৫. চূল়সচ্চকসুত্তৰণ্ণনা
৩৫৩. এৰং মে সুতন্তি চূল়সচ্চকসুত্তং. তত্থ মহাৰনে কূটাগারসালাযন্তি মহাৰনং নাম সযংজাতং অরোপিমং সপরিচ্ছেদং মহন্তং ৰনং. কপিলৰত্থুসামন্তা পন মহাৰনং হিমৰন্তেন সহ একাবদ্ধং অপরিচ্ছেদং হুত্ৰা মহাসমুদ্দং আহচ্চ ঠিতং. ইদং তাদিসং ন হোতি. সপরিচ্ছেদং মহন্তং ৰনন্তি মহাৰনং. কূটাগারসালা পন মহাৰনং নিস্সায কতে আরামে কূটাগারং অন্তোকত্ৰা হংসৰট্টকচ্ছন্নেন কতা সব্বাকারসম্পন্না বুদ্ধস্স ভগৰতো গন্ধকুটি ৰেদিতব্বা.
সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তোতি পুব্বে কির একো নিগণ্ঠো চ নিগণ্ঠী চ পঞ্চ পঞ্চ ৰাদসতানি উগ্গহেত্ৰা, ৰাদং আরোপেস্সামাতি জম্বুদীপে ৰিচরন্তা ৰেসালিযং সমাগতা. লিচ্ছৰিরাজানো দিস্ৰা, – ‘‘ত্ৰং কো, ত্ৰং কা’’তি পুচ্ছিংসু. নিগণ্ঠো – ‘‘অহং ৰাদং আরোপেস্সামীতি জম্বুদীপে ৰিচরামী’’তি আহ. নিগণ্ঠীপি তথা আহ. লিচ্ছৰিনো, ‘‘ইধেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰাদং আরোপেথা’’তি আহংসু. নিগণ্ঠী অত্তনা উগ্গহিতানি পঞ্চৰাদসতানি পুচ্ছি, নিগণ্ঠো কথেসি. নিগণ্ঠেন পুচ্ছিতেপি নিগণ্ঠী কথেসিযেৰ. একস্সপি ন জযো, ন পরাজযো, উভো সমসমাৰ অহেসুং. লিচ্ছৰিনো, – ‘‘তুম্হে উভোপি সমসমা আহিণ্ডিত্ৰা কিং করিস্সথ, ইধেৰ ৰসথা’’তি গেহং দত্ৰা বলিং পট্ঠপেসুং. তেসং সংৰাসমন্ৰায চতস্সো ধীতরো জাতা, – একা সচ্চা নাম, একা লোলা নাম, একা পটাচারা নাম, একা আচারৰতী নাম. তাপি পণ্ডিতাৰ অহেসুং, মাতাপিতূহি উগ্গহিতানি পঞ্চ পঞ্চ ৰাদসতানি উগ্গহেসুং. তা ৰযপত্তা মাতাপিতরো অৰোচুং – ‘‘অম্হাকং অম্মা কুলে দারিকা নাম হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীনি দত্ৰা কুলঘরং পেসিতপুব্বা নাম নত্থি. যো পন অগারিকো তাসং ৰাদং মদ্দিতুং সক্কোতি, তস্স পাদপরিচারিকা হোন্তি. যো পব্বজিতো তাসং মদ্দিতুং সক্কোতি, তস্স সন্তিকে পব্বজন্তি. তুম্হে কিং করিস্সথা’’তি? মযম্পি এৰমেৰ করিস্সামাতি. চতস্সোপি পরিব্বাজিকৰেসং গহেত্ৰা, ‘‘অযং জম্বুদীপো নাম জম্বুযা পঞ্ঞাযতী’’তি জম্বুসাখং গহেত্ৰা চারিকং পক্কমিংসু. যং গামং পাপুণন্তি, তস্স দ্ৰারে পংসুপুঞ্জে ৰা ৰালিকপুঞ্জে ৰা জম্বুধজং ঠপেত্ৰা, – ‘‘যো ৰাদং আরোপেতুং সক্কোতি, সো ইমং মদ্দতূ’’তি ৰত্ৰা গামং পৰিসন্তি. এৰং গামেন গামং ৰিচরন্তিযো সাৰত্থিং পাপুণিত্ৰা তথেৰ গামদ্ৰারে জম্বুধজং ঠপেত্ৰা সম্পত্তমনুস্সানং আরোচেত্ৰা অন্তোনগরং পৰিট্ঠা.
তেন সমযেন ভগৰা সাৰত্থিং নিস্সায জেতৰনে ৰিহরতি. অথাযস্মা সারিপুত্তো গিলানে পুচ্ছন্তো অজগ্গিতট্ঠানং জগ্গন্তো অত্তনো কিচ্চমহন্ততায অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি দিৰাতরং গামং পিণ্ডায পৰিসন্তো গামদ্ৰারে জম্বুধজং দিস্ৰা, – ‘‘কিমিদ’’ন্তি দারকে পুচ্ছি. তে তমত্থং আরোচেসুং. তেন হি মদ্দথাতি. ন সক্কোম, ভন্তে, ভাযামাতি. ‘‘কুমারা মা ভাযথ, ‘কেন অম্হাকং জম্বুধজো মদ্দাপিতো’তি ৰুত্তে, বুদ্ধসাৰকেন সারিপুত্তত্থেরেন মদ্দাপিতো, ৰাদং আরোপেতুকামা জেতৰনে থেরস্স সন্তিকং গচ্ছথাতি ৰদেয্যাথা’’তি আহ. তে থেরস্স ৰচনং সুত্ৰা জম্বুধজং মদ্দিত্ৰা ছড্ডেসুং. থেরো পিণ্ডায চরিত্ৰা ৰিহারং গতো. পরিব্বাজিকাপি গামতো নিক্খমিত্ৰা, ‘‘অম্হাকং ধজো কেন মদ্দাপিতো’’তি পুচ্ছিংসু. দারকা তমত্থং আরোচেসুং. পরিব্বাজিকা পুন গামং পৰিসিত্ৰা একেকং ৰীথিং গহেত্ৰা, – ‘‘বুদ্ধসাৰকো কির সারিপুত্তো নাম অম্হেহি সদ্ধিং ৰাদং করিস্সতি, সোতুকামা নিক্খমথা’’তি আরোচেসুং. মহাজনো নিক্খমি, তেন সদ্ধিং পরিব্বাজিকা জেতৰনং অগমিংসু.
থেরো – ‘‘অম্হাকং ৰসনট্ঠানে মাতুগামস্স আগমনং নাম অফাসুক’’ন্তি ৰিহারমজ্ঝে নিসীদি. পরিব্বাজিকাযো গন্ত্ৰা থেরং পুচ্ছিংসু – ‘‘তুম্হেহি অম্হাকং ধজো মদ্দাপিতো’’তি? আম, মযা মদ্দাপিতোতি. মযং তুম্হেহি সদ্ধিং ৰাদং করিস্সামাতি. সাধু করোথ, কস্স পুচ্ছা কস্স ৰিস্সজ্জনং হোতূতি? পুচ্ছা নাম অম্হাকং পত্তা, তুম্হে পন মাতুগামা নাম পঠমং পুচ্ছথাতি আহ. তা চতস্সোপি চতূসু দিসাসু ঠত্ৰা মাতাপিতূনং সন্তিকে উগ্গহিতং ৰাদসহস্সং পুচ্ছিংসু. থেরো খগ্গেন কুমুদনাল়ং ছিন্দন্তো ৰিয পুচ্ছিতং পুচ্ছিতং নিজ্জটং নিগ্গণ্ঠিং কত্ৰা কথেসি, কথেত্ৰা পুন পুচ্ছথাতি আহ. এত্তকমেৰ, ভন্তে, মযং জানামাতি. থেরো আহ – ‘‘তুম্হেহি ৰাদসহস্সং পুচ্ছিতং মযা কথিতং, অহং পন একং যেৰ পঞ্হং পুচ্ছিস্সামি, তং তুম্হে কথেথা’’তি. তা থেরস্স ৰিসযং দিস্ৰা, ‘‘পুচ্ছথ, ভন্তে, ব্যাকরিস্সামা’’তি ৰত্তুং নাসক্খিংসু. ‘‘ৰদ, ভন্তে, জানমানা ব্যাকরিস্সামা’’তি পুন আহংসু.
থেরো অযং পন কুলপুত্তে পব্বাজেত্ৰা পঠমং সিক্খাপেতব্বপঞ্হোতি ৰত্ৰা, – ‘‘একং নাম কি’’ন্তি পুচ্ছি. তা নেৰ অন্তং, ন কোটিং অদ্দসংসু. থেরো কথেথাতি আহ. ন পস্সাম, ভন্তেতি. তুম্হেহি ৰাদসহস্সং পুচ্ছিতং মযা কথিতং, ময্হং তুম্হে একং পঞ্হম্পি কথেতুং ন সক্কোথ, এৰং সন্তে কস্স জযো কস্স পরাজযোতি? তুম্হাকং, ভন্তে, জযো, অম্হাকং পরাজযোতি. ইদানি কিং করিস্সথাতি? তা মাতাপিতূহি ৰুত্তৰচনং আরোচেত্ৰা, ‘‘তুম্হাকং সন্তিকে পব্বজিস্সামা’’তি আহংসু. তুম্হে মাতুগামা নাম অম্হাকং সন্তিকে পব্বজিতুং ন ৰট্টতি, অম্হাকং পন সাসনং গহেত্ৰা ভিক্খুনিউপস্সযং গন্ত্ৰা পব্বজথাতি. তা সাধূতি থেরস্স সাসনং গহেত্ৰা ভিক্খুনিসঙ্ঘস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা পব্বজিংসু. পব্বজিতা চ পন অপ্পমত্তা আতাপিনিযো হুত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণিংসু.
অযং সচ্চকো তাসং চতুন্নম্পি কনিট্ঠভাতিকো. তাহি চতূহিপি উত্তরিতরপঞ্ঞো, মাতাপিতূনম্পি সন্তিকা ৰাদসহস্সং, ততো বহুতরঞ্চ বাহিরসমযং উগ্গহেত্ৰা কত্থচি অগন্ত্ৰা রাজদারকে সিপ্পং সিক্খাপেন্তো তত্থেৰ ৰেসালিযং ৰসতি, পঞ্ঞায অতিপূরিতত্তা কুচ্ছি মে ভিজ্জেয্যাতি ভীতো অযপট্টেন কুচ্ছিং পরিক্খিপিত্ৰা চরতি, ইমং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো’’তি.
ভস্সপ্পৰাদকোতি ভস্সং ৰুচ্চতি কথামগ্গো, তং পৰদতি কথেতীতি ভস্সপ্পৰাদকো. পণ্ডিতৰাদোতি অহং পণ্ডিতোতি এৰং ৰাদো. সাধুসম্মতো বহুজনস্সাতি যং যং নক্খত্তচারেন আদিসতি, তং তং যেভুয্যেন তথেৰ হোতি, তস্মা অযং সাধুলদ্ধিকো ভদ্দকোতি এৰং সম্মতো মহাজনস্স. ৰাদেন ৰাদং সমারদ্ধোতি কথামগ্গেন দোসং আরোপিতো. আযস্মা অস্সজীতি সারিপুত্তত্থেরস্স আচরিযো অস্সজিত্থেরো. জঙ্ঘাৰিহারং অনুচঙ্কমমানোতি ততো ততো লিচ্ছৰিরাজগেহতো তং তং গেহং গমনত্থায অনুচঙ্কমমানো. যেনাযস্মা অস্সজি তেনুপসঙ্কমীতি কস্মা উপসঙ্কমি? সমযজাননত্থং.
এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘অহং ‘সমণস্স গোতমস্স ৰাদং আরোপেস্সামী’তি আহিণ্ডামি, ‘সমযং পনস্স ন জানামী’তি ন আরোপেসিং. পরস্স হি সমযং ঞত্ৰা আরোপিতো ৰাদো স্ৰারোপিতো নাম হোতি. অযং পন সমণস্স গোতমস্স সাৰকো পঞ্ঞাযতি অস্সজিত্থেরো; সো অত্তনো সত্থু সমযে কোৰিদো, এতাহং পুচ্ছিত্ৰা কথং পতিট্ঠাপেত্ৰা সমণস্স গোতমস্স ৰাদং আরোপেস্সামী’’তি. তস্মা উপসঙ্কমি. ৰিনেতীতি কথং ৰিনেতি, কথং সিক্খাপেতীতি পুচ্ছতি. থেরো পন যস্মা দুক্খন্তি ৰুত্তে উপারম্ভস্স ওকাসো হোতি, মগ্গফলানিপি পরিযাযেন দুক্খন্তি আগতানি, অযঞ্চ দুক্খন্তি ৰুত্তে থেরং পুচ্ছেয্য – ‘‘ভো অস্সজি, কিমত্থং তুম্হে পব্বজিতা’’তি. ততো ‘‘মগ্গফলত্থাযা’’তি ৰুত্তে, – ‘‘নযিদং, ভো অস্সজি, তুম্হাকং সাসনং নাম, মহাআঘাতনং নামেতং, নিরযুস্সদো নামেস, নত্থি তুম্হাকং সুখাসা, উট্ঠাযুট্ঠায দুক্খমেৰ জিরাপেন্তা আহিণ্ডথা’’তি দোসং আরোপেয্য, তস্মা পরৰাদিস্স পরিযাযকথং কাতুং ন ৰট্টতি. যথা এস অপ্পতিট্ঠো হোতি, এৰমস্স নিপ্পরিযাযকথং কথেস্সামীতি চিন্তেত্ৰা, ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চ’’ন্তি ইমং অনিচ্চানত্তৰসেনেৰ কথং কথেতি. দুস্সুতন্তি সোতুং অযুত্তং.
৩৫৪. সন্থাগারেতি রাজকুলানং অত্থানুসাসনসন্থাগারসালাযং. যেন তে লিচ্ছৰী তেনুপসঙ্কমীতি এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘অহং পুব্বে সমযং অজাননভাৰেন সমণস্স গোতমস্স ৰাদং ন আরোপেসিং, ইদানি পনস্স মহাসাৰকেন কথিতং সমযং জানামি, ইমে চ মম অন্তেৰাসিকা পঞ্চসতা লিচ্ছৰী সন্নিপতিতা. এতেহি সদ্ধিং গন্ত্ৰা সমণস্স গোতমস্স ৰাদং আরোপেস্সামী’’তি তস্মা উপসঙ্কমি. ঞাতঞ্ঞতরেনাতি ঞাতেসু অভিঞ্ঞাতেসু পঞ্চৰগ্গিযত্থেরেসু অঞ্ঞতরেন. পতিট্ঠিতন্তি যথা তেন পতিট্ঠিতং. সচে এৰং পতিট্ঠিস্সতি, অথ পন অঞ্ঞদেৰ ৰক্খতি, তত্র মযা কিং সক্কা কাতুন্তি ইদানেৰ পিট্ঠিং পরিৰত্তেন্তো আহ. আকড্ঢেয্যাতি অত্তনো অভিমুখং কড্ঢেয্য. পরিকড্ঢেয্যাতি পুরতো পটিপণামেয্য. সম্পরিকড্ঢেয্যাতি কালেন আকড্ঢেয্য, কালেন পরিকড্ঢেয্য. সোণ্ডিকাকিলঞ্জন্তি সুরাঘরে পিট্ঠকিলঞ্জং. সোণ্ডিকাধুত্তোতি সুরাধুত্তো. ৰালং কণ্ণে গহেত্ৰাতি সুরাপরিস্সাৰনত্থৰিকং ধোৰিতুকামো কসটনিধুননত্থং উভোসু কণ্ণেসু গহেত্ৰা. ওধুনেয্যাতি অধোমুখং কত্ৰা ধুনেয্য. নিদ্ধুনেয্যাতি উদ্ধংমুখং কত্ৰা ধুনেয্য. নিপ্ফোটেয্যাতি পুনপ্পুনং পপ্ফোটেয্য. সাণধোৰিকং নামাতি এত্থ মনুস্সা সাণসাটককরণত্থং সাণৰাকে গহেত্ৰা মুট্ঠিং মুট্ঠিং বন্ধিত্ৰা উদকে পক্খিপন্তি. তে ততিযদিৰসে সুট্ঠু কিলিন্না হোন্তি. অথ মনুস্সা অম্বিলযাগুসুরাদীনি আদায তত্থ গন্ত্ৰা সাণমুট্ঠিং গহেত্ৰা, দক্খিণতো ৰামতো সম্মুখা চাতি তীসু ফলকেসু সকিং দক্খিণফলকে, সকিং ৰামফলকে, সকিং সম্মুখফলকে পহরন্তা অম্বিলযাগুসুরাদীনি ভুঞ্জন্তা পিৰন্তা খাদন্তা ধোৰন্তি. মহন্তা কীল়া হোতি. রঞ্ঞো নাগো তং কীল়ং দিস্ৰা গম্ভীরং উদকং অনুপৰিসিত্ৰা সোণ্ডায উদকং গহেত্ৰা সকিং কুম্ভে সকিং পিট্ঠিযং সকিং উভোসু পস্সেসু সকিং অন্তরসত্থিযং পক্খিপন্তো কীল়িত্থ. তদুপাদায তং কীল়িতজাতং সাণধোৰিকং নাম ৰুচ্চতি, তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘সাণধোৰিকং নাম কীল়িতজাতং কীল়তী’’তি. কিং সো ভৰমানো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো, যো ভগৰতো ৰাদং আরোপেস্সতীতি যো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰতো ৰাদং আরোপেস্সতি, সো কিং ভৰমানো কিং যক্খো ভৰমানো উদাহু ইন্দো, উদাহু ব্রহ্মা ভৰমানো ভগৰতো ৰাদং আরোপেস্সতি? ন হি সক্কা পকতিমনুস্সেন ভগৰতো ৰাদং আরোপেতুন্তি অযমেত্থ অধিপ্পাযো.
৩৫৫. তেন খো পন সমযেনাতি যস্মিং সমযে সচ্চকো আরামং পাৰিসি, তস্মিং. কিস্মিং পন সমযে পাৰিসীতি? মহামজ্ঝন্হিকসমযে. কস্মা পন তস্মিং সমযে চঙ্কমন্তীতি? পণীতভোজনপচ্চযস্স থিনমিদ্ধস্স ৰিনোদনত্থং. দিৰাপধানিকা ৰা তে. তাদিসানঞ্হি পচ্ছাভত্তং চঙ্কমিত্ৰা ন্হত্ৰা সরীরং উতুং গণ্হাপেত্ৰা নিসজ্জ সমণধম্মং করোন্তানং চিত্তং একগ্গং হোতি. যেন তে ভিক্খূতি সো কির কুহিং সমণো গোতমোতি পরিৰেণতো পরিৰেণং গন্ত্ৰা পুচ্ছিত্ৰা পৰিসিস্সামীতি ৰিলোকেন্তো অরঞ্ঞে হত্থী ৰিয চঙ্কমে চঙ্কমমানে পংসুকূলিকভিক্খূ দিস্ৰা তেসং সন্তিকং অগমাসি. তং সন্ধায, ‘‘যেন তে ভিক্খূ’’তিআদি ৰুত্তং. কহং নু খো, ভোতি কতরস্মিং আৰাসে ৰা মণ্ডপে ৰাতি অত্থো. এস, অগ্গিৰেস্সন, ভগৰাতি তদা কির ভগৰা পচ্চূসকালে মহাকরুণা সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা দসসহস্সচক্কৰাল়ে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণজালং পত্থরিত্ৰা বোধনেয্যসত্তং ওলোকেন্তো অদ্দস – ‘‘স্ৰে সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো মহতিং লিচ্ছৰিপরিসং গহেত্ৰা মম ৰাদং আরোপেতুকামো আগমিস্সতী’’তি. তস্মা পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো ৰেসালিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো মহাপরিসায নিসীদিতুং সুখট্ঠানে নিসীদিস্সামীতি গন্ধকুটিং অপৰিসিত্ৰা মহাৰনে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসীদি. তে ভিক্খূ ভগৰতো ৰত্তং দস্সেত্ৰা আগতা, সচ্চকেন পুট্ঠা দূরে নিসিন্নং ভগৰন্তং দস্সেন্তা, ‘‘এস অগ্গিৰেস্সন ভগৰা’’তি আহংসু.
মহতিযা লিচ্ছৰিপরিসায সদ্ধিন্তি হেট্ঠা পঞ্চমত্তেহি লিচ্ছৰিসতেহি পরিৰুতোতি ৰুত্তং. তে এতস্স অন্তেৰাসিকাযেৰ, অন্তোৰেসালিযং পন সচ্চকো পঞ্চমত্তানি লিচ্ছৰিরাজসতানি গহেত্ৰা, ‘‘ৰাদত্থিকো ভগৰন্তং উপসঙ্কমন্তো’’তি সুত্ৰা দ্ৰিন্নং পণ্ডিতানং কথাসল্লাপং সোস্সামাতি যেভুয্যেন মনুস্সা নিক্খন্তা, এৰং সা পরিসা মহতী অপরিচ্ছিন্নগণনা অহোসি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. অঞ্জলিং পণামেত্ৰাতি এতে উভতোপক্খিকা, তে এৰং চিন্তেসুং – ‘‘সচে নো মিচ্ছাদিট্ঠিকা চোদেস্সন্তি, ‘কস্মা তুম্হে সমণং গোতমং ৰন্দিত্থা’তি, তেসং, ‘কিং অঞ্জলিমত্তকরণেনপি ৰন্দিতং হোতী’তি ৰক্খাম. সচে নো সম্মাদিট্ঠিকা চোদেস্সন্তি, ‘কস্মা ভগৰন্তং ন ৰন্দিত্থা’তি, ‘কিং সীসেন ভূমিং পহরন্তেনেৰ ৰন্দিতং হোতি, ননু অঞ্জলিকম্মম্পি ৰন্দনা এৰা’তি ৰক্খামা’’তি. নাম গোত্তন্তি, ভো গোতম, অহং অসুকস্স পুত্তো দত্তো নাম মিত্তো নাম ইধ আগতোতি ৰদন্তা নামং সাৰেন্তি নাম. ভো গোতম, অহং ৰাসিট্ঠো নাম কচ্চানো নাম ইধ আগতোতি ৰদন্তা গোত্তং সাৰেন্তি নাম. এতে কির দলিদ্দা জিণ্ণকুলপুত্তা পরিসমজ্ঝে নামগোত্তৰসেন পাকটা ভৰিস্সামাতি এৰং অকংসু. যে পন তুণ্হীভূতা নিসীদিংসু, তে কেরাটিকা চেৰ অন্ধবালা চ. তত্থ কেরাটিকা, ‘‘একং দ্ৰে কথাসল্লাপে করোন্তো ৰিস্সাসিকো হোতি, অথ ৰিস্সাসে সতি একং দ্ৰে ভিক্খা অদাতুং ন যুত্ত’’ন্তি ততো অত্তানং মোচেন্তা তুণ্হী নিসীদন্তি. অন্ধবালা অঞ্ঞাণতাযেৰ অৰক্খিত্তমত্তিকাপিণ্ডো ৰিয যত্থ কত্থচি তুণ্হীভূতা নিসীদন্তি.
৩৫৬. কিঞ্চিদেৰ দেসন্তি কঞ্চি ওকাসং কিঞ্চি কারণং, অথস্স ভগৰা পঞ্হপুচ্ছনে উস্সাহং জনেন্তো আহ – পুচ্ছ, অগ্গিৰেস্সন, যদাকঙ্খসীতি. তস্সত্থো – ‘‘পুচ্ছ যদি আকঙ্খসি, ন মে পঞ্হৰিস্সজ্জনে ভারো অত্থি’’. অথ ৰা ‘‘পুচ্ছ যং আকঙ্খসি, সব্বং তে ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেসি অসাধারণং পচ্চেকবুদ্ধঅগ্গসাৰমহাসাৰকেহি. তে হি যদাকঙ্খসীতি ন ৰদন্তি, সুত্ৰা ৰেদিস্সামাতি ৰদন্তি. বুদ্ধা পন ‘‘পুচ্ছাৰুসো, যদাকঙ্খসী’’তি (সং. নি. ১.২৩৭) ৰা, ‘‘পুচ্ছ, মহারাজ, যদাকঙ্খসী’’তি (দী. নি. ১.১৬২) ৰা,
‘‘পুচ্ছ ৰাসৰ মং পঞ্হং, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসি;
তস্স তস্সেৰ পঞ্হস্স, অহং অন্তং করোমি তে’’ ইতি. (দী. নি. ২.৩৫৬) ৰা,
‘‘তেন হি ত্ৰং, ভিক্খু, সকে আসনে নিসীদিত্ৰা পুচ্ছ যদাকঙ্খসী’’তি (ম. নি. ৩.৮৫) ৰা,
‘‘বাৰরিস্স চ তুয্হং ৰা, সব্বেসং সব্বসংসযং;
কতাৰকাসা পুচ্ছৰ্হো, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছথা’’তি. (সু. নি. ১০৩৬) ৰা,
‘‘পুচ্ছ মং সভিয পঞ্হং, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসি;
তস্স তস্সেৰ পঞ্হস্স, অহং অন্তং করোমি তে’’ ইতি. (সু. নি. ৫১৭) ৰা –
তেসং তেসং যক্খনরিন্দদেৰসমণব্রাহ্মণপরিব্বাজকানং সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেন্তি. অনচ্ছরিযঞ্চেতং, যং ভগৰা বুদ্ধভূমিং পত্ৰা এতং পৰারণং পৰারেয্য. যো বোধিসত্তভূমিযং পদেসঞাণেপি ঠিতো
‘‘কোণ্ডঞ্ঞ পঞ্হানি ৰিযাকরোহি,
যাচন্তি তং ইসযো সাধুরূপা;
কোণ্ডঞ্ঞ এসো মনুজেসু ধম্মো,
যং ৰুদ্ধমাগচ্ছতি এস ভারো’’তি. (জা. ২.১৭.৬০) –
এৰং সক্কাদীনং অত্থায ইসীহি যাচিতো
‘‘কতাৰকাসা পুচ্ছন্তু ভোন্তো,
যং কিঞ্চি পঞ্হং মনসাভিপত্থিতং;
অহঞ্হি তং তং ৰো ৰিযাকরিস্সং,
ঞত্ৰা সযং লোকমিমং পরঞ্চা’’তি. (জা. ২.১৭.৬১);
এৰং সরভঙ্গকালে, সম্ভৰজাতকে চ সকলজম্বুদীপং তিক্খত্তুং ৰিচরিত্ৰা পঞ্হানং অন্তকরং অদিস্ৰা সুচিরতেন ব্রাহ্মণেন পঞ্হং পুট্ঠো ওকাসে কারিতে, জাতিযা সত্তৰস্সো রথিকাযং পংসুং কীল়ন্তো পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা অন্তরৰীথিযং নিসিন্নোৰ –
‘‘তগ্ঘ তে অহমক্খিস্সং, যথাপি কুসলো তথা;
রাজা চ খো তং জানাতি, যদি কাহতি ৰা ন ৰা’’তি. (জা. ১.১৬.১৭২) –
সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেসি.
এৰং ভগৰতা সব্বঞ্ঞুপৰারণায পৰারিতায অত্তমনো পঞ্হং পুচ্ছন্তো, ‘‘কথং পন, ভো গোতমা’’তিআদিমাহ.
অথস্স ভগৰা, ‘‘পস্সথ, ভো, অঞ্ঞং সাৰকেন কথিতং, অঞ্ঞং সত্থা কথেতি, ননু মযা পটিকচ্চেৰ ৰুত্তং, ‘সচে তথা পতিট্ঠিস্সতি, যথাস্স সাৰকেন পতিট্ঠিতং, এৰাহং ৰাদং আরোপেস্সামী’তি. অযং পন অঞ্ঞমেৰ কথেতি, তত্থ কিং মযা সক্কা কাতু’’ন্তি এৰং নিগণ্ঠস্স ৰচনোকাসো মা হোতূতি হেট্ঠা অস্সজিত্থেরেন কথিতনিযামেনেৰ কথেন্তো, এৰং খো অহং, অগ্গিৰেস্সনাতিআদিমাহ. উপমা মং, ভো গোতম, পটিভাতীতি, ভো গোতম, ময্হং একা উপমা উপট্ঠাতি, আহরামি তং উপমন্তি ৰদতি. পটিভাতু তং, অগ্গিৰেস্সনাতি উপট্ঠাতু তে, অগ্গিৰেস্সন, আহর তং উপমং ৰিসত্থোতি ভগৰা অৰোচ. বলকরণীযাতি বাহুবলেন কত্তব্বা কসিৰাণিজ্জাদিকা কম্মন্তা. রূপত্তাযং পুরিসপুগ্গলোতি রূপং অত্তা অস্সাতি রূপত্তা, রূপং অত্তাতি গহেত্ৰা ঠিতপুগ্গলং দীপেতি. রূপে পতিট্ঠাযাতি তস্মিং অত্তাতি গহিতরূপে পতিট্ঠহিত্ৰা. পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞং ৰা পসৰতীতি কুসলং ৰা অকুসলং ৰা পটিলভতি. ৰেদনত্তাদীসুপি এসেৰ নযো. ইমিনা কিং দীপেতি? ইমে পঞ্চক্খন্ধা ইমেসং সত্তানং পথৰী ৰিয পতিট্ঠা, তে ইমেসু পঞ্চসু খন্ধেসু পতিট্ঠায কুসলাকুসলকম্মং নাম আযূহন্তি. তুম্হে এৰরূপং ৰিজ্জমানমেৰ অত্তানং পটিসেধেন্তো পঞ্চক্খন্ধা অনত্তাতি দীপেথাতি অতিৰিয সকারণং কত্ৰা উপমং আহরি. ইমিনা চ নিগণ্ঠেন আহটওপম্মং নিযতমেৰ, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধতো অঞ্ঞো তস্স কথং ছিন্দিত্ৰা ৰাদে দোসং দাতুং সমত্থো নাম নত্থি. দুৰিধা হি পুগ্গলা বুদ্ধৰেনেয্যা চ সাৰকৰেনেয্যা চ. সাৰকৰেনেয্যে সাৰকাপি ৰিনেন্তি বুদ্ধাপি. বুদ্ধৰেনেয্যে পন সাৰকা ৰিনেতুং ন সক্কোন্তি, বুদ্ধাৰ ৰিনেন্তি. অযম্পি নিগণ্ঠো বুদ্ধৰেনেয্যো, তস্মা এতস্স ৰাদং ছিন্দিত্ৰা অঞ্ঞো দোসং দাতুং সমত্থো নাম নত্থি. তেনস্স ভগৰা সযমেৰ ৰাদে দোসদস্সনত্থং ননু ত্ৰং, অগ্গিৰেস্সনাতিআদিমাহ.
অথ নিগণ্ঠো চিন্তেসি – ‘‘অতিৰিয সমণো গোতমো মম ৰাদং পতিট্ঠপেতি, সচে উপরি কোচি দোসো ভৰিস্সতি, মমং এককংযেৰ নিগ্গণ্হিস্সতি. হন্দাহং ইমং ৰাদং মহাজনস্সাপি মত্থকে পক্খিপামী’’তি, তস্মা এৰমাহ – অহম্পি, ভো গোতম, এৰং ৰদামি রূপং মে অত্তা…পে… ৰিঞ্ঞাণং মে অত্তাতি, অযঞ্চ মহতী জনতাতি. ভগৰা পন নিগণ্ঠতো সতগুণেনপি সহস্সগুণেনপি সতসহস্সগুণেনপি ৰাদীৰরতরো, তস্মা চিন্তেসি – ‘‘অযং নিগণ্ঠো অত্তানং মোচেত্ৰা মহাজনস্স মত্থকে ৰাদং পক্খিপতি, নাস্স অত্তানং মোচেতুং দস্সামি, মহাজনতো নিৰত্তেত্ৰা এককংযেৰ নং নিগ্গণ্হিস্সামী’’তি. অথ নং কিঞ্হি তে, অগ্গিৰেস্সনাতিআদিমাহ. তস্সত্থো – নাযং জনতা মম ৰাদং আরোপেতুং আগতা, ত্ৰংযেৰ সকলং ৰেসালিং সংৰট্টিত্ৰা মম ৰাদং আরোপেতুং আগতো, তস্মা ত্ৰং সকমেৰ ৰাদং নিৰেঠেহি, মা মহাজনস্স মত্থকে পক্খিপসীতি. সো পটিজানন্তো অহঞ্হি, ভো গোতমাতিআদিমাহ.
৩৫৭. ইতি ভগৰা নিগণ্ঠস্স ৰাদং পতিট্ঠপেত্ৰা, তেন হি, অগ্গিৰেস্সনাতি পুচ্ছং আরভি. তত্থ তেন হীতি কারণত্থে নিপাতো. যস্মা ত্ৰং পঞ্চক্খন্ধে অত্ততো পটিজানাসি, তস্মাতি অত্থো. সকস্মিং ৰিজিতেতি অত্তনো রট্ঠে. ঘাতেতাযং ৰা ঘাতেতুন্তি ঘাতারহং ঘাতেতব্বযুত্তকং ঘাতেতুং. জাপেতাযং ৰা জাপেতুন্তি ধনজানিরহং জাপেতব্বযুত্তং জাপেতুং জিণ্ণধনং কাতুং. পব্বাজেতাযং ৰা পব্বাজেতুন্তি সকরট্ঠতো পব্বাজনারহং পব্বাজেতুং, নীহরিতুং. ৰত্তিতুঞ্চ অরহতীতি ৰত্ততি চেৰ ৰত্তিতুঞ্চ অরহতি. ৰত্তিতুং যুত্তোতি দীপেতি. ইতি নিগণ্ঠো অত্তনো ৰাদভেদনত্থং আহটকারণমেৰ অত্তনো মারণত্থায আৰুধং তিখিণং করোন্তো ৰিয ৰিসেসেত্ৰা দীপেতি, যথা তং বালো. এৰং মে রূপং হোতূতি মম রূপং এৰংৰিধং হোতু, পাসাদিকং অভিরূপং অলঙ্কতপ্পটিযত্তং সুৰণ্ণতোরণং ৰিয সুসজ্জিতচিত্তপটো ৰিয চ মনাপদস্সনন্তি. এৰং মে রূপং মা অহোসীতি মম রূপং এৰংৰিধং মা হোতু, দুব্বণ্ণং দুস্সণ্ঠিতং ৰলিতপলিতং তিলকসমাকিণ্ণন্তি.
তুণ্হী অহোসীতি নিগণ্ঠো ইমস্মিং ঠানে ৰিরদ্ধভাৰং ঞত্ৰা, ‘‘সমণো গোতমো মম ৰাদং ভিন্দনত্থায কারণং আহরি, অহং বালতায তমেৰ ৰিসেসেত্ৰা দীপেসিং, ইদানি নট্ঠোম্হি, সচে ৰত্ততীতি ৰক্খামি, ইমে রাজানো উট্ঠহিত্ৰা, ‘অগ্গিৰেস্সন, ত্ৰং মম রূপে ৰসো ৰত্ততীতি ৰদসি, যদি তে রূপে ৰসো ৰত্ততি, কস্মা ত্ৰং যথা ইমে লিচ্ছৰিরাজানো তাৰতিংসদেৰসদিসেহি অত্তভাৰেহি ৰিরোচন্তি অভিরূপা পাসাদিকা, এৰং ন ৰিরোচসী’তি. সচে ন ৰত্ততীতি ৰক্খামি, সমণো গোতমো উট্ঠহিত্ৰা, ‘অগ্গিৰেস্সন, ত্ৰং পুব্বে ৰত্ততি মে রূপস্মিং ৰসোতি ৰত্ৰা ইদানি পটিক্খিপসী’তি ৰাদং আরোপেস্সতি. ইতি ৰত্ততীতি ৰুত্তেপি একো দোসো, ন ৰত্ততীতি ৰুত্তেপি একো দোসো’’তি তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি ভগৰা পুচ্ছি, দুতিযম্পি তুণ্হী অহোসি. যস্মা পন যাৰততিযং ভগৰতা পুচ্ছিতে অব্যাকরোন্তস্স সত্তধা মুদ্ধা ফলতি, বুদ্ধা চ নাম সত্তানংযেৰ অত্থায কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি পারমীনং পূরিতত্তা সত্তেসু বলৰঅনুদ্দযা হোন্তি. তস্মা যাৰততিযং অপুচ্ছিত্ৰা অথ খো ভগৰা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৰোচ – এতং ‘‘ব্যাকরোহী দানী’’তিআদিৰচনং অৰোচ.
তত্থ সহধম্মিকন্তি সহেতুকং সকারণং. ৰজিরং পাণিম্হি অস্সাতি ৰজিরপাণি. যক্খোতি ন যো ৰা সো ৰা যক্খো, সক্কো দেৰরাজাতি ৰেদিতব্বো. আদিত্তন্তি অগ্গিৰণ্ণং. সম্পজ্জলিতন্তি সুট্ঠু পজ্জলিতং. সজোতিভূতন্তি সমন্ততো জোতিভূতং, একগ্গিজালভূতন্তি অত্থো. ঠিতো হোতীতি মহন্তং সীসং, কন্দলমকুলসদিসা দাঠা, ভযানকানি অক্খিনাসাদীনীতি এৰং ৰিরূপরূপং মাপেত্ৰা ঠিতো. কস্মা পনেস আগতোতি? দিট্ঠিৰিস্সজ্জাপনত্থং. অপিচ, ‘‘অহঞ্চেৰ খো পন ধম্মং দেসেয্যং, পরে চ মে ন আজানেয্যু’’ন্তি এৰং ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কভাৰং আপন্নে ভগৰতি সক্কো মহাব্রহ্মুনা সদ্ধিং আগন্ত্ৰা, ‘‘ভগৰা ধম্মং দেসেথ, তুম্হাকং আণায অৰত্তমানে মযং ৰত্তাপেস্সাম, তুম্হাকং ধম্মচক্কং হোতু, অম্হাকং আণাচক্ক’’ন্তি পটিঞ্ঞমকাসি. তস্মা ‘‘অজ্জ সচ্চকং তাসেত্ৰা পঞ্হং ৰিস্সজ্জাপেস্সামী’’তি আগতো.
ভগৰা চেৰ পস্সতি, সচ্চকো চ নিগণ্ঠপুত্তোতি যদি হি তং অঞ্ঞেপি পস্সেয্যুং. তং কারণং অগরু অস্স, ‘‘সমণো গোতমো সচ্চকং অত্তনো ৰাদে অনোতরন্তং ঞত্ৰা যক্খং আৰাহেত্ৰা দস্সেসি, ততো সচ্চকো ভযেন কথেসী’’তি ৰদেয্যুং. তস্মা ভগৰা চেৰ পস্সতি সচ্চকো চ. তস্স তং দিস্ৰাৰ সকলসরীরতো সেদা মুচ্চিংসু, অন্তোকুচ্ছি ৰিপরিৰত্তমানা মহারৰং রৰি. সো ‘‘অঞ্ঞেপি নু খো পস্সন্তী’’তি ওলোকেন্তো কস্সচি লোমহংসমত্তম্পি ন অদ্দস. ততো – ‘‘ইদং ভযং মমেৰ উপ্পন্নং. সচাহং যক্খোতি ৰক্খামি, ‘কিং তুয্হমেৰ অক্খীনি অত্থি, ত্ৰমেৰ যক্খং পস্সসি, পঠমং যক্খং অদিস্ৰা সমণেন গোতমেন ৰাদসঙ্ঘাটে খিত্তোৰ যক্খং পস্সসী’তি ৰদেয্যু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘ন দানি মে ইধ অঞ্ঞং পটিসরণং অত্থি, অঞ্ঞত্র সমণা গোতমা’’তি মঞ্ঞমানো, অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো…পে… ভগৰন্তং এতদৰোচ. তাণং গৰেসীতি তাণন্তি গৰেসমানো. লেণং গৰেসীতি লেণন্তি গৰেসমানো. সরণং গৰেসীতি সরণন্তি গৰেসমানো. এত্থ চ তাযতি রক্খতীতি তাণং. নিলীযন্তি এত্থাতি লেণং. সরতীতি সরণং, ভযং হিংসতি ৰিদ্ধংসেতীতি অত্থো.
৩৫৮. মনসি করিত্ৰাতি মনম্হি কত্ৰা পচ্চৰেক্খিত্ৰা উপধারেত্ৰা. এৰং মে ৰেদনা হোতূতি কুসলাৰ হোতু, সুখাৰ হোতু. এৰং মে সঞ্ঞা হোতূতি কুসলাৰ হোতু, সুখাৰ হোতু, সোমনস্সসম্পযুত্তাৰ হোতূতি. সঙ্খারৰিঞ্ঞাণেসুপি এসেৰ নযো. মা অহোসীতি এত্থ পন ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. কল্লং নূতি যুত্তং নু. সমনুপস্সিতুন্তি ‘‘এতং মম এসোহমস্মি এসো মে অত্তা’’তি এৰং তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন পস্সিতুং. নো হিদং, ভো গোতমাতি ন যুত্তমেতং, ভো গোতম. ইতি ভগৰা যথা নাম ছেকো অহিতুণ্ডিকো সপ্পদট্ঠৰিসং তেনেৰ সপ্পেন পুন ডংসাপেত্ৰা উব্বাহেয্য, এৰং তস্সংযেৰ পরিসতি সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং তেনেৰ মুখেন পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তাতি ৰদাপেসি. দুক্খং অল্লীনোতি ইমং পঞ্চক্খন্ধদুক্খং তণ্হাদিট্ঠীহি অল্লীনো. উপগতো অজ্ঝোসিতোতিপি তণ্হাদিট্ঠিৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. দুক্খং এতং মমাতিআদীসু পঞ্চক্খন্ধদুক্খং তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন সমনুপস্সতীতি অত্থো. পরিজানেয্যাতি অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি তীরণপরিঞ্ঞায পরিতো জানেয্য. পরিক্খেপেত্ৰাতি খযং ৰযং অনুপ্পাদং উপনেত্ৰা.
৩৫৯. নৰন্তি তরুণং. অকুক্কুকজাতন্তি পুপ্ফগ্গহণকালে অন্তো অঙ্গুট্ঠপ্পমাণো একো ঘনদণ্ডকো নিব্বত্ততি, তেন ৰিরহিতন্তি অত্থো. রিত্তোতি সুঞ্ঞো অন্তোসারৰিরহিতো. রিত্তত্তাৰ তুচ্ছো. অপরদ্ধোতি পরাজিতো. ভাসিতা খো পন তেতি ইদং ভগৰা তস্স মুখরভাৰং পকাসেত্ৰা নিগ্গণ্হন্তো আহ. সো কির পুব্বে পূরণাদযো ছ সত্থারো উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছতি. তে ৰিস্সজ্জেতুং ন সক্কোন্তি. অথ নেসং পরিসমজ্ঝে মহন্তং ৰিপ্পকারং আরোপেত্ৰা উট্ঠায জযং পৰেদেন্তো গচ্ছতি. সো সম্মাসম্বুদ্ধম্পি তথেৰ ৰিহেঠেস্সামীতি সঞ্ঞায উপসঙ্কমিত্ৰা –
‘‘অম্ভো কো নাম যং রুক্খো, সিন্নপত্তো সকণ্টকো;
যত্থ একপ্পহারেন, উত্তমঙ্গং ৰিভিজ্জিত’’ন্তি.
অযং খদিরং আহচ্চ অসারকরুক্খপরিচিতো মুদুতুণ্ডসকুণো ৰিয সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসারং আহচ্চ ঞাণতুণ্ডভেদং পত্তো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স থদ্ধভাৰং অঞ্ঞাসি. তদস্স পরিসমজ্ঝে পকাসেন্তো ভাসিতা খো পন তেতিআদিমাহ. নত্থি এতরহীতি উপাদিন্নকসরীরে সেদো নাম নত্থীতি ন ৰত্তব্বং, এতরহি পন নত্থীতি ৰদতি. সুৰণ্ণৰণ্ণং কাযং ৰিৰরীতি ন সব্বং কাযং ৰিৰরি. বুদ্ধা নাম গণ্ঠিকং পটিমুঞ্চিত্ৰা পটিচ্ছন্নসরীরা পরিসতি ধম্মং দেসেন্তি. অথ ভগৰা গলৰাটকসম্মুখট্ঠানে চীৰরং গহেত্ৰা চতুরঙ্গুলমত্তং ওতারেসি. ওতারিতমত্তে পন তস্মিং সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মিযো পুঞ্জপুঞ্জা হুত্ৰা সুৰণ্ণঘটতো রত্তসুৰণ্ণরসধারা ৰিয, রত্তৰণ্ণৰলাহকতো ৰিজ্জুলতা ৰিয চ নিক্খমিত্ৰা সুৰণ্ণমুরজসদিসং মহাখন্ধং উত্তমসিরং পদক্খিণং কুরুমানা আকাসে পক্খন্দিংসু. কস্মা পন ভগৰা এৰমকাসীতি? মহাজনস্স কঙ্খাৰিনোদনত্থং. মহাজনো হি সমণো গোতমো ময্হং সেদো নত্থীতি ৰদতি, সচ্চকস্স তাৰ নিগণ্ঠপুত্তস্স যন্তারুল়্হস্স ৰিয সেদা পগ্ঘরন্তি. সমণো পন গোতমো ঘনদুপট্টচীৰরং পারুপিত্ৰা নিসিন্নো, অন্তো সেদস্স অত্থিতা ৰা নত্থিতা ৰা কথং সক্কা ঞাতুন্তি কঙ্খং করেয্য, তস্স কঙ্খাৰিনোদনত্থং এৰমকাসি. মঙ্কুভূতোতি নিত্তেজভূতো. পত্তক্খন্ধোতি পতিতক্খন্ধো. অপ্পটিভানোতি উত্তরি অপ্পস্সন্তো. নিসীদীতি পাদঙ্গুট্ঠকেন ভূমিং কসমানো নিসীদি.
৩৬০. দুম্মুখোতি ন ৰিরূপমুখো, অভিরূপো হি সো পাসাদিকো. নামং পনস্স এতং. অভব্বো তং পোক্খরণিং পুন ওতরিতুন্তি সব্বেসং অল়ানং ভগ্গত্তা পচ্ছিন্নগমনো ওতরিতুং অভব্বো, তত্থেৰ কাককুললাদীনং ভত্তং হোতীতি দস্সেতি. ৰিসূকাযিকানীতি দিট্ঠিৰিসূকানি. ৰিসেৰিতানীতি দিট্ঠিসঞ্চরিতানি. ৰিপ্ফন্দিতানীতি দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতানি. যদিদং ৰাদাধিপ্পাযোতি এত্থ যদিদন্তি নিপাতমত্তং; ৰাদাধিপ্পাযো হুত্ৰা ৰাদং আরোপেস্সামীতি অজ্ঝাসযেন উপসঙ্কমিতুং অভব্বো; ধম্মস্সৰনায পন উপসঙ্কমেয্যাতি দস্সেতি. দুম্মুখং লিচ্ছৰিপুত্তং এতদৰোচাতি কস্মা অৰোচ? দুম্মুখস্স কিরস্স উপমাহরণকালে সেস লিচ্ছৰিকুমারাপি চিন্তেসুং – ‘‘ইমিনা নিগণ্ঠেন অম্হাকং সিপ্পুগ্গহণট্ঠানে চিরং অৰমানো কতো, অযং দানি অমিত্তস্স পিট্ঠিং পস্সিতুং কালো. মযম্পি একেকং উপমং আহরিত্ৰা পাণিপ্পহারেন পতিতং মুগ্গরেন পোথেন্তো ৰিয তথা নং করিস্সাম, যথা ন পুন পরিসমজ্ঝে সীসং উক্খিপিতুং সক্খিস্সতী’’তি, তে ওপম্মানি করিত্ৰা দুম্মুখস্স কথাপরিযোসানং আগমযমানা নিসীদিংসু. সচ্চকো তেসং অধিপ্পাযং ঞত্ৰা, ইমে সব্বেৰ গীৰং উক্খিপিত্ৰা ওট্ঠেহি চলমানেহি ঠিতা; সচে পচ্চেকা উপমা হরিতুং লভিস্সন্তি, পুন মযা পরিসমজ্ঝে সীসং উক্খিপিতুং ন সক্কা ভৰিস্সতি, হন্দাহং দুম্মুখং অপসাদেত্ৰা যথা অঞ্ঞস্স ওকাসো ন হোতি, এৰং কথাৰারং পচ্ছিন্দিত্ৰা সমণং গোতমং পঞ্হং পুচ্ছিস্সামীতি তস্মা এতদৰোচ. তত্থ আগমেহীতি তিট্ঠ, মা পুন ভণাহীতি অত্থো.
৩৬১. তিট্ঠতেসা, ভো গোতমাতি, ভো গোতম, এসা অম্হাকঞ্চেৰ অঞ্ঞেসঞ্চ পুথুসমণব্রাহ্মণানং ৰাচা তিট্ঠতু. ৰিলাপং ৰিলপিতং মঞ্ঞেতি এতঞ্হি ৰচনং ৰিলপিতং ৰিয হোতি, ৰিপ্পলপিতমত্তং হোতীতি অত্থো. অথ ৰা তিট্ঠতেসাতি এত্থ কথাতি আহরিত্ৰা ৰত্তব্বা. ৰাচাৰিলাপং ৰিলপিতং মঞ্ঞেতি এত্থ পনিদং ৰাচানিচ্ছারণং ৰিলপিতমত্তং মঞ্ঞে হোতীতি অত্থো.
ইদানি পঞ্হং পুচ্ছন্তো কিত্তাৰতাতিআদিমাহ. তত্থ ৰেসারজ্জপত্তোতি ঞাণপত্তো. অপরপ্পচ্চযোতি অপরপ্পত্তিযো. অথস্স ভগৰা পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তো ইধ, অগ্গিৰেস্সনাতিআদিমাহ, তং উত্তানত্থমেৰ. যস্মা পনেত্থ পস্সতীতি ৰুত্তত্তা সেক্খভূমি দস্সিতা. তস্মা উত্তরি অসেক্খভূমিং পুচ্ছন্তো দুতিযং পঞ্হং পুচ্ছি, তম্পিস্স ভগৰা ব্যাকাসি. তত্থ দস্সনানুত্তরিযেনাতিআদীসু দস্সনানুত্তরিযন্তি লোকিযলোকুত্তরা পঞ্ঞা. পটিপদানুত্তরিযন্তি লোকিযলোকুত্তরা পটিপদা. ৰিমুত্তানুত্তরিযন্তি লোকিযলোকুত্তরা ৰিমুত্তি. সুদ্ধলোকুত্তরমেৰ ৰা গহেত্ৰা দস্সনানুত্তরিযন্তি অরহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. পটিপদানুত্তরিযন্তি সেসানি মগ্গঙ্গানি. ৰিমুত্তানুত্তরিযন্তি অগ্গফলৰিমুত্তি. খীণাসৰস্স ৰা নিব্বানদস্সনং দস্সনানুত্তরিযং নাম. মগ্গঙ্গানি পটিপদানুত্তরিযং. অগ্গফলং ৰিমুত্তানুত্তরিযন্তি ৰেদিতব্বং. বুদ্ধো সো ভগৰাতি সো ভগৰা সযম্পি চত্তারি সচ্চানি বুদ্ধো. বোধাযাতি পরেসম্পি চতুসচ্চবোধায ধম্মং দেসেতি. দন্তোতিআদীসু দন্তোতি নিব্বিসেৰনো. দমথাযাতি নিব্বিসেৰনত্থায. সন্তোতি সব্বকিলেসৰূপসমেন সন্তো. সমথাযাতি কিলেসৰূপসমায. তিণ্ণোতি চতুরোঘতিণ্ণো. তরণাযাতি চতুরোঘতরণায. পরিনিব্বুতোতি কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতো. পরিনিব্বানাযাতি কিলেসপরিনিব্বানত্থায.
৩৬২. ধংসীতি গুণধংসকা. পগব্বাতি ৰাচাপাগব্বিযেন সমন্নাগতা. আসাদেতব্বন্তি ঘট্টেতব্বং. আসজ্জাতি ঘট্টেত্ৰা. নত্ৰেৰ ভৰন্তং গোতমন্তি ভৰন্তং গোতমং আসজ্জ কস্সচি অত্তনো ৰাদং অনুপহতং সকলং আদায পক্কমিতুং থামো নত্থীতি দস্সেতি. ন হি ভগৰা হত্থিআদযো ৰিয কস্সচি জীৰিতন্তরাযং করোতি. অযং পন নিগণ্ঠো ইমা তিস্সো উপমা ন ভগৰতো উক্কংসনত্থং আহরি, অত্তুক্কংসনত্থমেৰ আহরি. যথা হি রাজা কঞ্চি পচ্চত্থিকং ঘাতেত্ৰা এৰং নাম সূরো এৰং থামসম্পন্নো পুরিসো ভৰিস্সতীতি পচ্চত্থিকং থোমেন্তোপি অত্তানমেৰ থোমেতি. এৰমেৰ সোপি সিযা হি, ভো গোতম, হত্থিং পভিন্নন্তিআদীহি ভগৰন্তং উক্কংসেন্তোপি মযমেৰ সূরা মযং পণ্ডিতা মযং বহুস্সুতাযেৰ এৰং পভিন্নহত্থিং ৰিয, জলিতঅগ্গিক্খন্ধং ৰিয, ফণকতআসীৰিসং ৰিয চ ৰাদত্থিকা সম্মাসম্বুদ্ধং উপসঙ্কমিম্হাতি অত্তানংযেৰ উক্কংসেতি. এৰং অত্তানং উক্কংসেত্ৰা ভগৰন্তং নিমন্তযমানো অধিৰাসেতু মেতিআদিমাহ. তত্থ অধিৰাসেতূতি সম্পটিচ্ছতু. স্ৰাতনাযাতি যং মে তুম্হেসু কারং করোতো স্ৰে ভৰিস্সতি পুঞ্ঞঞ্চ পীতিপামোজ্জঞ্চ, তদত্থায. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেনাতি ভগৰা কাযঙ্গং ৰা ৰাচঙ্গং ৰা অচোপেত্ৰা অব্ভন্তরেযেৰ খন্তিং ধারেন্তো তুণ্হীভাৰেন অধিৰাসেসি. সচ্চকস্স অনুগ্গহকরণত্থং মনসাৰ সম্পটিচ্ছীতি ৰুত্তং হোতি.
৩৬৩. যমস্স পতিরূপং মঞ্ঞেয্যাথাতি তে কির লিচ্ছৰী তস্স পঞ্চথালিপাকসতানি নিচ্চভত্তং আহরন্তি. তদেৰ সন্ধায এস স্ৰে তুম্হে যং অস্স সমণস্স গোতমস্স পতিরূপং কপ্পিযন্তি মঞ্ঞেয্যাথ, তং আহরেয্যাথ; সমণস্স হি গোতমস্স তুম্হে পরিচারকা কপ্পিযাকপ্পিযং যুত্তাযুত্তং জানাথাতি ৰদতি. ভত্তাভিহারং অভিহরিংসূতি অভিহরিতব্বং ভত্তং অভিহরিংসু. পণীতেনাতি উত্তমেন. সহত্থাতি সহত্থেন. সন্তপ্পেত্ৰাতি সুট্ঠু তপ্পেত্ৰা, পরিপুণ্ণং সুহিতং যাৰদত্থং কত্ৰা. সম্পৰারেত্ৰাতি সুট্ঠু পৰারেত্ৰা, অলং অলন্তি হত্থসঞ্ঞায পটিক্খিপাপেত্ৰা. ভুত্তাৰিন্তি ভুত্তৰন্তং. ওনীতপত্তপাণিন্তি পত্ততো ওনীতপাণিং, অপনীতহত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ওনিত্তপত্তপাণি’’ন্তিপি পাঠো, তস্সত্থো, ওনিত্তং নানাভূতং পত্তং পাণিতো অস্সাতি ওনিত্তপত্তপাণী. তং ওনিত্তপত্তপাণিং, হত্থে চ পত্তঞ্চ ধোৰিত্ৰা একমন্তে পত্তং নিক্খিপিত্ৰা নিসিন্নন্তি অত্থো. একমন্তং নিসীদীতি ভগৰন্তং এৰংভূতং ঞত্ৰা একস্মিং ওকাসে নিসীদীতি অত্থো. পুঞ্ঞঞ্চাতি যং ইমস্মিং দানে পুঞ্ঞং, আযতিং ৰিপাকক্খন্ধাতি অত্থো. পুঞ্ঞমহীতি ৰিপাকক্খন্ধানংযেৰ পরিৰারো. তং দাযকানং সুখায হোতূতি তং ইমেসং লিচ্ছৰীনং সুখত্থায হোতু. ইদং কির সো অহং পব্বজিতো নাম, পব্বজিতেন চ ন যুত্তং অত্তনো দানং নিয্যাতেতুন্তি তেসং নিয্যাতেন্তো এৰমাহ. অথ ভগৰা যস্মা লিচ্ছৰীহি সচ্চকস্স দিন্নং, ন ভগৰতো. সচ্চকেন পন ভগৰতো দিন্নং, তস্মা তমত্থং দীপেন্তো যং খো, অগ্গিৰেস্সনাতিআদিমাহ. ইতি ভগৰা নিগণ্ঠস্স মতেন ৰিনাযেৰ অত্তনো দিন্নং দক্খিণং নিগণ্ঠস্স নিয্যাতেসি, সা চস্স অনাগতে ৰাসনা ভৰিস্সতীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
চূল়সচ্চকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.