. নত্থি দিন্নন্তি দিন্নস্স ফলাভাৰং সন্ধায ৰদতি. যিট্ঠং ৰুচ্চতি মহাযাগো. হুতন্তি পহেণকসক্কারো অধিপ্পেতো, তম্পি উভযং ফলাভাৰমেৰ সন্ধায পটিক্খিপতি. সুকতদুক্কটানন্তি সুকতদুক্কটানং, কুসলাকুসলানন্তি অত্থো. ফলং ৰিপাকোতি যং ফলন্তি ৰা ৰিপাকোতি ৰা ৰুচ্চতি, তং নত্থীতি ৰদতি. নত্থি অযং লোকোতি পরলোকে ঠিতস্স অযং লোকো নত্থি. নত্থি পরো লোকোতি ইধ লোকে ঠিতস্সপি পরলোকো নত্থি, সব্বে তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জন্তীতি দস্সেতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি তেসু সম্মাপটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তীনং ফলাভাৰৰসেন ৰদতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৰিত্ৰা উপপজ্জনকসত্তা নাম নত্থীতি ৰদতি. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তীতি যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং অভিৰিসিট্ঠায পঞ্ঞায সযং পচ্চক্খং কত্ৰা পৰেদেন্তি, তে নত্থীতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং অভাৰং দীপেতি, এত্তাৰতা দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি কথিতা হোতি.
৪৪১. পাণাতিপাতং পহাযাতিআদযো সত্ত কম্মপথা চূল়হত্থিপদে ৰিত্থারিতা. অনভিজ্ঝাদযো উত্তানত্থাযেৰ.
৪৪২. সহব্যতং উপপজ্জেয্যন্তি সহভাৰং উপগচ্ছেয্যং. ব্রহ্মকাযিকানং দেৰানন্তি পঠমজ্ঝানভূমিদেৰানং. আভানং দেৰানন্তি আভা নাম ৰিসুং নত্থি, পরিত্তাভঅপ্পমাণাভআভস্সরানমেতং অধিৰচনং. পরিত্তাভানন্তিআদি পন একতো অগ্গহেত্ৰা তেসংযেৰ ভেদতো গহণং. পরিত্তসুভানন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. ইতি ভগৰা আসৰক্খযং দস্সেত্ৰা অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠপেসি.
ইধ ঠত্ৰা পন দেৰলোকা সমানেতব্বা. তিস্সন্নং তাৰ ঝানভূমীনং ৰসেন নৰ ব্রহ্মলোকা, পঞ্চ সুদ্ধাৰাসা চতূহি আরূপেহি সদ্ধিং নৰাতি অট্ঠারস, ৰেহপ্ফলেহি সদ্ধিং একূনৰীসতি, তে অসঞ্ঞং পক্খিপিত্ৰা ৰীসতি ব্রহ্মলোকা হোন্তি, এৰং ছহি কামাৰচরেহি সদ্ধিং ছব্বীসতি দেৰলোকা নাম. তেসং সব্বেসম্পি ভগৰতা দসকুসলকম্মপথেহি নিব্বত্তি দস্সিতা.
তত্থ ছসু তাৰ কামাৰচরেসু তিণ্ণং সুচরিতানং ৰিপাকেনেৰ নিব্বত্তি হোতি. উপরিদেৰলোকানং পন ইমে কম্মপথা উপনিস্সযৰসেন কথিতা. দস কুসলকম্মপথা হি সীলং, সীলৰতো চ কসিণপরিকম্মং ইজ্ঝতীতি. সীলে পতিট্ঠায কসিণপরিকম্মং কত্ৰা পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা পঠমজ্ঝানভূমিযং নিব্বত্ততি; দুতিযাদীনি ভাৰেত্ৰা দুতিযজ্ঝানভূমিআদীসু নিব্বত্ততি; রূপাৰচরজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অনাগামিফলে পতিট্ঠিতো পঞ্চসু সুদ্ধাৰাসেসু নিব্বত্ততি; রূপাৰচরজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা অরূপাৰচরসমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৰা চতূসু অরূপেসু নিব্বত্ততি; রূপারূপজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি. অসঞ্ঞভৰো পন বাহিরকানং তাপসপরিব্বাজকানং আচিণ্ণোতি ইধ ন নিদ্দিট্ঠো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
সালেয্যকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৰেরঞ্জকসুত্তৰণ্ণনা
৪৪৪. এৰং মে সুতন্তি ৰেরঞ্জকসুত্তং. তত্থ ৰেরঞ্জকাতি ৰেরঞ্জৰাসিনো. কেনচিদেৰ করণীযেনাতি কেনচিদেৰ অনিযমিতকিচ্চেন. সেসং সব্বং পুরিমসুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. কেৰলঞ্হি ইধ অধম্মচারী ৰিসমচারীতি এৰং পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা. পুরিমসুত্তে ধম্মাধিট্ঠানাতি অযং ৰিসেসো. সেসং তাদিসমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ৰেরঞ্জকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. মহাৰেদল্লসুত্তৰণ্ণনা
৪৪৯. এৰং মে সুতন্তি মহাৰেদল্লসুত্তং. তত্থ আযস্মাতি সগারৰসপ্পতিস্সৰচনমেতং. মহাকোট্ঠিকোতি তস্স থেরস্স নামং. পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি ফলসমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতো. দুপ্পঞ্ঞো দুপ্পঞ্ঞোতি এত্থ পঞ্ঞায দুট্ঠং নাম নত্থি, অপ্পঞ্ঞো নিপ্পঞ্ঞোতি অত্থো. কিত্তাৰতা নু খোতি কারণপরিচ্ছেদপুচ্ছা, কিত্তকেন নু খো এৰং ৰুচ্চতীতি অত্থো. পুচ্ছা চ নামেসা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি পঞ্চৰিধা হোতি. তাসমিদং নানাকরণং –
কতমা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভূতায ৰিভাৰনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা.
কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং, অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা.
কতমা ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৰিমতিপক্খন্দো, দ্ৰেল়্হকজাতো, ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি, সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২).
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰাতি? অনিচ্চং, ভন্তে’’তি (মহাৰ. ২১) এৰরূপা অনুমতিং গহেত্ৰা ধম্মদেসনাকালে পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা নাম.
‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা, কতমে চত্তারো’’তি (সং. নি. ৫.৩৯০) এৰরূপা ভিক্খুসঙ্ঘং সযমেৰ পুচ্ছিত্ৰা সযমেৰ ৰিস্সজ্জেতুকামস্স পুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা নাম. তাসু ইধ দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা অধিপ্পেতা.
থেরো হি অত্তনো দিৰাট্ঠানে নিসীদিত্ৰা সযমেৰ পঞ্হং সমুট্ঠপেত্ৰা সযং ৰিনিচ্ছিনন্তো ইদং সুত্তং আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেসি. একচ্চো হি পঞ্হং সমুট্ঠাপেতুংযেৰ সক্কোতি ন নিচ্ছেতুং; একচ্চো নিচ্ছেতুং সক্কোতি ন সমুট্ঠাপেতুং; একচ্চো উভযম্পি ন সক্কোতি; একচ্চো উভযম্পি সক্কোতি. তেসু থেরো উভযম্পি সক্কোতিযেৰ. কস্মা? মহাপঞ্ঞতায. মহাপঞ্ঞং নিস্সায হি ইমস্মিং সাসনে সারিপুত্তত্থেরো, মহাকচ্চানত্থেরো, পুণ্ণত্থেরো, কুমারকস্সপত্থেরো, আনন্দত্থেরো, অযমেৰ আযস্মাতি সম্বহুলা থেরা ৰিসেসট্ঠানং অধিগতা. ন হি সক্কা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা সাৰকপারমীঞাণস্স মত্থকং পাপুণিতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায সারিপুত্তত্থেরো তং ঠানং অধিগতো. পঞ্ঞায হি থেরেন সদিসো নত্থি. তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সারিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৯).
তথা ন সক্কা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা সমানেত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজেতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায মহাকচ্চানত্থেরো তত্থ পটিবলো জাতো, তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজন্তানং যদিদং মহাকচ্চানো’’তি (অ. নি. ১.১৯৭).
তথা ন সক্কা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ধম্মকথং কথেন্তেন দস কথাৰত্থূনি আহরিত্ৰা সত্ত ৰিসুদ্ধিযো ৰিভজন্তেন ধম্মকথং কথেতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায পুণ্ণত্থেরো চতুপরিসমজ্ঝে অলঙ্কতধম্মাসনে চিত্তবীজনিং গহেত্ৰা নিসিন্নো লীল়াযন্তো পুণ্ণচন্দো ৰিয ধম্মং কথেসি. তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ধম্মকথিকানং যদিদং পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৯৬).
তথা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ভিক্খু ধম্মং কথেন্তো ইতো ৰা এত্তো ৰা অনুক্কমিত্ৰা যট্ঠিকোটিং গহেত্ৰা অন্ধো ৰিয, একপদিকং দণ্ডকসেতুং আরুল়্হো ৰিয চ গচ্ছতি. মহাপঞ্ঞো পন চতুপ্পদিকং গাথং নিক্খিপিত্ৰা উপমা চ কারণানি চ আহরিত্ৰা তেপিটকং বুদ্ধৰচনং গহেত্ৰা হেট্ঠুপরিযং করোন্তো কথেসি. মহাপঞ্ঞতায পন কুমারকস্সপত্থেরো চতুপ্পদিকং গাথং নিক্খিপিত্ৰা উপমা চ কারণানি চ আহরিত্ৰা তেহি সদ্ধিং যোজেন্তো জাতস্সরে পঞ্চৰণ্ণানি কুসুমানি ফুল্লাপেন্তো ৰিয সিনেরুমত্থকে ৰট্টিসহস্সং তেলপদীপং জালেন্তো ৰিয তেপিটকং বুদ্ধৰচনং হেট্ঠুপরিযং করোন্তো কথেসি. তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং চিত্তকথিকানং যদিদং কুমারকস্সপো’’তি (অ. নি. ১.২১৭).
তথা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ভিক্খু চতূহি মাসেহি চতুপ্পদিকম্পি গাথং গহেতুং ন সক্কোতি. মহাপঞ্ঞো পন একপদে ঠত্ৰা পদসতম্পি পদসহস্সম্পি গণ্হাতি. আনন্দত্থেরো পন মহাপঞ্ঞতায একপদুদ্ধারে ঠত্ৰা সকিংযেৰ সুত্ৰা পুন অপুচ্ছন্তো সট্ঠি পদসহস্সানি পন্নরস গাথাসহস্সানি ৰল্লিযা পুপ্ফানি আকড্ঢিত্ৰা গণ্হন্তো ৰিয একপ্পহারেনেৰ গণ্হাতি. গহিতগহিতং পাসাণে খতলেখা ৰিয, সুৰণ্ণঘটে পক্খিত্তসীহৰসা ৰিয চ গহিতাকারেনেৰ তিট্ঠতি. তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং গতিমন্তানং যদিদং আনন্দো, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, বহুস্সুতানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩).
ন হি সক্কা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা চতুপটিসম্ভিদাপভেদস্স মত্থকং পাপুণিতুং. মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায মহাকোট্ঠিতত্থেরো অধিগমপরিপুচ্ছাসৰনপুব্বযোগানং ৰসেন অনন্তনযুস্সদং পটিসম্ভিদাপভেদং পত্তো. তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং পটিসম্ভিদাপত্তানং যদিদং মহাকোট্ঠিতো’’তি (অ. নি. ১.২১৮).
ইতি থেরো মহাপঞ্ঞতায পঞ্হং সমুট্ঠাপেতুম্পি নিচ্ছেতুম্পীতি উভযম্পি সক্কোতি. সো দিৰাট্ঠানে নিসীদিত্ৰা সযমেৰ সব্বপঞ্হে সমুট্ঠপেত্ৰা সযং ৰিনিচ্ছিনন্তো ইদং সুত্তং আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেত্ৰা, ‘‘সোভনা ৰত অযং ধম্মদেসনা, জেট্ঠভাতিকেন নং ধম্মসেনাপতিনা সদ্ধিং সংসন্দিস্সামি, ততো অযং দ্ৰিন্নম্পি অম্হাকং একমতিযা একজ্ঝাসযেন চ ঠপিতা অতিগরুকা ভৰিস্সতি পাসাণচ্ছত্তসদিসা, চতুরোঘনিত্থরণত্থিকানং তিত্থে ঠপিতনাৰা ৰিয, মগ্গগমনত্থিকানং সহস্সযুত্তআজঞ্ঞরথো ৰিয বহুপকারা ভৰিস্সতী’’তি দিট্ঠসংসন্দনত্থং পঞ্হং পুচ্ছি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তাসু ইধ দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা অধিপ্পেতা’’তি.
নপ্পজানাতীতি এত্থ যস্মা নপ্পজানাতি, তস্মা দুপ্পঞ্ঞোতি ৰুচ্চতীতি অযমত্থো. এস নযো সব্বত্থ. ইদং দুক্খন্তি নপ্পজানাতীতি ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ইতো উদ্ধং নত্থীতি দুক্খসচ্চং যাথাৰসরসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খসমুদযোতি ইতো দুক্খং সমুদেতীতি পৰত্তিদুক্খপভাৰিকা তণ্হা সমুদযসচ্চন্তি যাথাৰসরসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খনিরোধোতি ইদং দুক্খং অযং দুক্খসমুদযো চ ইদং নাম ঠানং পত্ৰা নিরুজ্ঝতীতি উভিন্নং অপ্পৰত্তি নিব্বানং নিরোধসচ্চন্তি যাথাৰসরসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি অযং পটিপদা দুক্খনিরোধং গচ্ছতীতি মগ্গসচ্চং যাথাৰসরসলক্খণতো ন পজানাতীতি. অনন্তরৰারেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সঙ্খেপতো পনেত্থ চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো পুগ্গলো কথিতোতি ৰেদিতব্বো.
অযঞ্হি আচরিযসন্তিকে চত্তারি সচ্চানি সৰনতো উগ্গণ্হাতি. ঠপেত্ৰা তণ্হং তেভূমকা ধম্মা দুক্খসচ্চং, তণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৰত্তি নিব্বানং নিরোধসচ্চং, দুক্খসচ্চং পরিজানন্তো সমুদযসচ্চং পজহন্তো নিরোধপাপনো মগ্গো মগ্গসচ্চন্তি এৰং উগ্গহেত্ৰা অভিনিৰিসতি. তত্থ পুরিমানি দ্ৰে সচ্চানি ৰট্টং, পচ্ছিমানি ৰিৰট্টং, ৰট্টে অভিনিৰেসো হোতি, নো ৰিৰট্টে, তস্মা অযং অভিনিৰিসমানো দুক্খসচ্চে অভিনিৰিসতি.
দুক্খসচ্চং নাম রূপাদযো পঞ্চক্খন্ধাতি ৰৰত্থপেত্ৰা ধাতুকম্মট্ঠানৰসেন ওতরিত্ৰা, ‘‘চত্তারি মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপং রূপ’’ন্তি ৰৰত্থপেতি. তদারম্মণা ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং নামন্তি এৰং যমকতালক্খন্ধং ভিন্দন্তো ৰিয ‘‘দ্ৰেৰ ইমে ধম্মা নামরূপ’’ন্তি ৰৰত্থপেতি. তং পনেতং ন অহেতুকং সহেতুকং সপ্পচ্চযং, কো চস্স পচ্চযো অৰিজ্জাদযো ধম্মাতি এৰং পচ্চযে চেৰ পচ্চযুপ্পন্নধম্মে চ ৰৰত্থপেত্ৰা ‘‘সব্বেপি ধম্মা হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চা’’তি অনিচ্চলক্খণং আরোপেতি, ততো উদযৰযপ্পটিপীল়নাকারেন দুক্খা, অৰসৰত্তনাকারেন অনত্তাতি তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনাপটিপাটিযা সম্মসন্তো লোকুত্তরমগ্গং পাপুণাতি.
মগ্গক্খণে চত্তারি সচ্চানি একপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি. দুক্খং পরিঞ্ঞাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি. সমুদযং পহানপটিৰেধেন, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধেন, মগ্গং ভাৰনাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি. দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, সমুদযং পহানাভিসমযেন, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন, মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতি. সো তীণি সচ্চানি কিচ্চতো পটিৰিজ্ঝতি, নিরোধং আরম্মণতো. তস্মিঞ্চস্স খণে অহং দুক্খং পরিজানামি, সমুদযং পজহামি, নিরোধং সচ্ছিকরোমি, মগ্গং ভাৰেমীতি আভোগসমন্নাহারমনসিকারপচ্চৰেক্খণা নত্থি. এতস্স পন পরিগ্গণ্হন্তস্সেৰ মগ্গো তীসু সচ্চেসু পরিঞ্ঞাদিকিচ্চং সাধেন্তোৰ নিরোধং আরম্মণতো পটিৰিজ্ঝতীতি.
তস্মা পঞ্ঞৰাতি ৰুচ্চতীতি এত্থ হেট্ঠিমকোটিযা সোতাপন্নো, উপরিমকোটিযা খীণাসৰো পঞ্ঞৰাতি নিদ্দিট্ঠো. যো পন তেপিটকং বুদ্ধৰচনং পাল়িতো চ অত্থতো চ অনুসন্ধিতো চ পুব্বাপরতো চ উগ্গহেত্ৰা হেট্ঠুপরিযং করোন্তো ৰিচরতি, অনিচ্চদুক্খানত্তৰসেন পরিগ্গহমত্তম্পি নত্থি, অযং পঞ্ঞৰা নাম, দুপ্পঞ্ঞো নামাতি? ৰিঞ্ঞাণচরিতো নামেস, পঞ্ঞৰাতি ন ৰত্তব্বো. অথ যো তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনাপটিপাটিযা সম্মসন্তো অজ্জ অজ্জেৰ অরহত্তন্তি চরতি, অযং পঞ্ঞৰা নাম, দুপ্পঞ্ঞো নামাতি? ভজাপিযমানো পঞ্ঞৰাপক্খং ভজতি. সুত্তে পন পটিৰেধোৰ কথিতো.
ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণন্তি ইধ কিং পুচ্ছতি? যেন ৰিঞ্ঞাণেন সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা এস পঞ্ঞৰা নাম জাতো, তস্স আগমনৰিপস্সনা ৰিঞ্ঞাণং কম্মকারকচিত্তং পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি. সুখন্তিপি ৰিজানাতীতি সুখৰেদনম্পি ৰিজানাতি. উপরিপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ইমিনা থেরো ‘‘সুখং ৰেদনং ৰেদযমানো সুখং ৰেদনং ৰেদযামীতি পজানাতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১১৩; দী. নি. ২.৩৮০) নযেন আগতৰেদনাৰসেন অরূপকম্মট্ঠানং কথেসি. তস্সত্থো সতিপট্ঠানে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
সংসট্ঠাতি একুপ্পাদাদিলক্খণেন সংযোগট্ঠেন সংসট্ঠা, উদাহু ৰিসংসট্ঠাতি পুচ্ছতি. এত্থ চ থেরো মগ্গপঞ্ঞঞ্চ ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণঞ্চাতি ইমে দ্ৰে লোকিযলোকুত্তরধম্মে মিস্সেত্ৰা ভূমন্তরং ভিন্দিত্ৰা সমযং অজানন্তো ৰিয পুচ্ছতীতি ন ৰেদিতব্বো. মগ্গপঞ্ঞায পন মগ্গৰিঞ্ঞাণেন, ৰিপস্সনাপঞ্ঞায চ ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণেনেৰ সদ্ধিং সংসট্ঠভাৰং পুচ্ছতীতি ৰেদিতব্বো. থেরোপিস্স তমেৰত্থং ৰিস্সজ্জেন্তো ইমে ধম্মা সংসট্ঠাতিআদিমাহ. তত্থ ন চ লব্ভা ইমেসং ধম্মানন্তি ইমেসং লোকিযমগ্গক্খণেপি লোকুত্তরমগ্গক্খণেপি একতো উপ্পন্নানং দ্ৰিন্নং ধম্মানং. ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰিনিব্ভুজিত্ৰাতি ৰিসুং ৰিসুং কত্ৰা ৰিনিৰট্টেত্ৰা, আরম্মণতো ৰা ৰত্থুতো ৰা উপ্পাদতো ৰা নিরোধতো ৰা নানাকরণং দস্সেতুং ন সক্কাতি অত্থো. তেসং তেসং পন ধম্মানং ৰিসযো নাম অত্থি. লোকিযধম্মং পত্ৰা হি চিত্তং জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, লোকুত্তরং পত্ৰা পঞ্ঞা.
সম্মাসম্বুদ্ধোপি হি লোকিযধম্মং পুচ্ছন্তো, ‘‘ভিক্খু, ত্ৰং কতমং পঞ্ঞং অধিগতো, কিং পঠমমগ্গপঞ্ঞং, উদাহু দুতিয ততিয চতুত্থ মগ্গপঞ্ঞ’’ন্তি ন এৰং পুচ্ছতি. কিং ফস্সো ত্ৰং, ভিক্খু, কিং ৰেদনো, কিং সঞ্ঞো, কিং চেতনোতি ন চ পুচ্ছতি, চিত্তৰসেন পন, ‘‘কিঞ্চিত্তো ত্ৰং, ভিক্খূ’’তি (পারা. ১৩৫) পুচ্ছতি. কুসলাকুসলং পঞ্ঞপেন্তোপি ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তি (ধ. প. ১, ২) চ, ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ধ. স. ১) চ এৰং চিত্তৰসেনেৰ পঞ্ঞাপেতি. লোকুত্তরং পুচ্ছন্তো পন কিং ফস্সো ত্ৰং ভিক্খু, কিং ৰেদনো, কিং সঞ্ঞো, কিং চেতনোতি ন পুচ্ছতি. কতমা তে, ভিক্খু, পঞ্ঞা অধিগতা, কিং পঠমমগ্গপঞ্ঞা, উদাহু দুতিযততিযচতুত্থমগ্গপঞ্ঞাতি এৰং পঞ্ঞাৰসেনেৰ পুচ্ছতি.
ইন্দ্রিযসংযুত্তেপি ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, সদ্ধিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু এত্থ সদ্ধিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, ৰীরিযিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সম্মপ্পধানেসু এত্থ ৰীরিযিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, সতিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু এত্থ সতিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, সমাধিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং? চতূসু ঝানেসু এত্থ সমাধিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, পঞ্ঞিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং? চতূসু অরিযসচ্চেসু এত্থ পঞ্ঞিন্দ্রিযং দট্ঠব্ব’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৭৮). এৰং সৰিসযস্মিংযেৰ লোকিযলোকুত্তরা ধম্মা কথিতা.
যথা হি চত্তারো সেট্ঠিপুত্তা রাজাতি রাজপঞ্চমেসু সহাযেসু নক্খত্তং কীল়িস্সামাতি ৰীথিং ওতিণ্ণেসু একস্স সেট্ঠিপুত্তস্স গেহং গতকালে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি গেহে ৰিচারেতি. দুতিযস্স ততিযস্স চতুত্থস্স গেহং গতকালে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি গেহে ৰিচারেতি. অথ সব্বপচ্ছা রঞ্ঞো গেহং গতকালে কিঞ্চাপি রাজা সব্বত্থ ইস্সরোৰ, ইমস্মিং পন কালে অত্তনো গেহেযেৰ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি ৰিচারেতি. এৰমেৰং খো সদ্ধাপঞ্চমকেসু ইন্দ্রিযেসু তেসু সহাযেসু একতো ৰীথিং ওতরন্তেসু ৰিয একারম্মণে উপ্পজ্জমানেসুপি যথা পঠমস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সোতাপত্তিযঙ্গানি পত্ৰা অধিমোক্খলক্খণং সদ্ধিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা দুতিযস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সম্মপ্পধানানি পত্ৰা পগ্গহণলক্খণং ৰীরিযিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা ততিযস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সতিপট্ঠানানি পত্ৰা উপট্ঠানলক্খণং সতিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা চতুত্থস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং ঝানৰিমোক্খে পত্ৰা অৰিক্খেপলক্খণং সমাধিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. সব্বপচ্ছা রঞ্ঞো গেহং গতকালে পন যথা ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, রাজাৰ গেহে ৰিচারেতি, এৰমেৰ অরিযসচ্চানি পত্ৰা পজাননলক্খণং পঞ্ঞিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি.
ইতি পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গে ঠপিতো মহাকোট্ঠিতত্থেরো লোকিযধম্মং পুচ্ছন্তো চিত্তং জেট্ঠকং চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা পুচ্ছি; লোকুত্তরধম্মং পুচ্ছন্তো পঞ্ঞং জেট্ঠকং পঞ্ঞং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা পুচ্ছি. ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরোপি তথেৰ ৰিস্সজ্জেসীতি.
যং হাৰুসো, পজানাতীতি যং চতুসচ্চধম্মমিদং দুক্খন্তিআদিনা নযেন মগ্গপঞ্ঞা পজানাতি. তং ৰিজানাতীতি মগ্গৰিঞ্ঞাণম্পি তথেৰ তং ৰিজানাতি. যং ৰিজানাতীতি যং সঙ্খারগতং অনিচ্চন্তিআদিনা নযেন ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণং ৰিজানাতি. তং পজানাতীতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞাপি তথেৰ তং পজানাতি. তস্মা ইমে ধম্মাতি তেন কারণেন ইমে ধম্মা. সংসট্ঠাতি একুপ্পাদএকনিরোধএকৰত্থুকএকারম্মণতায সংসট্ঠা.
পঞ্ঞা ভাৰেতব্বাতি ইদং মগ্গপঞ্ঞং সন্ধায ৰুত্তং. তংসম্পযুত্তং পন ৰিঞ্ঞাণং তায সদ্ধিং ভাৰেতব্বমেৰ হোতি. ৰিঞ্ঞাণং পরিঞ্ঞেয্যন্তি ইদং ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণং সন্ধায ৰুত্তং. তংসম্পযুত্তা পন পঞ্ঞা তেন সদ্ধিং পরিজানিতব্বাৰ হোতি.
৪৫০. ৰেদনা ৰেদনাতি ইদং কস্মা পুচ্ছতি? ৰেদনালক্খণং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. এৰং সন্তেপি তেভূমিকসম্মসনচারৰেদনাৰ অধিপ্পেতাতি সল্লক্খেতব্বা. সুখম্পি ৰেদেতীতি সুখং আরম্মণং ৰেদেতি অনুভৰতি. পরতো পদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ‘‘রূপঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৰিস্স, দুক্খানুপতিতং দুক্খাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং সুখেন, নযিদং সত্তা রূপস্মিং সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, রূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং দুক্খেন, তস্মা সত্তা রূপস্মিং সারজ্জন্তি, সারাগা সংযুজ্জন্তি, সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. ৰেদনা চ হিদং… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৰিস্স…পে… সংকিলিস্সন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭০) ইমিনা হি মহালিসুত্তপরিযাযেন ইধ আরম্মণং সুখং দুক্খং অদুক্খমসুখন্তি কথিতং. অপিচ পুরিমং সুখং ৰেদনং আরম্মণং কত্ৰা অপরা সুখা ৰেদনা ৰেদেতি; পুরিমং দুক্খং ৰেদনং আরম্মণং কত্ৰা অপরা দুক্খা ৰেদনা ৰেদেতি; পুরিমং অদুক্খমসুখং ৰেদনং আরম্মণং কত্ৰা অপরা অদুক্খমসুখা ৰেদনা ৰেদেতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ৰেদনাযেৰ হি ৰেদেতি, ন অঞ্ঞো কোচি ৰেদিতা নাম অত্থীতি ৰুত্তমেতং.
সঞ্ঞা সঞ্ঞাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? সব্বসঞ্ঞায লক্খণং. কিং সব্বত্থকসঞ্ঞাযাতি? সব্বসঞ্ঞায লক্খণন্তিপি সব্বত্থকসঞ্ঞায লক্খণন্তিপি একমেৰেতং, এৰং সন্তেপি তেভূমিকসম্মসনচারসঞ্ঞাৰ অধিপ্পেতাতি সল্লক্খেতব্বা. নীলকম্পি সঞ্জানাতীতি নীলপুপ্ফে ৰা ৰত্থে ৰা পরিকম্মং কত্ৰা উপচারং ৰা অপ্পনং ৰা পাপেন্তো সঞ্জানাতি. ইমস্মিঞ্হি অত্থে পরিকম্মসঞ্ঞাপি উপচারসঞ্ঞাপি অপ্পনাসঞ্ঞাপি ৰট্টতি. নীলে নীলন্তি উপ্পজ্জনকসঞ্ঞাপি ৰট্টতিযেৰ. পীতকাদীসুপি এসেৰ নযো.
যা চাৰুসো, ৰেদনাতি এত্থ ৰেদনা, সঞ্ঞা, ৰিঞ্ঞাণন্তি ইমানি তীণি গহেত্ৰা পঞ্ঞা কস্মা ন গহিতাতি? অসব্বসঙ্গাহিকত্তা. পঞ্ঞায হি গহিতায পঞ্ঞায সম্পযুত্তাৰ ৰেদনাদযো লব্ভন্তি, নো ৰিপ্পযুত্তা. তং পন অগ্গহেত্ৰা ইমেসু গহিতেসু পঞ্ঞায সম্পযুত্তা চ ৰিপ্পযুত্তা চ অন্তমসো দ্ৰে পঞ্চৰিঞ্ঞাণধম্মাপি লব্ভন্তি. যথা হি তযো পুরিসা সুত্তং সুত্তন্তি ৰদেয্যুং, চতুত্থো রতনাৰুতসুত্তন্তি. তেসু পুরিমা তযো তক্কগতম্পি পট্টিৰট্টকাদিগতম্পি যংকিঞ্চি বহুং সুত্তং লভন্তি অন্তমসো মক্কটকসুত্তম্পি. রতনাৰুতসুত্তং পরিযেসন্তো মন্দং লভতি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. হেট্ঠতো ৰা পঞ্ঞা ৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সম্পযোগং লভাপিতা ৰিস্সট্ঠত্তাৰ ইধ ন গহিতাতি ৰদন্তি. যং হাৰুসো, ৰেদেতীতি যং আরম্মণং ৰেদনা ৰেদেতি, সঞ্ঞাপি তদেৰ সঞ্জানাতি. যং সঞ্জানাতীতি যং আরম্মণং সঞ্ঞা সঞ্জানাতি, ৰিঞ্ঞাণম্পি তদেৰ ৰিজানাতীতি অত্থো.
ইদানি সঞ্জানাতি ৰিজানাতি পজানাতীতি এত্থ ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. তত্থ উপসগ্গমত্তমেৰ ৰিসেসো. জানাতীতি পদং পন অৰিসেসো. তস্সাপি জাননত্থে ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. সঞ্ঞা হি নীলাদিৰসেন আরম্মণং সঞ্জাননমত্তমেৰ, অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি লক্খণপটিৰেধং পাপেতুং ন সক্কোতি. ৰিঞ্ঞাণং নীলাদিৰসেন আরম্মণঞ্চেৰ সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিলক্খণপটিৰেধঞ্চ পাপেতি, উস্সক্কিত্ৰা পন মগ্গপাতুভাৰং পাপেতুং ন সক্কোতি. পঞ্ঞা নীলাদিৰসেন আরম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৰসেন লক্খণপটিৰেধম্পি পাপেতি, উস্সক্কিত্ৰা মগ্গপাতুভাৰং পাপেতুম্পি সক্কোতি.
যথা হি হেরঞ্ঞিকফলকে কহাপণরাসিম্হি কতে অজাতবুদ্ধি দারকো গামিকপুরিসো মহাহেরঞ্ঞিকোতি তীসু জনেসু ওলোকেত্ৰা ঠিতেসু অজাতবুদ্ধি দারকো কহাপণানং চিত্তৰিচিত্তচতুরস্সমণ্ডলভাৰমেৰ জানাতি, ইদং মনুস্সানং উপভোগপরিভোগং রতনসম্মতন্তি ন জানাতি. গামিকপুরিসো চিত্তাদিভাৰঞ্চেৰ জানাতি, মনুস্সানং উপভোগপরিভোগরতনসম্মতভাৰঞ্চ. ‘‘অযং কূটো অযং ছেকো অযং করতো অযং সণ্হো’’তি পন ন জানাতি. মহাহেরঞ্ঞিকো চিত্তাদিভাৰম্পি রতনসম্মতভাৰম্পি কূটাদিভাৰম্পি জানাতি, জানন্তো চ পন নং রূপং দিস্ৰাপি জানাতি, আকোটিতস্স সদ্দং সুত্ৰাপি, গন্ধং ঘাযিত্ৰাপি, রসং সাযিত্ৰাপি, হত্থেন গরুকলহুকভাৰং উপধারেত্ৰাপি অসুকগামে কতোতিপি জানাতি, অসুকনিগমে অসুকনগরে অসুকপব্বতচ্ছাযায অসুকনদীতীরে কতোতিপি, অসুকাচরিযেন কতোতিপি জানাতি. এৰমেৰং সঞ্ঞা অজাতবুদ্ধিদারকস্স কহাপণদস্সনং ৰিয নীলাদিৰসেন আরম্মণমত্তমেৰ সঞ্জানাতি. ৰিঞ্ঞাণং গামিকপুরিসস্স কহাপণদস্সনং ৰিয নীলাদিৰসেন আরম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৰসেন লক্খণপটিৰেধম্পি পাপেতি. পঞ্ঞা মহাহেরঞ্ঞিকস্স কহাপণদস্সনং ৰিয নীলাদিৰসেন আরম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৰসেন লক্খণপটিৰেধম্পি পাপেতি, উস্সক্কিত্ৰা মগ্গপাতুভাৰম্পি পাপেতি. সো পন নেসং ৰিসেসো দুপ্পটিৰিজ্ঝো.
তেনাহ আযস্মা নাগসেনো – ‘‘দুক্করং, মহারাজ, ভগৰতা কতন্তি. কিং, ভন্তে, নাগসেন ভগৰতা দুক্করং কতন্তি? দুক্করং, মহারাজ, ভগৰতা কতং, ইমেসং অরূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একারম্মণে পৰত্তমানানং ৰৰত্থানং অক্খাতং, অযং ফস্সো, অযং ৰেদনা, অযং সঞ্ঞা, অযং চেতনা, ইদং চিত্ত’’ন্তি (মি. প. ২.৭.১৬). যথা হি তিলতেলং, সাসপতেলং, মধুকতেলং, এরণ্ডকতেলং, ৰসাতেলন্তি ইমানি পঞ্চ তেলানি একচাটিযং পক্খিপিত্ৰা দিৰসং যমকমন্থেহি মন্থেত্ৰা ততো ইদং তিলতেলং, ইদং সাসপতেলন্তি একেকস্স পাটিযেক্কং উদ্ধরণং নাম দুক্করং, ইদং ততো দুক্করতরং. ভগৰা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা ধম্মিস্সরো ধম্মরাজা ইমেসং অরূপীনং ধম্মানং একারম্মণে পৰত্তমানানং ৰৰত্থানং অক্খাসি. পঞ্চন্নং মহানদীনং সমুদ্দং পৰিট্ঠট্ঠানে, ‘‘ইদং গঙ্গায উদকং, ইদং যমুনাযা’’তি এৰং পাটিযেক্কং উদকউদ্ধরণেনাপি অযমত্থো ৰেদিতব্বো.
৪৫১. নিস্সট্ঠেনাতি নিস্সটেন পরিচ্চত্তেন ৰা. তত্থ নিস্সটেনাতি অত্থে সতি পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহীতি নিস্সক্কৰচনং. পরিচ্চত্তেনাতি অত্থে সতি করণৰচনং ৰেদিতব্বং. ইদং ৰুত্তং হোতি – পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহি নিস্সরিত্ৰা মনোদ্ৰারে পৰত্তেন পঞ্চহি ৰা ইন্দ্রিযেহি তস্স ৰত্থুভাৰং অনুপগমনতায পরিচ্চত্তেনাতি. পরিসুদ্ধেনাতি নিরুপক্কিলেসেন. মনোৰিঞ্ঞাণেনাতি রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানচিত্তেন. কিং নেয্যন্তি কিং জানিতব্বং. ‘‘যংকিঞ্চি নেয্যং নাম অত্থি ধম্ম’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৬৯) হি জানিতব্বং নেয্যন্তি ৰুত্তং. আকাসানঞ্চাযতনং নেয্যন্তি কথং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানচিত্তেন অরূপাৰচরসমাপত্তি নেয্যাতি? রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানে ঠিতেন অরূপাৰচরসমাপত্তিং নিব্বত্তেতুং সক্কা হোতি. এত্থ ঠিতস্স হি সা ইজ্ঝতি. তস্মা ‘‘আকাসানঞ্চাযতনং নেয্য’’ন্তিআদিমাহ. অথ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং কস্মা ন ৰুত্তন্তি? পাটিযেক্কং অভিনিৰেসাভাৰতো. তত্থ হি কলাপতো নযতো সম্মসনং লব্ভতি, ধম্মসেনাপতিসদিসস্সাপি হি ভিক্খুনো পাটিযেক্কং অভিনিৰেসো ন জাযতি. তস্মা থেরোপি, ‘‘এৰং কিরমে ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি (ম. নি. ৩.৯৪) কলাপতো নযতো সম্মসিত্ৰা ৰিস্সজ্জেসীতি. ভগৰা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স হত্থগতত্তা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযম্পি পরোপঞ্ঞাস ধম্মে পাটিযেক্কং অংগুদ্ধারেনেৰ উদ্ধরিত্ৰা, ‘‘যাৰতা সঞ্ঞাসমাপত্তিযো, তাৰতা অঞ্ঞাপটিৰেধো’’তি আহ.
পঞ্ঞাচক্খুনা পজানাতীতি দস্সনপরিণাযকট্ঠেন চক্খুভূতায পঞ্ঞায পজানাতি. তত্থ দ্ৰে পঞ্ঞা সমাধিপঞ্ঞা ৰিপস্সনাপঞ্ঞা চ. সমাধিপঞ্ঞায কিচ্চতো অসম্মোহতো চ পজানাতি. ৰিপস্সনাপঞ্ঞায লক্খণপটিৰেধেন আরম্মণতো জাননং কথিতং. কিমত্থিযাতি কো এতিস্সা অত্থো. অভিঞ্ঞত্থাতিআদীসু অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিজানাতীতি অভিঞ্ঞত্থা. পরিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পরিজানাতীতি পরিঞ্ঞত্থা. পহাতব্বে ধম্মে পজহতীতি পহানত্থা. সা পনেসা লোকিযাপি অভিঞ্ঞত্থা চ পরিঞ্ঞত্থা চ ৰিক্খম্ভনতো পহানত্থা. লোকুত্তরাপি অভিঞ্ঞত্থা চ পরিঞ্ঞত্থা চ সমুচ্ছেদতো পহানত্থা. তত্থ লোকিযা কিচ্চতো অসম্মোহতো চ পজানাতি, লোকুত্তরা অসম্মোহতো.
৪৫২. সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদাযাতি ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযা চ মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা চ. পরতো চ ঘোসোতি সপ্পাযধম্মস্সৰনং. যোনিসো চ মনসিকারোতি অত্তনো উপাযমনসিকারো. তত্থ সাৰকেসু অপি ধম্মসেনাপতিনো দ্ৰে পচ্চযা লদ্ধুং ৰট্টন্তিযেৰ. থেরো হি কপ্পসতসহস্সাধিকং একং অসঙ্খ্যেয্যং পারমিযো পূরেত্ৰাপি অত্তনো ধম্মতায অণুমত্তম্পি কিলেসং পজহিতুং নাসক্খি. ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৰা’’তি (মহাৰ. ৬০) অস্সজিত্থেরতো ইমং গাথং সুত্ৰাৰস্স পটিৰেধো জাতো. পচ্চেকবুদ্ধানং পন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানঞ্চ পরতোঘোসকম্মং নত্থি, যোনিসোমনসিকারস্মিংযেৰ ঠত্ৰা পচ্চেকবোধিঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চ নিব্বত্তেন্তি.
অনুগ্গহিতাতি লদ্ধূপকারা. সম্মাদিট্ঠীতি অরহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. ফলক্খণে নিব্বত্তা চেতোৰিমুত্তি ফলং অস্সাতি চেতোৰিমুত্তিফলা. তদেৰ চেতোৰিমুত্তিসঙ্খাতং ফলং আনিসংসো অস্সাতি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. এত্থ চ চতুত্থফলপঞ্ঞা পঞ্ঞাৰিমুত্তি নাম, অৰসেসা ধম্মা চেতোৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা. সীলানুগ্গহিতাতিআদীসু সীলন্তি চতুপারিসুদ্ধিসীলং. সুতন্তি সপ্পাযধম্মস্সৰনং. সাকচ্ছাতি কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনকথা. সমথোতি ৰিপস্সনাপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো. ৰিপস্সনাতি সত্তৰিধা অনুপস্সনা. চতুপারিসুদ্ধিসীলঞ্হি পূরেন্তস্স, সপ্পাযধম্মস্সৰনং সুণন্তস্স, কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনং ছিন্দন্তস্স, ৰিপস্সনাপাদিকাসু অট্ঠসমাপত্তীসু কম্মং করোন্তস্স, সত্তৰিধং অনুপস্সনং ভাৰেন্তস্স অরহত্তমগ্গো উপ্পজ্জিত্ৰা ফলং দেতি.
যথা হি মধুরং অম্বপক্কং পরিভুঞ্জিতুকামো অম্বপোতকস্স সমন্তা উদককোট্ঠকং থিরং কত্ৰা বন্ধতি. ঘটং গহেত্ৰা কালেন কালং উদকং আসিঞ্চতি. উদকস্স অনিক্খমনত্থং মরিযাদং থিরং করোতি. যা হোতি সমীপে ৰল্লি ৰা সুক্খদণ্ডকো ৰা কিপিল্লিকপুটো ৰা মক্কটকজালং ৰা, তং অপনেতি. খণিত্তিং গহেত্ৰা কালেন কালং মূলানি পরিখণতি. এৰমস্স অপ্পমত্তস্স ইমানি পঞ্চ কারণানি করোতো সো অম্বো ৰড্ঢিত্ৰা ফলং দেতি. এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. রুক্খস্স সমন্ততো কোট্ঠকবন্ধনং ৰিয হি সীলং দট্ঠব্বং, কালেন কালং উদকসিঞ্চনং ৰিয ধম্মস্সৰনং, মরিযাদায থিরভাৰকরণং ৰিয সমথো, সমীপে ৰল্লিআদীনং হরণং ৰিয কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনং, কালেন কালং খণিত্তিং গহেত্ৰা মূলখণনং ৰিয সত্তন্নং অনুপস্সনানং ভাৰনা. তেহি পঞ্চহি কারণেহি অনুগ্গহিতস্স অম্বরুক্খস্স মধুরফলদানকালো ৰিয ইমস্স ভিক্খুনো ইমেহি পঞ্চহি ধম্মেহি অনুগ্গহিতায সম্মাদিট্ঠিযা অরহত্তফলদানং ৰেদিতব্বং.
৪৫৩. কতি পনাৰুসো, ভৰাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? মূলমেৰ গতো অনুসন্ধি, দুপ্পঞ্ঞো যেহি ভৰেহি ন উট্ঠাতি, তে পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তত্থ কামভৰোতি কামভৰূপগং কম্মং কম্মাভিনিব্বত্তা উপাদিন্নক্খন্ধাপীতি উভযমেকতো কত্ৰা কামভৰোতি আহ. রূপারূপভৰেসুপি এসেৰ নযো. আযতিন্তি অনাগতে. পুনব্ভৰস্স অভিনিব্বত্তীতি পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. ইধ ৰট্টং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তত্রাতত্রাভিনন্দনাতি রূপাভিনন্দনা সদ্দাভিনন্দনাতি এৰং তহিং তহিং অভিনন্দনা, করণৰচনে চেতং পচ্চত্তং. তত্রতত্রাভিনন্দনায পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি হোতীতি অত্থো. এত্তাৰতা হি গমনং হোতি, আগমনং হোতি, গমনাগমনং হোতি, ৰট্টং ৰত্ততীতি ৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সেসি. ইদানি ৰিৰট্টং পুচ্ছন্তো ‘‘কথং পনাৰুসো’’তিআদিমাহ. তস্স ৰিস্সজ্জনে অৰিজ্জাৰিরাগাতি অৰিজ্জায খযনিরোধেন. ৰিজ্জুপ্পাদাতি অরহত্তমগ্গৰিজ্জায উপ্পাদেন. কিং অৰিজ্জা পুব্বে নিরুদ্ধা, অথ ৰিজ্জা পুব্বে উপ্পন্নাতি? উভযমেতং ন ৰত্তব্বং. পদীপুজ্জলনেন অন্ধকারৰিগমো ৰিয ৰিজ্জুপ্পাদেন অৰিজ্জা নিরুদ্ধাৰ হোতি. তণ্হানিরোধাতি তণ্হায খযনিরোধেন. পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি ন হোতীতি এৰং আযতিং পুনব্ভৰস্স অভিনিব্বত্তি ন হোতি, গমনং আগমনং গমনাগমনং উপচ্ছিজ্জতি, ৰট্টং ন ৰত্ততীতি ৰিৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সেসি.
৪৫৪. কতমং পনাৰুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? উভতোভাগৰিমুত্তো ভিক্খু কালেন কালং নিরোধং সমাপজ্জতি. তস্স নিরোধপাদকং পঠমজ্ঝানং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. পঠমং ঝানন্তি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিরোধং সমাপজ্জনকেন ভিক্খুনা অঙ্গৰৰত্থানং কোট্ঠাসপরিচ্ছেদো নাম জানিতব্বো, ইদং ঝানং পঞ্চঙ্গিকং চতুরঙ্গিকং তিৰঙ্গিকং দুৰঙ্গিকন্তি অঙ্গৰৰত্থানং কোট্ঠাসপরিচ্ছেদং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. ৰিতক্কোতিআদীসু পন অভিনিরোপনলক্খণো ৰিতক্কো, অনুমজ্জনলক্খণো ৰিচারো, ফরণলক্খণা পীতি, সাতলক্খণং সুখং, অৰিক্খেপলক্খণা চিত্তেকগ্গতাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ৰত্তন্তি. কতঙ্গৰিপ্পহীনন্তি ইধ পন কিং পুচ্ছতি? নিরোধং সমাপজ্জনকেন ভিক্খুনা উপকারানুপকারানি অঙ্গানি জানিতব্বানি, তানি পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি, ৰিস্সজ্জনং পনেত্থ পাকটমেৰ. ইতি হেট্ঠা নিরোধপাদকং পঠমজ্ঝানং গহিতং, উপরি তস্স অনন্তরপচ্চযং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পুচ্ছিস্সতি. অন্তরা পন ছ সমাপত্তিযো সংখিত্তা, নযং ৰা দস্সেত্ৰা ৰিস্সট্ঠাতি ৰেদিতব্বা.
৪৫৫. ইদানি ৰিঞ্ঞাণনিস্সযে পঞ্চ পসাদে পুচ্ছন্তো পঞ্চিমানি, আৰুসোতিআদিমাহ. তত্থ গোচরৰিসযন্তি গোচরভূতং ৰিসযং. অঞ্ঞমঞ্ঞস্সাতি চক্খু সোতস্স সোতং ৰা চক্খুস্সাতি এৰং একেকস্স গোচরৰিসযং ন পচ্চনুভোতি. সচে হি নীলাদিভেদং রূপারম্মণং সমোধানেত্ৰা সোতিন্দ্রিযস্স উপনেয্য, ‘‘ইঙ্ঘ তাৰ নং ৰৰত্থপেহি ৰিভাৰেহি, কিং নামেতং আরম্মণ’’ন্তি. চক্খুৰিঞ্ঞাণঞ্হি ৰিনাপি মুখেন অত্তনো ধম্মতায এৰং ৰদেয্য – ‘‘অরে অন্ধবাল, ৰস্সসতম্পি ৰস্সসহস্সম্পি পরিধাৰমানো অঞ্ঞত্র মযা কুহিং এতস্স জাননকং লভিস্সসি, আহর নং চক্খুপসাদে উপনেহি, অহমেতং আরম্মণং জানিস্সামি, যদি ৰা নীলং যদি ৰা পীতকং, ন হি এসো অঞ্ঞস্স ৰিসযো, ময্হেৰেসো ৰিসযো’’তি. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. এৰমেতানি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচরং ৰিসযং ন পচ্চনুভোন্তি নাম. কিং পটিসরণন্তি এতেসং কিং পটিসরণং, কিং এতানি পটিসরন্তীতি পুচ্ছতি. মনো পটিসরণন্তি জৰনমনো পটিসরণং. মনো চ নেসন্তি মনোদ্ৰারিকজৰনমনো ৰা পঞ্চদ্ৰারিকজৰনমনো ৰা এতেসং গোচরৰিসযং রজ্জনাদিৰসেন অনুভোতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণঞ্হি রূপদস্সনমত্তমেৰ, এত্থ রজ্জনং ৰা দুস্সনং ৰা মুয্হনং ৰা নত্থি. এতস্মিং পন দ্ৰারে জৰনং রজ্জতি ৰা দুস্সতি ৰা মুয্হতি ৰা. সোতৰিঞ্ঞাণাদীসুপি এসেৰ নযো.
তত্রাযং উপমা – পঞ্চ কির দুব্বলভোজকা রাজানং সেৰিত্ৰা কিচ্ছেন কসিরেন একস্মিং পঞ্চকুলিকে গামে পরিত্তকং আযং লভিংসু. তেসং তত্থ মচ্ছভাগো মংসভাগো যুত্তিকহাপণো ৰা, বন্ধকহাপণো ৰা, মাপহারকহাপণো ৰা, অট্ঠকহাপণো ৰা, সোল়সকহাপণো ৰা, বাত্তিংসকহাপণো ৰা, চতুসট্ঠিকহাপণো ৰা, দণ্ডোতি এত্তকমত্তমেৰ পাপুণাতি. সতৰত্থুকং পঞ্চসতৰত্থুকং সহস্সৰত্থুকং মহাবলিং রাজাৰ গণ্হাতি. তত্থ পঞ্চকুলিকগামো ৰিয পঞ্চ পসাদা দট্ঠব্বা; পঞ্চ দুব্বলভোজকা ৰিয পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানি; রাজা ৰিয জৰনং; দুব্বলভোজকানং পরিত্তকং আযপাপুণনং ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং রূপদস্সনাদিমত্তং. রজ্জনাদীনি পন এতেসু নত্থি. রঞ্ঞো মহাবলিগ্গহণং ৰিয তেসু দ্ৰারেসু জৰনস্স রজ্জনাদীনি ৰেদিতব্বানি.
৪৫৬. পঞ্চিমানি, আৰুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? অন্তোনিরোধস্মিং পঞ্চ পসাদে. কিরিযমযপৰত্তস্মিঞ্হি ৰত্তমানে অরূপধম্মা পসাদানং বলৰপচ্চযা হোন্তি. যো পন তং পৰত্তং নিরোধেত্ৰা নিরোধসমাপত্তিং সমাপন্নো, তস্স অন্তোনিরোধে পঞ্চ পসাদা কিং পটিচ্চ তিট্ঠন্তীতি ইদং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. আযুং পটিচ্চাতি জীৰিতিন্দ্রিযং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি. উস্মং পটিচ্চাতি জীৰিতিন্দ্রিযং কম্মজতেজং পটিচ্চ তিট্ঠতি. যস্মা পন কম্মজতেজোপি জীৰিতিন্দ্রিযেন ৰিনা ন তিট্ঠতি, তস্মা ‘‘উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতী’’তি আহ. ঝাযতোতি জলতো. অচ্চিং পটিচ্চাতি জালসিখং পটিচ্চ. আভা পঞ্ঞাযতীতি আলোকো নাম পঞ্ঞাযতি. আভং পটিচ্চ অচ্চীতি তং আলোকং পটিচ্চ জালসিখা পঞ্ঞাযতি.
এৰমেৰ খো, আৰুসো, আযু উস্মং পটিচ্চ তিট্ঠতীতি এত্থ জালসিখা ৰিয কম্মজতেজো. আলোকো ৰিয জীৰিতিন্দ্রিযং. জালসিখা হি উপ্পজ্জমানা আলোকং গহেত্ৰাৰ উপ্পজ্জতি. সা তেন অত্তনা জনিতআলোকেনেৰ সযম্পি অণু থূলা দীঘা রস্সাতি পাকটা হোতি. তত্থ জালপৰত্তিযা জনিতআলোকেন তস্সাযেৰ জালপৰত্তিযা পাকটভাৰো ৰিয উস্মং পটিচ্চ নিব্বত্তেন কম্মজমহাভূতসম্ভৰেন জীৰিতিন্দ্রিযেন উস্মায অনুপালনং. জীৰিতিন্দ্রিযঞ্হি দসপি ৰস্সানি…পে… ৰস্সসতম্পি কম্মজতেজপৰত্তং পালেতি. ইতি মহাভূতানি উপাদারূপানং নিস্সযপচ্চযাদিৰসেন পচ্চযানি হোন্তীতি আযু উস্মং পটিচ্চ তিট্ঠতি. জীৰিতিন্দ্রিযং মহাভূতানি পালেতীতি উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতীতি ৰেদিতব্বা.
৪৫৭. আযুসঙ্খারাতি আযুমেৰ. ৰেদনিযা ধম্মাতি ৰেদনা ধম্মাৰ. ৰুট্ঠানং পঞ্ঞাযতীতি সমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং পঞ্ঞাযতি. যো হি ভিক্খু অরূপপৰত্তে উক্কণ্ঠিত্ৰা সঞ্ঞঞ্চ ৰেদনঞ্চ নিরোধেত্ৰা নিরোধং সমাপন্নো, তস্স যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেন রূপজীৰিতিন্দ্রিযপচ্চযা অরূপধম্মা উপ্পজ্জন্তি. এৰং পন রূপারূপপৰত্তং পৰত্ততি. যথা কিং? যথা একো পুরিসো জালাপৰত্তে উক্খণ্ঠিতো উদকেন পহরিত্ৰা জালং অপ্পৰত্তং কত্ৰা ছারিকায অঙ্গারে পিধায তুণ্হী নিসীদতি. যদা পনস্স পুন জালায অত্থো হোতি, ছারিকং অপনেত্ৰা অঙ্গারে পরিৰত্তেত্ৰা উপাদানং দত্ৰা মুখৰাতং ৰা তালৰণ্টৰাতং ৰা দদাতি. অথ জালাপৰত্তং পুন পৰত্ততি. এৰমেৰ জালাপৰত্তং ৰিয অরূপধম্মা. পুরিসস্স জালাপৰত্তে উক্কণ্ঠিত্ৰা উদকপ্পহারেন জালং অপ্পৰত্তং কত্ৰা ছারিকায অঙ্গারে পিধায তুণ্হীভূতস্স নিসজ্জা ৰিয ভিক্খুনো অরূপপৰত্তে উক্কণ্ঠিত্ৰা সঞ্ঞঞ্চ ৰেদনঞ্চ নিরোধেত্ৰা নিরোধসমাপজ্জনং. ছারিকায পিহিতঅঙ্গারা ৰিয রূপজীৰিতিন্দ্রিযং. পুরিসস্স পুন জালায অত্থে সতি ছারিকাপনযনাদীনি ৰিয ভিক্খুনো যথাপরিচ্ছিন্নকালাপগমনং. অগ্গিজালায পৰত্তি ৰিয পুন অরূপধম্মেসু উপ্পন্নেসু রূপারূপপৰত্তি ৰেদিতব্বা.
আযু উস্মা চ ৰিঞ্ঞাণন্তি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং, কম্মজতেজোধাতু, চিত্তন্তি ইমে তযো ধম্মা যদা ইমং রূপকাযং জহন্তি, অথাযং অচেতনং কট্ঠং ৰিয পথৰিযং ছড্ডিতো সেতীতি অত্থো. ৰুত্তঞ্চেতং –
‘‘আযু উস্মা চ ৰিঞ্ঞাণং, যদা কাযং জহন্তিমং;
অপৰিদ্ধো তদা সেতি, পরভত্তং অচেতন’’ন্তি. (সং. নি. ৩.৯৫);
কাযসঙ্খারাতি অস্সাসপস্সাসা. ৰচীসঙ্খারাতি ৰিতক্কৰিচারা. চিত্তসঙ্খারাতি সঞ্ঞাৰেদনা. আযূতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং. পরিভিন্নানীতি উপহতানি, ৰিনট্ঠানীতি অত্থো. তত্থ কেচি ‘‘নিরোধসমাপন্নস্স চিত্তসঙ্খারাৰ নিরুদ্ধা’’তি ৰচনতো চিত্তং অনিরুদ্ধং হোতি, তস্মা সচিত্তকা অযং সমাপত্তীতি ৰদন্তি. তে ৰত্তব্বা – ‘‘ৰচীসঙ্খারাপিস্স নিরুদ্ধা’’তি ৰচনতো ৰাচা অনিরুদ্ধা হোতি, তস্মা নিরোধং সমাপন্নেন ধম্মম্পি কথেন্তেন সজ্ঝাযম্পি করোন্তেন নিসীদিতব্বং সিযা. ‘‘যো চাযং মতো কালঙ্কতো, তস্সাপি চিত্তসঙ্খারা নিরুদ্ধা’’তি ৰচনতো চিত্তং অনিরুদ্ধং ভৰেয্য, তস্মা কালঙ্কতে মাতাপিতরো ৰা অরহন্তে ৰা ঝাপযন্তেন অনন্তরিযকম্মং কতং ভৰেয্য. ইতি ব্যঞ্জনে অভিনিৰেসং অকত্ৰা আচরিযানং নযে ঠত্ৰা অত্থো উপপরিক্খিতব্বো. অত্থো হি পটিসরণং, ন ব্যঞ্জনং.
ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসন্নানীতি কিরিযমযপৰত্তস্মিঞ্হি ৰত্তমানে বহিদ্ধা আরম্মণেসু পসাদে ঘট্টেন্তেসু ইন্দ্রিযানি কিলমন্তানি উপহতানি মক্খিতানি ৰিয হোন্তি, ৰাতাদীহি উট্ঠিতেন রজেন চতুমহাপথে ঠপিতআদাসো ৰিয. যথা পন থৰিকাযং পক্খিপিত্ৰা মঞ্জূসাদীসু ঠপিতো আদাসো অন্তোযেৰ ৰিরোচতি, এৰং নিরোধং সমাপন্নস্স ভিক্খুনো অন্তোনিরোধে পঞ্চ পসাদা অতিৰিরোচন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসন্নানী’’তি.
৪৫৮. কতি পনাৰুসো, পচ্চযাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিরোধস্স অনন্তরপচ্চযং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. ৰিস্সজ্জনে পনস্স সুখস্স চ পহানাতি চত্তারো অপগমনপচ্চযা কথিতা. অনিমিত্তাযাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিরোধতো ৰুট্ঠানকফলসমাপত্তিং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. অৰসেসসমাপত্তিৰুট্ঠানঞ্হি ভৰঙ্গেন হোতি, নিরোধা ৰুট্ঠানং পন ৰিপস্সনানিস্সন্দায ফলসমাপত্তিযাতি তমেৰ পুচ্ছতি. সব্বনিমিত্তানন্তি রূপাদীনং সব্বারম্মণানং. অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকারোতি সব্বনিমিত্তাপগতায নিব্বানধাতুযা মনসিকারো. ফলসমাপত্তিসহজাতং মনসিকারং সন্ধাযাহ. ইতি হেট্ঠা নিরোধপাদকং পঠমজ্ঝানং গহিতং, নিরোধস্স অনন্তরপচ্চযং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং গহিতং, ইধ নিরোধতো ৰুট্ঠানকফলসমাপত্তি গহিতাতি.
ইমস্মিং ঠানে নিরোধকথা কথেতব্বা হোতি. সা, ‘‘দ্ৰীহি বলেহি সমন্নাগতত্তা তযো চ সঙ্খারানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা সোল়সহি ঞাণচরিযাহি নৰহি সমাধিচরিযাহি ৰসীভাৰতাপঞ্ঞা নিরোধসমাপত্তিযা ঞাণ’’ন্তি এৰং পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৮৩) আগতা. ৰিসুদ্ধিমগ্গে পনস্সা সব্বাকারেন ৰিনিচ্ছযকথা কথিতা.
ইদানি ৰলঞ্জনসমাপত্তিং পুচ্ছন্তো কতি পনাৰুসো, পচ্চযাতিআদিমাহ. নিরোধতো হি ৰুট্ঠানকফলসমাপত্তিযা ঠিতি নাম ন হোতি, একং দ্ৰে চিত্তৰারমেৰ পৰত্তিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. অযঞ্হি ভিক্খু সত্ত দিৰসে অরূপপৰত্তং নিরোধেত্ৰা নিসিন্নো নিরোধৰুট্ঠানকফলসমাপত্তিযং ন চিরং তিট্ঠতি. ৰলঞ্জনসমাপত্তিযং পন অদ্ধানপরিচ্ছেদোৰ পমাণং. তস্মা সা ঠিতি নাম হোতি. তেনাহ – ‘‘অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ঠিতিযা’’তি. তস্সা চিরট্ঠিতত্থং কতি পচ্চযাতি অত্থো. ৰিস্সজ্জনে পনস্সা পুব্বে চ অভিসঙ্খারোতি অদ্ধানপরিচ্ছেদো ৰুত্তো. ৰুট্ঠানাযাতি ইধ ভৰঙ্গৰুট্ঠানং পুচ্ছতি. ৰিস্সজ্জনেপিস্সা সব্বনিমিত্তানঞ্চ মনসিকারোতি রূপাদিনিমিত্তৰসেন ভৰঙ্গসহজাতমনসিকারো ৰুত্তো.
৪৫৯. যা চাযং, আৰুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? ইধ অঞ্ঞং অভিনৰং নাম নত্থি. হেট্ঠা কথিতধম্মেযেৰ একতো সমোধানেত্ৰা পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি. কত্থ পন তে কথিতা? ‘‘নীলম্পি সঞ্জানাতি পীতকম্পি, লোহিতকম্পি, ওদাতকম্পি সঞ্জানাতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫০) এতস্মিঞ্হি ঠানে অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তি কথিতা. ‘‘নত্থি কিঞ্চীতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি নেয্য’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৫১) এত্থ আকিঞ্চঞ্ঞং. ‘‘পঞ্ঞাচক্খুনা পজানাতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫১) এত্থ সুঞ্ঞতা. ‘‘কতি পনাৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ঠিতিযা ৰুট্ঠানাযা’’তি এত্থ অনিমিত্তা. এৰং হেট্ঠা কথিতাৰ ইমস্মিং ঠানে একতো সমোধানেত্ৰা পুচ্ছতি. তং পন পটিক্খিপিত্ৰা এতা তস্মিং তস্মিং ঠানে নিদ্দিট্ঠাৰাতি ৰত্ৰা অঞ্ঞে চত্তারো ধম্মা একনামকা অত্থি. একো ধম্মো চতুনামকো অত্থি, এতং পাকটং কত্ৰা কথাপেতুং ইধ পুচ্ছতীতি অট্ঠকথাযং সন্নিট্ঠানং কতং. তস্সা ৰিস্সজ্জনে অযং ৰুচ্চতাৰুসো, অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তীতি অযং ফরণঅপ্পমাণতায অপ্পমাণা নাম. অযঞ্হি অপ্পমাণে ৰা সত্তে ফরতি, একস্মিম্পি ৰা সত্তে অসেসেত্ৰা ফরতি.
অযং ৰুচ্চতাৰুসো, আকিঞ্চঞ্ঞাতি আরম্মণকিঞ্চনস্স অভাৰতো আকিঞ্চঞ্ঞা. অত্তেন ৰাতি অত্ত ভাৰপোসপুগ্গলাদিসঙ্খাতেন অত্তেন সুঞ্ঞং. অত্তনিযেন ৰাতি চীৰরাদিপরিক্খারসঙ্খাতেন অত্তনিযেন সুঞ্ঞং. অনিমিত্তাতি রাগনিমিত্তাদীনং অভাৰেনেৰ অনিমিত্তা, অরহত্তফলসমাপত্তিং সন্ধাযাহ. নানত্থা চেৰ নানাব্যঞ্জনা চাতি ব্যঞ্জনম্পি নেসং নানা অত্থোপি. তত্থ ব্যঞ্জনস্স নানতা পাকটাৰ. অত্থো পন, অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তি ভূমন্তরতো মহগ্গতা এৰ হোতি রূপাৰচরা; আরম্মণতো সত্ত পঞ্ঞত্তিআরম্মণা. আকিঞ্চঞ্ঞা ভুম্মন্তরতো মহগ্গতা অরূপাৰচরা; আরম্মণতো ন ৰত্তব্বারম্মণা. সুঞ্ঞতা ভুম্মন্তরতো কামাৰচরা; আরম্মণতো সঙ্খারারম্মণা. ৰিপস্সনা হি এত্থ সুঞ্ঞতাতি অধিপ্পেতা. অনিমিত্তা ভুম্মন্তরতো লোকুত্তরা; আরম্মণতো নিব্বনারম্মণা.
রাগো খো, আৰুসো, পমাণকরণোতিআদীসু যথা পব্বতপাদে পূতিপণ্ণরসউদকং নাম হোতি কাল়ৰণ্ণং; ওলোকেন্তানং ব্যামসতগম্ভীরং ৰিয খাযতি. যট্ঠিং ৰা রজ্জুং ৰা গহেত্ৰা মিনন্তস্স পিট্ঠিপাদোত্থরণমত্তম্পি ন হোতি. এৰমেৰং যাৰ রাগাদযো নুপ্পজ্জন্তি, তাৰ পুগ্গলং সঞ্জানিতুং ন সক্কা হোন্তি, সোতাপন্নো ৰিয, সকদাগামী ৰিয, অনাগামী ৰিয চ খাযতি. যদা পনস্স রাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, তদা রত্তো দুট্ঠো মূল়্হোতি পঞ্ঞাযতি. ইতি এতে ‘‘এত্তকো অয’’ন্তি পুগ্গলস্স পমাণং দস্সেন্তো ৰিয উপ্পজ্জন্তীতি পমাণকরণা নাম ৰুত্তা. যাৰতা খো, আৰুসো, অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তিযোতি যত্তকা অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তিযো. কিত্তকা পন তা? চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা, চত্তারো মগ্গা, চত্তারি চ ফলানীতি দ্ৰাদস. তত্থ ব্রহ্মৰিহারা ফরণঅপ্পমাণতায অপ্পমাণা. সেসা পমাণকরণানং কিলেসানং অভাৰেন অপ্পমাণা. নিব্বানম্পি অপ্পমাণমেৰ, চেতোৰিমুত্তি পন ন হোতি, তস্মা ন গহিতং. অকুপ্পাতি অরহত্তফলচেতোৰিমুত্তি; সা হি তাসং সব্বজেট্ঠিকা, তস্মা অগ্গমক্খাযতীতি ৰুত্তা. রাগো খো, আৰুসো, কিঞ্চনোতি রাগো উপ্পজ্জিত্ৰা পুগ্গলং কিঞ্চতি মদ্দতি পলিবুন্ধতি. তস্মা কিঞ্চনোতি ৰুত্তো. মনুস্সা কির গোণেহি খলং মদ্দাপেন্তো কিঞ্চেহি কপিল, কিঞ্চেহি কাল়কাতি ৰদন্তি. এৰং মদ্দনত্থো কিঞ্চনত্থোতি ৰেদিতব্বো. দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো. আকিঞ্চঞ্ঞা চেতোৰিমুত্তিযো নাম নৰ ধম্মা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনঞ্চ মগ্গফলানি চ. তত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং কিঞ্চনং আরম্মণং অস্স নত্থীতি আকিঞ্চঞ্ঞং. মগ্গফলানি কিঞ্চনানং মদ্দনানং পলিবুন্ধনকিলেসানং নত্থিতায আকিঞ্চঞ্ঞানি. নিব্বানম্পি আকিঞ্চঞ্ঞং, চেতোৰিমুত্তি পন ন হোতি, তস্মা ন গহিতং.
রাগো খো, আৰুসো, নিমিত্তকরণোতিআদীসু যথা নাম দ্ৰিন্নং কুলানং সদিসা দ্ৰে ৰচ্ছকা হোন্তি. যাৰ তেসং লক্খণং ন কতং হোতি, তাৰ ‘‘অযং অসুককুলস্স ৰচ্ছকো, অযং অসুককুলস্সা’’তি ন সক্কা হোন্তি জানিতুং. যদা পন তেসং সত্তিসূলাদীসু অঞ্ঞতরং লক্খণং কতং হোতি, তদা সক্কা হোন্তি জানিতুং. এৰমেৰ যাৰ পুগ্গলস্স রাগো নুপ্পজ্জতি, তাৰ ন সক্কা হোতি জানিতুং অরিযো ৰা পুথুজ্জনো ৰাতি. রাগো পনস্স উপ্পজ্জমানোৰ সরাগো নাম অযং পুগ্গলোতি সঞ্জানননিমিত্তং করোন্তো ৰিয উপ্পজ্জতি, তস্মা ‘‘নিমিত্তকরণো’’তি ৰুত্তো. দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো.
অনিমিত্তা চেতোৰিমুত্তি নাম তেরস ধম্মা – ৰিপস্সনা, চত্তারো আরুপ্পা, চত্তারো মগ্গা, চত্তারি চ ফলানীতি. তত্থ ৰিপস্সনা নিচ্চনিমিত্তং সুখনিমিত্তং অত্তনিমিত্তং উগ্ঘাটেতীতি অনিমিত্তা নাম. চত্তারো আরুপ্পা রূপনিমিত্তস্স অভাৰেন অনিমিত্তা নাম. মগ্গফলানি নিমিত্তকরণানং কিলেসানং অভাৰেন অনিমিত্তানি. নিব্বানম্পি অনিমিত্তমেৰ, তং পন চেতোৰিমুত্তি ন হোতি, তস্মা ন গহিতং. অথ কস্মা সুঞ্ঞতা চেতোৰিমুত্তি ন গহিতাতি? সা, ‘‘সুঞ্ঞা রাগেনা’’তিআদিৰচনতো সব্বত্থ অনুপৰিট্ঠাৰ, তস্মা ৰিসুং ন গহিতা. একত্থাতি আরম্মণৰসেন একত্থা. অপ্পমাণং আকিঞ্চঞ্ঞং সুঞ্ঞতং অনিমিত্তন্তি হি সব্বানেতানি নিব্বানস্সেৰ নামানি. ইতি ইমিনা পরিযাযেন একত্থা. অঞ্ঞস্মিং পন ঠানে অপ্পমাণা হোন্তি, অঞ্ঞস্মিং আকিঞ্চঞ্ঞা অঞ্ঞস্মিং সুঞ্ঞতা অঞ্ঞস্মিং অনিমিত্তাতি ইমিনা পরিযাযেন নানাব্যঞ্জনা. ইতি থেরো যথানুসন্ধিনাৰ দেসনং নিট্ঠপেসীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
মহাৰেদল্লসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চূল়ৰেদল্লসুত্তৰণ্ণনা
৪৬০. এৰং মে সুতন্তি চূল়ৰেদল্লসুত্তং. তত্থ ৰিসাখো উপাসকোতি ৰিসাখোতি এৰংনামকো উপাসকো. যেন ধম্মদিন্নাতি যেন ধম্মদিন্না নাম ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমি. কো পনাযং ৰিসাখো? কা ধম্মদিন্না? কস্মা উপসঙ্কমীতি? ৰিসাখো নাম ধম্মদিন্নায গিহিকালে ঘরসামিকো. সো যদা ভগৰা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা পৰত্তৰরধম্মচক্কো যসাদযো কুলপুত্তে ৰিনেত্ৰা উরুৰেলং পত্ৰা তত্থ জটিলসহস্সং ৰিনেত্ৰা পুরাণজটিলেহি খীণাসৰভিক্খূহি সদ্ধিং রাজগহং গন্ত্ৰা বুদ্ধদস্সনত্থং দ্ৰাদসনহুতায পরিসায সদ্ধিং আগতস্স বিম্বিসারমহারাজস্স ধম্মং দেসেসি. তদা রঞ্ঞা সদ্ধিং আগতেসু দ্ৰাদসনহুতেসু একং নহুতং উপাসকত্তং পটিৰেদেসি, একাদস নহুতানি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু সদ্ধিং রঞ্ঞা বিম্বিসারেন. অযং উপাসকো তেসং অঞ্ঞতরো, তেহি সদ্ধিং পঠমদস্সনেৰ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায, পুন একদিৰসং ধম্মং সুত্ৰা সকদাগামিফলং পত্ৰা, ততো অপরভাগেপি একদিৰসং ধম্মং সুত্ৰা অনাগামিফলে পতিট্ঠিতো. সো অনাগামী হুত্ৰা গেহং আগচ্ছন্তো যথা অঞ্ঞেসু দিৰসেসু ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো সিতং কুরুমানো আগচ্ছতি, এৰং অনাগন্ত্ৰা সন্তিন্দ্রিযো সন্তমানসো হুত্ৰা অগমাসি.
ধম্মদিন্না সীহপঞ্জরং উগ্ঘাটেত্ৰা ৰীথিং ওলোকযমানা তস্স আগমনাকারং দিস্ৰা, ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তস্স পচ্চুগ্গমনং কুরুমানা সোপানসীসে ঠত্ৰা ওলম্বনত্থং হত্থং পসারেসি. উপাসকো অত্তনো হত্থং সমিঞ্জেসি. সা ‘‘পাতরাসভোজনকালে জানিস্সামী’’তি চিন্তেসি. উপাসকো পুব্বে তায সদ্ধিং একতো ভুঞ্জতি. তং দিৰসং পন তং অনপলোকেত্ৰা যোগাৰচরভিক্খু ৰিয এককোৰ ভুঞ্জি. সা, ‘‘সাযন্হকালে জানিস্সামী’’তি চিন্তেসি. উপাসকো তংদিৰসং সিরিগব্ভং ন পাৰিসি, অঞ্ঞং গব্ভং পটিজগ্গাপেত্ৰা কপ্পিযমঞ্চকং পঞ্ঞপাপেত্ৰা নিপজ্জি. উপাসিকা, ‘‘কিং নু খ্ৰস্স বহিদ্ধা পত্থনা অত্থি, উদাহু কেনচিদেৰ পরিভেদকেন ভিন্নো, উদাহু ময্হেৰ কোচি দোসো অত্থী’’তি বলৰদোমনস্সা হুত্ৰা, ‘‘একং দ্ৰে দিৰসে ৰসিতকালে সক্কা ঞাতু’’ন্তি তস্স উপট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি.
উপাসকো, ‘‘কিং ধম্মদিন্নে অকালে আগতাসী’’তি পুচ্ছি. আম অয্যপুত্ত, আগতাম্হি, ন ত্ৰং যথা পুরাণো, কিং নু তে বহিদ্ধা পত্থনা অত্থীতি? নত্থি ধম্মদিন্নেতি. অঞ্ঞো কোচি পরিভেদকো অত্থীতি? অযম্পি নত্থীতি. এৰং সন্তে ময্হেৰ কোচি দোসো ভৰিস্সতীতি. তুয্হম্পি দোসো নত্থীতি. অথ কস্মা মযা সদ্ধিং যথা পকতিযা আলাপসল্লাপমত্তম্পি ন করোথাতি? সো চিন্তেসি – ‘‘অযং লোকুত্তরধম্মো নাম গরু ভারিযো ন পকাসেততব্বো, সচে খো পনাহং ন কথেস্সামি, অযং হদযং ফালেত্ৰা এত্থেৰ কালং করেয্যা’’তি তস্সানুগ্গহত্থায কথেসি – ‘‘ধম্মদিন্নে অহং সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা লোকুত্তরধম্মং নাম অধিগতো, তং অধিগতস্স এৰরূপা লোকিযকিরিযা ন ৰট্টতি. যদি ত্ৰং ইচ্ছসি, তৰ চত্তালীস কোটিযো মম চত্তালীস কোটিযোতি অসীতিকোটিধনং অত্থি, এত্থ ইস্সরা হুত্ৰা মম মাতিট্ঠানে ৰা ভগিনিট্ঠানে ৰা ঠত্ৰা ৰস. তযা দিন্নেন ভত্তপিণ্ডমত্তকেন অহং যাপেস্সামি. অথেৰং ন করোসি, ইমে ভোগে গহেত্ৰা কুলগেহং গচ্ছ, অথাপি তে বহিদ্ধা পত্থনা নত্থি, অহং তং ভগিনিট্ঠানে ৰা ধিতুট্ঠানে ৰা ঠপেত্ৰা পোসেস্সামী’’তি.
সা চিন্তেসি – ‘‘পকতিপুরিসো এৰং ৰত্তা নাম নত্থি. অদ্ধা এতেন লোকুত্তরৰরধম্মো পটিৰিদ্ধো. সো পন ধম্মো কিং পুরিসেহেৰ পটিবুজ্ঝিতব্বো, উদাহু মাতুগামোপি পটিৰিজ্ঝিতুং সক্কোতী’’তি ৰিসাখং এতদৰোচ – ‘‘কিং নু খো এসো ধম্মো পুরিসেহেৰ লভিতব্বো, মাতুগামেনপি সক্কা লদ্ধু’’ন্তি? কিং ৰদেসি ধম্মদিন্নে, যে পটিপন্নকা, তে এতস্স দাযাদা, যস্স যস্স উপনিস্সযো অত্থি, সো সো এতং পটিলভতীতি. এৰং সন্তে ময্হং পব্বজ্জং অনুজানাথাতি. সাধু ভদ্দে, অহম্পি তং এতস্মিংযেৰ মগ্গে যোজেতুকামো, মনং পন তে অজানমানো ন কথেমীতি তাৰদেৰ বিম্বিসারস্স রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি.
রাজা, ‘‘কিং, গহপতি, অকালে আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ধম্মদিন্না, ‘‘মহারাজ, পব্বজিস্সামী’’তি ৰদতীতি. কিং পনস্স লদ্ধুং ৰট্টতীতি? অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি, সোৰণ্ণসিৰিকং দেৰ, লদ্ধুং ৰট্টতি নগরঞ্চ পটিজগ্গাপেতুন্তি. রাজা সোৰণ্ণসিৰিকং দত্ৰা নগরং পটিজগ্গাপেসি. ৰিসাখো ধম্মদিন্নং গন্ধোদকেন নহাপেত্ৰা সব্বালঙ্কারেহি অলঙ্কারাপেত্ৰা সোৰণ্ণসিৰিকায নিসীদাপেত্ৰা ঞাতিগণেন পরিৰারাপেত্ৰা গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজযমানো নগরৰাসনং করোন্তো ৰিয ভিক্খুনিউপস্সযং গন্ত্ৰা, ‘‘ধম্মদিন্নং পব্বাজেথায্যে’’তি আহ. ভিক্খুনিযো ‘‘একং ৰা দ্ৰে ৰা দোসে সহিতুং ৰট্টতি গহপতী’’তি আহংসু. নত্থয্যে কোচি দোসো, সদ্ধায পব্বজতীতি. অথেকা ব্যত্তা থেরী তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিত্ৰা কেসে ওহারেত্ৰা পব্বাজেসি. ৰিসাখো, ‘‘অভিরময্যে, স্ৰাক্খাতো ধম্মো’’তি ৰন্দিত্ৰা পক্কামি.
তস্সা পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায লাভসক্কারো উপ্পজ্জি. তেনেৰ পলিবুদ্ধা সমণধম্মং কাতুং ওকাসং ন লভতি. অথাচরিয-উপজ্ঝাযথেরিযো গহেত্ৰা জনপদং গন্ত্ৰা অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু চিত্তরুচিতং কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৰা সমণধম্মং কাতুং আরদ্ধা, অভিনীহারসম্পন্নত্তা পন নাতিচিরং কিলমিত্থ.
ইতো পট্ঠায হি সতসহস্সকপ্পমত্থকে পদুমুত্তরো নাম সত্থা লোকে উদপাদি. তদা এসা একস্মিং কুলে দাসী হুত্ৰা অত্তনো কেসে ৰিক্কিণিত্ৰা সুজাতত্থেরস্স নাম অগ্গসাৰকস্স দানং দত্ৰা পত্থনমকাসি. সা তায পত্থনাভিনীহারসম্পত্তিযা নাতিচিরং কিলমিত্থ, কতিপাহেনেৰ অরহত্তং পত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহং যেনত্থেন সাসনে পব্বজিতা, সো মত্থকং পত্তো, কিং মে জনপদৰাসেন, ময্হং ঞাতকাপি পুঞ্ঞানি করিস্সন্তি, ভিক্খুনিসঙ্ঘোপি পচ্চযেহি ন কিলমিস্সতি, রাজগহং গচ্ছামী’’তি ভিক্খুনিসঙ্ঘং গহেত্ৰা রাজগহমেৰ অগমাসি. ৰিসাখো, ‘‘ধম্মদিন্না কির আগতা’’তি সুত্ৰা, ‘‘পব্বজিত্ৰা নচিরস্সেৰ জনপদং গতা, গন্ত্ৰাপি নচিরস্সেৰ পচ্চাগতা, কিং নু খো ভৰিস্সতি, গন্ত্ৰা জানিস্সামী’’তি দুতিযগমনেন ভিক্খুনিউপস্সযং অগমাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ৰিসাখো উপাসকো যেন ধম্মদিন্না ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমী’’তি.
এতদৰোচাতি এতং সক্কাযোতিআদিৰচনং অৰোচ. কস্মা অৰোচাতি? এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘অভিরমসি নাভিরমসি, অয্যে’’তি এৰং পুচ্ছনং নাম ন পণ্ডিতকিচ্চং, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপনেত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিস্সামি, পঞ্হব্যাকরণেন তস্সা অভিরতিং ৰা অনভিরতিং ৰা জানিস্সামীতি, তস্মা অৰোচ. তং সুত্ৰাৰ ধম্মদিন্না অহং, আৰুসো ৰিসাখ, অচিরপব্বজিতা সকাযং ৰা পরকাযং ৰা কুতো জানিস্সামীতি ৰা, অঞ্ঞত্থেরিযো উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছাতি ৰা অৰত্ৰা উপনিক্খিত্তং সম্পটিচ্ছমানা ৰিয, একপাসকগণ্ঠিং মোচেন্তী ৰিয গহনট্ঠানে হত্থিমগ্গং নীহরমানা ৰিয খগ্গমুখেন সমুগ্গং ৰিৰরমানা ৰিয চ পটিসম্ভিদাৰিসযে ঠত্ৰা পঞ্হং ৰিস্সজ্জমানা, পঞ্চ খো ইমে, আৰুসো ৰিসাখ, উপাদানক্খন্ধাতিআদিমাহ. তত্থ পঞ্চাতি গণনপরিচ্ছেদো. উপাদানক্খন্ধাতি উপাদানানং পচ্চযভূতা খন্ধাতি এৰমাদিনা নযেনেত্থ উপাদানক্খন্ধকথা ৰিত্থারেত্ৰা কথেতব্বা. সা পনেসা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতা এৰাতি তত্থ ৰিত্তারিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. সক্কাযসমুদযাদীসুপি যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা তত্থ তত্থ ৰুত্তমেৰ.
ইদং পন চতুসচ্চব্যাকরণং সুত্ৰা ৰিসাখো থেরিযা অভিরতভাৰং অঞ্ঞাসি. যো হি বুদ্ধসাসনে উক্কণ্ঠিতো হোতি অনভিরতো, সো এৰং পুচ্ছিতপুচ্ছিতপঞ্হং সণ্ডাসেন একেকং পলিতং গণ্হন্তো ৰিয, সিনেরুপাদতো ৰালুকং উদ্ধরন্তো ৰিয ৰিস্সজ্জেতুং ন সক্কোতি. যস্মা পন ইমানি চত্তারি সচ্চানি লোকে চন্দিমসূরিযা ৰিয বুদ্ধসাসনে পাকটানি, পরিসমজ্ঝে গতো হি ভগৰাপি মহাথেরাপি সচ্চানেৰ পকাসেন্তি; ভিক্খুসঙ্ঘোপি পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায কুলপুত্তে চত্তারি নাম কিং, চত্তারি অরিযসচ্চানীতি পঞ্হং উগ্গণ্হাপেতি. অযঞ্চ ধম্মদিন্না উপাযকোসল্লে ঠিতা পণ্ডিতা ব্যত্তা নযং গহেত্ৰা সুতেনপি কথেতুং সমত্থা, তস্মা ‘‘ন সক্কা এতিস্সা এত্তাৰতা সচ্চানং পটিৰিদ্ধভাৰো ঞাতুং, সচ্চৰিনিব্ভোগপঞ্হব্যাকরণেন সক্কা ঞাতু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা হেট্ঠা কথিতানি দ্ৰে সচ্চানি পটিনিৰত্তেত্ৰা গুল়্হং কত্ৰা গণ্ঠিপঞ্হং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছন্তো তঞ্ঞেৰ নু খো, অয্যেতিআদিমাহ.
তস্স ৰিস্সজ্জনে ন খো, আৰুসো ৰিসাখ, তঞ্ঞেৰ উপাদানন্তি উপাদানস্স সঙ্খারক্খন্ধেকদেসভাৰতো ন তংযেৰ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, নাপি অঞ্ঞত্র পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং. যদি হি তঞ্ঞেৰ সিযা, রূপাদিসভাৰম্পি উপাদানং সিযা. যদি অঞ্ঞত্র সিযা, পরসমযে চিত্তৰিপ্পযুত্তো অনুসযো ৰিয পণ্ণত্তি ৰিয নিব্বানং ৰিয চ খন্ধৰিনিমুত্তং ৰা সিযা, ছট্ঠো ৰা খন্ধো পঞ্ঞপেতব্বো ভৰেয্য, তস্মা এৰং ব্যাকাসি. তস্সা ব্যাকরণং সুত্ৰা ‘‘অধিগতপতিট্ঠা অয’’ন্তি ৰিসাখো নিট্ঠমগমাসি. ন হি সক্কা অখীণাসৰেন অসম্বদ্ধেন অৰিত্থাযন্তেন পদীপসহস্সং জালেন্তেন ৰিয এৰরূপো গুল়্হো পটিচ্ছন্নো তিলক্খণাহতো গম্ভীরো পঞ্হো ৰিস্সজ্জেতুং. নিট্ঠং গন্ত্ৰা পন, ‘‘অযং ধম্মদিন্না সাসনে লদ্ধপতিট্ঠা অধিগতপটিসম্ভিদা ৰেসারজ্জপ্পত্তা ভৰমত্থকে ঠিতা মহাখীণাসৰা, সমত্থা ময্হং পুচ্ছিতপঞ্হং কথেতুং, ইদানি পন নং ওৰত্তিকসারং পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তং পুচ্ছন্তো, কথং পনায্যেতিআদিমাহ.
৪৬১. তস্স ৰিস্সজ্জনে অস্সুতৰাতিআদি মূলপরিযাযে ৰিত্থারিতমেৰ. রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি, ‘‘ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. যং রূপং সো অহং, যো অহং তং রূপন্তি রূপঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি নাম তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো যা অচ্চি সো ৰণ্ণো, যো ৰণ্ণো সা অচ্চীতি অচ্চিঞ্চ ৰণ্ণঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি. এৰমেৰ ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… অদ্ৰযং সমনুপস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.১৩১) এৰং রূপং অত্তাতি দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তি অরূপং অত্তাতি গহেত্ৰা ছাযাৰন্তং রুক্খং ৰিয তং অত্তানং রূপৰন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি অরূপমেৰ অত্তাতি গহেত্ৰা পুপ্ফস্মিং গন্ধং ৰিয অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি অরূপমেৰ অত্তাতি গহেত্ৰা করণ্ডায মণিং ৰিয অত্তানং রূপস্মিং সমনুপস্সতি. ৰেদনং অত্ততোতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
তত্থ, রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সুদ্ধরূপমেৰ অত্তাতি কথিতং. রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং অত্ততো… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অরূপং অত্তাতি কথিতং. ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তানন্তি এৰং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু রূপারূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তত্থ রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি… ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা, অৰসেসেসু সস্সতদিট্ঠীতি. এৰমেত্থ পন্নরস ভৰদিট্ঠিযো, পঞ্চ ৰিভৰদিট্ঠিযো হোন্তি. ন রূপং অত্ততোতি এত্থ রূপং অত্তাতি ন সমনুপস্সতি. অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি পন সমনুপস্সতি. ন রূপৰন্তং অত্তানং…পে… ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানন্তি ইমে পঞ্চক্খন্ধে কেনচি পরিযাযেন অত্ততো ন সমনুপস্সতি, সব্বাকারেন পন অনিচ্চা দুক্খা অনত্তাতি সমনুপস্সতি.
এত্তাৰতা থেরিযা, ‘‘এৰং খো, আৰুসো ৰিসাখ, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি এৰং পুরিমপঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তিযা এত্তকেন গমনং হোতি, আগমনং হোতি, গমনাগমনং হোতি, ৰট্টং ৰত্ততীতি ৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সিতং. এৰং খো, আৰুসো ৰিসাখ, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতীতি পচ্ছিমং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তিযা এত্তকেন গমনং ন হোতি, আগমনং ন হোতি, গমনাগমনং ন হোতি, ৰট্টং নাম ন ৰত্ততীতি ৰিৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সিতং.
৪৬২. কতমো পনায্যে, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি অযং পঞ্হো থেরিযা পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জেতব্বো ভৰেয্য – ‘‘উপাসক, তযা হেট্ঠা মগ্গো পুচ্ছিতো, ইধ কস্মা মগ্গমেৰ পুচ্ছসী’’তি. সা পন অত্তনো ব্যত্ততায পণ্ডিচ্চেন তস্স অধিপ্পাযং সল্লক্খেসি – ‘‘ইমিনা উপাসকেন হেট্ঠা পটিপত্তিৰসেন মগ্গো পুচ্ছিতো ভৰিস্সতি, ইধ পন তং সঙ্খতাসঙ্খতলোকিযলোকুত্তরসঙ্গহিতাসঙ্গহিতৰসেন পুচ্ছিতুকামো ভৰিস্সতী’’তি. তস্মা অপ্পটিপুচ্ছিত্ৰাৰ যং যং পুচ্ছি, তং তং ৰিস্সজ্জেসি. তত্থ সঙ্খতোতি চেতিতো কপ্পিতো পকপ্পিতো আযূহিতো কতো নিব্বত্তিতো সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জিতব্বো. তীহি চ খো, আৰুসো ৰিসাখ, খন্ধেহি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতোতি এত্থ যস্মা মগ্গো সপ্পদেসো, তযো খন্ধা নিপ্পদেসা, তস্মা অযং সপ্পদেসত্তা নগরং ৰিয রজ্জেন নিপ্পদেসেহি তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতো. তত্থ সম্মাৰাচাদযো তযো সীলমেৰ, তস্মা তে সজাতিতো সীলক্খন্ধেন সঙ্গহিতাতি. কিঞ্চাপি হি পাল়িযং সীলক্খন্ধেতি ভুম্মেন ৰিয নিদ্দেসো কতো, অত্থো পন করণৰসেন ৰেদিতব্বো. সম্মাৰাযামাদীসু পন তীসু সমাধি অত্তনো ধম্মতায আরম্মণে একগ্গভাৰেন অপ্পেতুং ন সক্কোতি. ৰীরিযে পন পগ্গহকিচ্চং সাধেন্তে সতিযা চ অপিলাপনকিচ্চং সাধেন্তিযা লদ্ধূপকারো হুত্ৰা সক্কোতি.
তত্রাযং উপমা – যথা হি ‘‘নক্খত্তং কীল়িস্সামা’’তি উয্যানং পৰিট্ঠেসু তীসু সহাযেসু একো সুপুপ্ফিতং চম্পকরুক্খং দিস্ৰা হত্থং উক্খিপিত্ৰাপি গহেতুং ন সক্কুণেয্য. অথস্স দুতিযো ওনমিত্ৰা পিট্ঠিং দদেয্য, সো তস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৰাপি কম্পমানো গহেতুং ন সক্কুণেয্য. অথস্স ইতরো অংসকূটং উপনামেয্য, সো একস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৰা একস্স অংসকূটং ওলুব্ভ যথারুচি পুপ্ফানি ওচিনিত্ৰা পিল়ন্ধিত্ৰা নক্খত্তং কীল়েয্য. এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. একতো উয্যানং পৰিট্ঠা তযো সহাযকা ৰিয হি একতো জাতা সম্মাৰাযামাদযো তযো ধম্মা. সুপুপ্ফিতচম্পকো ৰিয আরম্মণং. হত্থং উক্খিপিত্ৰাপি গহেতুং অসক্কোন্তো ৰিয অত্তনো ধম্মতায আরম্মণে একগ্গভাৰেন অপ্পেতুং অসক্কোন্তো সমাধি. পিট্ঠিং দত্ৰা ওনতসহাযো ৰিয ৰাযামো. অংসকূটং দত্ৰা ঠিতসহাযো ৰিয সতি. যথা তেসু একস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৰা একস্স অংসকূটং ওলুব্ভ ইতরো যথারুচি পুপ্ফং গহেতুং সক্কোতি, এৰমেৰং ৰীরিযে পগ্গহকিচ্চং সাধেন্তে, সতিযা চ অপিলাপনকিচ্চং সাধেন্তিযা লদ্ধুপকারো সমাধি সক্কোতি আরম্মণে একগ্গভাৰেন অপ্পেতুং. তস্মা সমাধিযেৰেত্থ সজাতিতো সমাধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতো. ৰাযামসতিযো পন কিরিযতো সঙ্গহিতা হোন্তি.
সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পেসুপি পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি আরম্মণং নিচ্ছেতুং ন সক্কোতি, ৰিতক্কে পন আকোটেত্ৰা আকোটেত্ৰা দেন্তে সক্কোতি. কথং? যথা হি হেরঞ্ঞিকো কহাপণং হত্থে ঠপেত্ৰা সব্বভাগেসু ওলোকেতুকামো সমানোপি ন চক্খুদলেনেৰ পরিৰত্তেতুং সক্কোতি, অঙ্গুলিপব্বেহি পন পরিৰত্তেত্ৰা ইতো চিতো চ ওলোকেতুং সক্কোতি. এৰমেৰ ন পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চাদিৰসেন আরম্মণং নিচ্ছেতুং সক্কোতি, অভিনিরোপনলক্খণেন পন আহননপরিযাহননরসেন ৰিতক্কেন আকোটেন্তেন ৰিয পরিৰত্তেন্তেন ৰিয চ আদাযা দিন্নমেৰ ৰিনিচ্ছেতুং সক্কোতি. তস্মা ইধাপি সম্মাদিট্ঠিযেৰ সজাতিতো পঞ্ঞাক্খন্ধেন সঙ্গহিতা. সম্মাসঙ্কপ্পো পন কিরিযতো সঙ্গহিতো হোতি. ইতি ইমেহি তীহি খন্ধেহি মগ্গো সঙ্গহং গচ্ছতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তীহি চ খো, আৰুসো ৰিসাখ, খন্ধেহি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো’’তি.
ইদানি একচিত্তক্খণিকং মগ্গসমাধিং সনিমিত্তং সপরিক্খারং পুচ্ছন্তো, কতমো পনায্যেতিআদিমাহ. তস্স ৰিস্সজ্জনে চত্তারো সতিপট্ঠানা মগ্গক্খণে চতুকিচ্চসাধনৰসেন উপ্পন্না সতি, সা সমাধিস্স পচ্চযত্থেন নিমিত্তং. চত্তারো সম্মপ্পধানা চতুকিচ্চসাধনৰসেনেৰ উপ্পন্নং ৰীরিযং, তং পরিৰারট্ঠেন পরিক্খারো হোতি. তেসংযেৰ ধম্মানন্তি তেসং মগ্গসম্পযুত্তধম্মানং. আসেৰনাতিআদীসু একচিত্তক্খণিকাযেৰ আসেৰনাদযো ৰুত্তাতি.
ৰিতণ্ডৰাদী পন, ‘‘একচিত্তক্খণিকো নাম মগ্গো নত্থি, ‘এৰং ভাৰেয্য সত্ত ৰস্সানী’তি হি ৰচনতো সত্তপি ৰস্সানি মগ্গভাৰনা হোতি, কিলেসা পন লহু ছিজ্জন্তা সত্তহি ঞাণেহি ছিজ্জন্তী’’তি ৰদতি. সো ‘‘সুত্তং আহরা’’তি ৰত্তব্বো. অদ্ধা অঞ্ঞং অপস্সন্তো, ‘‘যা তেসংযেৰ ধম্মানং আসেৰনা ভাৰনা বহুলীকম্ম’’ন্তি ইদমেৰ সুত্তং আহরিত্ৰা, ‘‘অঞ্ঞেন চিত্তেন আসেৰতি, অঞ্ঞেন ভাৰেতি, অঞ্ঞেন বহুলীকরোতী’’তি ৰক্খতি. ততো ৰত্তব্বো – ‘‘কিং পনিদং, সুত্তং নেয্যত্থং নীতত্থ’’ন্তি. ততো ৰক্খতি – ‘‘নীতত্থং যথা সুত্তং তথেৰ অত্থো’’তি. তস্স ইদং উত্তরং – এৰং সন্তে একং চিত্তং আসেৰমানং উপ্পন্নং, অপরম্পি আসেৰমানং, অপরম্পি আসেৰমানন্তি এৰং দিৰসম্পি আসেৰনাৰ ভৰিস্সতি, কুতো ভাৰনা, কুতো বহুলীকম্মং? একং ৰা ভাৰযমানং উপ্পন্নং অপরম্পি ভাৰযমানং অপরম্পি ভাৰযমানন্তি এৰং দিৰসম্পি ভাৰনাৰ ভৰিস্সতি, কুতো আসেৰনা কুতো বহুলীকম্মং? একং ৰা বহুলীকরোন্তং উপ্পন্নং, অপরম্পি বহুলীকরোন্তং, অপরম্পি বহুলীকরোন্তন্তি এৰং দিৰসম্পি বহুলীকম্মমেৰ ভৰিস্সতি কুতো আসেৰনা, কুতো ভাৰনাতি.
অথ ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘‘একেন চিত্তেন আসেৰতি, দ্ৰীহি ভাৰেতি, তীহি বহুলীকরোতি. দ্ৰীহি ৰা আসেৰতি, তীহি ভাৰেতি, একেন বহুলীকরোতি. তীহি ৰা আসেৰতি, একেন ভাৰেতি, দ্ৰীহি বহুলীকরোতী’’তি. সো ৰত্তব্বো – ‘‘মা সুত্তং মে লদ্ধন্তি যং ৰা তং ৰা অৰচ. পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তেন নাম আচরিযস্স সন্তিকে ৰসিত্ৰা বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা অত্থরসং ৰিদিত্ৰা ৰত্তব্বং হোতি. একচিত্তক্খণিকাৰ অযং আসেৰনা, একচিত্তক্খণিকা ভাৰনা, একচিত্তক্খণিকং বহুলীকম্মং. খযগামিলোকুত্তরমগ্গো বহুলচিত্তক্খণিকো নাম নত্থি, ‘একচিত্তক্খণিকোযেৰা’তি সঞ্ঞাপেতব্বো. সচে সঞ্জানাতি, সঞ্জানাতু, নো চে সঞ্জানাতি, গচ্ছ পাতোৰ ৰিহারং পৰিসিত্ৰা যাগুং পিৰাহী’’তি উয্যোজেতব্বো.
৪৬৩. কতি পনায্যে সঙ্খারাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? যে সঙ্খারে নিরোধেত্ৰা নিরোধং সমাপজ্জতি, তে পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তেনেৰস্স অধিপ্পাযং ঞত্ৰা থেরী, পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীসু অনেকেসু সঙ্খারেসু ৰিজ্জমানেসুপি, কাযসঙ্খারাদযোৰ আচিক্খন্তী, তযোমে, আৰুসোতিআদিমাহ. তত্থ কাযপটিবদ্ধত্তা কাযেন সঙ্খরীযতি করীযতি নিব্বত্তীযতীতি কাযসঙ্খারো. ৰাচং সঙ্খরোতি করোতি নিব্বত্তেতীতি ৰচীসঙ্খারো. চিত্তপটিবদ্ধত্তা চিত্তেন সঙ্খরীযতি করীযতি নিব্বত্তীযতীতি চিত্তসঙ্খারো. কতমো পনায্যেতি ইধ কিং পুচ্ছতি? ইমে সঙ্খারা অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সা আলুল়িতা অৰিভূতা দুদ্দীপনা. তথা হি, কাযদ্ৰারে আদানগহণমুঞ্চনচোপনানি পাপেত্ৰা উপ্পন্না অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা দ্ৰাদস অকুসলচেতনাতি এৰং কুসলাকুসলা ৰীসতি চেতনাপি অস্সাসপস্সাসাপি কাযসঙ্খারাত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. ৰচীদ্ৰারে হনুসংচোপনং ৰচীভেদং পাপেত্ৰা উপ্পন্না ৰুত্তপ্পকারাৰ ৰীসতি চেতনাপি ৰিতক্কৰিচারাপি ৰচীসঙ্খারোত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. কাযৰচীদ্ৰারেসু চোপনং অপত্তা রহো নিসিন্নস্স চিন্তযতো উপ্পন্না কুসলাকুসলা একূনতিংস চেতনাপি সঞ্ঞা চ ৰেদনা চাতি ইমে দ্ৰে ধম্মাপি চিত্তসঙ্খারোত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. এৰং ইমে সঙ্খারা অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সা আলুল়িতা অৰিভূতা দুদ্দীপনা. তে পাকটে ৰিভূতে কত্ৰা কথাপেস্সামীতি পুচ্ছতি.
কস্মা পনায্যেতি ইধ কাযসঙ্খারাদিনামস্স পদত্থং পুচ্ছতি. তস্স ৰিস্সজ্জনে কাযপ্পটিবদ্ধাতি কাযনিস্সিতা, কাযে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি. চিত্তপ্পটিবদ্ধাতি চিত্তনিস্সিতা, চিত্তে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি.
৪৬৪. ইদানি কিং নু খো এসা সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং ৰলঞ্জেতি, ন ৰলঞ্জেতি. চিণ্ণৰসী ৰা তত্থ নো চিণ্ণৰসীতি জাননত্থং পুচ্ছন্তো, কথং পনায্যে, সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসমাপত্তি হোতীতিআদিমাহ. তস্স ৰিস্সজ্জনে সমাপজ্জিস্সন্তি ৰা সমাপজ্জামীতি ৰা পদদ্ৰযেন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিকালো কথিতো. সমাপন্নোতি পদেন অন্তোনিরোধো. তথা পুরিমেহি দ্ৰীহি পদেহি সচিত্তককালো কথিতো, পচ্ছিমেন অচিত্তককালো. পুব্বেৰ তথা চিত্তং ভাৰিতং হোতীতি নিরোধসমাপত্তিতো পুব্বে অদ্ধানপরিচ্ছেদকালেযেৰ, এত্তকং কালং অচিত্তকো ভৰিস্সামীতি অদ্ধানপরিচ্ছেদচিত্তং ভাৰিতং হোতি. যং তং তথত্তায উপনেতীতি যং এৰং ভাৰিতং চিত্তং, তং পুগ্গলং তথত্তায অচিত্তকভাৰায উপনেতি.
পঠমং নিরুজ্ঝতি ৰচীসঙ্খারোতি সেসসঙ্খারেহি পঠমং দুতিযজ্ঝানেযেৰ নিরুজ্ঝতি. ততো কাযসঙ্খারোতি ততো পরং কাযসঙ্খারো চতুত্থজ্ঝানে নিরুজ্ঝতি. ততো চিত্তসঙ্খারোতি ততো পরং চিত্তসঙ্খারো অন্তোনিরোধে নিরুজ্ঝতি. ৰুট্ঠহিস্সন্তি ৰা ৰুট্ঠহামীতি ৰা পদদ্ৰযেন অন্তোনিরোধকালো কথিতো. ৰুট্ঠিতোতি পদেন ফলসমাপত্তিকালো. তথা পুরিমেহি দ্ৰীহি পদেহি অচিত্তককালো কথিতো, পচ্ছিমেন সচিত্তককালো. পুব্বেৰ তথা চিত্তং ভাৰিতং হোতীতি নিরোধসমাপত্তিতো পুব্বে অদ্ধানপরিচ্ছেদকালেযেৰ এত্তকং কালং অচিত্তকো হুত্ৰা ততো পরং সচিত্তকো ভৰিস্সামীতি অদ্ধানপরিচ্ছেদচিত্তং ভাৰিতং হোতি. যং তং তথত্তায উপনেতীতি যং এৰং ভাৰিতং চিত্তং, তং পুগ্গলং তথত্তায সচিত্তকভাৰায উপনেতি. ইতি হেট্ঠা নিরোধসমাপজ্জনকালো গহিতো, ইধ নিরোধতো ৰুট্ঠানকালো.
ইদানি নিরোধকথং কথেতুং ৰারোতি নিরোধকথা কথেতব্বা সিযা, সা পনেসা, ‘‘দ্ৰীহি বলেহি সমন্নাগতত্তা তযো চ সঙ্খারানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা সোল়সহি ঞাণচরিযাহি নৰহি সমাধিচরিযাহি ৰসীভাৰতাপঞ্ঞা নিরোধসমাপত্তিযা ঞাণ’’ন্তি মাতিকং ঠপেত্ৰা সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতা. তস্মা তত্থ কথিতনযেনেৰ গহেতব্বা. কো পনাযং নিরোধো নাম? চতুন্নং খন্ধানং পটিসঙ্খা অপ্পৰত্তি. অথ কিমত্থমেতং সমাপজ্জন্তীতি. সঙ্খারানং পৰত্তে উক্কণ্ঠিতা সত্তাহং অচিত্তকা হুত্ৰা সুখং ৰিহরিস্সাম, দিট্ঠধম্মনিব্বানং নামেতং, যদিদং নিরোধোতি এতদত্থং সমাপজ্জন্তি.
পঠমং উপ্পজ্জতি চিত্তসঙ্খারোতি নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স হি ফলসমাপত্তিচিত্তং পঠমং উপ্পজ্জতি. তংসম্পযুত্তং সঞ্ঞঞ্চ ৰেদনঞ্চ সন্ধায, ‘‘পঠমং উপ্পজ্জতি চিত্তসঙ্খারো’’তি আহ. ততো কাযসঙ্খারোতি ততো পরং ভৰঙ্গসমযে কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতি. কিং পন ফলসমাপত্তি অস্সাসপস্সাসে ন সমুট্ঠাপেতীতি? সমুট্ঠাপেতি. ইমস্স পন চতুত্থজ্ঝানিকা ফলসমাপত্তি, সা ন সমুট্ঠাপেতি. কিং ৰা এতেন ফলসমাপত্তি পঠমজ্ঝানিকা ৰা হোতু, দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানিকা ৰা, সন্তায সমাপত্তিযা ৰুট্ঠিতস্স ভিক্খুনো অস্সাসপস্সাসা অব্বোহারিকা হোন্তি. তেসং অব্বোহারিকভাৰো সঞ্জীৰত্থেরৰত্থুনা ৰেদিতব্বো. সঞ্জীৰত্থেরস্স হি সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায কিংসুকপুপ্ফসদিসে ৰীতচ্চিতঙ্গারে মদ্দমানস্স গচ্ছতো চীৰরে অংসুমত্তম্পি ন ঝাযি, উসুমাকারমত্তম্পি নাহোসি, সমাপত্তিফলং নামেতন্তি ৰদন্তি. এৰমেৰং সন্তায সমাপত্তিযা ৰুট্ঠিতস্স ভিক্খুনো অস্সাসপস্সাসা অব্বোহারিকা হোন্তীতি ভৰঙ্গসমযেনেৰেতং কথিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ততো ৰচীসঙ্খারোতি ততো পরং কিরিযমযপৰত্তৰল়ঞ্জনকালে ৰচীসঙ্খারো উপ্পজ্জতি. কিং ভৰঙ্গং ৰিতক্কৰিচারে ন সমুট্ঠাপেতীতি? সমুট্ঠাপেতি. তংসমুট্ঠানা পন ৰিতক্কৰিচারা ৰাচং অভিসঙ্খাতুং ন সক্কোন্তীতি কিরিযমযপৰত্তৰল়ঞ্জনকালেনেৰতং কথিতং. সুঞ্ঞতো ফস্সোতিআদযো সগুণেনাপি আরম্মণেনাপি কথেতব্বা. সগুণেন তাৰ সুঞ্ঞতা নাম ফলসমাপত্তি, তায সহজাতং ফস্সং সন্ধায সুঞ্ঞতো ফস্সোতি ৰুত্তং. অনিমিত্তাপণিহিতেসুপিএসেৰ নযো. আরম্মণেন পন নিব্বানং রাগাদীহি সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞং নাম, রাগনিমিত্তাদীনং অভাৰা অনিমিত্তং, রাগদোসমোহপ্পণিধীনং অভাৰা অপ্পণিহিতং. সুঞ্ঞতং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নফলসমাপত্তিযং ফস্সো সুঞ্ঞতো নাম. অনিমিত্তাপণিহিতেসুপি এসেৰ নযো.
অপরা আগমনিযকথা নাম হোতি, সুঞ্ঞতা, অনিমিত্তা, অপ্পণিহিতাতি হি ৰিপস্সনাপি ৰুচ্চতি. তত্থ যো ভিক্খু সঙ্খারে অনিচ্চতো পরিগ্গহেত্ৰা অনিচ্চতো দিস্ৰা অনিচ্চতো ৰুট্ঠাতি, তস্স ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা অনিমিত্তা নাম হোতি. যো দুক্খতো পরিগ্গহেত্ৰা দুক্খতো দিস্ৰা দুক্খতো ৰুট্ঠাতি, তস্স অপ্পণিহিতা নাম. যো অনত্ততো পরিগ্গহেত্ৰা অনত্ততো দিস্ৰা অনত্ততো ৰুট্ঠাতি, তস্স সুঞ্ঞতা নাম. তত্থ অনিমিত্তৰিপস্সনায মগ্গো অনিমিত্তো নাম, অনিমিত্তমগ্গস্স ফলং অনিমিত্তং নাম. অনিমিত্তফলসমাপত্তিসহজাতে ফস্সে ফুসন্তে অনিমিত্তো ফস্সো ফুসতীতি ৰুচ্চতি. অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতেসুপি এসেৰ নযো. আগমনিযেন কথিতে পন সুঞ্ঞতো ৰা ফস্সো অনিমিত্তো ৰা ফস্সো অপ্পণিহিতো ৰা ফস্সোতি ৰিকপ্পো আপজ্জেয্য, তস্মা সগুণেন চেৰ আরম্মণেন চ কথেতব্বং. এৰঞ্হি তযো ফস্সা ফুসন্তীতি সমেতি.
ৰিৰেকনিন্নন্তিআদীসু নিব্বানং ৰিৰেকো নাম, তস্মিং ৰিৰেকে নিন্নং ওনতন্তি ৰিৰেকনিন্নং. অঞ্ঞতো আগন্ত্ৰা যেন ৰিৰেকো, তেন ৰঙ্কং ৰিয হুত্ৰা ঠিতন্তি ৰিৰেকপোণং. যেন ৰিৰেকো, তেন পতমানং ৰিয ঠিতন্তি ৰিৰেকপব্ভারং.
৪৬৫. ইদানি যা ৰেদনা নিরোধেত্ৰা নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তা পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছন্তো কতি পনায্যে, ৰেদনাতি আহ. কাযিকং ৰাতিআদীসু পঞ্চদ্ৰারিকং সুখং কাযিকং নাম, মনোদ্ৰারিকং চেতসিকং নামাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ সুখন্তি সভাৰনিদ্দেসো. সাতন্তি তস্সেৰ মধুরভাৰদীপকং ৰেৰচনং. ৰেদযিতন্তি ৰেদযিতভাৰদীপকং, সব্বৰেদনানং সাধারণৰচনং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খাতিআদীসু সুখায ৰেদনায অত্থিভাৰো সুখং, নত্থিভাৰো দুক্খং. দুক্খায ৰেদনায অত্থিভাৰো দুক্খং, নত্থিভাৰো সুখং. অদুক্খমসুখায ৰেদনায জাননভাৰো সুখং, অজাননভাৰো দুক্খন্তি অত্থো.
কিং অনুসযো অনুসেতীতি কতমো অনুসযো অনুসেতি. অপ্পহীনট্ঠেন সযিতো ৰিয হোতীতি অনুসযপুচ্ছং পুচ্ছতি. ন খো, আৰুসো ৰিসাখ, সব্বায সুখায ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতীতি ন সব্বায সুখায ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতি. ন সব্বায সুখায ৰেদনায সো অপ্পহীনো, ন সব্বং সুখং ৰেদনং আরব্ভ উপ্পজ্জতীতি অত্থো. এস নযো সব্বত্থ. কিং পহাতব্বন্তি অযং পহানপুচ্ছা নাম.
রাগং তেন পজহতীতি এত্থ একেনেৰ ব্যাকরণেন দ্ৰে পুচ্ছা ৰিস্সজ্জেসি. ইধ ভিক্খু রাগানুসযং ৰিক্খম্ভেত্ৰা পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ঝানৰিক্খম্ভিতং রাগানুসযং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতেতি. সো অনাগামিমগ্গেন পহীনোপি তথা ৰিক্খম্ভিতত্তাৰ পঠমজ্ঝানে নানুসেতি নাম. তেনাহ – ‘‘ন তত্থ রাগানুসযো অনুসেতী’’তি. তদাযতনন্তি তং আযতনং, পরমস্সাসভাৰেন পতিট্ঠানভূতং অরহত্তন্তি অত্থো. ইতি অনুত্তরেসূতি এৰং অনুত্তরা ৰিমোক্খাতি লদ্ধনামে অরহত্তে. পিহং উপট্ঠাপযতোতি পত্থনং পট্ঠপেন্তস্স. উপ্পজ্জতি পিহাপচ্চযা দোমনস্সন্তি পত্থনায পট্ঠপনমূলকং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. তং পনেতং ন পত্থনায পট্ঠপনমূলকং উপ্পজ্জতি, পত্থেত্ৰা অলভন্তস্স পন অলাভমূলকং উপ্পজ্জমানং, ‘‘উপ্পজ্জতি পিহাপচ্চযা’’তি ৰুত্তং. তত্থ কিঞ্চাপি দোমনস্সং নাম একন্তেন অকুসলং, ইদং পন সেৰিতব্বং দোমনস্সং ৰট্টতীতি ৰদন্তি. যোগিনো হি তেমাসিকং ছমাসিকং ৰা নৰমাসিকং ৰা পটিপদং গণ্হন্তি. তেসু যো তং তং পটিপদং গহেত্ৰা অন্তোকালপরিচ্ছেদেযেৰ অরহত্তং পাপুণিস্সামীতি ঘটেন্তো ৰাযমন্তো ন সক্কোতি যথাপরিচ্ছিন্নকালেন পাপুণিতুং, তস্স বলৰদোমনস্সং উপ্পজ্জতি, আল়িন্দিকৰাসিমহাফুস্সদেৰত্থেরস্স ৰিয অস্সুধারা পৰত্তন্তি. থেরো কির একূনৰীসতিৰস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেসি. তস্স, ‘‘ইমস্মিং ৰারে অরহত্তং গণ্হিস্সামি, ইমস্মিং ৰারে ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেস্সামী’’তি মানসং বন্ধিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তস্সেৰ একূনৰীসতিৰস্সানি অতিক্কন্তানি. পৰারণাদিৰসে আগতে থেরস্স অস্সুপাতেন মুত্তদিৰসো নাম নাহোসি. ৰীসতিমে পন ৰস্সে অরহত্তং পাণুণি.
পটিঘং তেন পজহতীতি এত্থ দোমনস্সেনেৰ পটিঘং পজহতি. ন হি পটিঘেনেৰ পটিঘপ্পহানং, দোমনস্সেন ৰা দোমনস্সপ্পহানং নাম অত্থি. অযং পন ভিক্খু তেমাসিকাদীসু অঞ্ঞতরং পটিপদং গহেত্ৰা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘পস্স ভিক্খু, কিং তুয্হং সীলেন হীনট্ঠানং অত্থি, উদাহু ৰীরিযেন, উদাহু পঞ্ঞায, ননু তে সীলং সুপরিসুদ্ধং ৰীরিযং সুপগ্গহিতং পঞ্ঞা সূরা হুত্ৰা ৰহতী’’তি. সো এৰং পটিসঞ্চিক্খিত্ৰা, ‘‘ন দানি পুন ইমস্স দোমনস্সস্স উপ্পজ্জিতুং দস্সামী’’তি ৰীরিযং দল়্হং কত্ৰা অন্তোতেমাসে ৰা অন্তোছমাসে ৰা অন্তোনৰমাসে ৰা অনাগামিমগ্গেন তং সমুগ্ঘাতেতি. ইমিনা পরিযাযেন পটিঘেনেৰ পটিঘং, দোমনস্সেনেৰ দোমনস্সং পজহতি নাম.
ন তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতীতি তত্থ এৰরূপে দোমনস্সে পটিঘানুসযো নানুসেতি. ন তং আরব্ভ উপ্পজ্জতি, পহীনোৰ তত্থ পটিঘানুসযোতি অত্থো. অৰিজ্জং তেন পজহতীতি ইধ ভিক্খু অৰিজ্জানুসযং ৰিক্খম্ভেত্ৰা চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ঝানৰিক্খম্ভিতং অৰিজ্জানুসযং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তমগ্গেন সমুগ্ঘাতেতি. সো অরহত্তমগ্গেন পহীনোপি তথা ৰিক্খম্ভিতত্তাৰ চতুত্থজ্ঝানে নানুসেতি নাম. তেনাহ – ‘‘ন তত্থ অৰিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি.
৪৬৬. ইদানি পটিভাগপুচ্ছং পুচ্ছন্তো সুখায পনায্যেতিআদিমাহ. তস্স ৰিস্সজ্জনে যস্মা সুখস্স দুক্খং, দুক্খস্স চ সুখং পচ্চনীকং, তস্মা দ্ৰীসু ৰেদনাসু ৰিসভাগপটিভাগো কথিতো. উপেক্খা পন অন্ধকারা অৰিভূতা দুদ্দীপনা, অৰিজ্জাপি তাদিসাৰাতি তেনেত্থ সভাগপটিভাগো কথিতো. যত্তকেসু পন ঠানেসু অৰিজ্জা তমং করোতি, তত্তকেসু ৰিজ্জা তমং ৰিনোদেতীতি ৰিসভাগপটিভাগো কথিতো. অৰিজ্জায খো, আৰুসোতি এত্থ উভোপেতে ধম্মা অনাসৰা লোকুত্তরাতি সভাগপটিভাগোৰ কথিতো. ৰিমুত্তিযা খো, আৰুসোতি এত্থ অনাসৰট্ঠেন লোকুত্তরট্ঠেন অব্যাকতট্ঠেন চ সভাগপটিভাগোৰ কথিতো. অচ্চযাসীতি এত্থ পঞ্হং অতিক্কমিত্ৰা গতোসীতি অত্থো. নাসক্খি পঞ্হানং পরিযন্তং গহেতুন্তি পঞ্হানং পরিচ্ছেদপমাণং গহেতুং নাসক্খি, অপ্পটিভাগধম্মস্স পটিভাগং পুচ্ছি. নিব্বানং নামেতং অপ্পটিভাগং, ন সক্কা নীলং ৰা পীতকং ৰাতি কেনচি ধম্মেন সদ্ধিং পটিভাগং কত্ৰা দস্সেতুং. তঞ্চ ত্ৰং ইমিনা অধিপ্পাযেন পুচ্ছসীতি অত্থো.
এত্তাৰতা চাযং উপাসকো যথা নাম সত্তমে ঘরে সলাকভত্তং লভিত্ৰা গতো ভিক্খু সত্ত ঘরানি অতিক্কম্ম অট্ঠমস্স দ্ৰারে ঠিতো সব্বানিপি সত্ত গেহানি ৰিরদ্ধোৰ ন অঞ্ঞাসি, এৰমেৰং অপ্পটিভাগধম্মস্স পটিভাগং পুচ্ছন্তো সব্বাসুপি সত্তসু সপ্পটিভাগপুচ্ছাসু ৰিরদ্ধোৰ হোতীতি ৰেদিতব্বো. নিব্বানোগধন্তি নিব্বানব্ভন্তরং নিব্বানং অনুপৰিট্ঠং. নিব্বানপরাযনন্তি নিব্বানং পরং অযনমস্স পরা গতি, ন ততো পরং গচ্ছতীতি অত্থো. নিব্বানং পরিযোসানং অৰসানং অস্সাতি নিব্বানপরিযোসানং.
৪৬৭. পণ্ডিতাতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা, ধাতুকুসলা আযতনকুসলা পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলা ঠানাট্ঠানকুসলাতি অত্থো. মহাপঞ্ঞাতি মহন্তে অত্থে মহন্তে ধম্মে মহন্তা নিরুত্তিযো মহন্তানি পটিভানানি পরিগ্গণ্হনসমত্থায পঞ্ঞায সমন্নাগতা. যথা তং ধম্মদিন্নাযাতি যথা ধম্মদিন্নায ভিক্খুনিযা ব্যাকতং, অহম্পি তং এৰমেৰং ব্যাকরেয্যন্তি. এত্তাৰতা চ পন অযং সুত্তন্তো জিনভাসিতো নাম জাতো, ন সাৰকভাসিতো. যথা হি রাজযুত্তেহি লিখিতং পণ্ণং যাৰ রাজমুদ্দিকায ন লঞ্ছিতং হোতি, ন তাৰ রাজপণ্ণন্তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি; লঞ্ছিতমত্তং পন রাজপণ্ণং নাম হোতি, তথা, ‘‘অহম্পি তং এৰমেৰ ব্যাকরেয্য’’ন্তি ইমায জিনৰচনমুদ্দিকায লঞ্ছিতত্তা অযং সুত্তন্তো আহচ্চৰচনেন জিনভাসিতো নাম জাতো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
চূল়ৰেদল্লসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. চূল়ধম্মসমাদানসুত্তৰণ্ণনা
৪৬৮. এৰং মে সুতন্তি চূল়ধম্মসমাদানসুত্তং. তত্থ ধম্মসমাদানানীতি ধম্মোতি গহিতগহণানি. পচ্চুপ্পন্নসুখন্তি পচ্চুপ্পন্নে সুখং, আযূহনক্খণে সুখং সুকরং সুখেন সক্কা পূরেতুং. আযতিং দুক্খৰিপাকন্তি অনাগতে ৰিপাককালে দুক্খৰিপাকং. ইমিনা উপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
৪৬৯. নত্থি কামেসু দোসোতি ৰত্থুকামেসুপি কিলেসকামেসুপি দোসো নত্থি. পাতব্যতং আপজ্জন্তীতি তে ৰত্থুকামেসু কিলেসকামেন পাতব্যতং পিৰিতব্বতং, যথারুচি পরিভুঞ্জিতব্বতং আপজ্জন্তীতি অত্থো. মোল়িবদ্ধাহীতি মোল়িং কত্ৰা বদ্ধকেসাহি. পরিব্বাজিকাহীতি তাপসপরিব্বাজিকাহি. এৰমাহংসূতি এৰং ৰদন্তি. পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তীতি পহানং সমতিক্কমং পঞ্ঞপেন্তি. মালুৰাসিপাটিকাতি দীঘসণ্ঠানং মালুৰাপক্কং. ফলেয্যাতি আতপেন সুস্সিত্ৰা ভিজ্জেয্য. সালমূলেতি সালরুক্খস্স সমীপে. সন্তাসং আপজ্জেয্যাতি কস্মা আপজ্জতি? ভৰনৰিনাসভযা. রুক্খমূলে পতিতমালুৰাবীজতো হি লতা উপ্পজ্জিত্ৰা রুক্খং অভিরুহতি. সা মহাপত্তা চেৰ হোতি বহুপত্তা চ, কোৰিল়ারপত্তসদিসেহি পত্তেহি সমন্নাগতা. অথ তং রুক্খং মূলতো পট্ঠায ৰিনন্ধমানা সব্বৰিটপানি সঞ্ছাদেত্ৰা মহন্তং ভারং জনেত্ৰা তিট্ঠতি. সা ৰাতে ৰা ৰাযন্তে দেৰে ৰা ৰস্সন্তে ওঘনং জনেত্ৰা তস্স রুক্খস্স সব্বসাখাপসাখং ভঞ্জতি, ভূমিযং নিপাতেতি. ততো তস্মিং রুক্খে পতিট্ঠিতৰিমানং ভিজ্জতি নস্সতি. ইতি সা ভৰনৰিনাসভযা সন্তাসং আপজ্জতি.
আরামদেৰতাতি তত্থ তত্থ পুপ্ফারামফলারামেসু অধিৰত্থা দেৰতা. ৰনদেৰতাতি অন্ধৰনসুভগৰনাদীসু ৰনেসু অধিৰত্থা দেৰতা. রুক্খদেৰতাতি অভিলক্খিতেসু নল়েরুপুচিমন্দাদীসু রুক্খেসু অধিৰত্থা দেৰতা. ওসধিতিণৰনপ্পতীসূতি হরীতকীআমলকীআদীসু ওসধীসু তালনাল়িকেরাদীসু তিণেসু ৰনজেট্ঠকেসু চ ৰনপ্পতিরুক্খেসু অধিৰত্থা দেৰতা. ৰনকম্মিকাতি ৰনে কসনলাযনদারুআহরণগোরক্খাদীসু কেনচিদেৰ কম্মেন ৰা ৰিচরকমনুস্সা. উদ্ধরেয্যুন্তি খাদেয্যুং. ৰিলম্বিনীতি ৰাতেন পহতপহতট্ঠানেসু কেল়িং করোন্তী ৰিয ৰিলম্বন্তী. সুখো ইমিস্সাতি এৰরূপায মালুৰালতায সম্ফস্সোপি সুখো, দস্সনম্পি সুখং. অযং মে দারকানং আপানমণ্ডলং ভৰিস্সতি, কীল়াভূমি ভৰিস্সতি, দুতিযং মে ৰিমানং পটিলদ্ধন্তি লতায দস্সনেপি সম্ফস্সেপি সোমনস্সজাতা এৰমাহ.
ৰিটভিং করেয্যাতি সাখানং উপরি ছত্তাকারেন তিট্ঠেয্য. ওঘনং জনেয্যাতি হেট্ঠা ঘনং জনেয্য. উপরি আরুয্হ সকলং রুক্খং পলিৰেঠেত্ৰা পুন হেট্ঠা ভস্সমানা ভূমিং গণ্হেয্যাতি অত্থো. পদালেয্যাতি এৰং ওঘনং কত্ৰা পুন ততো পট্ঠায যাৰ মূলা ওতিণ্ণসাখাহি অভিরুহমানা সব্বসাখা পলিৰেঠেন্তী মত্থকং পত্ৰা তেনেৰ নিযামেন পুন ওরোহিত্ৰা চ অভিরুহিত্ৰা চ সকলরুক্খং সংসিব্বিত্ৰা অজ্ঝোত্থরন্তী সব্বসাখা হেট্ঠা কত্ৰা সযং উপরি ঠত্ৰা ৰাতে ৰা ৰাযন্তে দেৰে ৰা ৰস্সন্তে পদালেয্য. ভিন্দেয্যাতি অত্থো. খাণুমত্তমেৰ তিট্ঠেয্য, তত্থ যং সাখট্ঠকৰিমানং হোতি, তং সাখাসু ভিজ্জমানাসু তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জিত্ৰা সব্বসাখাসু ভিন্নাসু সব্বং ভিজ্জতি. রুক্খট্ঠকৰিমানং পন যাৰ রুক্খস্স মূলমত্তম্পি তিট্ঠতি, তাৰ ন নস্সতি. ইদং পন ৰিমানং সাখট্ঠকং, তস্মা সব্বসাখাসু সংভিজ্জমানাসু ভিজ্জিত্থ. দেৰতা পুত্তকে গহেত্ৰা খাণুকে ঠিতা পরিদেৰিতুং আরদ্ধা.
৪৭১. তিব্বরাগজাতিকোতি বহলরাগসভাৰো. রাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতীতি তিব্বরাগজাতিকত্তা দিট্ঠে দিট্ঠে আরম্মণে নিমিত্তং গণ্হাতি. অথস্স আচরিযুপজ্ঝাযা দণ্ডকম্মং আণাপেন্তি. সো অভিক্খণং দণ্ডকম্মং করোন্তো দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি, নত্ৰেৰ ৰীতিক্কমং করোতি. তিব্বদোসজাতিকোতি অপ্পমত্তিকেনেৰ কুপ্পতি, দহরসামণেরেহি সদ্ধিং হত্থপরামাসাদীনি করোন্তোৰ কথেতি. সোপি দণ্ডকম্মপচ্চযা দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. মোহজাতিকো পন ইধ কতং ৰা কততো অকতং ৰা অকততো ন সল্লক্খেতি, তানি তানি কিচ্চানি ৰিরাধেতি. সোপি দণ্ডকম্মপচ্চযা দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি.
৪৭২. ন তিব্বরাগজাতিকোতিআদীনি ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বানি. কস্মা পনেত্থ কোচি তিব্বরাগাদিজাতিকো হোতি, কোচি ন তিব্বরাগাদিজাতিকো? কম্মনিযামেন. যস্স হি কম্মাযূহনক্খণে লোভো বলৰা হোতি, অলোভো মন্দো, অদোসামোহা বলৰন্তো, দোসমোহা মন্দা, তস্স মন্দো অলোভো লোভং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি, অদোসামোহা পন বলৰন্তো দোসমোহে পরিযাদাতুং সক্কোন্তি. তস্মা সো তেন কম্মেন দিন্নপটিসন্ধিৰসেন নিব্বত্তো লুদ্ধো হোতি, সুখসীলো অক্কোধনো পঞ্ঞৰা ৰজিরূপমঞাণো.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে লোভদোসা বলৰন্তো হোন্তি, অলোভাদোসা মন্দা, অমোহো বলৰা, মোহো মন্দো, সো পুরিমনযেনেৰ লুদ্ধো চেৰ হোতি দুট্ঠো চ, পঞ্ঞৰা পন হোতি ৰজিরূপমঞাণো দত্তাভযত্থেরো ৰিয.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে লোভাদোসমোহা বলৰন্তো হোন্তি, ইতরে মন্দা, সো পুরিমনযেনেৰ লুদ্ধো চেৰ হোতি দন্ধো চ, সুখসীলকো পন হোতি অক্কোধনো.
তথা যস্স কম্মাযূহনক্খণে তযোপি লোভদোসমোহা বলৰন্তো হোন্তি, অলোভাদযো মন্দা, সো পুরিমনযেনেৰ লুদ্ধো চেৰ হোতি দুট্ঠো চ মূল়্হো চ.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে অলোভদোসমোহা বলৰন্তো হোন্তি, ইতরে মন্দা, সো পুরিমনযেনেৰ অপ্পকিলেসো হোতি, দিব্বারম্মণম্পি দিস্ৰা নিচ্চলো, দুট্ঠো পন হোতি দন্ধপঞ্ঞো চ.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে অলোভাদোসমোহা বলৰন্তো হোন্তি, ইতরে মন্দা, সো পুরিমনযেনেৰ অলুদ্ধো চেৰ হোতি সুখসীলকো চ, মূল়্হো পন হোতি.
তথা যস্স কম্মাযূহনক্খণে অলোভদোসামোহা বলৰন্তো হোন্তি, ইতরে মন্দা, সো পুরিমনযেনেৰ অলুদ্ধো চেৰ হোতি পঞ্ঞৰা চ, দুট্ঠো পন হোতি কোধনো.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে তযোপি অলোভাদযো বলৰন্তো হোন্তি, লোভাদযো মন্দা, সো মহাসঙ্ঘরক্খিতত্থেরো ৰিয অলুদ্ধো অদুট্ঠো পঞ্ঞৰা চ হোতি.
সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
চূল়ধম্মসমাদানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. মহাধম্মসমাদানসুত্তৰণ্ণনা
৪৭৩. এৰং মে সুত্তন্তি মহাধম্মসমাদানসুত্তং. তত্থ এৰংকামাতি এৰংইচ্ছা. এৰংছন্দাতি এৰংঅজ্ঝাসযা. এৰংঅধিপ্পাযাতি এৰংলদ্ধিকা. তত্রাতি তস্মিং অনিট্ঠৰড্ঢনে চেৰ ইট্ঠপরিহানে চ. ভগৰংমূলকাতি ভগৰা মূলং এতেসন্তি ভগৰংমূলকা. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইমে, ভন্তে, অম্হাকং ধম্মা পুব্বে কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধেন উপ্পাদিতা, তস্মিং পরিনিব্বুতে একং বুদ্ধন্তরং অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ইমে ধম্মে উপ্পাদেতুং সমত্থো নাম নাহোসি, ভগৰতা পন নো ইমে ধম্মা উপ্পাদিতা. ভগৰন্তঞ্হি নিস্সায মযং ইমে ধম্মে আজানাম পটিৰিজ্ঝামাতি এৰং ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মাতি. ভগৰংনেত্তিকাতি ভগৰা হি ধম্মানং নেতা ৰিনেতা অনুনেতাতি. যথাসভাৰতো পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং নামং গহেত্ৰা দস্সিতা ধম্মা ভগৰংনেত্তিকা নাম হোন্তি. ভগৰংপটিসরণাতি চতুভূমকা ধম্মা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স আপাথং আগচ্ছমানা ভগৰতি পটিসরন্তি নামাতি ভগৰংপটিসরণা. পটিসরন্তীতি ওসরন্তি সমোসরন্তি. অপিচ মহাবোধিমণ্ডে নিসিন্নস্স ভগৰতো পটিৰেধৰসেন ফস্সো আগচ্ছতি, অহং ভগৰা কিন্নামোতি? ত্ৰং ফুসনট্ঠেন ফস্সো নাম. ৰেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খারা, ৰিঞ্ঞাণং আগচ্ছতি. অহং ভগৰা কিন্নামন্তি? ত্ৰং ৰিজাননট্ঠেন ৰিঞ্ঞাণং নামাতি এৰং চতুভূমকধম্মানং যথাসভাৰতো পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং নামং গণ্হন্তো ভগৰা ধম্মে পটিসরতীতিপি ভগৰংপটিসরণা. ভগৰন্তঞ্ঞেৰ পটিভাতূতি ভগৰতোযেৰ এতস্স ভাসিতস্স অত্থো উপট্ঠাতু, তুম্হেযেৰ নো কথেত্ৰা দেথাতি অত্থো.
৪৭৪. সেৰিতব্বেতি নিস্সযিতব্বে. ভজিতব্বেতি উপগন্তব্বে. যথা তং অৰিদ্দসুনোতি যথা অৰিদুনো বালস্স অন্ধপুথুজ্জনস্স. যথা তং ৰিদ্দসুনোতি যথা ৰিদুনো মেধাৰিনো পণ্ডিতস্স.
৪৭৫. অত্থি, ভিক্খৰে, ধম্মসমাদানন্তি পুরিমসুত্তে উপ্পটিপাটিআকারেন মাতিকা ঠপিতা, ইধ পন যথাধম্মরসেনেৰ সত্থা মাতিকং ঠপেসি. তত্থ ধম্মসমাদানন্তি পাণাতিপাতাদীনং ধম্মানং গহণং.
৪৭৬. অৰিজ্জাগতোতি অৰিজ্জায সমন্নাগতো.
৪৭৭. ৰিজ্জাগতোতি ৰিজ্জায সমন্নাগতো পঞ্ঞৰা.