৩. মহাৰেদল্লসুত্তৰণ্ণনা
৪৪৯. এৰং মে সুতন্তি মহাৰেদল্লসুত্তং. তত্থ আযস্মাতি সগারৰসপ্পতিস্সৰচনমেতং. মহাকোট্ঠিকোতি তস্স থেরস্স নামং. পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি ফলসমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতো. দুপ্পঞ্ঞো দুপ্পঞ্ঞোতি এত্থ পঞ্ঞায দুট্ঠং নাম নত্থি, অপ্পঞ্ঞো নিপ্পঞ্ঞোতি অত্থো. কিত্তাৰতা নু খোতি কারণপরিচ্ছেদপুচ্ছা, কিত্তকেন নু খো এৰং ৰুচ্চতীতি অত্থো. পুচ্ছা চ নামেসা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি পঞ্চৰিধা হোতি. তাসমিদং নানাকরণং –
কতমা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভূতায ৰিভাৰনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা.
কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং, অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা.
কতমা ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৰিমতিপক্খন্দো, দ্ৰেল়্হকজাতো, ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি, সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২).
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰাতি? অনিচ্চং, ভন্তে’’তি (মহাৰ. ২১) এৰরূপা অনুমতিং গহেত্ৰা ধম্মদেসনাকালে পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা নাম.
‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা, কতমে চত্তারো’’তি (সং. নি. ৫.৩৯০) এৰরূপা ভিক্খুসঙ্ঘং সযমেৰ পুচ্ছিত্ৰা সযমেৰ ৰিস্সজ্জেতুকামস্স পুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা নাম. তাসু ইধ দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা অধিপ্পেতা.
থেরো হি অত্তনো দিৰাট্ঠানে নিসীদিত্ৰা সযমেৰ পঞ্হং সমুট্ঠপেত্ৰা সযং ৰিনিচ্ছিনন্তো ইদং সুত্তং আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেসি. একচ্চো হি পঞ্হং সমুট্ঠাপেতুংযেৰ সক্কোতি ন নিচ্ছেতুং; একচ্চো নিচ্ছেতুং সক্কোতি ন সমুট্ঠাপেতুং; একচ্চো উভযম্পি ন সক্কোতি; একচ্চো উভযম্পি সক্কোতি. তেসু থেরো উভযম্পি সক্কোতিযেৰ. কস্মা? মহাপঞ্ঞতায. মহাপঞ্ঞং নিস্সায হি ইমস্মিং সাসনে সারিপুত্তত্থেরো, মহাকচ্চানত্থেরো, পুণ্ণত্থেরো, কুমারকস্সপত্থেরো, আনন্দত্থেরো, অযমেৰ আযস্মাতি সম্বহুলা থেরা ৰিসেসট্ঠানং অধিগতা. ন হি সক্কা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা সাৰকপারমীঞাণস্স মত্থকং পাপুণিতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায সারিপুত্তত্থেরো তং ঠানং অধিগতো. পঞ্ঞায হি থেরেন সদিসো নত্থি. তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সারিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৯).
তথা ন সক্কা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা সমানেত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজেতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায মহাকচ্চানত্থেরো তত্থ পটিবলো জাতো, তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজন্তানং যদিদং মহাকচ্চানো’’তি (অ. নি. ১.১৯৭).
তথা ন সক্কা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ধম্মকথং কথেন্তেন দস কথাৰত্থূনি আহরিত্ৰা সত্ত ৰিসুদ্ধিযো ৰিভজন্তেন ধম্মকথং কথেতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায পুণ্ণত্থেরো চতুপরিসমজ্ঝে অলঙ্কতধম্মাসনে চিত্তবীজনিং গহেত্ৰা নিসিন্নো লীল়াযন্তো পুণ্ণচন্দো ৰিয ধম্মং কথেসি. তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ধম্মকথিকানং যদিদং পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৯৬).
তথা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ভিক্খু ধম্মং কথেন্তো ইতো ৰা এত্তো ৰা অনুক্কমিত্ৰা যট্ঠিকোটিং গহেত্ৰা অন্ধো ৰিয, একপদিকং দণ্ডকসেতুং আরুল়্হো ৰিয চ গচ্ছতি. মহাপঞ্ঞো পন চতুপ্পদিকং গাথং নিক্খিপিত্ৰা উপমা চ কারণানি চ আহরিত্ৰা তেপিটকং বুদ্ধৰচনং গহেত্ৰা হেট্ঠুপরিযং করোন্তো কথেসি. মহাপঞ্ঞতায পন কুমারকস্সপত্থেরো চতুপ্পদিকং গাথং নিক্খিপিত্ৰা উপমা চ কারণানি চ আহরিত্ৰা তেহি সদ্ধিং যোজেন্তো জাতস্সরে পঞ্চৰণ্ণানি কুসুমানি ফুল্লাপেন্তো ৰিয সিনেরুমত্থকে ৰট্টিসহস্সং তেলপদীপং জালেন্তো ৰিয তেপিটকং বুদ্ধৰচনং হেট্ঠুপরিযং করোন্তো কথেসি. তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং চিত্তকথিকানং যদিদং কুমারকস্সপো’’তি (অ. নি. ১.২১৭).
তথা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ভিক্খু চতূহি মাসেহি চতুপ্পদিকম্পি গাথং গহেতুং ন সক্কোতি. মহাপঞ্ঞো পন একপদে ঠত্ৰা পদসতম্পি পদসহস্সম্পি গণ্হাতি. আনন্দত্থেরো পন মহাপঞ্ঞতায একপদুদ্ধারে ঠত্ৰা সকিংযেৰ সুত্ৰা পুন অপুচ্ছন্তো সট্ঠি পদসহস্সানি পন্নরস গাথাসহস্সানি ৰল্লিযা পুপ্ফানি আকড্ঢিত্ৰা গণ্হন্তো ৰিয একপ্পহারেনেৰ গণ্হাতি. গহিতগহিতং পাসাণে খতলেখা ৰিয, সুৰণ্ণঘটে পক্খিত্তসীহৰসা ৰিয চ গহিতাকারেনেৰ তিট্ঠতি. তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং গতিমন্তানং যদিদং আনন্দো, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, বহুস্সুতানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩).
ন হি সক্কা যায ৰা তায ৰা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা চতুপটিসম্ভিদাপভেদস্স মত্থকং পাপুণিতুং. মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায মহাকোট্ঠিতত্থেরো অধিগমপরিপুচ্ছাসৰনপুব্বযোগানং ৰসেন অনন্তনযুস্সদং পটিসম্ভিদাপভেদং পত্তো. তেনেৰ নং ভগৰা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং পটিসম্ভিদাপত্তানং যদিদং মহাকোট্ঠিতো’’তি (অ. নি. ১.২১৮).
ইতি থেরো মহাপঞ্ঞতায পঞ্হং সমুট্ঠাপেতুম্পি নিচ্ছেতুম্পীতি উভযম্পি সক্কোতি. সো দিৰাট্ঠানে নিসীদিত্ৰা সযমেৰ সব্বপঞ্হে সমুট্ঠপেত্ৰা সযং ৰিনিচ্ছিনন্তো ইদং সুত্তং আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেত্ৰা, ‘‘সোভনা ৰত অযং ধম্মদেসনা, জেট্ঠভাতিকেন নং ধম্মসেনাপতিনা সদ্ধিং সংসন্দিস্সামি, ততো অযং দ্ৰিন্নম্পি অম্হাকং একমতিযা একজ্ঝাসযেন চ ঠপিতা অতিগরুকা ভৰিস্সতি পাসাণচ্ছত্তসদিসা, চতুরোঘনিত্থরণত্থিকানং তিত্থে ঠপিতনাৰা ৰিয, মগ্গগমনত্থিকানং সহস্সযুত্তআজঞ্ঞরথো ৰিয বহুপকারা ভৰিস্সতী’’তি দিট্ঠসংসন্দনত্থং পঞ্হং পুচ্ছি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তাসু ইধ দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা অধিপ্পেতা’’তি.
নপ্পজানাতীতি এত্থ যস্মা নপ্পজানাতি, তস্মা দুপ্পঞ্ঞোতি ৰুচ্চতীতি অযমত্থো. এস নযো সব্বত্থ. ইদং দুক্খন্তি নপ্পজানাতীতি ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ইতো উদ্ধং নত্থীতি দুক্খসচ্চং যাথাৰসরসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খসমুদযোতি ইতো দুক্খং সমুদেতীতি পৰত্তিদুক্খপভাৰিকা তণ্হা সমুদযসচ্চন্তি যাথাৰসরসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খনিরোধোতি ইদং দুক্খং অযং দুক্খসমুদযো চ ইদং নাম ঠানং পত্ৰা নিরুজ্ঝতীতি উভিন্নং অপ্পৰত্তি নিব্বানং নিরোধসচ্চন্তি যাথাৰসরসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি অযং পটিপদা দুক্খনিরোধং গচ্ছতীতি মগ্গসচ্চং যাথাৰসরসলক্খণতো ন পজানাতীতি. অনন্তরৰারেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সঙ্খেপতো পনেত্থ চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো পুগ্গলো কথিতোতি ৰেদিতব্বো.
অযঞ্হি আচরিযসন্তিকে চত্তারি সচ্চানি সৰনতো উগ্গণ্হাতি. ঠপেত্ৰা তণ্হং তেভূমকা ধম্মা দুক্খসচ্চং, তণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৰত্তি নিব্বানং নিরোধসচ্চং, দুক্খসচ্চং পরিজানন্তো সমুদযসচ্চং পজহন্তো নিরোধপাপনো মগ্গো মগ্গসচ্চন্তি এৰং উগ্গহেত্ৰা অভিনিৰিসতি. তত্থ পুরিমানি দ্ৰে সচ্চানি ৰট্টং, পচ্ছিমানি ৰিৰট্টং, ৰট্টে অভিনিৰেসো হোতি, নো ৰিৰট্টে, তস্মা অযং অভিনিৰিসমানো দুক্খসচ্চে অভিনিৰিসতি.
দুক্খসচ্চং নাম রূপাদযো পঞ্চক্খন্ধাতি ৰৰত্থপেত্ৰা ধাতুকম্মট্ঠানৰসেন ওতরিত্ৰা, ‘‘চত্তারি মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপং রূপ’’ন্তি ৰৰত্থপেতি. তদারম্মণা ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং নামন্তি এৰং যমকতালক্খন্ধং ভিন্দন্তো ৰিয ‘‘দ্ৰেৰ ইমে ধম্মা নামরূপ’’ন্তি ৰৰত্থপেতি. তং পনেতং ন অহেতুকং সহেতুকং সপ্পচ্চযং, কো চস্স পচ্চযো অৰিজ্জাদযো ধম্মাতি এৰং পচ্চযে চেৰ পচ্চযুপ্পন্নধম্মে চ ৰৰত্থপেত্ৰা ‘‘সব্বেপি ধম্মা হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চা’’তি অনিচ্চলক্খণং আরোপেতি, ততো উদযৰযপ্পটিপীল়নাকারেন দুক্খা, অৰসৰত্তনাকারেন অনত্তাতি তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনাপটিপাটিযা সম্মসন্তো লোকুত্তরমগ্গং পাপুণাতি.
মগ্গক্খণে চত্তারি সচ্চানি একপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি. দুক্খং পরিঞ্ঞাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি. সমুদযং পহানপটিৰেধেন, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধেন, মগ্গং ভাৰনাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি. দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, সমুদযং পহানাভিসমযেন, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন, মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতি. সো তীণি সচ্চানি কিচ্চতো পটিৰিজ্ঝতি, নিরোধং আরম্মণতো. তস্মিঞ্চস্স খণে অহং দুক্খং পরিজানামি, সমুদযং পজহামি, নিরোধং সচ্ছিকরোমি, মগ্গং ভাৰেমীতি আভোগসমন্নাহারমনসিকারপচ্চৰেক্খণা নত্থি. এতস্স পন পরিগ্গণ্হন্তস্সেৰ মগ্গো তীসু সচ্চেসু পরিঞ্ঞাদিকিচ্চং সাধেন্তোৰ নিরোধং আরম্মণতো পটিৰিজ্ঝতীতি.
তস্মা পঞ্ঞৰাতি ৰুচ্চতীতি এত্থ হেট্ঠিমকোটিযা সোতাপন্নো, উপরিমকোটিযা খীণাসৰো পঞ্ঞৰাতি নিদ্দিট্ঠো. যো পন তেপিটকং বুদ্ধৰচনং পাল়িতো চ অত্থতো চ অনুসন্ধিতো চ পুব্বাপরতো চ উগ্গহেত্ৰা হেট্ঠুপরিযং করোন্তো ৰিচরতি, অনিচ্চদুক্খানত্তৰসেন পরিগ্গহমত্তম্পি নত্থি, অযং পঞ্ঞৰা নাম, দুপ্পঞ্ঞো নামাতি? ৰিঞ্ঞাণচরিতো নামেস, পঞ্ঞৰাতি ন ৰত্তব্বো. অথ যো তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনাপটিপাটিযা সম্মসন্তো অজ্জ অজ্জেৰ অরহত্তন্তি চরতি, অযং পঞ্ঞৰা নাম, দুপ্পঞ্ঞো নামাতি? ভজাপিযমানো পঞ্ঞৰাপক্খং ভজতি. সুত্তে পন পটিৰেধোৰ কথিতো.
ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণন্তি ইধ কিং পুচ্ছতি? যেন ৰিঞ্ঞাণেন সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা এস পঞ্ঞৰা নাম জাতো, তস্স আগমনৰিপস্সনা ৰিঞ্ঞাণং কম্মকারকচিত্তং পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি. সুখন্তিপি ৰিজানাতীতি সুখৰেদনম্পি ৰিজানাতি. উপরিপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ইমিনা থেরো ‘‘সুখং ৰেদনং ৰেদযমানো সুখং ৰেদনং ৰেদযামীতি পজানাতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১১৩; দী. নি. ২.৩৮০) নযেন আগতৰেদনাৰসেন অরূপকম্মট্ঠানং কথেসি. তস্সত্থো সতিপট্ঠানে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
সংসট্ঠাতি একুপ্পাদাদিলক্খণেন সংযোগট্ঠেন সংসট্ঠা, উদাহু ৰিসংসট্ঠাতি পুচ্ছতি. এত্থ চ থেরো মগ্গপঞ্ঞঞ্চ ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণঞ্চাতি ইমে দ্ৰে লোকিযলোকুত্তরধম্মে মিস্সেত্ৰা ভূমন্তরং ভিন্দিত্ৰা সমযং অজানন্তো ৰিয পুচ্ছতীতি ন ৰেদিতব্বো. মগ্গপঞ্ঞায পন মগ্গৰিঞ্ঞাণেন, ৰিপস্সনাপঞ্ঞায চ ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণেনেৰ সদ্ধিং সংসট্ঠভাৰং পুচ্ছতীতি ৰেদিতব্বো. থেরোপিস্স তমেৰত্থং ৰিস্সজ্জেন্তো ইমে ধম্মা সংসট্ঠাতিআদিমাহ. তত্থ ন চ লব্ভা ইমেসং ধম্মানন্তি ইমেসং লোকিযমগ্গক্খণেপি লোকুত্তরমগ্গক্খণেপি একতো উপ্পন্নানং দ্ৰিন্নং ধম্মানং. ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰিনিব্ভুজিত্ৰাতি ৰিসুং ৰিসুং কত্ৰা ৰিনিৰট্টেত্ৰা, আরম্মণতো ৰা ৰত্থুতো ৰা উপ্পাদতো ৰা নিরোধতো ৰা নানাকরণং দস্সেতুং ন সক্কাতি অত্থো. তেসং তেসং পন ধম্মানং ৰিসযো নাম অত্থি. লোকিযধম্মং পত্ৰা হি চিত্তং জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, লোকুত্তরং পত্ৰা পঞ্ঞা.
সম্মাসম্বুদ্ধোপি হি লোকিযধম্মং পুচ্ছন্তো, ‘‘ভিক্খু, ত্ৰং কতমং পঞ্ঞং অধিগতো, কিং পঠমমগ্গপঞ্ঞং, উদাহু দুতিয ততিয চতুত্থ মগ্গপঞ্ঞ’’ন্তি ন এৰং পুচ্ছতি. কিং ফস্সো ত্ৰং, ভিক্খু, কিং ৰেদনো, কিং সঞ্ঞো, কিং চেতনোতি ন চ পুচ্ছতি, চিত্তৰসেন পন, ‘‘কিঞ্চিত্তো ত্ৰং, ভিক্খূ’’তি (পারা. ১৩৫) পুচ্ছতি. কুসলাকুসলং পঞ্ঞপেন্তোপি ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তি (ধ. প. ১, ২) চ, ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ধ. স. ১) চ এৰং চিত্তৰসেনেৰ পঞ্ঞাপেতি. লোকুত্তরং পুচ্ছন্তো পন কিং ফস্সো ত্ৰং ভিক্খু, কিং ৰেদনো, কিং সঞ্ঞো, কিং চেতনোতি ন পুচ্ছতি. কতমা তে, ভিক্খু, পঞ্ঞা অধিগতা, কিং পঠমমগ্গপঞ্ঞা, উদাহু দুতিযততিযচতুত্থমগ্গপঞ্ঞাতি এৰং পঞ্ঞাৰসেনেৰ পুচ্ছতি.
ইন্দ্রিযসংযুত্তেপি ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, সদ্ধিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু এত্থ সদ্ধিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, ৰীরিযিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সম্মপ্পধানেসু এত্থ ৰীরিযিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, সতিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু এত্থ সতিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, সমাধিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং? চতূসু ঝানেসু এত্থ সমাধিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, পঞ্ঞিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং? চতূসু অরিযসচ্চেসু এত্থ পঞ্ঞিন্দ্রিযং দট্ঠব্ব’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৭৮). এৰং সৰিসযস্মিংযেৰ লোকিযলোকুত্তরা ধম্মা কথিতা.
যথা হি চত্তারো সেট্ঠিপুত্তা রাজাতি রাজপঞ্চমেসু সহাযেসু নক্খত্তং কীল়িস্সামাতি ৰীথিং ওতিণ্ণেসু একস্স সেট্ঠিপুত্তস্স গেহং গতকালে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি গেহে ৰিচারেতি. দুতিযস্স ততিযস্স চতুত্থস্স গেহং গতকালে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি গেহে ৰিচারেতি. অথ সব্বপচ্ছা রঞ্ঞো গেহং গতকালে কিঞ্চাপি রাজা সব্বত্থ ইস্সরোৰ, ইমস্মিং পন কালে অত্তনো গেহেযেৰ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি ৰিচারেতি. এৰমেৰং খো সদ্ধাপঞ্চমকেসু ইন্দ্রিযেসু তেসু সহাযেসু একতো ৰীথিং ওতরন্তেসু ৰিয একারম্মণে উপ্পজ্জমানেসুপি যথা পঠমস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সোতাপত্তিযঙ্গানি পত্ৰা অধিমোক্খলক্খণং সদ্ধিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা দুতিযস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সম্মপ্পধানানি পত্ৰা পগ্গহণলক্খণং ৰীরিযিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা ততিযস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সতিপট্ঠানানি পত্ৰা উপট্ঠানলক্খণং সতিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা চতুত্থস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং ঝানৰিমোক্খে পত্ৰা অৰিক্খেপলক্খণং সমাধিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. সব্বপচ্ছা রঞ্ঞো গেহং গতকালে পন যথা ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, রাজাৰ গেহে ৰিচারেতি, এৰমেৰ অরিযসচ্চানি পত্ৰা পজাননলক্খণং পঞ্ঞিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি.
ইতি পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গে ঠপিতো মহাকোট্ঠিতত্থেরো লোকিযধম্মং পুচ্ছন্তো চিত্তং জেট্ঠকং চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা পুচ্ছি; লোকুত্তরধম্মং পুচ্ছন্তো পঞ্ঞং জেট্ঠকং পঞ্ঞং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা পুচ্ছি. ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরোপি তথেৰ ৰিস্সজ্জেসীতি.
যং হাৰুসো, পজানাতীতি যং চতুসচ্চধম্মমিদং দুক্খন্তিআদিনা নযেন মগ্গপঞ্ঞা পজানাতি. তং ৰিজানাতীতি মগ্গৰিঞ্ঞাণম্পি তথেৰ তং ৰিজানাতি. যং ৰিজানাতীতি যং সঙ্খারগতং অনিচ্চন্তিআদিনা নযেন ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণং ৰিজানাতি. তং পজানাতীতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞাপি তথেৰ তং পজানাতি. তস্মা ইমে ধম্মাতি তেন কারণেন ইমে ধম্মা. সংসট্ঠাতি একুপ্পাদএকনিরোধএকৰত্থুকএকারম্মণতায সংসট্ঠা.
পঞ্ঞা ভাৰেতব্বাতি ইদং মগ্গপঞ্ঞং সন্ধায ৰুত্তং. তংসম্পযুত্তং পন ৰিঞ্ঞাণং তায সদ্ধিং ভাৰেতব্বমেৰ হোতি. ৰিঞ্ঞাণং পরিঞ্ঞেয্যন্তি ইদং ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণং সন্ধায ৰুত্তং. তংসম্পযুত্তা পন পঞ্ঞা তেন সদ্ধিং পরিজানিতব্বাৰ হোতি.
৪৫০. ৰেদনা ৰেদনাতি ইদং কস্মা পুচ্ছতি? ৰেদনালক্খণং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. এৰং সন্তেপি তেভূমিকসম্মসনচারৰেদনাৰ অধিপ্পেতাতি সল্লক্খেতব্বা. সুখম্পি ৰেদেতীতি সুখং আরম্মণং ৰেদেতি অনুভৰতি. পরতো পদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ‘‘রূপঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৰিস্স, দুক্খানুপতিতং দুক্খাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং সুখেন, নযিদং সত্তা রূপস্মিং সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, রূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং দুক্খেন, তস্মা সত্তা রূপস্মিং সারজ্জন্তি, সারাগা সংযুজ্জন্তি, সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. ৰেদনা চ হিদং… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৰিস্স…পে… সংকিলিস্সন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭০) ইমিনা হি মহালিসুত্তপরিযাযেন ইধ আরম্মণং সুখং দুক্খং অদুক্খমসুখন্তি কথিতং. অপিচ পুরিমং সুখং ৰেদনং আরম্মণং কত্ৰা অপরা সুখা ৰেদনা ৰেদেতি; পুরিমং দুক্খং ৰেদনং আরম্মণং কত্ৰা অপরা দুক্খা ৰেদনা ৰেদেতি; পুরিমং অদুক্খমসুখং ৰেদনং আরম্মণং কত্ৰা অপরা অদুক্খমসুখা ৰেদনা ৰেদেতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ৰেদনাযেৰ হি ৰেদেতি, ন অঞ্ঞো কোচি ৰেদিতা নাম অত্থীতি ৰুত্তমেতং.
সঞ্ঞা সঞ্ঞাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? সব্বসঞ্ঞায লক্খণং. কিং সব্বত্থকসঞ্ঞাযাতি? সব্বসঞ্ঞায লক্খণন্তিপি সব্বত্থকসঞ্ঞায লক্খণন্তিপি একমেৰেতং, এৰং সন্তেপি তেভূমিকসম্মসনচারসঞ্ঞাৰ অধিপ্পেতাতি সল্লক্খেতব্বা. নীলকম্পি সঞ্জানাতীতি নীলপুপ্ফে ৰা ৰত্থে ৰা পরিকম্মং কত্ৰা উপচারং ৰা অপ্পনং ৰা পাপেন্তো সঞ্জানাতি. ইমস্মিঞ্হি অত্থে পরিকম্মসঞ্ঞাপি উপচারসঞ্ঞাপি অপ্পনাসঞ্ঞাপি ৰট্টতি. নীলে নীলন্তি উপ্পজ্জনকসঞ্ঞাপি ৰট্টতিযেৰ. পীতকাদীসুপি এসেৰ নযো.
যা চাৰুসো, ৰেদনাতি এত্থ ৰেদনা, সঞ্ঞা, ৰিঞ্ঞাণন্তি ইমানি তীণি গহেত্ৰা পঞ্ঞা কস্মা ন গহিতাতি? অসব্বসঙ্গাহিকত্তা. পঞ্ঞায হি গহিতায পঞ্ঞায সম্পযুত্তাৰ ৰেদনাদযো লব্ভন্তি, নো ৰিপ্পযুত্তা. তং পন অগ্গহেত্ৰা ইমেসু গহিতেসু পঞ্ঞায সম্পযুত্তা চ ৰিপ্পযুত্তা চ অন্তমসো দ্ৰে পঞ্চৰিঞ্ঞাণধম্মাপি লব্ভন্তি. যথা হি তযো পুরিসা সুত্তং সুত্তন্তি ৰদেয্যুং, চতুত্থো রতনাৰুতসুত্তন্তি. তেসু পুরিমা তযো তক্কগতম্পি পট্টিৰট্টকাদিগতম্পি যংকিঞ্চি বহুং সুত্তং লভন্তি অন্তমসো মক্কটকসুত্তম্পি. রতনাৰুতসুত্তং পরিযেসন্তো মন্দং লভতি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. হেট্ঠতো ৰা পঞ্ঞা ৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সম্পযোগং লভাপিতা ৰিস্সট্ঠত্তাৰ ইধ ন গহিতাতি ৰদন্তি. যং হাৰুসো, ৰেদেতীতি যং আরম্মণং ৰেদনা ৰেদেতি, সঞ্ঞাপি তদেৰ সঞ্জানাতি. যং সঞ্জানাতীতি যং আরম্মণং সঞ্ঞা সঞ্জানাতি, ৰিঞ্ঞাণম্পি তদেৰ ৰিজানাতীতি অত্থো.
ইদানি সঞ্জানাতি ৰিজানাতি পজানাতীতি এত্থ ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. তত্থ উপসগ্গমত্তমেৰ ৰিসেসো. জানাতীতি পদং পন অৰিসেসো. তস্সাপি জাননত্থে ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. সঞ্ঞা হি নীলাদিৰসেন আরম্মণং সঞ্জাননমত্তমেৰ, অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি লক্খণপটিৰেধং পাপেতুং ন সক্কোতি. ৰিঞ্ঞাণং নীলাদিৰসেন আরম্মণঞ্চেৰ সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিলক্খণপটিৰেধঞ্চ পাপেতি, উস্সক্কিত্ৰা পন মগ্গপাতুভাৰং পাপেতুং ন সক্কোতি. পঞ্ঞা নীলাদিৰসেন আরম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৰসেন লক্খণপটিৰেধম্পি পাপেতি, উস্সক্কিত্ৰা মগ্গপাতুভাৰং পাপেতুম্পি সক্কোতি.
যথা হি হেরঞ্ঞিকফলকে কহাপণরাসিম্হি কতে অজাতবুদ্ধি দারকো গামিকপুরিসো মহাহেরঞ্ঞিকোতি তীসু জনেসু ওলোকেত্ৰা ঠিতেসু অজাতবুদ্ধি দারকো কহাপণানং চিত্তৰিচিত্তচতুরস্সমণ্ডলভাৰমেৰ জানাতি, ইদং মনুস্সানং উপভোগপরিভোগং রতনসম্মতন্তি ন জানাতি. গামিকপুরিসো চিত্তাদিভাৰঞ্চেৰ জানাতি, মনুস্সানং উপভোগপরিভোগরতনসম্মতভাৰঞ্চ. ‘‘অযং কূটো অযং ছেকো অযং করতো অযং সণ্হো’’তি পন ন জানাতি. মহাহেরঞ্ঞিকো চিত্তাদিভাৰম্পি রতনসম্মতভাৰম্পি কূটাদিভাৰম্পি জানাতি, জানন্তো চ পন নং রূপং দিস্ৰাপি জানাতি, আকোটিতস্স সদ্দং সুত্ৰাপি, গন্ধং ঘাযিত্ৰাপি, রসং সাযিত্ৰাপি, হত্থেন গরুকলহুকভাৰং উপধারেত্ৰাপি অসুকগামে কতোতিপি জানাতি, অসুকনিগমে অসুকনগরে অসুকপব্বতচ্ছাযায অসুকনদীতীরে কতোতিপি, অসুকাচরিযেন কতোতিপি জানাতি. এৰমেৰং সঞ্ঞা অজাতবুদ্ধিদারকস্স কহাপণদস্সনং ৰিয নীলাদিৰসেন আরম্মণমত্তমেৰ সঞ্জানাতি. ৰিঞ্ঞাণং গামিকপুরিসস্স কহাপণদস্সনং ৰিয নীলাদিৰসেন আরম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৰসেন লক্খণপটিৰেধম্পি পাপেতি. পঞ্ঞা মহাহেরঞ্ঞিকস্স কহাপণদস্সনং ৰিয নীলাদিৰসেন আরম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৰসেন লক্খণপটিৰেধম্পি পাপেতি, উস্সক্কিত্ৰা মগ্গপাতুভাৰম্পি পাপেতি. সো পন নেসং ৰিসেসো দুপ্পটিৰিজ্ঝো.
তেনাহ আযস্মা নাগসেনো – ‘‘দুক্করং, মহারাজ, ভগৰতা কতন্তি. কিং, ভন্তে, নাগসেন ভগৰতা দুক্করং কতন্তি? দুক্করং, মহারাজ, ভগৰতা কতং, ইমেসং অরূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একারম্মণে পৰত্তমানানং ৰৰত্থানং অক্খাতং, অযং ফস্সো, অযং ৰেদনা, অযং সঞ্ঞা, অযং চেতনা, ইদং চিত্ত’’ন্তি (মি. প. ২.৭.১৬). যথা হি তিলতেলং, সাসপতেলং, মধুকতেলং, এরণ্ডকতেলং, ৰসাতেলন্তি ইমানি পঞ্চ তেলানি একচাটিযং পক্খিপিত্ৰা দিৰসং যমকমন্থেহি মন্থেত্ৰা ততো ইদং তিলতেলং, ইদং সাসপতেলন্তি একেকস্স পাটিযেক্কং উদ্ধরণং নাম দুক্করং, ইদং ততো দুক্করতরং. ভগৰা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা ধম্মিস্সরো ধম্মরাজা ইমেসং অরূপীনং ধম্মানং একারম্মণে পৰত্তমানানং ৰৰত্থানং অক্খাসি. পঞ্চন্নং মহানদীনং সমুদ্দং পৰিট্ঠট্ঠানে, ‘‘ইদং গঙ্গায উদকং, ইদং যমুনাযা’’তি এৰং পাটিযেক্কং উদকউদ্ধরণেনাপি অযমত্থো ৰেদিতব্বো.
৪৫১. নিস্সট্ঠেনাতি নিস্সটেন পরিচ্চত্তেন ৰা. তত্থ নিস্সটেনাতি অত্থে সতি পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহীতি নিস্সক্কৰচনং. পরিচ্চত্তেনাতি অত্থে সতি করণৰচনং ৰেদিতব্বং. ইদং ৰুত্তং হোতি – পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহি নিস্সরিত্ৰা মনোদ্ৰারে পৰত্তেন পঞ্চহি ৰা ইন্দ্রিযেহি তস্স ৰত্থুভাৰং অনুপগমনতায পরিচ্চত্তেনাতি. পরিসুদ্ধেনাতি নিরুপক্কিলেসেন. মনোৰিঞ্ঞাণেনাতি রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানচিত্তেন. কিং নেয্যন্তি কিং জানিতব্বং. ‘‘যংকিঞ্চি নেয্যং নাম অত্থি ধম্ম’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৬৯) হি জানিতব্বং নেয্যন্তি ৰুত্তং. আকাসানঞ্চাযতনং নেয্যন্তি কথং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানচিত্তেন অরূপাৰচরসমাপত্তি নেয্যাতি? রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানে ঠিতেন অরূপাৰচরসমাপত্তিং নিব্বত্তেতুং সক্কা হোতি. এত্থ ঠিতস্স হি সা ইজ্ঝতি. তস্মা ‘‘আকাসানঞ্চাযতনং নেয্য’’ন্তিআদিমাহ. অথ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং কস্মা ন ৰুত্তন্তি? পাটিযেক্কং অভিনিৰেসাভাৰতো. তত্থ হি কলাপতো নযতো সম্মসনং লব্ভতি, ধম্মসেনাপতিসদিসস্সাপি হি ভিক্খুনো পাটিযেক্কং অভিনিৰেসো ন জাযতি. তস্মা থেরোপি, ‘‘এৰং কিরমে ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি (ম. নি. ৩.৯৪) কলাপতো নযতো সম্মসিত্ৰা ৰিস্সজ্জেসীতি. ভগৰা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স হত্থগতত্তা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযম্পি পরোপঞ্ঞাস ধম্মে পাটিযেক্কং অংগুদ্ধারেনেৰ উদ্ধরিত্ৰা, ‘‘যাৰতা সঞ্ঞাসমাপত্তিযো, তাৰতা অঞ্ঞাপটিৰেধো’’তি আহ.
পঞ্ঞাচক্খুনা পজানাতীতি দস্সনপরিণাযকট্ঠেন চক্খুভূতায পঞ্ঞায পজানাতি. তত্থ দ্ৰে পঞ্ঞা সমাধিপঞ্ঞা ৰিপস্সনাপঞ্ঞা চ. সমাধিপঞ্ঞায কিচ্চতো অসম্মোহতো চ পজানাতি. ৰিপস্সনাপঞ্ঞায লক্খণপটিৰেধেন আরম্মণতো জাননং কথিতং. কিমত্থিযাতি কো এতিস্সা অত্থো. অভিঞ্ঞত্থাতিআদীসু অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিজানাতীতি অভিঞ্ঞত্থা. পরিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পরিজানাতীতি পরিঞ্ঞত্থা. পহাতব্বে ধম্মে পজহতীতি পহানত্থা. সা পনেসা লোকিযাপি অভিঞ্ঞত্থা চ পরিঞ্ঞত্থা চ ৰিক্খম্ভনতো পহানত্থা. লোকুত্তরাপি অভিঞ্ঞত্থা চ পরিঞ্ঞত্থা চ সমুচ্ছেদতো পহানত্থা. তত্থ লোকিযা কিচ্চতো অসম্মোহতো চ পজানাতি, লোকুত্তরা অসম্মোহতো.
৪৫২. সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদাযাতি ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযা চ মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা চ. পরতো চ ঘোসোতি সপ্পাযধম্মস্সৰনং. যোনিসো চ মনসিকারোতি অত্তনো উপাযমনসিকারো. তত্থ সাৰকেসু অপি ধম্মসেনাপতিনো দ্ৰে পচ্চযা লদ্ধুং ৰট্টন্তিযেৰ. থেরো হি কপ্পসতসহস্সাধিকং একং অসঙ্খ্যেয্যং পারমিযো পূরেত্ৰাপি অত্তনো ধম্মতায অণুমত্তম্পি কিলেসং পজহিতুং নাসক্খি. ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৰা’’তি (মহাৰ. ৬০) অস্সজিত্থেরতো ইমং গাথং সুত্ৰাৰস্স পটিৰেধো জাতো. পচ্চেকবুদ্ধানং পন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানঞ্চ পরতোঘোসকম্মং নত্থি, যোনিসোমনসিকারস্মিংযেৰ ঠত্ৰা পচ্চেকবোধিঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চ নিব্বত্তেন্তি.
অনুগ্গহিতাতি লদ্ধূপকারা. সম্মাদিট্ঠীতি অরহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. ফলক্খণে নিব্বত্তা চেতোৰিমুত্তি ফলং অস্সাতি চেতোৰিমুত্তিফলা. তদেৰ চেতোৰিমুত্তিসঙ্খাতং ফলং আনিসংসো অস্সাতি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. এত্থ চ চতুত্থফলপঞ্ঞা পঞ্ঞাৰিমুত্তি নাম, অৰসেসা ধম্মা চেতোৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা. সীলানুগ্গহিতাতিআদীসু সীলন্তি চতুপারিসুদ্ধিসীলং. সুতন্তি সপ্পাযধম্মস্সৰনং. সাকচ্ছাতি কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনকথা. সমথোতি ৰিপস্সনাপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো. ৰিপস্সনাতি সত্তৰিধা অনুপস্সনা. চতুপারিসুদ্ধিসীলঞ্হি পূরেন্তস্স, সপ্পাযধম্মস্সৰনং সুণন্তস্স, কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনং ছিন্দন্তস্স, ৰিপস্সনাপাদিকাসু অট্ঠসমাপত্তীসু কম্মং করোন্তস্স, সত্তৰিধং অনুপস্সনং ভাৰেন্তস্স অরহত্তমগ্গো উপ্পজ্জিত্ৰা ফলং দেতি.
যথা হি মধুরং অম্বপক্কং পরিভুঞ্জিতুকামো অম্বপোতকস্স সমন্তা উদককোট্ঠকং থিরং কত্ৰা বন্ধতি. ঘটং গহেত্ৰা কালেন কালং উদকং আসিঞ্চতি. উদকস্স অনিক্খমনত্থং মরিযাদং থিরং করোতি. যা হোতি সমীপে ৰল্লি ৰা সুক্খদণ্ডকো ৰা কিপিল্লিকপুটো ৰা মক্কটকজালং ৰা, তং অপনেতি. খণিত্তিং গহেত্ৰা কালেন কালং মূলানি পরিখণতি. এৰমস্স অপ্পমত্তস্স ইমানি পঞ্চ কারণানি করোতো সো অম্বো ৰড্ঢিত্ৰা ফলং দেতি. এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. রুক্খস্স সমন্ততো কোট্ঠকবন্ধনং ৰিয হি সীলং দট্ঠব্বং, কালেন কালং উদকসিঞ্চনং ৰিয ধম্মস্সৰনং, মরিযাদায থিরভাৰকরণং ৰিয সমথো, সমীপে ৰল্লিআদীনং হরণং ৰিয কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনং, কালেন কালং খণিত্তিং গহেত্ৰা মূলখণনং ৰিয সত্তন্নং অনুপস্সনানং ভাৰনা. তেহি পঞ্চহি কারণেহি অনুগ্গহিতস্স অম্বরুক্খস্স মধুরফলদানকালো ৰিয ইমস্স ভিক্খুনো ইমেহি পঞ্চহি ধম্মেহি অনুগ্গহিতায সম্মাদিট্ঠিযা অরহত্তফলদানং ৰেদিতব্বং.
৪৫৩. কতি পনাৰুসো, ভৰাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? মূলমেৰ গতো অনুসন্ধি, দুপ্পঞ্ঞো যেহি ভৰেহি ন উট্ঠাতি, তে পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তত্থ কামভৰোতি কামভৰূপগং কম্মং কম্মাভিনিব্বত্তা উপাদিন্নক্খন্ধাপীতি উভযমেকতো কত্ৰা কামভৰোতি আহ. রূপারূপভৰেসুপি এসেৰ নযো. আযতিন্তি অনাগতে. পুনব্ভৰস্স অভিনিব্বত্তীতি পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. ইধ ৰট্টং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তত্রাতত্রাভিনন্দনাতি রূপাভিনন্দনা সদ্দাভিনন্দনাতি এৰং তহিং তহিং অভিনন্দনা, করণৰচনে চেতং পচ্চত্তং. তত্রতত্রাভিনন্দনায পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি হোতীতি অত্থো. এত্তাৰতা হি গমনং হোতি, আগমনং হোতি, গমনাগমনং হোতি, ৰট্টং ৰত্ততীতি ৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সেসি. ইদানি ৰিৰট্টং পুচ্ছন্তো ‘‘কথং পনাৰুসো’’তিআদিমাহ. তস্স ৰিস্সজ্জনে অৰিজ্জাৰিরাগাতি অৰিজ্জায খযনিরোধেন. ৰিজ্জুপ্পাদাতি অরহত্তমগ্গৰিজ্জায উপ্পাদেন. কিং অৰিজ্জা পুব্বে নিরুদ্ধা, অথ ৰিজ্জা পুব্বে উপ্পন্নাতি? উভযমেতং ন ৰত্তব্বং. পদীপুজ্জলনেন অন্ধকারৰিগমো ৰিয ৰিজ্জুপ্পাদেন অৰিজ্জা নিরুদ্ধাৰ হোতি. তণ্হানিরোধাতি তণ্হায খযনিরোধেন. পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি ন হোতীতি এৰং আযতিং পুনব্ভৰস্স অভিনিব্বত্তি ন হোতি, গমনং আগমনং গমনাগমনং উপচ্ছিজ্জতি, ৰট্টং ন ৰত্ততীতি ৰিৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সেসি.
৪৫৪. কতমং পনাৰুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? উভতোভাগৰিমুত্তো ভিক্খু কালেন কালং নিরোধং সমাপজ্জতি. তস্স নিরোধপাদকং পঠমজ্ঝানং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. পঠমং ঝানন্তি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিরোধং সমাপজ্জনকেন ভিক্খুনা অঙ্গৰৰত্থানং কোট্ঠাসপরিচ্ছেদো নাম জানিতব্বো, ইদং ঝানং পঞ্চঙ্গিকং চতুরঙ্গিকং তিৰঙ্গিকং দুৰঙ্গিকন্তি অঙ্গৰৰত্থানং কোট্ঠাসপরিচ্ছেদং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. ৰিতক্কোতিআদীসু পন অভিনিরোপনলক্খণো ৰিতক্কো, অনুমজ্জনলক্খণো ৰিচারো, ফরণলক্খণা পীতি, সাতলক্খণং সুখং, অৰিক্খেপলক্খণা চিত্তেকগ্গতাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ৰত্তন্তি. কতঙ্গৰিপ্পহীনন্তি ইধ পন কিং পুচ্ছতি? নিরোধং সমাপজ্জনকেন ভিক্খুনা উপকারানুপকারানি অঙ্গানি জানিতব্বানি, তানি পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি, ৰিস্সজ্জনং পনেত্থ পাকটমেৰ. ইতি হেট্ঠা নিরোধপাদকং পঠমজ্ঝানং গহিতং, উপরি তস্স অনন্তরপচ্চযং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পুচ্ছিস্সতি. অন্তরা পন ছ সমাপত্তিযো সংখিত্তা, নযং ৰা দস্সেত্ৰা ৰিস্সট্ঠাতি ৰেদিতব্বা.
৪৫৫. ইদানি ৰিঞ্ঞাণনিস্সযে পঞ্চ পসাদে পুচ্ছন্তো পঞ্চিমানি, আৰুসোতিআদিমাহ. তত্থ গোচরৰিসযন্তি গোচরভূতং ৰিসযং. অঞ্ঞমঞ্ঞস্সাতি চক্খু সোতস্স সোতং ৰা চক্খুস্সাতি এৰং একেকস্স গোচরৰিসযং ন পচ্চনুভোতি. সচে হি নীলাদিভেদং রূপারম্মণং সমোধানেত্ৰা সোতিন্দ্রিযস্স উপনেয্য, ‘‘ইঙ্ঘ তাৰ নং ৰৰত্থপেহি ৰিভাৰেহি, কিং নামেতং আরম্মণ’’ন্তি. চক্খুৰিঞ্ঞাণঞ্হি ৰিনাপি মুখেন অত্তনো ধম্মতায এৰং ৰদেয্য – ‘‘অরে অন্ধবাল, ৰস্সসতম্পি ৰস্সসহস্সম্পি পরিধাৰমানো অঞ্ঞত্র মযা কুহিং এতস্স জাননকং লভিস্সসি, আহর নং চক্খুপসাদে উপনেহি, অহমেতং আরম্মণং জানিস্সামি, যদি ৰা নীলং যদি ৰা পীতকং, ন হি এসো অঞ্ঞস্স ৰিসযো, ময্হেৰেসো ৰিসযো’’তি. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. এৰমেতানি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচরং ৰিসযং ন পচ্চনুভোন্তি নাম. কিং পটিসরণন্তি এতেসং কিং পটিসরণং, কিং এতানি পটিসরন্তীতি পুচ্ছতি. মনো পটিসরণন্তি জৰনমনো পটিসরণং. মনো চ নেসন্তি মনোদ্ৰারিকজৰনমনো ৰা পঞ্চদ্ৰারিকজৰনমনো ৰা এতেসং গোচরৰিসযং রজ্জনাদিৰসেন অনুভোতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণঞ্হি রূপদস্সনমত্তমেৰ, এত্থ রজ্জনং ৰা দুস্সনং ৰা মুয্হনং ৰা নত্থি. এতস্মিং পন দ্ৰারে জৰনং রজ্জতি ৰা দুস্সতি ৰা মুয্হতি ৰা. সোতৰিঞ্ঞাণাদীসুপি এসেৰ নযো.
তত্রাযং উপমা – পঞ্চ কির দুব্বলভোজকা রাজানং সেৰিত্ৰা কিচ্ছেন কসিরেন একস্মিং পঞ্চকুলিকে গামে পরিত্তকং আযং লভিংসু. তেসং তত্থ মচ্ছভাগো মংসভাগো যুত্তিকহাপণো ৰা, বন্ধকহাপণো ৰা, মাপহারকহাপণো ৰা, অট্ঠকহাপণো ৰা, সোল়সকহাপণো ৰা, বাত্তিংসকহাপণো ৰা, চতুসট্ঠিকহাপণো ৰা, দণ্ডোতি এত্তকমত্তমেৰ পাপুণাতি. সতৰত্থুকং পঞ্চসতৰত্থুকং সহস্সৰত্থুকং মহাবলিং রাজাৰ গণ্হাতি. তত্থ পঞ্চকুলিকগামো ৰিয পঞ্চ পসাদা দট্ঠব্বা; পঞ্চ দুব্বলভোজকা ৰিয পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানি; রাজা ৰিয জৰনং; দুব্বলভোজকানং পরিত্তকং আযপাপুণনং ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং রূপদস্সনাদিমত্তং. রজ্জনাদীনি পন এতেসু নত্থি. রঞ্ঞো মহাবলিগ্গহণং ৰিয তেসু দ্ৰারেসু জৰনস্স রজ্জনাদীনি ৰেদিতব্বানি.
৪৫৬. পঞ্চিমানি, আৰুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? অন্তোনিরোধস্মিং পঞ্চ পসাদে. কিরিযমযপৰত্তস্মিঞ্হি ৰত্তমানে অরূপধম্মা পসাদানং বলৰপচ্চযা হোন্তি. যো পন তং পৰত্তং নিরোধেত্ৰা নিরোধসমাপত্তিং সমাপন্নো, তস্স অন্তোনিরোধে পঞ্চ পসাদা কিং পটিচ্চ তিট্ঠন্তীতি ইদং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. আযুং পটিচ্চাতি জীৰিতিন্দ্রিযং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি. উস্মং পটিচ্চাতি জীৰিতিন্দ্রিযং কম্মজতেজং পটিচ্চ তিট্ঠতি. যস্মা পন কম্মজতেজোপি জীৰিতিন্দ্রিযেন ৰিনা ন তিট্ঠতি, তস্মা ‘‘উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতী’’তি আহ. ঝাযতোতি জলতো. অচ্চিং পটিচ্চাতি জালসিখং পটিচ্চ. আভা পঞ্ঞাযতীতি আলোকো নাম পঞ্ঞাযতি. আভং পটিচ্চ অচ্চীতি তং আলোকং পটিচ্চ জালসিখা পঞ্ঞাযতি.
এৰমেৰ খো, আৰুসো, আযু উস্মং পটিচ্চ তিট্ঠতীতি এত্থ জালসিখা ৰিয কম্মজতেজো. আলোকো ৰিয জীৰিতিন্দ্রিযং. জালসিখা হি উপ্পজ্জমানা আলোকং গহেত্ৰাৰ উপ্পজ্জতি. সা তেন অত্তনা জনিতআলোকেনেৰ সযম্পি অণু থূলা দীঘা রস্সাতি পাকটা হোতি. তত্থ জালপৰত্তিযা জনিতআলোকেন তস্সাযেৰ জালপৰত্তিযা পাকটভাৰো ৰিয উস্মং পটিচ্চ নিব্বত্তেন কম্মজমহাভূতসম্ভৰেন জীৰিতিন্দ্রিযেন উস্মায অনুপালনং. জীৰিতিন্দ্রিযঞ্হি দসপি ৰস্সানি…পে… ৰস্সসতম্পি কম্মজতেজপৰত্তং পালেতি. ইতি মহাভূতানি উপাদারূপানং নিস্সযপচ্চযাদিৰসেন পচ্চযানি হোন্তীতি আযু উস্মং পটিচ্চ তিট্ঠতি. জীৰিতিন্দ্রিযং মহাভূতানি পালেতীতি উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতীতি ৰেদিতব্বা.
৪৫৭. আযুসঙ্খারাতি আযুমেৰ. ৰেদনিযা ধম্মাতি ৰেদনা ধম্মাৰ. ৰুট্ঠানং পঞ্ঞাযতীতি সমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং পঞ্ঞাযতি. যো হি ভিক্খু অরূপপৰত্তে উক্কণ্ঠিত্ৰা সঞ্ঞঞ্চ ৰেদনঞ্চ নিরোধেত্ৰা নিরোধং সমাপন্নো, তস্স যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেন রূপজীৰিতিন্দ্রিযপচ্চযা অরূপধম্মা উপ্পজ্জন্তি. এৰং পন রূপারূপপৰত্তং পৰত্ততি. যথা কিং? যথা একো পুরিসো জালাপৰত্তে উক্খণ্ঠিতো উদকেন পহরিত্ৰা জালং অপ্পৰত্তং কত্ৰা ছারিকায অঙ্গারে পিধায তুণ্হী নিসীদতি. যদা পনস্স পুন জালায অত্থো হোতি, ছারিকং অপনেত্ৰা অঙ্গারে পরিৰত্তেত্ৰা উপাদানং দত্ৰা মুখৰাতং ৰা তালৰণ্টৰাতং ৰা দদাতি. অথ জালাপৰত্তং পুন পৰত্ততি. এৰমেৰ জালাপৰত্তং ৰিয অরূপধম্মা. পুরিসস্স জালাপৰত্তে উক্কণ্ঠিত্ৰা উদকপ্পহারেন জালং অপ্পৰত্তং কত্ৰা ছারিকায অঙ্গারে পিধায তুণ্হীভূতস্স নিসজ্জা ৰিয ভিক্খুনো অরূপপৰত্তে উক্কণ্ঠিত্ৰা সঞ্ঞঞ্চ ৰেদনঞ্চ নিরোধেত্ৰা নিরোধসমাপজ্জনং. ছারিকায পিহিতঅঙ্গারা ৰিয রূপজীৰিতিন্দ্রিযং. পুরিসস্স পুন জালায অত্থে সতি ছারিকাপনযনাদীনি ৰিয ভিক্খুনো যথাপরিচ্ছিন্নকালাপগমনং. অগ্গিজালায পৰত্তি ৰিয পুন অরূপধম্মেসু উপ্পন্নেসু রূপারূপপৰত্তি ৰেদিতব্বা.
আযু উস্মা চ ৰিঞ্ঞাণন্তি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং, কম্মজতেজোধাতু, চিত্তন্তি ইমে তযো ধম্মা যদা ইমং রূপকাযং জহন্তি, অথাযং অচেতনং কট্ঠং ৰিয পথৰিযং ছড্ডিতো সেতীতি অত্থো. ৰুত্তঞ্চেতং –
‘‘আযু উস্মা চ ৰিঞ্ঞাণং, যদা কাযং জহন্তিমং;
অপৰিদ্ধো তদা সেতি, পরভত্তং অচেতন’’ন্তি. (সং. নি. ৩.৯৫);
কাযসঙ্খারাতি অস্সাসপস্সাসা. ৰচীসঙ্খারাতি ৰিতক্কৰিচারা. চিত্তসঙ্খারাতি সঞ্ঞাৰেদনা. আযূতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং. পরিভিন্নানীতি উপহতানি, ৰিনট্ঠানীতি অত্থো. তত্থ কেচি ‘‘নিরোধসমাপন্নস্স চিত্তসঙ্খারাৰ নিরুদ্ধা’’তি ৰচনতো চিত্তং অনিরুদ্ধং হোতি, তস্মা সচিত্তকা অযং সমাপত্তীতি ৰদন্তি. তে ৰত্তব্বা – ‘‘ৰচীসঙ্খারাপিস্স নিরুদ্ধা’’তি ৰচনতো ৰাচা অনিরুদ্ধা হোতি, তস্মা নিরোধং সমাপন্নেন ধম্মম্পি কথেন্তেন সজ্ঝাযম্পি করোন্তেন নিসীদিতব্বং সিযা. ‘‘যো চাযং মতো কালঙ্কতো, তস্সাপি চিত্তসঙ্খারা নিরুদ্ধা’’তি ৰচনতো চিত্তং অনিরুদ্ধং ভৰেয্য, তস্মা কালঙ্কতে মাতাপিতরো ৰা অরহন্তে ৰা ঝাপযন্তেন অনন্তরিযকম্মং কতং ভৰেয্য. ইতি ব্যঞ্জনে অভিনিৰেসং অকত্ৰা আচরিযানং নযে ঠত্ৰা অত্থো উপপরিক্খিতব্বো. অত্থো হি পটিসরণং, ন ব্যঞ্জনং.
ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসন্নানীতি কিরিযমযপৰত্তস্মিঞ্হি ৰত্তমানে বহিদ্ধা আরম্মণেসু পসাদে ঘট্টেন্তেসু ইন্দ্রিযানি কিলমন্তানি উপহতানি মক্খিতানি ৰিয হোন্তি, ৰাতাদীহি উট্ঠিতেন রজেন চতুমহাপথে ঠপিতআদাসো ৰিয. যথা পন থৰিকাযং পক্খিপিত্ৰা মঞ্জূসাদীসু ঠপিতো আদাসো অন্তোযেৰ ৰিরোচতি, এৰং নিরোধং সমাপন্নস্স ভিক্খুনো অন্তোনিরোধে পঞ্চ পসাদা অতিৰিরোচন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসন্নানী’’তি.
৪৫৮. কতি পনাৰুসো, পচ্চযাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিরোধস্স অনন্তরপচ্চযং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. ৰিস্সজ্জনে পনস্স সুখস্স চ পহানাতি চত্তারো অপগমনপচ্চযা কথিতা. অনিমিত্তাযাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিরোধতো ৰুট্ঠানকফলসমাপত্তিং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. অৰসেসসমাপত্তিৰুট্ঠানঞ্হি ভৰঙ্গেন হোতি, নিরোধা ৰুট্ঠানং পন ৰিপস্সনানিস্সন্দায ফলসমাপত্তিযাতি তমেৰ পুচ্ছতি. সব্বনিমিত্তানন্তি রূপাদীনং সব্বারম্মণানং. অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকারোতি সব্বনিমিত্তাপগতায নিব্বানধাতুযা মনসিকারো. ফলসমাপত্তিসহজাতং মনসিকারং সন্ধাযাহ. ইতি হেট্ঠা নিরোধপাদকং পঠমজ্ঝানং গহিতং, নিরোধস্স অনন্তরপচ্চযং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং গহিতং, ইধ নিরোধতো ৰুট্ঠানকফলসমাপত্তি গহিতাতি.
ইমস্মিং ঠানে নিরোধকথা কথেতব্বা হোতি. সা, ‘‘দ্ৰীহি বলেহি সমন্নাগতত্তা তযো চ সঙ্খারানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা সোল়সহি ঞাণচরিযাহি নৰহি সমাধিচরিযাহি ৰসীভাৰতাপঞ্ঞা নিরোধসমাপত্তিযা ঞাণ’’ন্তি এৰং পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৮৩) আগতা. ৰিসুদ্ধিমগ্গে পনস্সা সব্বাকারেন ৰিনিচ্ছযকথা কথিতা.
ইদানি ৰলঞ্জনসমাপত্তিং পুচ্ছন্তো কতি পনাৰুসো, পচ্চযাতিআদিমাহ. নিরোধতো হি ৰুট্ঠানকফলসমাপত্তিযা ঠিতি নাম ন হোতি, একং দ্ৰে চিত্তৰারমেৰ পৰত্তিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. অযঞ্হি ভিক্খু সত্ত দিৰসে অরূপপৰত্তং নিরোধেত্ৰা নিসিন্নো নিরোধৰুট্ঠানকফলসমাপত্তিযং ন চিরং তিট্ঠতি. ৰলঞ্জনসমাপত্তিযং পন অদ্ধানপরিচ্ছেদোৰ পমাণং. তস্মা সা ঠিতি নাম হোতি. তেনাহ – ‘‘অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ঠিতিযা’’তি. তস্সা চিরট্ঠিতত্থং কতি পচ্চযাতি অত্থো. ৰিস্সজ্জনে পনস্সা পুব্বে চ অভিসঙ্খারোতি অদ্ধানপরিচ্ছেদো ৰুত্তো. ৰুট্ঠানাযাতি ইধ ভৰঙ্গৰুট্ঠানং পুচ্ছতি. ৰিস্সজ্জনেপিস্সা সব্বনিমিত্তানঞ্চ মনসিকারোতি রূপাদিনিমিত্তৰসেন ভৰঙ্গসহজাতমনসিকারো ৰুত্তো.
৪৫৯. যা চাযং, আৰুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? ইধ অঞ্ঞং অভিনৰং নাম নত্থি. হেট্ঠা কথিতধম্মেযেৰ একতো সমোধানেত্ৰা পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি. কত্থ পন তে কথিতা? ‘‘নীলম্পি সঞ্জানাতি পীতকম্পি, লোহিতকম্পি, ওদাতকম্পি সঞ্জানাতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫০) এতস্মিঞ্হি ঠানে অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তি কথিতা. ‘‘নত্থি কিঞ্চীতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি নেয্য’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৫১) এত্থ আকিঞ্চঞ্ঞং. ‘‘পঞ্ঞাচক্খুনা পজানাতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫১) এত্থ সুঞ্ঞতা. ‘‘কতি পনাৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ঠিতিযা ৰুট্ঠানাযা’’তি এত্থ অনিমিত্তা. এৰং হেট্ঠা কথিতাৰ ইমস্মিং ঠানে একতো সমোধানেত্ৰা পুচ্ছতি. তং পন পটিক্খিপিত্ৰা এতা তস্মিং তস্মিং ঠানে নিদ্দিট্ঠাৰাতি ৰত্ৰা অঞ্ঞে চত্তারো ধম্মা একনামকা অত্থি. একো ধম্মো চতুনামকো অত্থি, এতং পাকটং কত্ৰা কথাপেতুং ইধ পুচ্ছতীতি অট্ঠকথাযং সন্নিট্ঠানং কতং. তস্সা ৰিস্সজ্জনে অযং ৰুচ্চতাৰুসো, অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তীতি অযং ফরণঅপ্পমাণতায অপ্পমাণা নাম. অযঞ্হি অপ্পমাণে ৰা সত্তে ফরতি, একস্মিম্পি ৰা সত্তে অসেসেত্ৰা ফরতি.
অযং ৰুচ্চতাৰুসো, আকিঞ্চঞ্ঞাতি আরম্মণকিঞ্চনস্স অভাৰতো আকিঞ্চঞ্ঞা. অত্তেন ৰাতি অত্ত ভাৰপোসপুগ্গলাদিসঙ্খাতেন অত্তেন সুঞ্ঞং. অত্তনিযেন ৰাতি চীৰরাদিপরিক্খারসঙ্খাতেন অত্তনিযেন সুঞ্ঞং. অনিমিত্তাতি রাগনিমিত্তাদীনং অভাৰেনেৰ অনিমিত্তা, অরহত্তফলসমাপত্তিং সন্ধাযাহ. নানত্থা চেৰ নানাব্যঞ্জনা চাতি ব্যঞ্জনম্পি নেসং নানা অত্থোপি. তত্থ ব্যঞ্জনস্স নানতা পাকটাৰ. অত্থো পন, অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তি ভূমন্তরতো মহগ্গতা এৰ হোতি রূপাৰচরা; আরম্মণতো সত্ত পঞ্ঞত্তিআরম্মণা. আকিঞ্চঞ্ঞা ভুম্মন্তরতো মহগ্গতা অরূপাৰচরা; আরম্মণতো ন ৰত্তব্বারম্মণা. সুঞ্ঞতা ভুম্মন্তরতো কামাৰচরা; আরম্মণতো সঙ্খারারম্মণা. ৰিপস্সনা হি এত্থ সুঞ্ঞতাতি অধিপ্পেতা. অনিমিত্তা ভুম্মন্তরতো লোকুত্তরা; আরম্মণতো নিব্বনারম্মণা.
রাগো খো, আৰুসো, পমাণকরণোতিআদীসু যথা পব্বতপাদে পূতিপণ্ণরসউদকং নাম হোতি কাল়ৰণ্ণং; ওলোকেন্তানং ব্যামসতগম্ভীরং ৰিয খাযতি. যট্ঠিং ৰা রজ্জুং ৰা গহেত্ৰা মিনন্তস্স পিট্ঠিপাদোত্থরণমত্তম্পি ন হোতি. এৰমেৰং যাৰ রাগাদযো নুপ্পজ্জন্তি, তাৰ পুগ্গলং সঞ্জানিতুং ন সক্কা হোন্তি, সোতাপন্নো ৰিয, সকদাগামী ৰিয, অনাগামী ৰিয চ খাযতি. যদা পনস্স রাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, তদা রত্তো দুট্ঠো মূল়্হোতি পঞ্ঞাযতি. ইতি এতে ‘‘এত্তকো অয’’ন্তি পুগ্গলস্স পমাণং দস্সেন্তো ৰিয উপ্পজ্জন্তীতি পমাণকরণা নাম ৰুত্তা. যাৰতা খো, আৰুসো, অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তিযোতি যত্তকা অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তিযো. কিত্তকা পন তা? চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা, চত্তারো মগ্গা, চত্তারি চ ফলানীতি দ্ৰাদস. তত্থ ব্রহ্মৰিহারা ফরণঅপ্পমাণতায অপ্পমাণা. সেসা পমাণকরণানং কিলেসানং অভাৰেন অপ্পমাণা. নিব্বানম্পি অপ্পমাণমেৰ, চেতোৰিমুত্তি পন ন হোতি, তস্মা ন গহিতং. অকুপ্পাতি অরহত্তফলচেতোৰিমুত্তি; সা হি তাসং সব্বজেট্ঠিকা, তস্মা অগ্গমক্খাযতীতি ৰুত্তা. রাগো খো, আৰুসো, কিঞ্চনোতি রাগো উপ্পজ্জিত্ৰা পুগ্গলং কিঞ্চতি মদ্দতি পলিবুন্ধতি. তস্মা কিঞ্চনোতি ৰুত্তো. মনুস্সা কির গোণেহি খলং মদ্দাপেন্তো কিঞ্চেহি কপিল, কিঞ্চেহি কাল়কাতি ৰদন্তি. এৰং মদ্দনত্থো কিঞ্চনত্থোতি ৰেদিতব্বো. দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো. আকিঞ্চঞ্ঞা চেতোৰিমুত্তিযো নাম নৰ ধম্মা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনঞ্চ মগ্গফলানি চ. তত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং কিঞ্চনং আরম্মণং অস্স নত্থীতি আকিঞ্চঞ্ঞং. মগ্গফলানি কিঞ্চনানং মদ্দনানং পলিবুন্ধনকিলেসানং নত্থিতায আকিঞ্চঞ্ঞানি. নিব্বানম্পি আকিঞ্চঞ্ঞং, চেতোৰিমুত্তি পন ন হোতি, তস্মা ন গহিতং.
রাগো খো, আৰুসো, নিমিত্তকরণোতিআদীসু যথা নাম দ্ৰিন্নং কুলানং সদিসা দ্ৰে ৰচ্ছকা হোন্তি. যাৰ তেসং লক্খণং ন কতং হোতি, তাৰ ‘‘অযং অসুককুলস্স ৰচ্ছকো, অযং অসুককুলস্সা’’তি ন সক্কা হোন্তি জানিতুং. যদা পন তেসং সত্তিসূলাদীসু অঞ্ঞতরং লক্খণং কতং হোতি, তদা সক্কা হোন্তি জানিতুং. এৰমেৰ যাৰ পুগ্গলস্স রাগো নুপ্পজ্জতি, তাৰ ন সক্কা হোতি জানিতুং অরিযো ৰা পুথুজ্জনো ৰাতি. রাগো পনস্স উপ্পজ্জমানোৰ সরাগো নাম অযং পুগ্গলোতি সঞ্জানননিমিত্তং করোন্তো ৰিয উপ্পজ্জতি, তস্মা ‘‘নিমিত্তকরণো’’তি ৰুত্তো. দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো.
অনিমিত্তা চেতোৰিমুত্তি নাম তেরস ধম্মা – ৰিপস্সনা, চত্তারো আরুপ্পা, চত্তারো মগ্গা, চত্তারি চ ফলানীতি. তত্থ ৰিপস্সনা নিচ্চনিমিত্তং সুখনিমিত্তং অত্তনিমিত্তং উগ্ঘাটেতীতি অনিমিত্তা নাম. চত্তারো আরুপ্পা রূপনিমিত্তস্স অভাৰেন অনিমিত্তা নাম. মগ্গফলানি নিমিত্তকরণানং কিলেসানং অভাৰেন অনিমিত্তানি. নিব্বানম্পি অনিমিত্তমেৰ, তং পন চেতোৰিমুত্তি ন হোতি, তস্মা ন গহিতং. অথ কস্মা সুঞ্ঞতা চেতোৰিমুত্তি ন গহিতাতি? সা, ‘‘সুঞ্ঞা রাগেনা’’তিআদিৰচনতো সব্বত্থ অনুপৰিট্ঠাৰ, তস্মা ৰিসুং ন গহিতা. একত্থাতি আরম্মণৰসেন একত্থা. অপ্পমাণং আকিঞ্চঞ্ঞং সুঞ্ঞতং অনিমিত্তন্তি হি সব্বানেতানি নিব্বানস্সেৰ নামানি. ইতি ইমিনা পরিযাযেন একত্থা. অঞ্ঞস্মিং পন ঠানে অপ্পমাণা হোন্তি, অঞ্ঞস্মিং আকিঞ্চঞ্ঞা অঞ্ঞস্মিং সুঞ্ঞতা অঞ্ঞস্মিং অনিমিত্তাতি ইমিনা পরিযাযেন নানাব্যঞ্জনা. ইতি থেরো যথানুসন্ধিনাৰ দেসনং নিট্ঠপেসীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
মহাৰেদল্লসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.