৭. চূল়হত্থিপদোপমসুত্তৰণ্ণনা

২৮৮. এৰং মে সুতন্তি চূল়হত্থিপদোপমসুত্তং. তত্থ সব্বসেতেন ৰল়ৰাভিরথেনাতি, ‘‘সেতা সুদং অস্সা যুত্তা হোন্তি সেতালঙ্কারা. সেতো রথো সেতালঙ্কারো সেতপরিৰারো, সেতা রস্মিযো, সেতা পতোদলট্ঠি, সেতং ছত্তং, সেতং উণ্হীসং, সেতানি ৰত্থানি, সেতা উপাহনা, সেতায সুদং ৰালবীজনিযা বীজিযতী’’তি (সং. নি. ৫.৪) এৰং ৰুত্তেন সকলসেতেন চতূহি ৰল়ৰাহি যুত্তরথেন.

রথো চ নামেসো দুৰিধো হোতি – যোধরথো, অলঙ্কাররথোতি. তত্থ যোধরথো চতুরস্সসণ্ঠানো হোতি নাতিমহা, দ্ৰিন্নং তিণ্ণং ৰা জনানং গহণসমত্থো. অলঙ্কাররথো মহা হোতি, দীঘতো দীঘো, পুথুলতো পুথুলো. তত্থ ছত্তগ্গাহকো ৰালবীজনিগ্গাহকো তালৰণ্টগ্গাহকোতি এৰং অট্ঠ ৰা দস ৰা সুখেন ঠাতুং ৰা নিসীদিতুং ৰা নিপজ্জিতুং ৰা সক্কোন্তি, অযম্পি অলঙ্কাররথোযেৰ. সো সব্বো সচক্কপঞ্জরকুব্বরো রজতপরিক্খিত্তো অহোসি. ৰল়ৰা পকতিযা সেতৰণ্ণাৰ. পসাধনম্পি তাদিসং রজতমযং অহোসি. রস্মিযোপি রজতপনাল়ি সুপরিক্খিত্তা. পতোদলট্ঠিপি রজতপরিক্খিত্তা. ব্রাহ্মণোপি সেতৰত্থং নিৰাসেত্ৰা সেতংযেৰ উত্তরাসঙ্গমকাসি, সেতৰিলেপনং ৰিলিম্পি, সেতমালং পিলন্ধি, দসসু অঙ্গুলীসু অঙ্গুলিমুদ্দিকা, কণ্ণেসু কুণ্ডলানীতি এৰমাদিঅলঙ্কারোপিস্স রজতমযোৰ অহোসি. পরিৰারব্রাহ্মণাপিস্স দসসহস্সমত্তা তথেৰ সেতৰত্থৰিলেপনমালালঙ্কারা অহেসুং. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বসেতেন ৰল়ৰাভিরথেনা’’তি.

সাৰত্থিযা নিয্যাতীতি সো কির ছন্নং ছন্নং মাসানং একৰারং নগরং পদক্খিণং করোতি. ইতো এত্তকেহি দিৰসেহি নগরং পদক্খিণং করিস্সতীতি পুরেতরমেৰ ঘোসনা করীযতি; তং সুত্ৰা যে নগরতো ন পক্কন্তা, তে ন পক্কমন্তি. যে পক্কন্তা, তেপি, ‘‘পুঞ্ঞৰতো সিরিসম্পত্তিং পস্সিস্সামা’’তি আগচ্ছন্তি. যং দিৰসং ব্রাহ্মণো নগরং অনুৰিচরতি, তদা পাতোৰ নগরৰীথিযো সম্মজ্জিত্ৰা ৰালিকং ওকিরিত্ৰা লাজপঞ্চমেহি পুপ্ফেহি অভিপ্পকিরিত্ৰা পুণ্ণঘটে ঠপেত্ৰা কদলিযো চ ধজে চ উস্সাপেত্ৰা সকলনগরং ধূপিতৰাসিতং করোন্তি. ব্রাহ্মণো পাতোৰ সীসং ন্হাযিত্ৰা পুরেভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ সেতৰত্থাদীহি অত্তানং অলঙ্করিত্ৰা পাসাদা ওরুয্হ রথং অভিরুহতি. অথ নং তে ব্রাহ্মণা সব্বসেতৰত্থৰিলেপনমালালঙ্কারা সেতচ্ছত্তানি গহেত্ৰা পরিৰারেন্তি; ততো মহাজনস্স সন্নিপাতনত্থং পঠমংযেৰ তরুণদারকানং ফলাফলানি ৰিকিরিত্ৰা তদনন্তরং মাসকরূপানি; তদনন্তরং কহাপণে ৰিকিরন্তি; মহাজনা সন্নিপতন্তি. উক্কুট্ঠিযো চেৰ চেলুক্খেপা চ পৰত্তন্তি. অথ ব্রাহ্মণো মঙ্গলিকসোৰত্থিকাদীসু মঙ্গলানি চেৰ সুৰত্থিযো চ করোন্তেসু মহাসম্পত্তিযা নগরং অনুৰিচরতি. পুঞ্ঞৰন্তা মনুস্সা একভূমকাদিপাসাদে আরুয্হ সুকপত্তসদিসানি ৰাতপানকৰাটানি ৰিৰরিত্ৰা ওলোকেন্তি. ব্রাহ্মণোপি অত্তনো যসসিরিসম্পত্তিযা নগরং অজ্ঝোত্থরন্তো ৰিয দক্খিণদ্ৰারাভিমুখো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সাৰত্থিযা নিয্যাতী’’তি.

দিৰা দিৰস্সাতি দিৰসস্স দিৰা, মজ্ঝন্হকালেতি অত্থো. পিলোতিকং পরিব্বাজকন্তি পিলোতিকাতি এৰং ইত্থিলিঙ্গৰোহারৰসেন লদ্ধনামং পরিব্বাজকং. সো কির পরিব্বাজকো দহরো পঠমৰযে ঠিতো সুৰণ্ণৰণ্ণো বুদ্ধুপট্ঠাকো, পাতোৰ তথাগতস্স চেৰ মহাথেরানঞ্চ উপট্ঠানং কত্ৰা তিদণ্ডকুণ্ডিকাদিপরিক্খারং আদায জেতৰনা নিক্খমিত্ৰা নগরাভিমুখো পাযাসি. তং এস দূরতোৰ আগচ্ছন্তং অদ্দস. এতদৰোচাতি অনুক্কমেন সন্তিকং আগতং সঞ্জানিত্ৰা এতং, ‘‘হন্দ কুতো নু ভৰং ৰচ্ছাযনো আগচ্ছতী’’তি গোত্তং কিত্তেন্তো ৰচনং অৰোচ. পণ্ডিতো মঞ্ঞেতি ভৰং ৰচ্ছাযনো সমণং গোতমং পণ্ডিতোতি মঞ্ঞতি, উদাহু নোতি অযমেত্থ অত্থো.

কো চাহং, ভোতি, ভো, সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং জাননে অহং কো নাম? কো চ সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং জানিস্সামীতি কুতো চাহং সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং জানিস্সামি, কেন কারণেন জানিস্সামীতি? এৰং সব্বথাপি অত্তনো অজাননভাৰং দীপেতি. সোপি নূনস্স তাদিসোৰাতি যো সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং জানেয্য, সোপি নূন দস পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো তাদিসো বুদ্ধোযেৰ ভৰেয্য. সিনেরুং ৰা হিমৰন্তং ৰা পথৰিং ৰা আকাসং ৰা পমেতুকামেন তপ্পমাণোৰ দণ্ডো ৰা রজ্জু ৰা লদ্ধুং ৰট্টতি. সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞং জানন্তেনপি তস্স ঞাণসদিসমেৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং লদ্ধুং ৰট্টতীতি দীপেতি. আদরৰসেন পনেত্থ আমেডিতং কতং. উল়ারাযাতি উত্তরায সেট্ঠায. কো চাহং, ভোতি, ভো, অহং সমণস্স গোতমস্স পসংসনে কো নাম? কো চ সমণং গোতমং পসংসিস্সামীতি কেন কারণেন পসংসিস্সামি? পসত্থপসত্থোতি সব্বগুণানং উত্তরিতরেহি সব্বলোকপসত্থেহি অত্তনো গুণেহেৰ পসত্থো, ন তস্স অঞ্ঞেহি পসংসনকিচ্চং অত্থি. যথা হি চম্পকপুপ্ফং ৰা নীলুপ্পলং ৰা পদুমং ৰা লোহিতচন্দনং ৰা অত্তনো ৰণ্ণগন্ধসিরিযাৰ পাসাদিকঞ্চেৰ সুগন্ধঞ্চ, ন তস্স আগন্তুকেহি ৰণ্ণগন্ধেহি থোমনকিচ্চং অত্থি. যথা চ মণিরতনং ৰা চন্দমণ্ডলং ৰা অত্তনো আলোকেনেৰ ওভাসতি, ন তস্স অঞ্ঞেন ওভাসনকিচ্চং অত্থি. এৰং সমণো গোতমো সব্বলোকপসত্থেহি অত্তনো গুণেহেৰ পসত্থো থোমিতো সব্বলোকস্স সেট্ঠতং পাপিতো, ন তস্স অঞ্ঞেন পসংসনকিচ্চং অত্থি. পসত্থেহি ৰা পসত্থোতিপি পসত্থপসত্থো.

কে পসত্থা নাম? রাজা পসেনদি কোসলো কাসিকোসলৰাসিকেহি পসত্থো, বিম্বিসারো অঙ্গমগধৰাসীহি. ৰেসালিকা লিচ্ছৰী ৰজ্জিরট্ঠৰাসীহি পসত্থা. পাৰেয্যকা মল্লা, কোসিনারকা মল্লা, অঞ্ঞেপি তে তে খত্তিযা তেহি তেহি জানপদেহি পসত্থা. চঙ্কীআদযো ব্রাহ্মণা ব্রাহ্মণগণেহি, অনাথপিণ্ডিকাদযো উপাসকা অনেকসতেহি উপাসকগণেহি, ৰিসাখাদযো উপাসিকা অনেকসতাহি উপাসিকাহি, সকুলুদাযিআদযো পরিব্বাজকা অনেকেহি পরিব্বাজকসতেহি, উপ্পলৰণ্ণাথেরিআদিকা মহাসাৰিকা অনেকেহি ভিক্খুনিসতেহি, সারিপুত্তত্থেরাদযো মহাসাৰকা অনেকসতেহি ভিক্খূহি, সক্কাদযো দেৰা অনেকসহস্সেহি দেৰেহি, মহাব্রহ্মাদযো ব্রহ্মানো অনেকসহস্সেহি ব্রহ্মেহি পসত্থা. তে সব্বেপি দসবলং থোমেন্তি ৰণ্ণেন্তি, পসংসন্তীতি ভগৰা ‘‘পসত্থপসত্থো’’তি ৰুচ্চতি.

অত্থৰসন্তি অত্থানিসংসং. অথস্স পরিব্বাজকো অত্তনো পসাদকারণং আচিক্খন্তো সেয্যথাপি, ভো, কুসলো নাগৰনিকোতিআদিমাহ. তত্থ নাগৰনিকোতি নাগৰনৰাসিকো অনুগ্গহিতসিপ্পো পুরিসো. পরতো পন উগ্গহিতসিপ্পো পুরিসো নাগৰনিকোতি আগতো. চত্তারি পদানীতি চত্তারি ঞাণপদানি ঞাণৰলঞ্জানি, ঞাণেন অক্কন্তট্ঠানানীতি অত্থো.

২৮৯. খত্তিযপণ্ডিতেতিআদীসু পণ্ডিতেতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতে. নিপুণেতি সণ্হে সুখুমবুদ্ধিনো, সুখুমঅত্থন্তরপটিৰিজ্ঝনসমত্থে. কতপরপ্পৰাদেতি ৰিঞ্ঞাতপরপ্পৰাদে চেৰ পরেহি সদ্ধিং কতৰাদপরিচযে চ. ৰালৰেধিরূপেতি ৰালৰেধিধনুগ্গহসদিসে. তে ভিন্দন্তা মঞ্ঞে চরন্তীতি ৰালৰেধি ৰিয ৰালং সুখুমানিপি পরেসং দিট্ঠিগতানি অত্তনো পঞ্ঞাগতেন ভিন্দন্তা ৰিয চরন্তীতি অত্থো. পঞ্হং অভিসঙ্খরোন্তীতি দুপদম্পি তিপদম্পি চতুপ্পদম্পি পঞ্হং করোন্তি. ৰাদং আরোপেস্সামাতি দোসং আরোপেস্সাম. ন চেৰ সমণং গোতমং পঞ্হং পুচ্ছন্তীতি; কস্মা ন পুচ্ছন্তি? ভগৰা কির পরিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেন্তো পরিসায অজ্ঝাসযং ওলোকেতি, ততো পস্সতি – ‘‘ইমে খত্তিযপণ্ডিতা গুল়্হং রহস্সং পঞ্হং ওৰট্টিকসারং কত্ৰা আগতা’’তি. সো তেহি অপুট্ঠোযেৰ এৰরূপে পঞ্হে পুচ্ছায এত্তকা দোসা, ৰিস্সজ্জনে এত্তকা, অত্থে পদে অক্খরে এত্তকাতি ইমে পঞ্হে পুচ্ছন্তো এৰং পুচ্ছেয্য, ৰিস্সজ্জেন্তো এৰং ৰিস্সজ্জেয্যাতি, ইতি ওৰট্টিকসারং কত্ৰা আনীতে পঞ্হে ধম্মকথায অন্তরে পক্খিপিত্ৰা ৰিদ্ধংসেতি. খত্তিযপণ্ডিতা ‘‘সেয্যো ৰত নো, যে মযং ইমে পঞ্হে ন পুচ্ছিম্হা, সচে হি মযং পুচ্ছেয্যাম, অপ্পতিট্ঠেৰ নো কত্ৰা সমণো গোতমো খিপেয্যা’’তি অত্তমনা ভৰন্তি.

অপিচ বুদ্ধা নাম ধম্মং দেসেন্তা পরিসং মেত্তায ফরন্তি, মেত্তাফরণেন দসবলে মহাজনস্স চিত্তং পসীদতি, বুদ্ধা চ নাম রূপগ্গপ্পত্তা হোন্তি দস্সনসম্পন্না মধুরস্সরা মুদুজিৰ্হা সুফুসিতদন্তাৰরণা অমতেন হদযং সিঞ্চন্তা ৰিয ধম্মং কথেন্তি. তত্র নেসং মেত্তাফরণেন পসন্নচিত্তানং এৰং হোতি – ‘‘এৰরূপং অদ্ৰেজ্ঝকথং অমোঘকথং নিয্যানিককথং কথেন্তেন ভগৰতা সদ্ধিং ন সক্খিস্সাম পচ্চনীকগ্গাহং গণ্হিতু’’ন্তি অত্তনো পসন্নভাৰেনেৰ ন পুচ্ছন্তি.

অঞ্ঞদত্থূতি একংসেন. সাৰকা সম্পজ্জন্তীতি সরণগমনৰসেন সাৰকা হোন্তি. তদনুত্তরন্তি তং অনুত্তরং. ব্রহ্মচরিযপরিযোসানন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স পরিযোসানভূতং অরহত্তফলং, তদত্থায হি তে পব্বজন্তি. মনং ৰত, ভো, অনস্সামাতি, ভো, সচে মযং ন উপসঙ্কমেয্যাম, ইমিনা থোকেন অনুপসঙ্কমনমত্তেন অপযিরুপাসনমত্তেনেৰ নট্ঠা ভৰেয্যাম. উপসঙ্কমনমত্তকেন পনম্হা ন নট্ঠাতি অত্থো. দুতিযপদং পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনং. অস্সমণাৰ সমানাতিআদীসু পাপানং অসমিতত্তা অস্সমণাৰ. অবাহিতত্তা চ পন অব্রাহ্মণাৰ. কিলেসারীনং অহতত্তা অনরহন্তোযেৰ সমানাতি অত্থো.

২৯০. উদানং উদানেসীতি উদাহারং উদাহরি. যথা হি যং তেলং মানং গহেতুং ন সক্কোতি, ৰিস্সন্দিত্ৰা গচ্ছতি, তং অৰসেকোতি ৰুচ্চতি, যঞ্চ জলং তল়াকং গহেতুং ন সক্কোতি, অজ্ঝোত্থরিত্ৰা গচ্ছতি, তং ওঘোতি ৰুচ্চতি. এৰমেৰ যং পীতিমযং ৰচনং হদযং গহেতুং ন সক্কোতি, অধিকং হুত্ৰা অন্তো অসণ্ঠহিত্ৰা বহি নিক্খমতি, তং উদানন্তি ৰুচ্চতি. এৰরূপং পীতিমযং ৰচনং নিচ্ছারেসীতি অত্থো. হত্থিপদোপমোতি হত্থিপদং উপমা অস্স ধম্মস্সাতি হত্থিপদোপমো. সো ন এত্তাৰতা ৰিত্থারেন পরিপূরো হোতীতি দস্সেতি. নাগৰনিকোতি উগ্গহিতহত্থিসিপ্পো হত্থিৰনচারিকো. অথ কস্মা ইধ কুসলোতি ন ৰুত্তোতি? পরতো ‘‘যো হোতি কুসলো’’তি ৰিভাগদস্সনতো. যো হি কোচি পৰিসতি, যো পন কুসলো হোতি, সো নেৰ তাৰ নিট্ঠং গচ্ছতি. তস্মা ইধ কুসলোতি অৰত্ৰা পরতো ৰুত্তো.

২৯১. ৰামনিকাতি রস্সা আযামতোপি ন দীঘা মহাকুচ্ছিহত্থিনিযো. উচ্চা চ নিসেৰিতন্তি সত্তট্ঠরতনুব্বেধে ৰটরুক্খাদীনং খন্ধপ্পদেসে ঘংসিতট্ঠানং. উচ্চা কাল়ারিকাতি উচ্চা চ যট্ঠিসদিসপাদা হুত্ৰা, কাল়ারিকা চ দন্তানং কল়ারতায. তাসং কির একো দন্তো উন্নতো হোতি, একো ওনতো. উভোপি চ ৰিরল়া হোন্তি, ন আসন্না. উচ্চা চ দন্তেহি আরঞ্জিতানীতি সত্তট্ঠরতনুব্বেধে ৰটরুক্খাদীনং খন্ধপ্পদেসে ফরসুনা পহতট্ঠানং ৰিয দাট্ঠাহি ছিন্নট্ঠানং. উচ্চা কণেরুকা নামাতি উচ্চা চ যট্ঠিসদিসদীঘপাদা হুত্ৰা, কণেরুকা চ দন্তানং কণেরুতায, তা কির মকুল়দাঠা হোন্তি. তস্মা কণেরুকাতি ৰুচ্চন্তি. সো নিট্ঠং গচ্ছতীতি সো নাগৰনিকো যস্স ৰতাহং নাগস্স অনুপদং আগতো, অযমেৰ সো, ন অঞ্ঞো. যঞ্হি অহং পঠমং পদং দিস্ৰা ৰামনিকানং পদং ইদং ভৰিস্সতীতি নিট্ঠং ন গতো, যম্পি ততো ওরভাগে দিস্ৰা কাল়ারিকানং ভৰিস্সতি, কণেরুকানং ভৰিস্সতীতি নিট্ঠং ন গতো, সব্বং তং ইমস্সেৰ মহাহত্থিনো পদন্তি মহাহত্থিং দিস্ৰাৰ নিট্ঠং গচ্ছতি.

এৰমেৰ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – নাগৰনং ৰিয হি আদিতো পট্ঠায যাৰ নীৰরণপ্পহানা ধম্মদেসনা ৰেদিতব্বা. কুসলো নাগৰনিকো ৰিয যোগাৰচরো; মহানাগো ৰিয সম্মাসম্বুদ্ধো; মহন্তং হত্থিপদং ৰিয ঝানাভিঞ্ঞা. নাগৰনিকস্স তত্থ তত্থ হত্থিপদং দিস্ৰাপি ৰামনিকানং পদং ভৰিস্সতি, কাল়ারিকানং কণেরুকানং পদং ভৰিস্সতীতি অনিট্ঠঙ্গতভাৰো ৰিয যোগিনো, ইমা ঝানাভিঞ্ঞা নাম বাহিরকপরিব্বাজকানম্পি সন্তীতি অনিট্ঠঙ্গতভাৰো. নাগৰনিকস্স, তত্থ তত্থ মযা দিট্ঠং পদং ইমস্সেৰ মহাহত্থিনো, ন অঞ্ঞস্সাতি মহাহত্থিং দিস্ৰা নিট্ঠঙ্গমনং ৰিয অরিযসাৰকস্স অরহত্তং পত্ৰাৰ নিট্ঠঙ্গমনং. ইদঞ্চ পন ওপম্মসংসন্দনং মত্থকে ঠত্ৰাপি কাতুং ৰট্টতি. ইমস্মিম্পি ঠানে ৰট্টতিযেৰ. অনুক্কমাগতং পন পাল়িপদং গহেত্ৰা ইধেৰ কতং. তত্থ ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো. স্ৰাযং কত্থচি লোকং উপাদায ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২৭৯). কত্থচি সাসনং. যথাহ – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি ওকাসং. যথাহ –

‘‘ইধেৰ তিট্ঠমানস্স, দেৰভূতস্স মে সতো;

পুনরাযু চ মে লদ্ধো, এৰং জানাহি মারিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯; দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০);

কত্থচি পদপূরণমত্তমেৰ. যথাহ – ‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, ভুত্তাৰী অস্সং পৰারিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). ইধ পন লোকং উপাদায ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘ব্রাহ্মণ ইমস্মিং লোকে তথাগতো উপ্পজ্জতি অরহং…পে… বুদ্ধো ভগৰা’’তি.

তত্থ তথাগতসদ্দো মূলপরিযাযে, অরহন্তিআদযো ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতা. লোকে উপ্পজ্জতীতি এত্থ পন লোকোতি ওকাসলোকো সত্তলোকো সঙ্খারলোকোতি তিৰিধো. ইধ পন সত্তলোকো অধিপ্পেতো. সত্তলোকে উপ্পজ্জমানোপি চ তথাগতো ন দেৰলোকে, ন ব্রহ্মলোকে, মনুস্সলোকেযেৰ উপ্পজ্জতি. মনুস্সলোকেপি ন অঞ্ঞস্মিং চক্কৰাল়ে, ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে. তত্রাপি ন সব্বট্ঠানেসু, ‘‘পুরত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো. তস্সাপরেন মহাসালো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. পুরত্থিমদক্খিণায দিসায সল্লৰতী নাম নদী, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্রাহ্মণগামো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. উত্তরায দিসায উসিরদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে’’তি (মহাৰ. ২৫৯) এৰং পরিচ্ছিন্নে আযামতো তিযোজনসতে ৰিত্থারতো অড্ঢতেয্যযোজনসতে পরিক্খেপতো নৰযোজনসতে মজ্ঝিমপদেসে উপ্পজ্জতি. ন কেৰলঞ্চ তথাগতোৰ, পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৰকা অসীতি মহাথেরা বুদ্ধমাতা বুদ্ধপিতা চক্কৰত্তী রাজা অঞ্ঞে চ সারপ্পত্তা ব্রাহ্মণগহপতিকা এত্থেৰ উপ্পজ্জন্তি. তত্থ তথাগতো সুজাতায দিন্নমধুপাযসভোজনতো পট্ঠায যাৰ অরহত্তমগ্গো, তাৰ উপ্পজ্জতি নাম. অরহত্তফলে উপ্পন্নো নাম. মহাভিনিক্খমনতো ৰা যাৰ অরহত্তমগ্গো. তুসিতভৰনতো ৰা যাৰ অরহত্তমগ্গো. দীপঙ্করপাদমূলতো ৰা যাৰ অরহত্তমগ্গো, তাৰ উপ্পজ্জতি নাম. অরহত্তফলে উপ্পন্নো নাম. ইধ সব্বপঠমং উপ্পন্নভাৰং সন্ধায উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং, তথাগতো লোকে উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.

সো ইমং লোকন্তি সো ভগৰা ইমং লোকং, ইদানি ৰত্তব্বং নিদস্সেতি. সদেৰকন্তি সহ দেৰেহি সদেৰকং. এৰং সহ মারেন সমারকং. সহ ব্রহ্মুনা সব্রহ্মকং. সহ সমণব্রাহ্মণেহি সস্সমণব্রাহ্মণিং. পজাতত্তা পজা, তং পজং. সহ দেৰমনুস্সেহি সদেৰমনুস্সং. তত্থ সদেৰকৰচনেন পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং ৰেদিতব্বং. সমারকৰচনেন ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং. সব্রহ্মকৰচনেন ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণং. সস্সমণব্রাহ্মণিৰচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিপচ্চামিত্তসমণব্রাহ্মণগ্গহণং সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্রাহ্মণগ্গহণঞ্চ. পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণং. সদেৰমনুস্সৰচনেন সম্মুতিদেৰঅৰসেসমনুস্সগ্গহণং. এৰমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকেন সদ্ধিং সত্তলোকো, দ্ৰীহি পজাৰসেন সত্তলোকোৰ গহিতোতি ৰেদিতব্বো.

অপরো নযো – সদেৰকগ্গহণেন অরূপাৰচরদেৰলোকো গহিতো. সমারকগ্গহণেন ছকামাৰচরদেৰলোকো. সব্রহ্মকগ্গহণেন রূপী ব্রহ্মলোকো. সস্সমণব্রাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপরিসৰসেন সম্মুতিদেৰেহি ৰা সহ মনুস্সলোকো অৰসেসসব্বসত্তলোকো ৰা.

অপিচেত্থ সদেৰকৰচনেন উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতো সব্বস্স লোকস্স সচ্ছিকতভাৰমাহ. ততো যেসং অহোসি – ‘‘মারো মহানুভাৰো ছকামাৰচরিস্সরো ৰসৰত্তী. কিং সোপি এতেন সচ্ছিকতো’’তি? তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো সমারকন্তি আহ. যেসং পন অহোসি – ‘‘ব্রহ্মা মহানুভাৰো, একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৰাল়সহস্সে আলোকং ফরতি, দ্ৰীহি…পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু আলোকং ফরতি, অনুত্তরঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদেতি. কিং সোপি সচ্ছিকতো’’তি? তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো সব্রহ্মকন্তি আহ. ততো যে চিন্তেসুং – ‘‘পুথূ সমণব্রাহ্মণা সাসনস্স পচ্চত্থিকা, কিং তেপি সচ্ছিকতা’’তি? তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো সস্সমণব্রাহ্মণিং পজন্তি আহ. এৰং উক্কট্ঠুক্কট্ঠানং সচ্ছিকতভাৰং পকাসেত্ৰা অথ সম্মুতিদেৰে অৰসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন সেসসত্তলোকস্স সচ্ছিকতভাৰং পকাসেন্তো সদেৰমনুস্সন্তি আহ. অযমেত্থ ভাৰানুক্কমো. পোরাণা পনাহু – সদেৰকন্তি দেৰতাহি সদ্ধিং অৰসেসলোকং. সমারকন্তি মারেন সদ্ধিং অৰসেসলোকং. সব্রহ্মকন্তি ব্রহ্মেহি সদ্ধিং অৰসেসলোকং. এৰং সব্বেপি তিভৰূপগে সত্তে তীহাকারেহি তীসু পদেসু পক্খিপেত্ৰা পুন দ্ৰীহি পদেহি পরিযাদিযন্তো ‘‘সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্স’’ন্তি আহ. এৰং পঞ্চহি পদেহি তেন তেনাকারেন তেধাতুকমেৰ পরিযাদিন্নন্তি.

সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতীতি সযন্তি সামং অপরনেয্যো হুত্ৰা. অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায, অধিকেন ঞাণেন ঞত্ৰাতি অত্থো. সচ্ছিকত্ৰাতি পচ্চক্খং কত্ৰা. এতেন অনুমানাদিপটিক্খেপো কতো হোতি. পৰেদেতীতি বোধেতি ৰিঞ্ঞাপেতি পকাসেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পরিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৰা সত্তেসু কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ হিত্ৰাপি অনুত্তরং ৰিৰেকসুখং ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৰা বহুং ৰা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকারমেৰ দেসেতি. আদিম্হিপি কল্যাণং ভদ্দকং অনৰজ্জমেৰ কত্ৰা দেসেতি. মজ্ঝেপি… পরিযোসানেপি কল্যাণং ভদ্দকং অনৰজ্জমেৰ কত্ৰা দেসেতীতি ৰুত্তং হোতি.

তত্থ অত্থি দেসনায আদিমজ্ঝপরিযোসানং, অত্থি সাসনস্স. দেসনায তাৰ চতুপ্পদিকাযপি গাথায পঠমপাদো আদি নাম, ততো দ্ৰে মজ্ঝং নাম, অন্তে একো পরিযোসানং নাম. একানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স নিদানমাদি, ইদমৰোচাতি পরিযোসানং, উভিন্নং অন্তরা মজ্ঝং. অনেকানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স পঠমানুসন্ধি আদি, অন্তে অনুসন্ধি পরিযোসানং, মজ্ঝে একো ৰা দ্ৰে ৰা বহূ ৰা মজ্ঝমেৰ. সাসনস্স পন সীলসমাধিৰিপস্সনা আদি নাম. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯). ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা’’তি এৰং ৰুত্তো পন অরিযমগ্গো মজ্ঝং নাম, ফলঞ্চেৰ নিব্বানঞ্চ পরিযোসানং নাম. ‘‘এতদত্থমিদং, ব্রাহ্মণ, ব্রহ্মচরিযমেতং সারং, এতং পরিযোসান’’ন্তি (ম. নি. ১.৩২৪) হি এত্থ ফলং পরিযোসানন্তি ৰুত্তং. ‘‘নিব্বানোগধঞ্হি, আৰুসো ৰিসাখ, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি নিব্বানপরাযণং নিব্বানপরিযোসান’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৬৬) এত্থ নিব্বানং পরিযোসানন্তি ৰুত্তং. ইধ দেসনায আদিমজ্ঝপরিযোসানং অধিপ্পেতং. ভগৰা হি ধম্মং দেসেন্তো আদিম্হি সীলং দস্সেত্ৰা মজ্ঝে মগ্গং পরিযোসানে নিব্বানং দস্সেতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণ’’ন্তি. তস্মা অঞ্ঞোপি ধম্মকথিকো ধম্মং কথেন্তো –

‘‘আদিম্হি সীলং দস্সেয্য, মজ্ঝে মগ্গং ৰিভাৰযে;

পরিযোসানম্হি নিব্বানং, এসা কথিকসণ্ঠিতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০);

সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি যস্স হি যাগুভত্তইত্থিপুরিসাদিৰণ্ণনা নিস্সিতা দেসনা হোতি, ন সো সাত্থং দেসেতি. ভগৰা পন তথারূপং দেসনং পহায চতুসতিপট্ঠানাদিনিস্সিতং দেসনং দেসেতি. তস্মা ‘‘সাত্থং দেসেতী’’তি ৰুচ্চতি. যস্স পন দেসনা একব্যঞ্জনাদিযুত্তা ৰা সব্বনিরোট্ঠব্যঞ্জনা ৰা সব্বৰিস্সট্ঠসব্বনিগ্গহীতব্যঞ্জনা ৰা, তস্স দমিল়কিরাসৰরাদিমিলক্খূনং ভাসা ৰিয ব্যঞ্জনপারিপূরিযা অভাৰতো অব্যঞ্জনা নাম দেসনা হোতি. ভগৰা পন –

‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘরস্সং, গরুকং লহুকঞ্চ নিগ্গহীতং;

সম্বন্ধং ৰৰত্থিতং ৰিমুত্তং, দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০) –

এৰং ৰুত্তং দসৰিধং ব্যঞ্জনং অমক্খেত্ৰা পরিপুণ্ণব্যঞ্জনমেৰ কত্ৰা ধম্মং দেসেতি. তস্মা ‘‘সব্যঞ্জনং ধম্মং দেসেতী’’তি ৰুচ্চতি.

কেৰলপরিপুণ্ণন্তি এত্থ কেৰলন্তি সকলাধিৰচনং. পরিপুণ্ণন্তি অনূনাধিকৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘সকলপরিপুণ্ণমেৰ দেসেতি, একদেসনাপি অপরিপুণ্ণা নত্থী’’তি. পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেসং. যো হি ইদং ধম্মদেসনং নিস্সায লাভং ৰা সক্কারং ৰা লভিস্সামীতি দেসেতি, তস্স অপরিসুদ্ধা দেসনা হোতি. ভগৰা পন লোকামিসনিরপেক্খো হিতফরণেন মেত্তাভাৰনায মুদুহদযো উল্লুম্পনসভাৰসণ্ঠিতেন চিত্তেন দেসেতি. তস্মা ‘‘পরিসুদ্ধং ধম্মং দেসেতী’’তি ৰুচ্চতি. ব্রহ্মচরিযং পকাসেতীতি এত্থ ব্রহ্মচরিযন্তি সিক্খত্তযসঙ্গহং সকলসাসনং. তস্মা ব্রহ্মচরিযং পকাসেতীতি সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পরিসুদ্ধং, এৰং দেসেন্তো চ সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সকলসাসনং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ব্রহ্মচরিযন্তি সেট্ঠট্ঠেন ব্রহ্মভূতং চরিযং. ব্রহ্মভূতানং ৰা বুদ্ধাদীনং চরিযন্তি ৰুত্তং হোতি.

তং ধম্মন্তি তং ৰুত্তপ্পকারসম্পদং ধম্মং. সুণাতি গহপতি ৰাতি কস্মা পঠমং গহপতিং নিদ্দিসতীতি? নিহতমানত্তা উস্সন্নত্তা চ. যেভুয্যেন হি খত্তিযকুলতো পব্বজিতা জাতিং নিস্সায মানং করোন্তি. ব্রাহ্মণকুলা পব্বজিতা মন্তে নিস্সায মানং করোন্তি. হীনজচ্চকুলা পব্বজিতা অত্তনো ৰিজাতিতায পতিট্ঠাতুং ন সক্কোন্তি. গহপতিদারকা পন কচ্ছেহি সেদং মুঞ্চন্তেহি পিট্ঠিযা লোণং পুপ্ফমানায ভূমিং কসিত্ৰা নিহতমানদপ্পা হোন্তি. তে পব্বজিত্ৰা মানং ৰা দপ্পং ৰা অকত্ৰা যথাবলং বুদ্ধৰচনং উগ্গহেত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তা সক্কোন্তি অরহত্তে পতিট্ঠাতুং. ইতরেহি চ কুলেহি নিক্খমিত্ৰা পব্বজিতা নাম ন বহুকা, গহপতিকাৰ বহুকা, ইতি নিহতমানত্তা উস্সন্নত্তা চ পঠমং গহপতিং নিদ্দিসতীতি.

অঞ্ঞতরস্মিং ৰাতি ইতরেসং ৰা কুলানং অঞ্ঞতরস্মিং. পচ্চাজাতোতি পতিজাতো. তথাগতে সদ্ধং পটিলভতীতি পরিসুদ্ধং ধম্মং সুত্ৰা ধম্মস্সামিম্হি তথাগতে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত ভগৰা’’তি সদ্ধং পটিলভতি. ইতি পটিসঞ্চিক্খতীতি এৰং পচ্চৰেক্খতি. সম্বাধো ঘরাৰাসোতি সচেপি সট্ঠিহত্থে ঘরে যোজনসতন্তরেপি ৰা দ্ৰে জাযম্পতিকা ৰসন্তি, তথাপি নেসং সকিঞ্চনসপলিবোধট্ঠেন ঘরাৰাসো সম্বাধোযেৰ. রজোপথোতি রাগরজাদীনং উট্ঠানট্ঠানন্তি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তং. আগমনপথোতিপি ৰট্টতি. অলগ্গনট্ঠেন অব্ভোকাসো ৰিযাতি অব্ভোকাসো. পব্বজিতো হি কূটাগাররতনপাসাদদেৰৰিমানাদীসু পিহিতদ্ৰারৰাতপানেসু পটিচ্ছন্নেসু ৰসন্তোপি নেৰ লগ্গতি ন সজ্জতি ন বজ্ঝতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অব্ভোকাসো পব্বজ্জা’’তি. অপিচ সম্বাধো ঘরাৰাসো কুসলকিরিযায ওকাসাভাৰতো. রজোপথো অসংৰুতসঙ্কারট্ঠানং ৰিয রজানং কিলেসরজানং সন্নিপাতট্ঠানতো. অব্ভোকাসো পব্বজ্জা কুসলকিরিযায যথাসুখং ওকাসসব্ভাৰতো.

নযিদং সুকরং…পে… পব্বজেয্যন্তি এত্থ অযং সঙ্খেপকথা – যদেতং সিক্খত্তযব্রহ্মচরিযং একম্পি দিৰসং অখণ্ডং কত্ৰা চরিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপরিপুণ্ণং. একদিৰসম্পি চ কিলেসমলেন অমলিনং কত্ৰা চরিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপরিসুদ্ধং, সঙ্খলিখিতং লিখিতসঙ্খসদিসং ধোতসঙ্খসপ্পটিভাগং চরিতব্বং, ইদং ন সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা অগারমজ্ঝে ৰসন্তেন একন্তপরিপুণ্ণং…পে… চরিতুং. যংনূনাহং কেসে চ মস্সুঞ্চ ওহারেত্ৰা কাসাযরসপীততায কাসাযানি ব্রহ্মচরিযং চরন্তানং অনুচ্ছৰিকানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা পরিদহিত্ৰা অগারস্মা নিক্খমিত্ৰা অনগারিযং পব্বজেয্যন্তি. এত্থ চ যস্মা অগারস্স হিতং কসিৰাণিজ্জাদিকম্মং অগারিযন্তি ৰুচ্চতি, তঞ্চ পব্বজ্জায নত্থি. তস্মা পব্বজ্জা অনগারিযাতি ঞাতব্বা, তং অনগারিযং. পব্বজেয্যন্তি পটিপজ্জেয্যং. অপ্পং ৰাতি সহস্সতো হেট্ঠা ভোগক্খন্ধো অপ্পো নাম হোতি, সহস্সতো পট্ঠায মহা. আবন্ধনট্ঠেন ঞাতি এৰ পরিৰট্টো ঞাতিপরিৰট্টো. সো ৰীসতিযা হেট্ঠা অপ্পো হোতি, ৰীসতিযা পট্ঠায মহা.

২৯২. ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নোতি যা ভিক্খূনং অধিসীলসঙ্খাতা সিক্খা, তঞ্চ, যত্থ চেতে সহ জীৰন্তি একজীৰিকা সভাগৰুত্তিনো হোন্তি, তং ভগৰতা পঞ্ঞত্তসিক্খাপদসঙ্খাতং সাজীৰঞ্চ তত্থ সিক্খনভাৰেন সমাপন্নোতি ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো. সমাপন্নোতি সিক্খং পরিপূরেন্তো, সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তো হুত্ৰা তদুভযং উপগতোতি অত্থো. পাণাতিপাতং পহাযাতিআদীসু পাণাতিপাতাদিকথা হেট্ঠা ৰিত্থারিতা এৰ. পহাযাতি ইমং পাণাতিপাতচেতনাসঙ্খাতং দুস্সীল্যং পজহিত্ৰা. পটিৰিরতো হোতীতি পহীনকালতো পট্ঠায ততো দুস্সীল্যতো ওরতো ৰিরতোৰ হোতি. নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থোতি পরূপঘাতত্থায দণ্ডং ৰা সত্থং ৰা আদায অৰত্তনতো নিক্খিত্তদণ্ডো চেৰ নিক্খিত্তসত্থো চাতি অত্থো. এত্থ চ ঠপেত্ৰা দণ্ডং সব্বম্পি অৰসেসং উপকরণং সত্তানং ৰিহিংসনভাৰতো সত্থন্তি ৰেদিতব্বং. যং পন ভিক্খূ কত্তরদণ্ডং ৰা দন্তকট্ঠৰাসিং ৰা পিপ্ফলকং ৰা গহেত্ৰা ৰিচরন্তি, ন তং পরূপঘাতত্থায. তস্মা নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি. লজ্জীতি পাপজিগুচ্ছনলক্খণায লজ্জায সমন্নাগতো. দযাপন্নোতি দযং মেত্তচিত্ততং আপন্নো. সব্বপাণভূতহিতানুকম্পীতি সব্বে পাণভূতে হিতেন অনুকম্পকো. তায দযাপন্নতায সব্বেসং পাণভূতানং হিতচিত্তকোতি অত্থো. ৰিহরতীতি ইরিযতি পালেতি.

দিন্নমেৰ আদিযতীতি দিন্নাদাযী. চিত্তেনপি দিন্নমেৰ পটিকঙ্খতীতি দিন্নপাটিকঙ্খী. থেনেতীতি থেনো. ন থেনেন অথেনেন. অথেনত্তাযেৰ সুচিভূতেন. অত্তনাতি অত্তভাৰেন, অথেনং সুচিভূতং অত্তভাৰং কত্ৰা ৰিহরতীতি ৰুত্তং হোতি.

অব্রহ্মচরিযন্তি অসেট্ঠচরিযং. ব্রহ্মং সেট্ঠং আচারং চরতীতি ব্রহ্মচারী. আরাচারীতি অব্রহ্মচরিযতো দূরচারী. মেথুনাতি রাগপরিযুট্ঠানৰসেন সদিসত্তা মেথুনকাতি লদ্ধৰোহারেহি পটিসেৰিতব্বতো মেথুনাতি সঙ্খং গতা অসদ্ধম্মা. গামধম্মাতি গামৰাসীনং ধম্মা.

সচ্চং ৰদতীতি সচ্চৰাদী. সচ্চেন সচ্চং সন্দহতি ঘটেতীতি সচ্চসন্ধো, ন অন্তরন্তরা মুসা ৰদতীতি অত্থো. যো হি পুরিসো কদাচি মুসা ৰদতি, কদাচি সচ্চং, তস্স মুসাৰাদেন অন্তরিতত্তা সচ্চং সচ্চেন ন ঘটীযতি. তস্মা ন সো সচ্চসন্ধো, অযং পন ন তাদিসো, জীৰিতহেতুপি মুসাৰাদং অৰত্ৰা সচ্চেন সচ্চং সন্দহতিযেৰাতি সচ্চসন্ধো. থেতোতি থিরো, থিরকথোতি অত্থো. একো হি পুগ্গলো হলিদ্দিরাগো ৰিয, থুসরাসিম্হি নিখাতখাণু ৰিয, অস্সপিট্ঠে ঠপিতকুম্ভণ্ডমিৰ চ ন থিরকথো হোতি. একো পাসাণলেখা ৰিয ইন্দখিলো ৰিয চ থিরকথো হোতি; অসিনা সীসে ছিজ্জন্তেপি দ্ৰে কথা ন কথেতি; অযং ৰুচ্চতি থেতো. পচ্চযিকোতি পত্তিযাযিতব্বকো, সদ্ধাযিকোতি অত্থো. একচ্চো হি পুগ্গলো ন পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৰুত্তং, অসুকেনা’’তি ৰুত্তে ‘‘মা তস্স ৰচনং সদ্দহথা’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি. একো পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৰুত্তং, অসুকেনা’’তি ৰুত্তে, ‘‘যদি তেন ৰুত্তং, ইদমেৰ পমাণং, ইদানি উপপরিক্খিতব্বং নত্থি, এৰমেৰ ইদ’’ন্তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি, অযং ৰুচ্চতি পচ্চযিকো. অৰিসংৰাদকো লোকস্সাতি তায সচ্চৰাদিতায লোকং ন ৰিসংৰাদেতীতি অত্থো.

ইমেসং ভেদাযাতি যেসং ইতো সুত্ৰাতি ৰুত্তানং সন্তিকে সুতং, তেসং ভেদায. ভিন্নানং ৰা সন্ধাতাতি দ্ৰিন্নম্পি মিত্তানং ৰা সমানুপজ্ঝাযকাদীনং ৰা কেনচিদেৰ কারণেন ভিন্নানং একমেকং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘তুম্হাকং ঈদিসে কুলে জাতানং এৰং বহুস্সুতানং ইদং ন যুত্ত’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা সন্ধানং কত্তা. অনুপ্পদাতাতি সন্ধানানুপ্পদাতা, দ্ৰে জনে সমগ্গে দিস্ৰা, ‘‘তুম্হাকং এৰরূপে কুলে জাতানং এৰরূপেহি গুণেহি সমন্নাগতানং অনুচ্ছৰিকমেত’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা দল়্হীকম্মং কত্তাতি অত্থো. সমগ্গো আরামো অস্সাতি সমগ্গারামো. যত্থ সমগ্গা নত্থি, তত্থ ৰসিতুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘সমগ্গরামো’’তিপি পাল়ি, অযমেৰেত্থ অত্থো. সমগ্গরতোতি সমগ্গেসু রতো, তে পহায অঞ্ঞত্র গন্তুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. সমগ্গে দিস্ৰাপি সুত্ৰাপি নন্দতীতি সমগ্গনন্দী. সমগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতাতি যা ৰাচা সত্তে সমগ্গেযেৰ করোতি, তং সামগ্গিগুণপরিদীপকমেৰ ৰাচং ভাসতি, ন ইতরন্তি.

নেলাতি এলং ৰুচ্চতি দোসো, নাস্সা এলন্তি নেলা, নিদ্দোসাতি অত্থো. ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি এত্থ ৰুত্তনেলং ৰিয. কণ্ণসুখাতি ব্যঞ্জনমধুরতায কণ্ণানং সুখা, সূচিৰিজ্ঝনং ৰিয কণ্ণসূলং ন জনেতি. অত্থমধুরতায সকলসরীরে কোপং অজনেত্ৰা পেমং জনেতীতি পেমনীযা. হদযং গচ্ছতি, অপটিহঞ্ঞমানা সুখেন চিত্তং পৰিসতীতি হদযঙ্গমা. গুণপরিপুণ্ণতায পুরে ভৰাতি পোরী, পুরে সংৰদ্ধনারী ৰিয সুকুমারাতিপি পোরী, পুরস্স এসাতিপি পোরী, নগরৰাসীনং কথাতি অত্থো. নগরৰাসিনো হি যুত্তকথা হোন্তি, পিতিমত্তং পিতাতি, মাতিমত্তং মাতাতি, ভাতিমত্তং ভাতাতি ৰদন্তি. এৰরূপী কথা বহুনো জনস্স কন্তা হোতীতি বহুজনকন্তা. কন্তভাৰেনেৰ বহুনো জনস্স মনাপা চিত্তৰুদ্ধিকরাতি বহুজনমনাপা.

কালেন ৰদতীতি কালৰাদী, ৰত্তব্বযুত্তকালং সল্লক্খেত্ৰা ৰদতীতি অত্থো. ভূতং তচ্ছং সভাৰমেৰ ৰদতীতি ভূতৰাদী. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থসন্নিস্সিতমেৰ কত্ৰা ৰদতীতি অত্থৰাদী. নৰলোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰদতীতি ধম্মৰাদী. সংৰরৰিনযপহানৰিনযসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰদতীতি ৰিনযৰাদী. নিধানং ৰুচ্চতি ঠপনোকাসো, নিধানমস্সা অত্থীতি নিধানৰতী, হদযে নিধাতব্ব যুত্তৰাচং ভাসিতাতি অত্থো. কালেনাতি এৰরূপিং ভাসমানোপি চ ‘‘অহং নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিস্সামী’’তি ন অকালেন ভাসতি, যুত্তকালং পন অৰেক্খিত্ৰা ভাসতীতি অত্থো. সাপদেসন্তি সউপমং, সকারণন্তি অত্থো. পরিযন্তৰতিন্তি পরিচ্ছেদং দস্সেত্ৰা যথাস্সা পরিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি, এৰং ভাসতীতি অত্থো. অত্থসংহিতন্তি অনেকেহিপি নযেহি ৰিভজন্তেন পরিযাদাতুং অসক্কুণেয্যতায অত্থসম্পন্নং, যং ৰা সো অত্থৰাদী অত্থং ৰদতি, তেন অত্থেন সংহিতত্তা অত্থসংহিতং ৰাচং ভাসতি, ন অঞ্ঞং নিক্খিপিত্ৰা অঞ্ঞং ভাসতীতি ৰুত্তং হোতি.

২৯৩. বীজগামভূতগামসমারম্ভাতি মূলবীজং খন্ধবীজং ফল়ুবীজং অগ্গবীজং বীজবীজন্তি পঞ্চৰিধস্স বীজগামস্স চেৰ যস্স কস্সচি নীলতিণরুক্খাদিকস্স ভূতগামস্স চ সমারম্ভা, ছেদনভেদনপচনাদিভাৰেন ৰিকোপনা পটিৰিরতোতি অত্থো. একভত্তিকোতি পাতরাসভত্তং সাযমাসভত্তন্তি দ্ৰে ভত্তানি. তেসু পাতরাসভত্তং অন্তোমজ্ঝন্হিকেন পরিচ্ছিন্নং, ইতরং মজ্ঝন্হিকতো উদ্ধং অন্তোঅরুণেন. তস্মা অন্তোমজ্ঝন্হিকে দসক্খত্তুং ভুঞ্জমানোপি একভত্তিকোৰ হোতি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘একভত্তিকো’’তি. রত্তিযা ভোজনং রত্তি, ততো উপরতোতি রত্তূপরতো. অতিক্কন্তে মজ্ঝন্হিকে যাৰ সূরিযত্থংগমনা ভোজনং ৰিকালভোজনং নাম. ততো ৰিরতত্তা ৰিরতো ৰিকালভোজনা. সাসনস্স অননুলোমত্তা ৰিসূকং পটাণীভূতং দস্সনন্তি ৰিসূকদস্সনং. অত্তনা নচ্চননচ্চাপনাদিৰসেন নচ্চা চ গীতা চ ৰাদিতা চ, অন্তমসো মযূরনচ্চনাদিৰসেনাপি পৰত্তানং নচ্চাদীনং ৰিসূকভূতা দস্সনা চাতি নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনা. নচ্চাদীনি হি অত্তনা পযোজেতুং ৰা পরেহি পযোজাপেতুং ৰা পযুত্তানি পস্সিতুং ৰা নেৰ ভিক্খূনং ন ভিক্খুনীনং ৰট্টন্তি. মালাদীসু মালাতি যংকিঞ্চি পুপ্ফং. গন্ধন্তি যংকিঞ্চি গন্ধজাতং. ৰিলেপনন্তি ছৰিরাগকরণং. তত্থ পিল়ন্ধন্তো ধারেতি নাম. ঊনট্ঠানং পূরেন্তো মণ্ডেতি নাম. গন্ধৰসেন ছৰিরাগৰসেন চ সাদিযন্তো ৰিভূসেতি নাম. ঠানং ৰুচ্চতি কারণং. তস্মা যায দুস্সীল্যচেতনায তানি মালাধারণাদীনি মহাজনো করোতি, ততো পটিৰিরতোতি অত্থো.

উচ্চাসযনং ৰুচ্চতি পমাণাতিক্কন্তং. মহাসযনং অকপ্পিযত্থরণং. ততো পটিৰিরতোতি অত্থো. জাতরূপন্তি সুৰণ্ণং. রজতন্তি কহাপণো লোহমাসকো জতুমাসকো দারুমাসকোতি যে ৰোহারং গচ্ছন্তি, তস্স উভযস্সপি পটিগ্গহণা পটিৰিরতো, নেৰ নং উগ্গণ্হাতি, ন উগ্গণ্হাপেতি, ন উপনিক্খিত্তং সাদিযতীতি অত্থো. আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণাতি সালিৰীহিযৰগোধূমকঙ্গুৰরককুদ্রূসকসঙ্খাতস্স সত্তৰিধস্সাপি আমকধঞ্ঞস্স পটিগ্গহণা. ন কেৰলঞ্চ এতেসং পটিগ্গহণমেৰ, আমসনম্পি ভিক্খূনং ন ৰট্টতিযেৰ. আমকমংসপটিগ্গহণাতি এত্থ অঞ্ঞত্র ওদিস্স অনুঞ্ঞাতা আমকমংসমচ্ছানং পটিগ্গহণমেৰ ভিক্খূনং ন ৰট্টতি, নো আমসনং.

ইত্থিকুমারিকপটিগ্গহণাতি এত্থ ইত্থীতি পুরিসন্তরগতা, ইতরা কুমারিকা নাম. তাসং পটিগ্গহণম্পি আমসনম্পি অকপ্পিযমেৰ. দাসিদাসপটিগ্গহণাতি এত্থ দাসিদাসৰসেনেৰ তেসং পটিগ্গহণং ন ৰট্টতি, ‘‘কপ্পিযকারকং দম্মি, আরামিকং দম্মী’’তি এৰং ৰুত্তে পন ৰট্টতি. অজেল়কাদীসু খেত্তৰত্থুপরিযোসানেসু কপ্পিযাকপ্পিযনযো ৰিনযৰসেন উপপরিক্খিতব্বো. তত্থ খেত্তং নাম যস্মিং পুব্বণ্ণং রুহতি. ৰত্থু নাম যস্মিং অপরণ্ণং রুহতি. যত্থ ৰা উভযম্পি রুহতি, তং খেত্তং. তদত্থায অকতভূমিভাগো ৰত্থু. খেত্তৰত্থুসীসেন চেত্থ ৰাপিতল়াকাদীনিপি সঙ্গহিতানেৰ. দূতেয্যং ৰুচ্চতি দূতকম্মং, গিহীনং পণ্ণং ৰা সাসনং ৰা গহেত্ৰা তত্থ তত্থ গমনং. পহিণগমনং ৰুচ্চতি ঘরা ঘরং পেসিতস্স খুদ্দকগমনং. অনুযোগো নাম তদুভযকরণং, তস্মা দূতেয্যপহিণগমনানং অনুযোগাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

কযৰিক্কযাতি কযা চ ৰিক্কযা চ. তুলাকূটাদীসু কূটন্তি ৰঞ্চনং. তত্থ তুলাকূটং তাৰ রূপকূটং অঙ্গকূটং গহণকূটং পটিচ্ছন্নকূটন্তি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ রূপকূটং নাম দ্ৰে তুলা সরূপা কত্ৰা গণ্হন্তো মহতিযা গণ্হাতি, দদন্তো খুদ্দিকায দেতি. অঙ্গকূটং নাম গণ্হন্তো পচ্ছাভাগে হত্থেন তুলং অক্কমতি, দদন্তো পুব্বভাগে. গহণকূটং নাম গণ্হন্তো মূলে রজ্জুং গণ্হাতি, দদন্তো অগ্গে. পটিচ্ছন্নকূটং নাম তুলং সুসিরং কত্ৰা অন্তো অযচুণ্ণং পক্খিপিত্ৰা গণ্হন্তো তং পচ্ছাভাগে করোতি, দদন্তো অগ্গভাগে. কংসো ৰুচ্চতি সুৰণ্ণপাতি, তায ৰঞ্চনং কংসকূটং. কথং? একং সুৰণ্ণপাতিং কত্ৰা অঞ্ঞা দ্ৰে তিস্সো লোহপাতিযো সুৰণ্ণৰণ্ণা করোতি, ততো জনপদং গন্ত্ৰা কিঞ্চিদেৰ অদ্ধকুলং পৰিসিত্ৰা, ‘‘সুৰণ্ণভাজনানি কিণথা’’তি ৰত্ৰা অগ্ঘে পুচ্ছিতে সমগ্ঘতরং দাতুকামা হোন্তি. ততো তেহি ‘‘কথং ইমেসং সুৰণ্ণভাৰো জানিতব্বো’’তি ৰুত্তে – ‘‘ৰীমংসিত্ৰা গণ্হথা’’তি সুৰণ্ণপাতিং পাসাণে ঘংসিত্ৰা সব্বা পাতিযো দত্ৰা গচ্ছতি.

মানকূটং নাম হদযভেদসিখাভেদরজ্জুভেদৰসেন তিৰিধং হোতি. তত্থ হদযভেদো সপ্পিতেলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো হেট্ঠা ছিদ্দেন মানেন, ‘‘সণিকং আসিঞ্চা’’তি ৰত্ৰা অন্তোভাজনে বহুং পগ্ঘরাপেত্ৰা গণ্হাতি; দদন্তো ছিদ্দং পিধায সীঘং পূরেত্ৰা দেতি. সিখাভেদো তিলতণ্ডুলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো সণিকং সিখং উস্সাপেত্ৰা গণ্হাতি, দদন্তো ৰেগেন পূরেত্ৰা সিখং ছিন্দন্তো দেতি. রজ্জুভেদো খেত্তৰত্থুমিননকালে লব্ভতি. লঞ্জং অলভন্তা হি খেত্তং অমহন্তম্পি মহন্তং কত্ৰা মিনন্তি.

উক্কোটনাদীসু উক্কোটনন্তি সামিকে অস্সামিকে কাতুং লঞ্জগ্গহণং. ৰঞ্চনন্তি তেহি তেহি উপাযেহি পরেসং ৰঞ্চনং. তত্রিদমেকং ৰত্থু – একো কির লুদ্দকো মিগঞ্চ মিগপোতকঞ্চ গহেত্ৰা আগচ্ছতি. তমেকো ধুত্তো, ‘‘কিং, ভো, মিগো অগ্ঘতি, কিং মিগপোতকো’’তি আহ. ‘‘মিগো দ্ৰে কহাপণে মিগপোতকো এক’’ন্তি চ ৰুত্তে কহাপণং দত্ৰা মিগপোতকং গহেত্ৰা থোকং গন্ত্ৰা নিৰত্তো, ‘‘ন মে, ভো, মিগপোতকেন অত্থো, মিগং মে দেহী’’তি আহ. তেন হি ‘‘দ্ৰে কহাপণে দেহী’’তি. সো আহ – ‘‘ননু তে, ভো, মযা পঠমং একো কহাপণো দিন্নো’’তি. আম দিন্নোতি. ‘‘ইমম্পি মিগপোতকং গণ্হ, এৰং সো চ কহাপণো অযঞ্চ কহাপণগ্ঘনকো মিগপোতকোতি দ্ৰে কহাপণা ভৰিস্সন্তী’’তি. সো কারণং ৰদতীতি সল্লক্খেত্ৰা মিগপোতকং গহেত্ৰা মিগং অদাসীতি.

নিকতীতি যোগৰসেন ৰা মাযাৰসেন ৰা অপামঙ্গং পামঙ্গন্তি, অমণিং মণিন্তি, অসুৰণ্ণং সুৰণ্ণন্তি কত্ৰা পটিরূপকেন ৰঞ্চনং. সাচিযোগোতি কুটিলযোগো, এতেসংযেৰ উক্কোটনাদীনমেতং নামং, তস্মা উক্কোটনসাচিযোগো ৰঞ্চনসাচিযোগো নিকতিসাচিযোগোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেচি অঞ্ঞং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞস্স পরিৰত্তনং সাচিযোগোতি ৰদন্তি. তং পন ৰঞ্চনেনেৰ সঙ্গহিতং. ছেদনাদীসুছেদনন্তি হত্থচ্ছেদনাদি. ৰধোতি মারণং. বন্ধোতি রজ্জুবন্ধনাদীহি বন্ধনং. ৰিপরামোসোতি হিমৰিপরামোসো গুম্বৰিপরামোসোতি দুৰিধো. যং হিমপাতসমযে হিমেন পটিচ্ছন্না হুত্ৰা মগ্গপটিপন্নং জনং মুসন্তি, অযং হিমৰিপরামোসো. যং গুম্বাদীহি পটিচ্ছন্না মুসন্তি, অযং গুম্বৰিপরামোসো. আলোপো ৰুচ্চতি গামনিগমাদীনং ৰিলোপকরণং. সহসাকারোতি সাহসিককিরিযা, গেহং পৰিসিত্ৰা মনুস্সানং উরে সত্থং ঠপেত্ৰা ইচ্ছিতভণ্ডগ্গহণং. এৰমেতস্মা ছেদন…পে… সহসাকারা পটিৰিরতো হোতি.

২৯৪. সো সন্তুট্ঠো হোতীতি স্ৰাযং ভিক্খু হেট্ঠা ৰুত্তেন চতূসু পচ্চযেসু দ্ৰাদসৰিধেন ইতরীতরপচ্চযসন্তোসেন সমন্নাগতো হোতি. ইমিনা পন দ্ৰাদসৰিধেন ইতরীতরপচ্চযসন্তোসেন সমন্নাগতস্স ভিক্খুনো অট্ঠ পরিক্খারা ৰট্টন্তি তীণি চীৰরানি পত্তো দন্তকট্ঠচ্ছেদনৰাসি একা সূচি কাযবন্ধনং পরিস্সাৰনন্তি. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘তিচীৰরঞ্চ পত্তো চ, ৰাসি সূচি চ বন্ধনং;

পরিস্সাৰনেন অট্ঠেতে, যুত্তযোগস্স ভিক্খুনো’’তি.

তে সব্বেপি কাযপরিহারিকাপি হোন্তি কুচ্ছিপরিহারিকাপি. কথং? তিচীৰরং তাৰ নিৰাসেত্ৰা পারুপিত্ৰা চ ৰিচরণকালে কাযং পরিহরতি পোসেতীতি কাযপরিহারিকং হোতি, চীৰরকণ্ণেন উদকং পরিস্সাৰেত্ৰা পিৰনকালে খাদিতব্বফলাফলগ্গহণকালে চ কুচ্ছিং পরিহরতি পোসেতীতি কুচ্ছিপরিহারিকং হোতি. পত্তোপি তেন উদকং উদ্ধরিত্ৰা নহানকালে কুটিপরিভণ্ডকরণকালে চ কাযপরিহারিকো হোতি, আহারং গহেত্ৰা ভুঞ্জনকালে কুচ্ছিপরিহারিকো হোতি. ৰাসিপি তায দন্তকট্ঠচ্ছেদনকালে মঞ্চপীঠানং অঙ্গপাদচীৰরকুটিদণ্ডকসজ্জনকালে চ কাযপরিহারিকা হোতি, উচ্ছুচ্ছেদননাল়িকেরাদিতচ্ছনকালে কুচ্ছিপরিহারিকা. সূচিপি চীৰরসিব্বনকালে কাযপরিহারিকা হোতি, পূৰং ৰা ফলং ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা খাদনকালে কুচ্ছিপরিহারিকা. কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা ৰিচরণকালে কাযপরিহারিকং, উচ্ছুআদীনি বন্ধিত্ৰা গহণকালে কুচ্ছিপরিহারিকং. পরিস্সাৰনং তেন উদকং পরিস্সাৰেত্ৰা নহানকালে, সেনাসনপরিভণ্ডকরণকালে চ কাযপরিহারিকং, পানীযপরিস্সাৰনকালে তেনেৰ তিলতণ্ডুলপুথুকাদীনি গহেত্ৰা খাদনকালে চ কুচ্ছিপরিহারিকং. অযং তাৰ অট্ঠপরিক্খারিকস্স পরিক্খারমত্তা.

নৰপরিক্খারিকস্স পন সেয্যং পৰিসন্তস্স তত্রট্ঠকপচ্চত্থরণং ৰা কুঞ্চিকা ৰা ৰট্টতি. দসপরিক্খারিকস্স নিসীদনং ৰা চম্মখণ্ডং ৰা ৰট্টতি. একাদসপরিক্খারিকস্স কত্তরযট্ঠি ৰা তেলনাল়িকা ৰা ৰট্টতি. দ্ৰাদসপরিক্খারিকস্স ছত্তং ৰা উপাহনা ৰা ৰট্টতি. এতেসু চ অট্ঠপরিক্খারিকোৰ সন্তুট্ঠো, ইতরে অসন্তুট্ঠা, মহিচ্ছা মহাভারাতি ন ৰত্তব্বা. এতেপি হি অপ্পিচ্ছাৰ সন্তুট্ঠাৰ সুভরাৰ সল্লহুকৰুত্তিনোৰ. ভগৰা পন নযিমং সুত্তং তেসং ৰসেন কথেসি, অট্ঠপরিক্খারিকস্স ৰসেন কথেসি. সো হি খুদ্দকৰাসিঞ্চ সূচিঞ্চ পরিস্সাৰনে পক্খিপিত্ৰা পত্তস্স অন্তো ঠপেত্ৰা পত্তং অংসকূটে লগ্গেত্ৰা তিচীৰরং কাযপটিবদ্ধং কত্ৰা যেনিচ্ছকং সুখং পক্কমতি. পটিনিৰত্তেত্ৰা গহেতব্বং নামস্স ন হোতি, ইতি ইমস্স ভিক্খুনো সল্লহুকৰুত্তিতং দস্সেন্তো ভগৰা, সন্তুট্ঠো হোতি কাযপরিহারিকেন চীৰরেনাতিআদিমাহ.

তত্থ কাযপরিহারিকেনাতি কাযপরিহরণমত্তকেন. কুচ্ছিপরিহারিকেনাতি কুচ্ছিপরিহরণমত্তকেন. সমাদাযেৰ পক্কমতীতি তং অট্ঠপরিক্খারমত্তকং সব্বং গহেত্ৰা কাযপটিবদ্ধং কত্ৰাৰ গচ্ছতি, ‘‘মম ৰিহারো পরিৰেণং উপট্ঠাকো’’তিস্স সঙ্গো ৰা বদ্ধো ৰা ন হোতি, সো জিযা মুত্তো সরো ৰিয, যূথা অপক্কন্তো মত্তহত্থী ৰিয ইচ্ছিতিচ্ছিতং সেনাসনং ৰনসণ্ডং রুক্খমূলং ৰনপব্ভারং পরিভুঞ্জন্তো একোৰ তিট্ঠতি, একোৰ নিসীদতি, সব্বিরিযাপথেসু একোৰ অদুতিযো.

‘‘চাতুদ্দিসো অপ্পটিঘো চ হোতি,

সন্তুস্সমানো ইতরীতরেন;

পরিস্সযানং সহিতা অছম্ভী,

একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি. (সু. নি. ৪২);

এৰং ৰণ্ণিতং খগ্গৰিসাণকপ্পতং আপজ্জতি.

ইদানি তমত্থং উপমায সাধেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ পক্খী সকুণোতি পক্খযুত্তো সকুণো. ডেতীতি উপ্পততি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – সকুণা নাম ‘‘অসুকস্মিং পদেসে রুক্খো পরিপক্কফলো’’তি ঞত্ৰা নানাদিসাহি আগন্ত্ৰা নখপক্খতুণ্ডাদীহি তস্স ফলানি ৰিজ্ঝন্তা ৰিধুনন্তা খাদন্তি. ‘‘ইদং অজ্জতনায ইদং স্ৰাতনায ভৰিস্সতী’’তি নেসং ন হোতি. ফলে পন খীণে নেৰ রুক্খস্স আরক্খং ঠপেন্তি, ন তত্থ পত্তং ৰা নখং ৰা তুণ্ডং ৰা ঠপেন্তি, অথ খো তস্মিং রুক্খে অনপেক্খো হুত্ৰা যো যং দিসাভাগং ইচ্ছতি, সো তেন সপত্তভারোৰ – উপ্পতিত্ৰা গচ্ছতি. এৰমেৰ অযং ভিক্খু নিস্সঙ্গো নিরপেক্খোযেৰ পক্কমতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সমাদাযেৰ পক্কমতী’’তি. অরিযেনাতি নিদ্দোসেন. অজ্ঝত্তন্তি সকে অত্তভাৰে. অনৰজ্জসুখন্তি নিদ্দোসসুখং.

২৯৫. সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি সো ইমিনা অরিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো ভিক্খু চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং পস্সিত্ৰাতি অত্থো. সেসপদেসু যং ৰত্তব্বং সিযা, তং সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তং. অব্যাসেকসুখন্তি কিলেসেহি অনৰসিত্তসুখং, অৰিকিণ্ণসুখন্তিপি ৰুত্তং. ইন্দ্রিযসংৰরসুখঞ্হি দিট্ঠাদীসু দিট্ঠমত্তাদিৰসেন পৰত্ততায অৰিকিণ্ণং হোতি. সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি সো মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং সংৰরেন সমন্নাগতো ভিক্খু ইমেসু অভিক্কন্তপটিক্কন্তাদীসু সত্তসু ঠানেসু সতিসম্পজঞ্ঞৰসেন সম্পজানকারী হোতি. তত্থ যং ৰত্তব্বং সিযা, তং সতিপট্ঠানে ৰুত্তমেৰ.

২৯৬. সো ইমিনা চাতিআদিনা কিং দস্সেতি? অরঞ্ঞৰাসস্স পচ্চযসম্পত্তিং দস্সেতি. যস্স হি ইমে চত্তারো পচ্চযা নত্থি, তস্স অরঞ্ঞৰাসো ন ইজ্ঝতি, তিরচ্ছানগতেহি ৰা ৰনচরকেহি ৰা সদ্ধিং ৰত্তব্বতং আপজ্জতি, অরঞ্ঞে অধিৰত্থা দেৰতা, ‘‘কিং এৰরূপস্স পাপভিক্খুনো অরঞ্ঞৰাসেনা’’তি ভেরৰসদ্দং সাৰেন্তি, হত্থেহি সীসং পহরিত্ৰা পলাযনাকারং করোন্তি. ‘‘অসুকো ভিক্খু অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ইদঞ্চিদঞ্চ পাপকম্মং অকাসী’’তি অযসো পত্থরতি. যস্স পনেতে চত্তারো পচ্চযা অত্থি, তস্স অরঞ্ঞৰাসো ইজ্ঝতি, সো হি অত্তনো সীলং পচ্চৰেক্খন্তো কিঞ্চি কাল়কং ৰা তিলকং ৰা অপস্সন্তো পীতিং উপ্পাদেত্ৰা তং খযতো ৰযতো সম্মসন্তো অরিযভূমিং ওক্কমতি, অরঞ্ঞে অধিৰত্থা দেৰতা অত্তমনা ৰণ্ণং ভাসন্তি, ইতিস্স উদকে পক্খিত্ততেলবিন্দু ৰিয যসো ৰিত্থারিকো হোতি.

তত্থ ৰিৰিত্তন্তি সুঞ্ঞং অপ্পসদ্দং, অপ্পনিগ্ঘোসন্তি অত্থো. এতদেৰ হি সন্ধায ৰিভঙ্গে, ‘‘ৰিৰিত্তন্তি সন্তিকে চেপি সেনাসনং হোতি, তঞ্চ অনাকিণ্ণং গহট্ঠেহি পব্বজিতেহি, তেন তং ৰিৰিত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৫২৬) ৰুত্তং. সেতি চেৰ আসতি চ এত্থাতি সেনাসনং, মঞ্চপীঠাদীনমেতং অধিৰচনং. তেনাহ – ‘‘সেনাসনন্তি মঞ্চোপি সেনাসনং, পীঠম্পি ভিসিপি বিম্বোহনম্পি, ৰিহারোপি অড্ঢযোগোপি, পাসাদোপি, হম্মিযম্পি, গুহাপি, অট্টোপি, মাল়োপি, লেণম্পি, ৰেল়ুগুম্বোপি, রুক্খমূলম্পি, মণ্ডপোপি সেনাসনং, যত্থ ৰা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তি, সব্বমেতং সেনাসন’’ন্তি. অপিচ ‘‘ৰিহারো অড্ঢযোগো পাসাদো হম্মিযং গুহা’’তি ইদং ৰিহারসেনাসনং নাম. ‘‘মঞ্চো পীঠং, ভিসি বিম্বোহন’’ন্তি ইদং মঞ্চপীঠসেনাসনং নাম. ‘‘চিমিলিকা, চম্মখণ্ডো, তিণসন্থারো, পণ্ণসন্থারো’’তি ইদং সন্থতসেনাসনং নাম. ‘‘যত্থ ৰা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তী’’তি ইদং ওকাসসেনাসনং নামাতি এৰং চতুব্বিধং সেনাসনং হোতি, তং সব্বম্পি সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৰ. ইমস্স পন সকুণসদিসস্স চাতুদ্দিসস্স ভিক্খুনো অনুচ্ছৰিকং দস্সেন্তো অরঞ্ঞং রুক্খমূলন্তিআদিমাহ.

তত্থ অরঞ্ঞন্তি ‘‘নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলা, সব্বমেতং অরঞ্ঞ’’ন্তি ইদং ভিক্খুনীনং ৰসেন আগতং অরঞ্ঞং. ‘‘আরঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পারা. ৬৫৪) ইদং পন ইমস্স ভিক্খুনো অনুরূপং, তস্স লক্খণং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ধুতঙ্গনিদ্দেসে ৰুত্তং. রুক্খমূলন্তি যংকিঞ্চি সন্দচ্ছাযং ৰিৰিত্তং রক্খমূলং. পব্বতন্তি সেলং. তত্থ হি উদকসোণ্ডীসু উদককিচ্চং কত্ৰা সীতায রুক্খচ্ছাযায নিসিন্নস্স নানাদিসাসু খাযমানাসু সীতেন ৰাতেন ৰীজিযমানস্স চিত্তং একগ্গং হোতি. কন্দরন্তি কং ৰুচ্চতি উদকং, তেন দারিতং, উদকেন ভিন্নং পব্বতপ্পদেসং, যং নদীতুম্বন্তিপি নদীকুঞ্জন্তিপি ৰদন্তি. তত্থ হি রজতপট্টসদিসা ৰালিকা হোন্তি, মত্থকে মণিৰিতানং ৰিয ৰনগহনং, মণিক্খন্ধসদিসং উদকং সন্দতি. এৰরূপং কন্দরং ওরুয্হ পানীযং পিৰিত্ৰা গত্তানি সীতানি কত্ৰা ৰালিকং উস্সাপেত্ৰা পংসুকূলচীৰরং পঞ্ঞাপেত্ৰা নিসিন্নস্স সমণধম্মং করোতো চিত্তং একগ্গং হোতি. গিরিগুহন্তি দ্ৰিন্নং পব্বতানং অন্তরা, একস্মিংযেৰ ৰা উমঙ্গসদিসং মহাৰিৰরং. সুসানলক্খণং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তং. ৰনপত্থন্তি অতিক্কমিত্ৰা মনুস্সানং উপচারট্ঠানং, যত্থ ন কসন্তি ন ৰপন্তি. তেনেৰাহ – ‘‘ৰনপত্থন্তি দূরানমেতং সেনাসনানং অধিৰচন’’ন্তিআদি (ৰিভ. ৫৩১). অব্ভোকাসন্তি অচ্ছন্নং, আকঙ্খমানো পনেত্থ চীৰরকুটিং কত্ৰা ৰসতি. পলালপুঞ্জন্তি পলালরাসিং. মহাপলালপুঞ্জতো হি পলালং নিক্কড্ঢিত্ৰা পব্ভারলেণসদিসে আলযে করোন্তি, গচ্ছগুম্বাদীনম্পি উপরি পলালং পক্খিপিত্ৰা হেট্ঠা নিসিন্না সমণধম্মং করোন্তি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.

পচ্ছাভত্তন্তি ভত্তস্স পচ্ছতো. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি পিণ্ডপাতপরিযেসনতো পটিক্কন্তো. পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনং. আভুজিত্ৰাতি বন্ধিত্ৰা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপরিমং সরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা অট্ঠারস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৰা. এৰঞ্হি নিসিন্নস্স চম্মমংসনহারূনি ন পণমন্তি. অথস্স যা তেসং পণমনপচ্চযা খণে খণে ৰেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু অনুপ্পজ্জমানাসু চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ন পরিপততি, ৰুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি. পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপযিত্ৰা, মুখসমীপে ৰা কত্ৰাতি অত্থো. তেনেৰ ৰিভঙ্গে ৰুত্তং – ‘‘অযং সতি উপট্ঠিতা হোতি সূপট্ঠিতা নাসিকগ্গে ৰা মুখনিমিত্তে ৰা, তেন ৰুচ্চতি পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’তি (ৰিভ. ৫৩৭). অথ ৰা ‘‘পরীতি পরিগ্গহট্ঠো, মুখন্তি নিয্যানত্থো, সতীতি উপট্ঠানত্থো, তেন ৰুচ্চতি পরিমুখং সতি’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৬৪) এৰং পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তনযেনপেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্রাযং সঙ্খেপো ‘‘পরিগ্গহিতনিয্যানসতিং কত্ৰা’’তি.

অভিজ্ঝং লোকেতি এত্থ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা লোকো, তস্মা পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু রাগং পহায কামচ্ছন্দং ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি অযমেত্থ অত্থো. ৰিগতাভিজ্ঝেনাতি ৰিক্খম্ভনৰসেন পহীনত্তা ৰিগতাভিজ্ঝেন, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণসদিসেনাতি অত্থো. অভিজ্ঝায চিত্তং পরিসোধেতীতি অভিজ্ঝাতো চিত্তং পরিমোচেতি. যথা নং সা মুঞ্চতি চেৰ, মুঞ্চিত্ৰা চ ন পুন গণ্হাতি, এৰং করোতীতি অত্থো. ব্যাপাদপদোসং পহাযাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. ব্যাপজ্জতি ইমিনা চিত্তং পূতিকম্মাসাদযো ৰিয পুরিমপকতিং পজহতীতি ব্যাপাদো. ৰিকারাপত্তিযা পদুস্সতি, পরং ৰা পদূসেতি ৰিনাসেতীতি পদোসো. উভযমেতং কোধস্সেৰাধিৰচনং. থিনং চিত্তগেলঞ্ঞং. মিদ্ধং চেতসিকগেলঞ্ঞং. থিনঞ্চ মিদ্ধঞ্চ থিনমিদ্ধং. আলোকসঞ্ঞীতি রত্তিম্পি দিৰা দিট্ঠআলোকসঞ্জাননসমত্থতায ৰিগতনীৰরণায পরিসুদ্ধায সঞ্ঞায সমন্নাগতো. সতো সম্পজানোতি সতিযা চ ঞাণেন চ সমন্নাগতো. ইদং উভযং আলোকসঞ্ঞায উপকারত্তা ৰুত্তং. উদ্ধচ্চঞ্চ কুক্কুচ্চঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং. তিণ্ণৰিচিকিচ্ছোতি ৰিচিকিচ্ছং তরিত্ৰা অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো. ‘‘কথমিদং কথমিদ’’ন্তি এৰং নপ্পৰত্ততীতি অকথংকথী. কুসলেসু ধম্মেসূতি অনৰজ্জেসু ধম্মেসু. ‘‘ইমে নু খো কুসলা, কথমিমে কুসলা’’তি এৰং ন ৰিচিকিচ্ছতি ন কঙ্খতীতি অত্থো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ইমেসু পন নীৰরণেসু ৰচনত্থলক্খণাদিভেদতো যং ৰত্তব্বং সিযা, তং সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তং.

২৯৭. পঞ্ঞায দুব্বলীকরণেতি ইমে পঞ্চ নীৰরণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায লোকিযলোকুত্তরায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, উপ্পন্না অপি অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ ৰা অভিঞ্ঞা উচ্ছিন্দিত্ৰা পাতেন্তি; তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা’’তি ৰুচ্চন্তি. তথাগতপদং ইতিপীতি ইদম্পি তথাগতস্স ঞাণপদং ঞাণৰল়ঞ্জং ঞাণেন অক্কন্তট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তথাগতনিসেৰিতন্তি তথাগতস্স ঞাণফাসুকায নিঘংসিতট্ঠানং. তথাগতারঞ্জিতন্তি তথাগতস্স ঞাণদাঠায আরঞ্জিতট্ঠানং.

২৯৯. যথাভূতং পজানাতীতি যথাসভাৰং পজানাতি. নত্ৰেৰ তাৰ অরিযসাৰকো নিট্ঠং গতো হোতীতি ইমা ঝানাভিঞ্ঞা বাহিরকেহিপি সাধারণাতি ন তাৰ নিট্ঠং গতো হোতি. মগ্গক্খণেপি অপরিযোসিতকিচ্চতায ন তাৰ নিট্ঠং গতো হোতি. অপিচ খো নিট্ঠং গচ্ছতীতি অপিচ খো পন মগ্গক্খণে মহাহত্থিং পস্সন্তো নাগৰনিকো ৰিয সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰাতি ইমিনা আকারেন তীসু রতনেসু নিট্ঠং গচ্ছতি. নিট্ঠং গতো হোতীতি এৰং মগ্গক্খণে নিট্ঠং গচ্ছন্তো অরহত্তফলক্খণে পরিযোসিতসব্বকিচ্চতায সব্বাকারেন তীসু রতনেসু নিট্ঠং গতো হোতি. সেসং উত্তানত্থমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

চূল়হত্থিপদোপমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.