৮. মহাহত্থিপদোপমসুত্তৰণ্ণনা
৩০০. এৰং মে সুতন্তি মহাহত্থিপদোপমসুত্তং. তত্থ জঙ্গলানন্তি পথৰীতলচারীনং. পাণানন্তি সপাদকপাণানং. পদজাতানীতি পদানি. সমোধানং গচ্ছন্তীতি ওধানং পক্খেপং গচ্ছন্তি. অগ্গমক্খাযতীতি সেট্ঠং অক্খাযতি. যদিদং মহন্তত্তেনাতি মহন্তভাৰেন অগ্গং অক্খাযতি, ন গুণৰসেনাতি অত্থো. যে কেচি কুসলা ধম্মাতি যে কেচি লোকিযা ৰা লোকুত্তরা ৰা কুসলা ধম্মা. সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি এত্থ চতুব্বিধো সঙ্গহো – সজাতিসঙ্গহো, সঞ্জাতিসঙ্গহো, কিরিযসঙ্গহো, গণনসঙ্গহোতি. তত্থ ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু সব্বে ব্রাহ্মণা’’তি এৰং সমানজাতিৰসেন সঙ্গহো সজাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘সব্বে কোসলকা সব্বে মাগধকা’’তি এৰং সঞ্জাতিদেসৰসেন সঙ্গহো সঞ্জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘সব্বে রথিকা সব্বে ধনুগ্গহা’’তি এৰং কিরিযৰসেন সঙ্গহো কিরিযসঙ্গহো নাম. ‘‘চক্খাযতনং কতমক্খন্ধগণনং গচ্ছতীতি? চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি. হঞ্চি চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে চক্খাযতনং রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১), অযং গণনসঙ্গহো নাম. ইমস্মিম্পি ঠানে অযমেৰ অধিপ্পেতো.
ননু চ ‘‘চতুন্নং অরিযসচ্চানং কতি কুসলা কতি অকুসলা কতি অব্যাকতাতি পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে সমুদযসচ্চং অকুসলং, মগ্গসচ্চং কুসলং, নিরোধসচ্চং অব্যাকতং, দুক্খসচ্চং সিযা কুসলং, সিযা অকুসলং, সিযা অব্যাকত’’ন্তি (ৰিভ. ২১৬-২১৭) আগতত্তা চতুভূমকম্পি কুসলং দিযড্ঢমেৰ সচ্চং ভজতি. অথ কস্মা মহাথেরো চতূসু অরিযসচ্চেসু গণনং গচ্ছতীতি আহাতি? সচ্চানং অন্তোগধত্তা. যথা হি ‘‘সাধিকমিদং, ভিক্খৰে, দিযড্ঢসিক্খাপদসতং অন্ৰদ্ধমাসং উদ্দেসং আগচ্ছতি, যত্থ অত্তকামা কুলপুত্তা সিক্খন্তি. তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, সিক্খা অধিসীলসিক্খা অধিচিত্তসিক্খা অধিপঞ্ঞাসিক্খা’’তি (অ. নি. ৩.৮৮) এত্থ সাধিকমিদং দিযড্ঢসিক্খাপদসতং একা অধিসীলসিক্খাৰ হোতি, তং সিক্খন্তোপি তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি দস্সিতো, সিক্খানং অন্তোগধত্তা. যথা চ একস্স হত্থিপদস্স চতূসু কোট্ঠাসেসু একস্মিং কোট্ঠাসে ওতিণ্ণানিপি দ্ৰীসু তীসু চতূসু কোট্ঠাসেসু ওতিণ্ণানিপি সিঙ্গালসসমিগাদীনং পাদানি হত্থিপদে সমোধানং গতানেৰ হোন্তি. হত্থিপদতো অমুচ্চিত্ৰা তস্সেৰ অন্তোগধত্তা. এৰমেৰ একস্মিম্পি দ্ৰীসুপি তীসুপি চতূসুপি সচ্চেসু গণনং গতা ধম্মা চতূসু সচ্চেসু গণনং গতাৰ হোন্তি; সচ্চানং অন্তোগধত্তাতি দিযড্ঢসচ্চগণনং গতেপি কুসলধম্মে ‘‘সব্বে তে চতূসু অরিযসচ্চেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তি আহ. ‘‘দুক্খে অরিযসচ্চে’’তিআদীসু উদ্দেসপদেসু চেৰ জাতিপি দুক্খাতিআদীসু নিদ্দেসপদেসু চ যং ৰত্তব্বং, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তমেৰ. কেৰলং পনেত্থ দেসনানুক্কমোৰ ৰেদিতব্বো.
৩০১. যথা হি ছেকো ৰিলীৰকারো সুজাতং ৰেল়ুং লভিত্ৰা চতুধা ছেত্ৰা ততো তযো কোট্ঠাসে ঠপেত্ৰা একং গণ্হিত্ৰা পঞ্চধা ভিন্দেয্য, ততোপি চত্তারো ঠপেত্ৰা একং গণ্হিত্ৰা ফালেন্তো পঞ্চ পেসিযো করেয্য, ততো চতস্সো ঠপেত্ৰা একং গণ্হিত্ৰা কুচ্ছিভাগং পিট্ঠিভাগন্তি দ্ৰিধা ফালেত্ৰা পিট্ঠিভাগং ঠপেত্ৰা কুচ্ছিভাগং আদায ততো সমুগ্গবীজনিতালৰণ্টাদিনানপ্পকারং ৰেল়ুৰিকতিং করেয্য, সো পিট্ঠিভাগঞ্চ ইতরা চ চতস্সো পেসিযো ইতরে চ চত্তারো কোট্ঠাসে ইতরে চ তযো কোট্ঠাসে কম্মায ন উপনেস্সতীতি ন ৰত্তব্বো. একপ্পহারেন পন উপনেতুং ন সক্কা, অনুপুব্বেন উপনেস্সতি. এৰমেৰ অযং মহাথেরোপি ৰিলীৰকারো সুজাতং ৰেল়ুং লভিত্ৰা চত্তারো কোট্ঠাসে ৰিয, ইমং মহন্তং সুত্তন্তং আরভিত্ৰা চতুঅরিযসচ্চৰসেন মাতিকং ঠপেসি. ৰিলীৰকারস্স তযো কোট্ঠাসে ঠপেত্ৰা একং গহেত্ৰা তস্স পঞ্চধা করণং ৰিয থেরস্স তীণি অরিযসচ্চানি ঠপেত্ৰা একং দুক্খসচ্চং গহেত্ৰা ভাজেন্তস্স খন্ধৰসেন পঞ্চধা করণং. ততো যথা সো ৰিলীৰকারো চত্তারো কোট্ঠাসে ঠপেত্ৰা একং ভাগং গহেত্ৰা পঞ্চধা ফালেসি, এৰং থেরো চত্তারো অরূপক্খন্ধে ঠপেত্ৰা রূপক্খন্ধং ৰিভজন্তো চত্তারি চ মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপন্তি পঞ্চধা অকাসি. ততো যথা সো ৰিলীৰকারো চতস্সো পেসিযো ঠপেত্ৰা একং গহেত্ৰা কুচ্ছিভাগং পিট্ঠিভাগন্তি দ্ৰিধা ফালেসি, এৰং থেরো উপাদায রূপঞ্চ তিস্সো চ ধাতুযো ঠপেত্ৰা একং পথৰীধাতুং ৰিভজন্তো অজ্ঝত্তিকবাহিরৰসেন দ্ৰিধা দস্সেসি. যথা সো ৰিলীৰকারো পিট্ঠিভাগং ঠপেত্ৰা কুচ্ছিভাগং আদায নানপ্পকারং ৰিলীৰৰিকতিং অকাসি, এৰং থেরো বাহিরং পথৰীধাতুং ঠপেত্ৰা অজ্ঝত্তিকং পথৰীধাতুং ৰীসতিযা আকারেহি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং কতমা চাৰুসো, অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতূতিআদিমাহ.
যথা পন ৰিলীৰকারো পিট্ঠিভাগঞ্চ ইতরা চ চত্তস্সো পেসিযো ইতরে চ চত্তারো কোট্ঠাসে ইতরে চ তযো কোট্ঠাসে অনুপুব্বেন কম্মায উপনেস্সতি, ন হি সক্কা একপ্পহারেন উপনেতুং, এৰং থেরোপি বাহিরঞ্চ পথৰীধাতুং ইতরা চ তিস্সো ধাতুযো উপাদারূপঞ্চ ইতরে চ চত্তারো অরূপিনো খন্ধে ইতরানি চ তীণি অরিযসচ্চানি অনুপুব্বেন ৰিভজিত্ৰা দস্সেস্সতি, ন হি সক্কা একপ্পহারেন দস্সেতুং. অপিচ রাজপুত্তূপমাযপি অযং কমো ৰিভাৰেতব্বো –
একো কির মহারাজা, তস্স পরোসহস্সং পুত্তা. সো তেসং পিল়ন্ধনপরিক্খারং চতূসু পেল়াসু ঠপেত্ৰা জেট্ঠপুত্তস্স অপ্পেসি – ‘‘ইদং তে, তাত, ভাতিকানং পিল়ন্ধনভণ্ডং তথারূপে ছণে সম্পত্তে পিল়ন্ধনং নো দেহীতি যাচন্তানং দদেয্যাসী’’তি. সো ‘‘সাধু দেৰা’’তি সারগব্ভে পটিসামেসি, তথারূপে ছণদিৰসে রাজপুত্তা রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘পিল়ন্ধনং নো, তাত, দেথ, নক্খত্তং কীল়িস্সামা’’তি আহংসু. তাতা, জেট্ঠভাতিকস্স ৰো হত্থে মযা পিল়ন্ধনং ঠপিতং, তং আহরাপেত্ৰা পিল়ন্ধথাতি. তে সাধূতি পটিস্সুণিত্ৰা তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘তুম্হাকং কির নো হত্থে পিল়ন্ধনভণ্ডং, তং দেথা’’তি আহংসু. সো এৰং করিস্সামীতি গব্ভং ৰিৰরিত্ৰা, চতস্সো পেল়াযো নীহরিত্ৰা তিস্সো ঠপেত্ৰা একং ৰিৰরিত্ৰা, ততো পঞ্চ সমুগ্গে নীহরিত্ৰা চত্তারো ঠপেত্ৰা একং ৰিৰরিত্ৰা, ততো পঞ্চসু করণ্ডেসু নীহরিতেসু চত্তারো ঠপেত্ৰা একং ৰিৰরিত্ৰা পিধানং পস্সে ঠপেত্ৰা ততো হত্থূপগপাদূপগাদীনি নানপ্পকারানি পিল়ন্ধনানি নীহরিত্ৰা অদাসি. সো কিঞ্চাপি ইতরেহি চতূহি করণ্ডেহি ইতরেহি চতূহি সমুগ্গেহি ইতরাহি তীহি পেল়াহি ন তাৰ ভাজেত্ৰা দেতি, অনুপুব্বেন পন দস্সতি, ন হি সক্কা একপ্পহারেন দাতুং.
তত্থ মহারাজা ৰিয ভগৰা দট্ঠব্বো. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘রাজাহমস্মি সেলাতি ভগৰা, ধম্মরাজা অনুত্তরো’’তি (সু. নি. ৫৫৯). জেট্ঠপুত্তো ৰিয সারিপুত্তত্থেরো, ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘যং খো তং, ভিক্খৰে, সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য, ‘ভগৰতো পুত্তো ওরসো মুখতো জাতো ধম্মজো ধম্মনিম্মিতো ধম্মদাযাদো, নো আমিসদাযাদো’তি সারিপুত্তমেৰ তং সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য, ভগৰতো পুত্তো…পে… নো আমিসদাযাদো’’তি (ম. নি. ৩.৯৭). পরোসহস্সরাজপুত্তা ৰিয ভিক্খুসঙ্ঘো দট্ঠব্বো. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘পরোসহস্সং ভিক্খূনং, সুগতং পযিরুপাসতি;
দেসেন্তং ৰিরজং ধম্মং, নিব্বানং অকুতোভয’’ন্তি. (সং. নি. ১.২১৬);
রঞ্ঞো তেসং পুত্তানং পিল়ন্ধনং চতূসু পেল়াসু পক্খিপিত্ৰা জেট্ঠপুত্তস্স হত্থে ঠপিতকালো ৰিয ভগৰতো ধম্মসেনাপতিস্স হত্থে চতুসচ্চপ্পকাসনায ঠপিতকালো, তেনেৰাহ – ‘‘সারিপুত্তো, ভিক্খৰে, পহোতি চত্তারি অরিযসচ্চানি ৰিত্থারেন আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতু’’ন্তি (ম. নি. ৩.৩৭১). তথারূপে খণে তেসং রাজপুত্তানং তং রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা পিল়ন্ধনং যাচনকালো ৰিয ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৰস্সূপনাযিকসমযে আগন্ত্ৰা ধম্মদেসনায যাচিতকালো. উপকট্ঠায কির ৰস্সূপনাযিকায ইদং সুত্তং দেসিতং. রঞ্ঞো, ‘‘তাতা, জেট্ঠভাতিকস্স ৰো হত্থে মযা পিল়ন্ধনং ঠপিতং তং আহরাপেত্ৰা পিল়ন্ধথা’’তি ৰুত্তকালো ৰিয সম্বুদ্ধেনাপি, ‘‘সেৰেথ, ভিক্খৰে, সারিপুত্তমোগ্গল্লানে, ভজথ, ভিক্খৰে, সারিপুত্তমোগ্গল্লানে. পণ্ডিতা ভিক্খূ অনুগ্গাহকা সব্রহ্মচারীন’’ন্তি এৰং ধম্মসেনাপতিনো সন্তিকে ভিক্খূনং পেসিতকালো.
রাজপুত্তেহি রঞ্ঞো কথং সুত্ৰা জেট্ঠভাতিকস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা পিল়ন্ধনং যাচিতকালো ৰিয ভিক্খূহি সত্থুকথং সুত্ৰা ধম্মসেনাপতিং উপসঙ্কম্ম ধম্মদেসনং আযাচিতকালো. জেট্ঠভাতিকস্স গব্ভং ৰিৰরিত্ৰা চতস্সো পেল়াযো নীহরিত্ৰা ঠপনং ৰিয ধম্মসেনাপতিস্স ইমং সুত্তন্তং আরভিত্ৰা চতুন্নং অরিযসচ্চানং ৰসেন মাতিকায ঠপনং. তিস্সো পেল়াযো ঠপেত্ৰা একং ৰিৰরিত্ৰা ততো পঞ্চসমুগ্গনীহরণং ৰিয তীণি অরিযসচ্চানি ঠপেত্ৰা দুক্খং অরিযসচ্চং ৰিভজন্তস্স পঞ্চক্খন্ধদস্সনং. চত্তারো সমুগ্গে ঠপেত্ৰা একং ৰিৰরিত্ৰা ততো পঞ্চকরণ্ডনীহরণং ৰিয চত্তারো অরূপক্খন্ধে ঠপেত্ৰা একং রূপক্খন্ধং ৰিভজন্তস্স চতুমহাভূতউপাদারূপৰসেন পঞ্চকোট্ঠাসদস্সনং.
৩০২. চত্তারো করণ্ডে ঠপেত্ৰা একং ৰিৰরিত্ৰা পিধানং পস্সে ঠপেত্ৰা হত্থূপগপাদূপগাদিপিল়ন্ধনদানং ৰিয তীণি মহাভূতানি উপাদারূপঞ্চ ঠপেত্ৰা একং পথৰীধাতুং ৰিভজন্তস্স বাহিরং তাৰ পিধানং ৰিয ঠপেত্ৰা অজ্ঝত্তিকায পথৰীধাতুযা নানাসভাৰতো ৰীসতিযা আকারেহি দস্সনত্থং ‘‘কতমা চাৰুসো অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতূ’’তিআদিৰচনং.
তস্স পন রাজপুত্তস্স তেহি চতূহি করণ্ডেহি চতূহি সমুগ্গেহি তীহি চ পেল়াহি পচ্ছা অনুপুব্বেন নীহরিত্ৰা পিল়ন্ধনদানং ৰিয থেরস্সাপি ইতরেসঞ্চ তিণ্ণং মহাভূতানং উপাদারূপানঞ্চ চতুন্নং অরূপক্খন্ধানঞ্চ তিণ্ণং অরিযসচ্চানঞ্চ পচ্ছা অনুপুব্বেন ভাজেত্ৰা দস্সনং ৰেদিতব্বং. যং পনেতং ‘‘কতমা চাৰুসো, অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অজ্ঝত্তং পচ্চত্তন্তি উভযম্পেতং নিযকাধিৰচনমেৰ. কক্খল়ন্তি থদ্ধং. খরিগতন্তি ফরুসং. উপাদিন্নন্তি ন কম্মসমুট্ঠানমেৰ, অৰিসেসেন পন সরীরট্ঠকস্সেতং গহণং. সরীরট্ঠকঞ্হি উপাদিন্নং ৰা হোতু, অনুপাদিন্নং ৰা, আদিন্নগহিতপরামট্ঠৰসেন সব্বং উপাদিন্নমেৰ নাম. সেয্যথিদং – কেসা লোমা…পে… উদরিযং করীসন্তি ইদং ধাতুকম্মট্ঠানিকস্স কুলপুত্তস্স অজ্ঝত্তিকপথৰীধাতুৰসেন তাৰ কম্মট্ঠানং ৰিভত্তং. এত্থ পন মনসিকারং আরভিত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং গহেতুকামেন যং কাতব্বং, তং সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতমেৰ. মত্থলুঙ্গং পন ন ইধ পাল়িআরুল়্হং. তম্পি আহরিত্ৰা, ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেনেৰ ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন ৰৰত্থপেত্ৰা, ‘‘অযম্পি অচেতনা অব্যাকতা সুঞ্ঞা থদ্ধা পথৰীধাতু এৰা’’তি মনসি কাতব্বং. যং ৰা পনঞ্ঞম্পীতি ইদং ইতরেসু তীসু কোট্ঠাসেসু অনুগতায পথৰীধাতুযা গহণত্থং ৰুত্তং. যা চেৰ খো পন অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতূতি যা চ অযং ৰুত্তপ্পকারা অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু. যা চ বাহিরাতি যা চ ৰিভঙ্গে, ‘‘অযো লোহং তিপু সীস’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ১৭৩) নযেন আগতা বাহিরা পথৰীধাতু.
এত্তাৰতা থেরেন অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু নানাসভাৰতো ৰীসতিযা আকারেহি ৰিত্থারেন দস্সিতা, বাহিরা সঙ্খেপেন. কস্মা? যস্মিঞ্হি ঠানে সত্তানং আলযো নিকন্তি পত্থনা পরিযুট্ঠানং গহণং পরামাসো বলৰা হোতি, তত্থ তেসং আলযাদীনং উদ্ধরণত্থং বুদ্ধা ৰা বুদ্ধসাৰকা ৰা ৰিত্থারকথং কথেন্তি. যত্থ পন ন বলৰা, তত্থ কত্তব্বকিচ্চাভাৰতো সঙ্খেপেন কথেন্তি. যথা হি কস্সকো খেত্তং কসমানো যত্থ মূলসন্তানকানং বলৰতায নঙ্গলং লগ্গতি, তত্থ গোণে ঠপেত্ৰা পংসুং ৰিযূহিত্ৰা মূলসন্তানকানি ছেত্ৰা ছেত্ৰা উদ্ধরন্তো বহুং ৰাযামং করোতি. যত্থ তানি নত্থি, তত্থ বলৰং পযোগং কত্ৰা গোণে পিট্ঠিযং পহরমানো কসতিযেৰ, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং.
পথৰীধাতুরেৰেসাতি দুৰিধাপেসা থদ্ধট্ঠেন কক্খল়ট্ঠেন ফরুসট্ঠেন একলক্খণা পথৰীধাতুযেৰ, আৰুসোতি অজ্ঝত্তিকং বাহিরায সদ্ধিং যোজেত্ৰা দস্সেতি. যস্মা বাহিরায পথৰীধাতুযা অচেতনাভাৰো পাকটো, ন অজ্ঝত্তিকায, তস্মা সা বাহিরায সদ্ধিং একসদিসা অচেতনাযেৰাতি গণ্হন্তস্স সুখপরিগ্গহো হোতি. যথা কিং? যথা দন্তেন গোণেন সদ্ধিং যোজিতো অদন্তো কতিপাহমেৰ ৰিসূকাযতি ৰিপ্ফন্দতি, অথ ন চিরস্সেৰ দমথং উপেতি. এৰং অজ্ঝত্তিকাপি বাহিরায সদ্ধিং একসদিসাতি গণ্হন্তস্স কতিপাহমেৰ অচেতনাভাৰো ন উপট্ঠাতি, অথ ন চিরেনেৰস্সা অচেতনাভাৰো পাকটো হোতি. তং নেতং মমাতি তং উভযম্পি ন এতং মম, ন এসোহমস্মি, ন এসো মে অত্তাতি এৰং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যথাভূতন্তি যথাসভাৰং, তঞ্হি অনিচ্চাদিসভাৰং, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি এৰং দট্ঠব্বন্তি অত্থো.
হোতি খো সো, আৰুসোতি কস্মা আরভি? বাহিরআপোধাতুৰসেন বাহিরায পথৰীধাতুযা ৰিনাসং দস্সেত্ৰা ততো ৰিসেসতরেন উপাদিন্নায সরীরট্ঠকপথৰীধাতুযা ৰিনাসদস্সনত্থং. পকুপ্পতীতি আপোসংৰট্টৰসেন ৰড্ঢমানা কুপ্পতি. অন্তরহিতা তস্মিং সমযে বাহিরা পথৰীধাতু হোতীতি তস্মিং সমযে কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ে খারোদকেন ৰিলীযমানা উদকানুগতা হুত্ৰা সব্বা পব্বতাদিৰসেন সণ্ঠিতা পথৰীধাতু অন্তরহিতা হোতি. ৰিলীযিত্ৰা উদকমেৰ হোতি. তাৰ মহল্লিকাযাতি তাৰ মহন্তায.
দুৰে সতসহস্সানি, চত্তারি নহুতানি চ;
এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৰসুন্ধরাতি. –
এৰং বহলত্তেনেৰ মহন্তায, ৰিত্থারতো পন কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়প্পমাণায. অনিচ্চতাতি হুত্ৰা অভাৰতা. খযধম্মতাতি খযং গমনসভাৰতা. ৰযধম্মতাতি ৰযং গমনসভাৰতা. ৰিপরিণামধম্মতাতি পকতিৰিজহনসভাৰতা, ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি অনিচ্চলক্খণমেৰ ৰুত্তং. যং পন অনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তং অনত্তাতি তীণিপি লক্খণানি আগতানেৰ হোন্তি. মত্তট্ঠকস্সাতি পরিত্তট্ঠিতিকস্স, তত্থ দ্ৰীহাকারেহি ইমস্স কাযস্স পরিত্তট্ঠিতিতা ৰেদিতব্বা ঠিতিপরিত্ততায চ সরসপরিত্ততায চ. অযঞ্হি অতীতে চিত্তক্খণে জীৰিত্থ, ন জীৰতি, ন জীৰিস্সতি. অনাগতে চিত্তক্খণে জীৰিস্সতি, ন জীৰতি, ন জীৰিত্থ. পচ্চুপ্পন্নে চিত্তক্খণে জীৰতি, ন জীৰিত্থ, ন জীৰিস্সতীতি ৰুচ্চতি.
‘‘জীৰিতং অত্তভাৰো চ, সুখদুক্খা চ কেৰলা;
একচিত্তসমাযুত্তা, লহু সো ৰত্ততে খণো’’তি. –
ইদং এতস্সেৰ পরিত্তট্ঠিতিদস্সনত্থং ৰুত্তং. এৰং ঠিতিপরিত্ততায পরিত্তট্ঠিতিতা ৰেদিতব্বা.
অস্সাসপস্সাসূপনিবদ্ধাদিভাৰেন পনস্স সরসপরিত্ততা ৰেদিতব্বা. সত্তানঞ্হি অস্সাসূপনিবদ্ধং জীৰিতং, পস্সাসূপনিবদ্ধং জীৰিতং, অস্সাসপস্সাসূপনিবদ্ধং জীৰিতং, মহাভূতূপনিবদ্ধং জীৰিতং, কবল়ীকারাহারূপনিবদ্ধং জীৰিতং, ৰিঞ্ঞাণূপনিবদ্ধং জীৰিতন্তি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতং.
তণ্হুপাদিন্নস্সাতি তণ্হায আদিন্নগহিতপরামট্ঠস্স অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা অস্মীতি ৰা. অথ খ্ৰাস্স নোতেৰেত্থ হোতীতি অথ খো অস্স ভিক্খুনো এৰং তীণি লক্খণানি আরোপেত্ৰা পস্সন্তস্স এত্থ অজ্ঝত্তিকায পথৰীধাতুযা অহন্তি ৰাতিআদি তিৰিধো তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহো নোতেৰ হোতি, ন হোতিযেৰাতি অত্থো. যথা চ আপোধাতুৰসেন, এৰং তেজোধাতুৰাযোধাতুৰসেনপি বাহিরায পথৰীধাতুযা অন্তরধানং হোতি. ইধ পন একংযেৰ আগতং. ইতরানিপি অত্থতো ৰেদিতব্বানি.
তঞ্চে, আৰুসোতি ইধ তস্স ধাতুকম্মট্ঠানিকস্স ভিক্খুনো সোতদ্ৰারে পরিগ্গহং পট্ঠপেন্তো বলং দস্সেতি. অক্কোসন্তীতি দসহি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসন্তি. পরিভাসন্তীতি তযা ইদঞ্চিদঞ্চ কতং, এৰঞ্চ এৰঞ্চ তং করিস্সামাতি ৰাচায পরিভাসন্তি. রোসেন্তীতি ঘট্টেন্তি. ৰিহেসেন্তীতি দুক্খাপেন্তি, সব্বং ৰাচায ঘট্টনমেৰ ৰুত্তং. সো এৰন্তি সো ধাতুকম্মট্ঠানিকো এৰং সম্পজানাতি. উপ্পন্না খো মে অযন্তি সম্পতিৰত্তমানুপ্পন্নভাৰেন চ সমুদাচারুপ্পন্নভাৰেন চ উপ্পন্না. সোতসম্ফস্সজাতি উপনিস্সযৰসেন সোতসম্ফস্সতো জাতা সোতদ্ৰারজৰনৰেদনা, ফস্সো অনিচ্চোতি সোতসম্ফস্সো হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চোতি পস্সতি. ৰেদনাদযোপি সোতসম্ফস্সসম্পযুত্তাৰ ৰেদিতব্বা. ধাতারম্মণমেৰাতি ধাতুসঙ্খাতমেৰ আরম্মণং. পক্খন্দতীতি ওতরতি. পসীদতীতি তস্মিং আরম্মণে পসীদতি, ভুম্মৰচনমেৰ ৰা এতং. ব্যঞ্জনসন্ধিৰসেন ‘‘ধাতারম্মণমেৰা’’তি ৰুত্তং, ধাতারম্মণেযেৰাতি অযমেত্থ অত্থো. অধিমুচ্চতীতি ধাতুৰসেন এৰন্তি অধিমোক্খং লভতি, ন রজ্জতি, ন দুস্সতি. অযঞ্হি সোতদ্ৰারম্হি আরম্মণে আপাথগতে মূলপরিঞ্ঞাআগন্তুকতাৰকালিকৰসেন পরিগ্গহং করোতি, তস্স ৰিত্থারকথা সতিপট্ঠানে সতিসম্পজঞ্ঞপব্বে ৰুত্তা. সা পন তত্থ চক্খুদ্ৰারৰসেন ৰুত্তা, ইধ সোতদ্ৰারৰসেন ৰেদিতব্বা.
এৰং কতপরিগ্গহস্স হি ধাতুকম্মট্ঠানিকস্স বলৰৰিপস্সকস্স সচেপি চক্খুদ্ৰারাদীসু আরম্মণে আপাথগতে অযোনিসো আৰজ্জনং উপ্পজ্জতি, ৰোট্ঠব্বনং পত্ৰা একং দ্ৰে ৰারে আসেৰনং লভিত্ৰা চিত্তং ভৰঙ্গমেৰ ওতরতি, ন রাগাদিৰসেন উপ্পজ্জতি, অযং কোটিপ্পত্তো তিক্খৰিপস্সকো. অপরস্স রাগাদিৰসেন একং ৰারং জৰনং জৰতি, জৰনপরিযোসানে পন রাগাদিৰসেন এৰং মে জৰনং জৰিতন্তি আৰজ্জতো আরম্মণং পরিগ্গহিতমেৰ হোতি, পুন ৰারং তথা ন জৰতি. অপরস্স একৰারং এৰং আৰজ্জতো পুন দুতিযৰারং রাগাদিৰসেন জৰনং জৰতিযেৰ, দুতিযৰারাৰসানে পন এৰং মে জৰনং জৰিতন্তি আৰজ্জতো আরম্মণং পরিগ্গহিতমেৰ হোতি, ততিযৰারে তথা ন উপ্পজ্জতি. এত্থ পন পঠমো অতিতিক্খো, ততিযো অতিমন্দো, দুতিযস্স পন ৰসেন ইমস্মিং সুত্তে, লটুকিকোপমে, ইন্দ্রিযভাৰনে চ অযমত্থো ৰেদিতব্বো.
এৰং সোতদ্ৰারে পরিগ্গহিতৰসেন ধাতুকম্মট্ঠানিকস্স বলং দস্সেত্ৰা ইদানি কাযদ্ৰারে দীপেন্তো তঞ্চে, আৰুসোতিআদিমাহ. অনিট্ঠারম্মণঞ্হি পত্ৰা দ্ৰীসু ৰারেসু কিলমতি সোতদ্ৰারে চ কাযদ্ৰারে চ. তস্মা যথা নাম খেত্তস্সামী পুরিসো কুদালং গহেত্ৰা খেত্তং অনুসঞ্চরন্তো যত্থ ৰা তত্থ ৰা মত্তিকপিণ্ডং অদত্ৰা দুব্বলট্ঠানেসুযেৰ কুদালেন ভূমিং ভিন্দিত্ৰা সতিণমত্তিকপিণ্ডং দেতি. এৰমেৰ মহাথেরো অনাগতে সিক্খাকামা পধানকম্মিকা কুলপুত্তা ইমেসু দ্ৰারেসু সংৰরং পট্ঠপেত্ৰা খিপ্পমেৰ জাতিজরামরণস্স অন্তং করিস্সন্তীতি ইমেসুযেৰ দ্ৰীসু দ্ৰারেসু গাল়্হং কত্ৰা সংৰরং দেসেন্তো ইমং দেসনং আরভি.
তত্থ সমুদাচরন্তীতি উপক্কমন্তি. পাণিসম্ফস্সেনাতি পাণিপ্পহারেন, ইতরেসুপি এসেৰ নযো. তথাভূতোতি তথাসভাৰো. যথাভূতস্মিন্তি যথাসভাৰে. কমন্তীতি পৰত্তন্তি. এৰং বুদ্ধং অনুস্সরতোতিআদীসু ইতিপি সো ভগৰাতিআদিনা নযেন অনুস্সরন্তোপি বুদ্ধং অনুস্সরতি, ৰুত্তং খো পনেতং ভগৰতাতি অনুস্সরন্তোপি অনুস্সরতিযেৰ. স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মোতিআদিনা নযেন অনুস্সরন্তোপি ধম্মং অনুস্সরতি, ককচূপমোৰাদং অনুস্সরন্তোপি অনুস্সরতিযেৰ. সুপ্পটিপন্নোতিআদিনা নযেন অনুস্সরন্তোপি সঙ্ঘং অনুস্সরতি, ককচোকন্তনং অধিৰাসযমানস্স ভিক্খুনো গুণং অনুস্সরমানোপি অনুস্সরতিযেৰ.
উপেক্খা কুসলনিস্সিতা ন সণ্ঠাতীতি ইধ ৰিপস্সনুপেক্খা অধিপ্পেতা. উপেক্খা কুসলনিস্সিতা সণ্ঠাতীতি ইধ ছল়ঙ্গুপেক্খা, সা পনেসা কিঞ্চাপি খীণাসৰস্স ইট্ঠানিট্ঠেসু আরম্মণেসু অরজ্জনাদিৰসেন পৰত্ততি, অযং পন ভিক্খু ৰীরিযবলেন ভাৰনাসিদ্ধিযা অত্তনো ৰিপস্সনং খীণাসৰস্স ছল়ঙ্গুপেক্খাঠানে ঠপেতীতি ৰিপস্সনাৰ ছল়ঙ্গুপেক্খা নাম জাতা.
৩০৩. আপোধাতুনিদ্দেসে আপোগতন্তি সব্বআপেসু গতং অল্লযূসভাৰলক্খণং. পিত্তং সেম্হন্তিআদীসু পন যং ৰত্তব্বং, তং সব্বং সদ্ধিং ভাৰনানযেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তং. পকুপ্পতীতি ওঘৰসেন ৰড্ঢতি, সমুদ্দতো ৰা উদকং উত্তরতি, অযমস্স পাকতিকো পকোপো, আপোসংৰট্টকালে পন কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ং উদকপূরমেৰ হোতি. ওগচ্ছন্তীতি হেট্ঠা গচ্ছন্তি, উদ্ধনে আরোপিতউদকং ৰিয খযং ৰিনাসং পাপুণন্তি. সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৩০৪. তেজোধাতুনিদ্দেসে তেজোগতন্তি সব্বতেজেসু গতং উণ্হত্তলক্খণং. তেজো এৰ ৰা তেজোভাৰং গতন্তি তেজোগতং. পুরিমে আপোগতেপি পচ্ছিমে ৰাযোগতেপি এসেৰ নযো. যেন চাতি যেন তেজোগতেন. তস্মিং কুপ্পিতে অযং কাযো সন্তপ্পতি, একাহিকজরাদিভাৰেন উসুমজাতো হোতি. যেন চ জীরীযতীতি যেন অযং কাযো জীরতি, ইন্দ্রিযৰেকল্লত্তং বলপরিক্খযং ৰলিপলিতাদিভাৰঞ্চ পাপুণাতি. যেন চ পরিডয্হতীতি যেন কুপ্পিতেন অযং কাযো দয্হতি, সো চ পুগ্গলো দয্হামি দয্হামীতি কন্দন্তো সতধোতসপ্পিগোসীতচন্দনাদিলেপঞ্চ তালৰণ্টৰাতঞ্চ পচ্চাসীসতি. যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং সম্মা পরিণামং গচ্ছতীতি যেন তং অসিতং ৰা ওদনাদি, পীতং ৰা পানকাদি, খাযিতং ৰা পিট্ঠখজ্জকাদি, সাযিতং ৰা অম্বপক্কমধুফাণিতাদি সম্মা পরিপাকং গচ্ছতি, রসাদিভাৰেন ৰিৰেকং গচ্ছতীতি অত্থো. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারতো পন যং ৰত্তব্বং সিযা, তং সব্বং সদ্ধিং ভাৰনানযেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তং.
হরিতন্তন্তি হরিতমেৰ. অল্লতিণাদিং আগম্ম নিব্বাযতীতি অত্থো. পন্থন্তন্তি মহামগ্গমেৰ. সেলন্তন্তি পব্বতং. উদকন্তন্তি উদকং. রমণীযং ৰা ভূমিভাগন্তি তিণগুম্বাদিরহিতং, ৰিৰিত্তং অব্ভোকাসং ভূমিভাগং. অনাহারাতি নিরাহারা নিরুপাদানা, অযম্পি পকতিযাৰ তেজোৰিকারো ৰুত্তো, তেজোসংৰট্টকালে পন কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ং ঝাপেত্ৰা ছারিকামত্তম্পি ন তিট্ঠতি. ন্হারুদদ্দুলেনাতি চম্মনিল্লেখনেন. অগ্গিং গৰেসন্তীতি এৰরূপং সুখুমং উপাদানং গহেত্ৰা অগ্গিং পরিযেসন্তি, যং অপ্পমত্তকম্পি উসুমং লভিত্ৰা পজ্জলতি, সেসমিধাপি পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৩০৫. ৰাযোধাতুনিদ্দেসে উদ্ধঙ্গমা ৰাতাতি উগ্গারহিক্কারাদিপৰত্তকা উদ্ধং আরোহনৰাতা. অধোগমা ৰাতাতি উচ্চারপস্সাৰাদিনীহরণকা অধো ওরোহনৰাতা. কুচ্ছিসযা ৰাতাতি অন্তানং বহিৰাতা. কোট্ঠাসযা ৰাতাতি অন্তানং অন্তোৰাতা. অঙ্গমঙ্গানুসারিনোতি ধমনীজালানুসারেন সকলসরীরে অঙ্গমঙ্গানি অনুসটা সমিঞ্জনপসারণাদিনিব্বত্তকৰাতা. অস্সাসোতি অন্তোপৰিসননাসিকৰাতো. পস্সাসোতি বহিনিক্খমননাসিকৰাতো. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারতো পন যং ৰত্তব্বং সিযা, তং সব্বং সদ্ধিং ভাৰনানযেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তং.
গামম্পি ৰহতীতি সকলগামম্পি চুণ্ণৰিচুণ্ণং কুরুমানা আদায গচ্ছতি, নিগমাদীসুপি এসেৰ নযো. ইধ ৰাযোসংৰট্টকালে কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ৰিদ্ধংসনৰসেন ৰাযোধাতুৰিকারো দস্সিতো. ৰিধূপনেনাতি অগ্গিবীজনকেন. ওস্সৰনেতি ছদনগ্গে, তেন হি উদকং সৰতি, তস্মা তং ‘‘ওস্সৰন’’ন্তি ৰুচ্চতি. সেসমিধাপি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং.
৩০৬. সেয্যথাপি, আৰুসোতি ইধ কিং দস্সেতি? হেট্ঠা কথিতানং মহাভূতানং নিস্সত্তভাৰং. কট্ঠন্তি দব্বসম্ভারং. ৰল্লিন্তি আবন্ধনৰল্লিং. তিণন্তি ছদনতিণং. মত্তিকন্তি অনুলেপমত্তিকং. আকাসো পরিৰারিতোতি এতানি কট্ঠাদীনি অন্তো চ বহি চ পরিৰারেত্ৰা আকাসো ঠিতোতি অত্থো. অগারংত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতীতি অগারন্তি পণ্ণত্তিমত্তং হোতি. কট্ঠাদীসু পন ৰিসুং ৰিসুং রাসিকতেসু কট্ঠরাসিৰল্লিরাসীত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. এৰমেৰ খোতি এৰমেৰ অট্ঠিআদীনি অন্তো চ বহি চ পরিৰারেত্ৰা ঠিতো আকাসো, তানেৰ অট্ঠিআদীনি পটিচ্চ রূপংত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি, সরীরন্তি ৰোহারং গচ্ছতি. যথা কট্ঠাদীনি পটিচ্চ গেহন্তি সঙ্খং গতং অগারং খত্তিযগেহং ব্রাহ্মণগেহন্তি ৰুচ্চতি, এৰমিদম্পি খত্তিযসরীরং ব্রাহ্মণসরীরন্তি ৰুচ্চতি, ন হেত্থ কোচি সত্তো ৰা জীৰো ৰা ৰিজ্জতি.
অজ্ঝত্তিকঞ্চেৰ, আৰুসো, চক্খূতি ইদং কস্মা আরদ্ধং? হেট্ঠা উপাদারূপং চত্তারো চ অরূপিনো খন্ধা তীণি চ অরিযসচ্চানি ন কথিতানি, ইদানি তানি কথেতুং অযং দেসনা আরদ্ধাতি. তত্থ চক্খুং অপরিভিন্নন্তি চক্খুপসাদে নিরুদ্ধেপি উপহতেপি পিত্তসেম্হলোহিতেহি পলিবুদ্ধেপি চক্খু চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতি, পরিভিন্নমেৰ হোতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পন পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থং অপরিভিন্নং নাম. বাহিরা চ রূপাতি বাহিরা চতুসমুট্ঠানিকরূপা. তজ্জো সমন্নাহারোতি তং চক্খুঞ্চ রূপে চ পটিচ্চ ভৰঙ্গং আৰট্টেত্ৰা উপ্পজ্জনমনসিকারো, ভৰঙ্গাৰট্টনসমত্থং চক্খুদ্ৰারে কিরিযমনোধাতুচিত্তন্তি অত্থো. তং রূপানং অনাপাথগতত্তাপি অঞ্ঞাৰিহিতস্সপি ন হোতি, তজ্জস্সাতি তদনুরূপস্স. ৰিঞ্ঞাণভাগস্সাতি ৰিঞ্ঞাণকোট্ঠাসস্স.
যং তথাভূতস্সাতিআদীসু দ্ৰারৰসেন চত্তারি সচ্চানি দস্সেতি. তত্থ তথাভূতস্সাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন সহভূতস্স, চক্খুৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিনোতি অত্থো. রূপন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ন রূপজনকত্তা চক্খুৰিঞ্ঞাণক্খণে তিসমুট্ঠানরূপং, তদনন্তরচিত্তক্খণে চতুসমুট্ঠানম্পি লব্ভতি. সঙ্গহং গচ্ছতীতি গণনং গচ্ছতি. ৰেদনাদযো চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তাৰ. ৰিঞ্ঞাণম্পি চক্খুৰিঞ্ঞাণমেৰ. এত্থ চ সঙ্খারাতি চেতনাৰ ৰুত্তা. সঙ্গহোতি একতো সঙ্গহো. সন্নিপাতোতি সমাগমো. সমৰাযোতি রাসি. যো পটিচ্চসমুপ্পাদং পস্সতীতি যো পচ্চযে পস্সতি. সো ধম্মং পস্সতীতি সো পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মে পস্সতি, ছন্দোতিআদি সব্বং তণ্হাৰেৰচনমেৰ, তণ্হা হি ছন্দকরণৰসেন ছন্দো. আলযকরণৰসেন আলযো. অনুনযকরণৰসেন অনুনযো. অজ্ঝোগাহিত্ৰা গিলিত্ৰা গহনৰসেন অজ্ঝোসানন্তি ৰুচ্চতি. ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানন্তি নিব্বানস্সেৰ ৰেৰচনং, ইতি তীণি সচ্চানি পাল়িযং আগতানেৰ মগ্গসচ্চং আহরিত্ৰা গহেতব্বং, যা ইমেসু তীসু ঠানেসু দিট্ঠি সঙ্কপ্পো ৰাচা কম্মন্তো আজীৰো ৰাযামো সতি সমাধি ভাৰনাপটিৰেধো, অযং মগ্গোতি. বহুকতং হোতীতি এত্তাৰতাপি বহুং ভগৰতো সাসনং কতং হোতি, অজ্ঝত্তিকঞ্চেৰ, আৰুসো, সোতন্তিআদিৰারেসুপি এসেৰ নযো.
মনোদ্ৰারে পন অজ্ঝত্তিকো মনো নাম ভৰঙ্গচিত্তং. তং নিরুদ্ধম্পি আৰজ্জনচিত্তস্স পচ্চযো ভৰিতুং অসমত্থং মন্দথামগতমেৰ পৰত্তমানম্পি পরিভিন্নং নাম হোতি. আৰজ্জনস্স পন পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থং অপরিভিন্নং নাম. বাহিরা চ ধম্মাতি ধম্মারম্মণং. নেৰ তাৰ তজ্জস্সাতি ইদং ভৰঙ্গসমযেনেৰ কথিতং. দুতিযৰারো পগুণজ্ঝানপচ্চৰেক্খণেন ৰা, পগুণকম্মট্ঠানমনসিকারেন ৰা, পগুণবুদ্ধৰচনসজ্ঝাযকরণাদিনা ৰা, অঞ্ঞৰিহিতকং সন্ধায ৰুত্তো. ইমস্মিং ৰারে রূপন্তি চতুসমুট্ঠানম্পি লব্ভতি. মনোৰিঞ্ঞাণঞ্হি রূপং সমুট্ঠাপেতি, ৰেদনাদযো মনোৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা, ৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণমেৰ. সঙ্খারা পনেত্থ ফস্সচেতনাৰসেনেৰ গহিতা. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইতি মহাথেরো হেট্ঠা একদেসমেৰ সম্মসন্তো আগন্ত্ৰা ইমস্মিং ঠানে ঠত্ৰা হেট্ঠা পরিহীনদেসনং সব্বং তংতংদ্ৰারৰসেন ভাজেত্ৰা দস্সেন্তো যথানুসন্ধিনাৰ সুত্তন্তং নিট্ঠপেসীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
মহাহত্থিপদোপমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.