৩. ওপম্মৰগ্গো

১. ককচূপমসুত্তৰণ্ণনা

২২২. এৰং মে সুতন্তি ককচূপমসুত্তং. তত্থ মোল়িযফগ্গুনোতি মোল়ীতি চূল়া ৰুচ্চতি. যথাহ –

‘‘ছেত্ৰান মোল়িং ৰরগন্ধৰাসিতং,

ৰেহাযসং উক্খিপি সক্যপুঙ্গৰো;

রতনচঙ্কোটৰরেন ৰাসৰো,

সহস্সনেত্তো সিরসা পটিগ্গহী’’তি.

সা তস্স গিহিকালে মহতী অহোসি, তেনস্স মোল়িযফগ্গুনোতি সঙ্খা উদপাদি. পব্বজিতম্পি নং তেনেৰ নামেন সঞ্জানন্তি. অতিৰেলন্তি ৰেলং অতিক্কমিত্ৰা. তত্থ কালৰেলা, সীমৰেলা, সীলৰেলাতি তিৰিধা ৰেলা. ‘‘তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসী’’তি (ধম্মপদে ৰগ্গানমুদ্দানং, গাথানমুদ্দানং; মহাৰ. ১-৩) অযং কালৰেলা নাম. ‘‘ঠিতধম্মো ৰেলং নাতিৰত্ততী’’তি (চূল়ৰ. ৩৮৪; উদা. ৪৫; অ. নি. ৮.১৯) অযং সীমৰেলা নাম. ‘‘ৰেলাঅনতিক্কমো সেতুঘাতো’’তি (ধ. স. ২৯৯-৩০১) চ, ‘‘ৰেলা চেসা অৰীতিক্কমনট্ঠেনা’’তি চ, অযং সীলৰেলা নাম. তং তিৰিধম্পি সো অতিক্কমিযেৰ. ভিক্খুনিযো হি ওৰদিতুং কালো নাম অত্থি, সো অত্থঙ্গতেপি সূরিযে ওৰদন্তো তং কালৰেলম্পি অতিক্কমি. ভিক্খুনীনং ওৰাদে পমাণং নাম অত্থি সীমা মরিযাদা. সো উত্তরিছপ্পঞ্চৰাচাহি ওৰদন্তো তং সীমৰেলম্পি অতিক্কমি. কথেন্তো পন দৰসহগতং কত্ৰা দুট্ঠুল্লাপত্তিপহোনকং কথেতি, এৰং সীলৰেলম্পি অতিক্কমি.

সংসট্ঠোতি মিস্সীভূতো সমানসুখদুক্খো হুত্ৰা. সম্মুখাতি পুরতো. অৰণ্ণং ভাসতীতি তা পন পচনকোট্টনাদীনি করোন্তিযো দিস্ৰা নত্থি ইমাসং অনাপত্তি নাম, ইমা ভিক্খুনিযো অনাচারা দুব্বচা পগব্ভাতি অগুণং কথেতি. অধিকরণম্পি করোতীতি ইমেসং ভিক্খূনং ইমা ভিক্খুনিযো দিট্ঠকালতো পট্ঠায অক্খীনি দয্হন্তি, ইমস্মিং ৰিহারে পুপ্ফপূজা ৰা আসনধোৰনপরিভণ্ডকরণাদীনি ৰা ইমাসং ৰসেন ৰত্তন্তি. কুলধীতরো এতা লজ্জিনিযো, তুম্হে ইমা ইদঞ্চিদঞ্চ ৰদথ, অযং নাম তুম্হাকং আপত্তি হোতি, ৰিনযধরানং সন্তিকং আগন্ত্ৰা ৰিনিচ্ছযং মে দেথাতি অধিকরণং আকড্ঢতি.

মোল়িযফগ্গুনস্স অৰণ্ণং ভাসতীতি নত্থি ইমস্স ভিক্খুনো অনাপত্তি নাম. নিচ্চকালং ইমস্স পরিৰেণদ্ৰারং অসুঞ্ঞং ভিক্খুনীহীতি অগুণং কথেতি. অধিকরণম্পি করোন্তীতি ইমেসং ভিক্খূনং মোল়িযফগ্গুনত্থেরস্স দিট্ঠকালতো পট্ঠায অক্খীনি দয্হন্তি. ইমস্মিং ৰিহারে অঞ্ঞেসং ৰসনট্ঠানং ওলোকেতুম্পি ন সক্কা. ৰিহারং আগতভিক্খুনিযো ওৰাদং ৰা পটিসন্থারং ৰা উদ্দেসপদং ৰা থেরমেৰ নিস্সায লভন্তি, কুলপুত্তকো লজ্জী কুক্কুচ্চকো, এৰরূপং নাম তুম্হে ইদঞ্চিদঞ্চ ৰদথ, এথ ৰিনযধরানং সন্তিকে ৰিনিচ্ছযং দেথাতি অধিকরণং আকড্ঢন্তি.

সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচাতি নেৰ পিযকম্যতায ন ভেদাধিপ্পাযেন, অত্থকামতায অৰোচ. একং কিরস্স অহোসি – ‘‘ইমস্স ভিক্খুস্স এৰং সংসট্ঠস্স ৰিহরতো অযসো উপ্পজ্জিস্সতি. সো সাসনস্সাপি অৰণ্ণোযেৰ. অঞ্ঞেন পন কথিতো অযং ন ওরমিস্সতি, ভগৰতা ধম্মং দেসেত্ৰা ওৰদিতো ওরমিস্সতী’’তি তস্স অত্থকামতায ভগৰন্তং এতং, ‘‘আযস্মা, ভন্তে’’তিআদিৰচনং অৰোচ.

২২৩. আমন্তেহীতি জানাপেহি. আমন্তেতীতি পক্কোসতি.

২২৪. সদ্ধাতি সদ্ধায. তস্মাতি যস্মা ত্ৰং কুলপুত্তো চেৰ সদ্ধাপব্বজিতো চ, যস্মা ৰা তে এতাহি সদ্ধিং সংসট্ঠস্স ৰিহরতো যে তা অক্কোসিস্সন্তি ৰা, পহরিস্সন্তি ৰা, তেসু দোমনস্সং উপ্পজ্জিস্সতি, সংসগ্গে পহীনে নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্মা. তত্রাতি তস্মিং অৰণ্ণভাসনে. গেহসিতাতি পঞ্চকামগুণনিস্সিতা. ছন্দাতি তণ্হাছন্দাপি পটিঘছন্দাপি. ৰিপরিণতন্তি রত্তম্পি চিত্তং ৰিপরিণতং. দুট্ঠম্পি, মূল়্হম্পি চিত্তং ৰিপরিণতং. ইধ পন তণ্হাছন্দৰসেন রত্তম্পি ৰট্টতি, পটিঘছন্দৰসেন দুট্ঠম্পি ৰট্টতি. হিতানুকম্পীতি হিতেন অনুকম্পমানো হিতেন ফরমানো. ন দোসন্তরোতি ন দোসচিত্তো ভৰিস্সামি.

২২৫. অথ খো ভগৰাতি কস্মা আরভি? ফগ্গুনস্স কির এত্তকং ওৰাদং সুত্ৰাপি, ‘‘ভিক্খুনিসংসগ্গতো ওরমিস্সামি ৰিরমিস্সামী’’তি চিত্তম্পি ন উপ্পন্নং, ভগৰতা পন সদ্ধিং পটাণী ৰিয পটিৰিরুদ্ধো অট্ঠাসি, অথস্স ভগৰতো যথা নাম জিঘচ্ছিতস্স ভোজনে, পিপাসিতস্স পানীযে, সীতেন ফুট্ঠস্স উণ্হে দুক্খিতস্স সুখে পত্থনা উপ্পজ্জতি. এৰমেৰ ইমং দুব্বচং ভিক্খুং দিস্ৰা পঠমবোধিযং সুব্বচা ভিক্খূ আপাথং আগমিংসু. অথ তেসং ৰণ্ণং কথেতুকামো হুত্ৰা ইমং দেসনং আরভি.

তত্থ আরাধযিংসূতি গণ্হিংসু পূরযিংসু. একং সমযন্তি একস্মিং সমযে. একাসনভোজনন্তি একং পুরেভত্তভোজনং. সূরিযুগ্গমনতো হি যাৰ মজ্ঝন্হিকা সত্তক্খত্তুং ভুত্তভোজনম্পি ইধ একাসনভোজনন্তেৰ অধিপ্পেতং. অপ্পাবাধতন্তি নিরাবাধতং. অপ্পাতঙ্কতন্তি নিদ্দুক্খতং. লহুট্ঠানন্তি সরীরস্স সল্লহুকং উট্ঠানং. বলন্তি কাযবলং. ফাসুৰিহারন্তি কাযস্স সুখৰিহারং. ইমিনা কিং কথিতং? দিৰা ৰিকালভোজনং পজহাপিতকালো কথিতো. ভদ্দালিসুত্তে পন রত্তিং ৰিকালভোজনং পজহাপিতকালো কথিতো. ইমানি হি দ্ৰে ভোজনানি ভগৰা ন একপ্পহারেন পজহাপেসি. কস্মা? ইমানেৰ হি দ্ৰে ভোজনানি ৰট্টে সত্তানং আচিণ্ণানি. সন্তি কুলপুত্তা সুখুমালা, তে একতো দ্ৰেপি ভোজনানি পজহন্তা কিলমন্তি. তস্মা একতো অপজহাপেত্ৰা একস্মিং কালে দিৰা ৰিকালভোজনং, একস্মিং রত্তিং ৰিকালভোজনন্তি ৰিসুং পজহাপেসি. তেসু ইধ দিৰা ৰিকালভোজনং পজহাপিতকালো কথিতো. তত্থ যস্মা বুদ্ধা ন ভযং দস্সেত্ৰা তজ্জেত্ৰা পজহাপেন্তি, আনিসংসং পন দস্সেত্ৰা পজহাপেন্তি, এৰঞ্হি সত্তা সুখেন পজহন্তি. তস্মা আনিসংসং দস্সেন্তো ইমে পঞ্চ গুণে দস্সেসি. অনুসাসনী করণীযাতি পুনপ্পুনং সাসনে কত্তব্বং নাহোসি. ‘‘ইদং করোথ, ইদং মা করোথা’’তি সতুপ্পাদকরণীযমত্তমেৰ অহোসি. তাৰত্তকেনেৰ তে কত্তব্বং অকংসু, পহাতব্বং পজহিংসু, পঠমবোধিযং, ভিক্খৰে, সুব্বচা ভিক্খূ অহেসুং অস্সৰা ওৰাদপটিকরাতি.

ইদানি নেসং সুব্বচভাৰদীপিকং উপমং আহরন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ সুভূমিযন্তি সমভূমিযং. ‘‘সুভূম্যং সুখেত্তে ৰিহতখাণুকে বীজানি পতিট্ঠপেয্যা’’তি (দী. নি. ২.৪৩৮) এত্থ পন মণ্ডভূমি সুভূমীতি আগতা. চতুমহাপথেতি দ্ৰিন্নং মহামগ্গানং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গতট্ঠানে. আজঞ্ঞরথোতি ৰিনীতঅস্সরথো. ওধস্তপতোদোতি যথা রথং অভিরুহিত্ৰা ঠিতেন সক্কা হোতি গণ্হিতুং, এৰং আলম্বনং নিস্সায তিরিযতো ঠপিতপতোদো. যোগ্গাচরিযোতি অস্সাচরিযো. স্ৰেৰ অস্সদম্মে সারেতীতি অস্সদম্মসারথি. যেনিচ্ছকন্তি যেন যেন মগ্গেন ইচ্ছতি. যদিচ্ছকন্তি যং যং গতিং ইচ্ছতি. সারেয্যাতি উজুকং পুরতো পেসেয্য. পচ্চাসারেয্যাতি পটিনিৰত্তেয্য.

এৰমেৰ খোতি যথা হি সো যোগ্গাচরিযো যেন যেন মগ্গেন গমনং ইচ্ছতি, তং তং অস্সা আরুল়্হাৰ হোন্তি. যায যায চ গতিযা ইচ্ছতি, সা সা গতি গহিতাৰ হোতি. রথং পেসেত্ৰা অস্সা নেৰ ৰারেতব্বা ন ৰিজ্ঝিতব্বা হোন্তি. কেৰলং তেসং সমে ভূমিভাগে খুরেসু নিমিত্তং ঠপেত্ৰা গমনমেৰ পস্সিতব্বং হোতি. এৰং ময্হম্পি তেসু ভিক্খূসু পুনপ্পুনং ৰত্তব্বং নাহোসি. ইদং করোথ ইদং মা করোথাতি সতুপ্পাদনমত্তমেৰ কত্তব্বং হোতি. তেহিপি তাৰদেৰ কত্তব্বং কতমেৰ হোতি, অকত্তব্বং জহিতমেৰ. তস্মাতি যস্মা সুব্বচা যুত্তযানপটিভাগা হুত্ৰা সতুপ্পাদনমত্তেনেৰ পজহিংসু, তস্মা তুম্হেপি পজহথাতি অত্থো. এলণ্ডেহীতি এলণ্ডা কির সালদূসনা হোন্তি, তস্মা এৰমাহ. ৰিসোধেয্যাতি এলণ্ডে চেৰ অঞ্ঞা চ ৰল্লিযো ছিন্দিত্ৰা বহি নীহরণেন সোধেয্য. সুজাতাতি সুসণ্ঠিতা. সম্মা পরিহরেয্যাতি মরিযাদং বন্ধিত্ৰা উদকাসিঞ্চনেনপি কালেনকালং মূলমূলে খণনেনপি ৰল্লিগুম্বাদিচ্ছেদনেনপি কিপিল্লপূটকহরণেনপি মক্কটকজালসুক্খদণ্ডকহরণেনপি সম্মা ৰড্ঢেত্ৰা পোসেয্য. ৰুদ্ধিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ.

২২৬. ইদানি অক্খন্তিযা দোসং দস্সেন্তো ভূতপুব্বন্তিআদিমাহ. তত্থ ৰেদেহিকাতি ৰিদেহরট্ঠৰাসিকস্স ধীতা. অথ ৰা ৰেদোতি পঞ্ঞা ৰুচ্চতি, ৰেদেন ঈহতি ইরিযতীতি ৰেদেহিকা, পণ্ডিতাতি অত্থো. গহপতানীতি ঘরসামিনী. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিঘোসো. সোরতাতি সোরচ্চেন সমন্নাগতা. নিৰাতাতি নিৰাতৰুত্তি. উপসন্তাতি নিব্বুতা. দক্খাতি ভত্তপচনসযনত্থরণদীপুজ্জলনাদিকম্মেসু ছেকা. অনলসাতি উট্ঠাহিকা, সুসংৰিহিতকম্মন্তাতি সুট্ঠু সংৰিহিতকম্মন্তা. একা অনলসা হোতি, যং যং পন ভাজনং গণ্হাতি, তং তং ভিন্দতি ৰা ছিদ্দং ৰা করোতি, অযং ন তাদিসাতি দস্সেতি.

দিৰা উট্ঠাসীতি পাতোৰ কত্তব্বানি ধেনুদুহনাদিকম্মানি অকত্ৰা উস্সূরে উট্ঠিতা. হে জে কাল়ীতি অরে কাল়ি. কিং জে দিৰা উট্ঠাসীতি কিং তে কিঞ্চি অফাসুকং অত্থি, কিং দিৰা উট্ঠাসীতি? নো ৰত রে কিঞ্চীতি অরে যদি তে ন কিঞ্চি অফাসুকং অত্থি, নেৰ সীসং রুজ্ঝতি, ন পিট্ঠি, অথ কস্মা পাপি দাসি দিৰা উট্ঠাসীতি কুপিতা অনত্তমনা ভাকুটিমকাসি. দিৰাতরং উট্ঠাসীতি পুনদিৰসে উস্সূরতরং উট্ঠাসি. অনত্তমনৰাচন্তি অরে পাপি দাসি অত্তনো পমাণং ন জানাসি; কিং অগ্গিং সীতোতি মঞ্ঞসি, ইদানি তং সিক্খাপেস্সামীতিআদীনি ৰদমানা কুপিতৰচনং নিচ্ছারেসি.

পটিৰিসকানন্তি সামন্তগেহৰাসীনং. উজ্ঝাপেসীতি অৰজানাপেসি. চণ্ডীতি অসোরতা কিব্বিসা. ইতি যত্তকা গুণা, ততো দিগুণা দোসা উপ্পজ্জিংসু. গুণা নাম সণিকং সণিকং আগচ্ছন্তি; দোসা একদিৰসেনেৰ পত্থটা হোন্তি. সোরতসোরতোতি অতিৰিয সোরতো, সোতাপন্নো নু খো, সকদাগামী অনাগামী অরহা নু খোতি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি. ফুসন্তীতি ফুসন্তা ঘট্টেন্তা আপাথং আগচ্ছন্তি.

অথ ভিক্খু সোরতোতি ৰেদিতব্বোতি অথ অধিৰাসনক্খন্তিযং ঠিতো ভিক্খু সোরতোতি ৰেদিতব্বো. যো চীৰর…পে… পরিক্খারহেতূতি যো এতানি চীৰরাদীনি পণীতপণীতানি লভন্তো পাদপরিকম্মপিট্ঠিপরিকম্মাদীনি একৰচনেনেৰ করোতি. অলভমানোতি যথা পুব্বে লভতি, এৰং অলভন্তো. ধম্মঞ্ঞেৰ সক্করোন্তোতি ধম্মংযেৰ সক্কারং সুকতকারং করোন্তো. গরুং করোন্তোতি গরুভারিযং করোন্তো. মানেন্তোতি মনেন পিযং করোন্তো. পূজেন্তোতি পচ্চযপূজায পূজেন্তো. অপচাযমানোতি ধম্মংযেৰ অপচাযমানো অপচিতিং নীচৰুত্তিং দস্সেন্তো.

২২৭. এৰং অক্খন্তিযা দোসং দস্সেত্ৰা ইদানি যে অধিৰাসেন্তি, তে এৰং অধিৰাসেন্তীতি পঞ্চ ৰচনপথে দস্সেন্তো পঞ্চিমে, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ কালেনাতি যুত্তপত্তকালেন. ভূতেনাতি সতা ৰিজ্জমানেন. সণ্হেনাতি সম্মট্ঠেন. অত্থসঞ্হিতেনাতি অত্থনিস্সিতেন কারণনিস্সিতেন. অকালেনাতিআদীনি তেসংযেৰ পটিপক্খৰসেন ৰেদিতব্বানি. মেত্তচিত্তাতি উপ্পন্নমেত্তচিত্তা হুত্ৰা. দোসন্তরাতি দুট্ঠচিত্তা, অব্ভন্তরে উপ্পন্নদোসা হুত্ৰা. তত্রাতি তেসু ৰচনপথেসু. ফরিত্ৰাতি অধিমুচ্চিত্ৰা. তদারম্মণঞ্চাতি কথং তদারম্মণং সব্বাৰন্তং লোকং করোতি? পঞ্চ ৰচনপথে গহেত্ৰা আগতং পুগ্গলং মেত্তচিত্তস্স আরম্মণং কত্ৰা পুন তস্সেৰ মেত্তচিত্তস্স অৰসেসসত্তে আরম্মণং করোন্তো সব্বাৰন্তং লোকং তদারম্মণং করোতি নাম. তত্রাযং ৰচনত্থো. তদারম্মণঞ্চাতি তস্সেৰ মেত্তচিত্তস্স আরম্মণং কত্ৰা. সব্বাৰন্তন্তি সব্বসত্তৰন্তং. লোকন্তি সত্তলোকং. ৰিপুলেনাতি অনেকসত্তারম্মণেন. মহগ্গতেনাতি মহগ্গতভূমিকেন. অপ্পমাণেনাতি সুভাৰিতেন. অৰেরেনাতি নিদ্দোসেন. অব্যাবজ্ঝেনাতি নিদ্দুক্খেন. ফরিত্ৰা ৰিহরিস্সামাতি এৰরূপেন মেত্তাসহগতেন চেতসা তঞ্চ পুগ্গলং সব্বঞ্চ লোকং তস্স চিত্তস্স আরম্মণং কত্ৰা অধিমুচ্চিত্ৰা ৰিহরিস্সাম.

২২৮. ইদানি তদত্থদীপিকং উপমং আহরন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ অপথৰিন্তি নিপ্পথৰিং করিস্সামীতি অত্থো. তত্র তত্রাতি তস্মিং তস্মিং ঠানে. ৰিকিরেয্যাতি পচ্ছিযা পংসুং উদ্ধরিত্ৰা বীজানি ৰিয ৰিকিরেয্য. ওট্ঠুভেয্যাতি খেল়ং পাতেয্য. অপথৰিং করেয্যাতি এৰং কাযেন চ ৰাচায চ পযোগং কত্ৰাপি সক্কুণেয্য অপথৰিং কাতুন্তি? গম্ভীরাতি বহলত্তেন দ্ৰিযোজনসতসহস্সানি চত্তারি চ নহুতানি গম্ভীরা. অপ্পমেয্যাতি তিরিযং পন অপরিচ্ছিন্না. এৰমেৰ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – পথৰী ৰিয হি মেত্তচিত্তং দট্ঠব্বং. কুদালপিটকং গহেত্ৰা আগতপুরিসো ৰিয পঞ্চ ৰচনপথে গহেত্ৰা আগতপুগ্গলো. যথা সো কুদালপিটকেন মহাপথৰিং অপথৰিং কাতুং ন সক্কোতি, এৰং ৰো পঞ্চ ৰচনপথে গহেত্ৰা আগতপুগ্গলো মেত্তচিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং কাতুং ন সক্খিস্সতীতি.

২২৯. দুতিযউপমাযং হলিদ্দিন্তি যংকিঞ্চি পীতকৰণ্ণং. নীলন্তি কংসনীলং ৰা পলাসনীলং ৰা. অরূপীতি অরূপো. ননু চ, দ্ৰিন্নং কট্ঠানং ৰা দ্ৰিন্নং রুক্খানং ৰা দ্ৰিন্নং সেয্যানং ৰা দ্ৰিন্নং সেলানং ৰা অন্তরং পরিচ্ছিন্নাকাসরূপন্তি আগতং, কস্মা ইধ অরূপীতি ৰুত্তোতি? সনিদস্সনভাৰপটিক্খেপতো. তেনেৰাহ ‘‘অনিদস্সনো’’তি. তস্মিঞ্হি রূপং লিখিতুং, রূপপাতুভাৰং দস্সেতুং ন সক্কা, তস্মা ‘‘অরূপী’’তি ৰুত্তো. অনিদস্সনোতি দস্সনস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স অনাপাথো. উপমাসংসন্দনে পনেত্থ আকাসো ৰিয মেত্তচিত্তং. তুলিকপঞ্চমা চত্তারো রঙ্গজাতা ৰিয পঞ্চ ৰচনপথা, তুলিকপঞ্চমে রঙ্গে গহেত্ৰা আগতপুরিসো ৰিয পঞ্চ ৰচনপথে গহেত্ৰা আগতপুগ্গলো. যথা সো তুলিকপঞ্চমেহি রঙ্গেহি আকাসে রূপপাতুভাৰং কাতুং ন সক্কোতি, এৰং ৰো পঞ্চ ৰচনপথে গহেত্ৰা আগতপুগ্গলো মেত্তচিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং কত্ৰা দোসুপ্পত্তিং দস্সেতুং ন সক্খিস্সতীতি.

২৩০. ততিযউপমাযং আদিত্তন্তি পজ্জলিতং. গম্ভীরা অপ্পমেয্যাতি ইমিস্সা গঙ্গায গম্ভীরট্ঠানং গাৰুতম্পি অত্থি, অড্ঢযোজনম্পি, যোজনম্পি. পুথুলং পনস্সা এৰরূপংযেৰ, দীঘতো পন পঞ্চযোজনসতানি. সা কথং গম্ভীরা অপ্পমেয্যাতি? এতেন পযোগেন পরিৰত্তেত্ৰা উদ্ধনে উদকং ৰিয তাপেতুং অসক্কুণেয্যতো. ঠিতোদকং পন কেনচি উপাযেন অঙ্গুলমত্তং ৰা অড্ঢঙ্গুলমত্তং ৰা এৰং তাপেতুং সক্কা ভৰেয্য, অযং পন ন সক্কা, তস্মা এৰং ৰুত্তং. উপমাসংসন্দনে পনেত্থ গঙ্গা ৰিয মেত্তচিত্তং, তিণুক্কং আদায আগতপুরিসো ৰিয পঞ্চ ৰচনপথে গহেত্ৰা আগতপুগ্গলো. যথা সো আদিত্তায তিণুক্কায গঙ্গং তাপেতুং ন সক্কোতি, এৰং ৰো পঞ্চ ৰচনপথে গহেত্ৰা আগতপুগ্গলো মেত্তচিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং কাতুং ন সক্খিস্সতীতি.

২৩১. চতুত্থউপমাযং বিল়ারভস্তাতি বিল়ারচম্মপসিব্বকা. সুমদ্দিতাতি সুট্ঠু মদ্দিতা. সুপরিমদ্দিতাতি অন্তো চ বহি চ সমন্ততো সুপরিমদ্দিতা. তূলিনীতি সিম্বলিতূললতাতূলসমানা. ছিন্নসস্সরাতি ছিন্নসস্সরসদ্দা. ছিন্নভব্ভরাতি ছিন্নভব্ভরসদ্দা. উপমাসংসন্দনে পনেত্থ বিল়ারভস্তা ৰিয মেত্তচিত্তং, কট্ঠকঠলং আদায আগতপুরিসো ৰিয পঞ্চ ৰচনপথে গহেত্ৰা আগতপুগ্গলো. যথা সো কট্ঠেন ৰা কঠলেন ৰা বিল়ারভস্তং সরসরং ভরভরং সদ্দং কাতুং ন সক্কোতি, এৰং ৰো পঞ্চ ৰচনপথে গহেত্ৰা আগতপুগ্গলো মেত্তচিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং কত্ৰা দোসানুগতভাৰং কাতুং ন সক্খিস্সতীতি.

২৩২. ওচরকাতি অৰচরকা হেট্ঠাচরকা, নীচকম্মকারকাতি অত্থো. যো মনো পদূসেয্যাতি যো ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা মনো পদূসেয্য, তং ককচেন ওকন্তনং নাধিৰাসেয্য. ন মে সো তেন সাসনকরোতি সো তেন অনধিৰাসনেন ময্হং ওৰাদকরো ন হোতি. আপত্তি পনেত্থ নত্থি.

২৩৩. অণুং ৰা থূলং ৰাতি অপ্পসাৰজ্জং ৰা মহাসাৰজ্জং ৰা. যং তুম্হে নাধিৰাসেয্যাথাতি যো তুম্হেহি অধিৰাসেতব্বো ন ভৰেয্যাতি অত্থো. নো হেতং, ভন্তেতি, ভন্তে, অনধিৰাসেতব্বং নাম ৰচনপথং ন পস্সামাতি অধিপ্পাযো. দীঘরত্তং হিতায সুখাযাতি ইতি ভগৰা অরহত্তেন কূটং গণ্হন্তো যথানুসন্ধিনা দেসনং নিট্ঠপেসীতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ককচূপমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অলগদ্দূপমসুত্তৰণ্ণনা

২৩৪. এৰং মে সুতন্তি অলগদ্দূপমসুত্তং. তত্থ গদ্ধে বাধযিংসূতি গদ্ধবাধিনো, গদ্ধবাধিনো পুব্বপুরিসা অস্সাতি গদ্ধবাধিপুব্বো, তস্স গদ্ধবাধিপুব্বস্স, গিজ্ঝঘাতককুলপ্পসুতস্সাতি অত্থো. সগ্গমোক্খানং অন্তরাযং করোন্তীতি অন্তরাযিকা. তে কম্মকিলেসৰিপাকউপৰাদআণাৰীতিক্কমৰসেন পঞ্চৰিধা. তত্থ পঞ্চানন্তরিযধম্মা কম্মন্তরাযিকা নাম. তথা ভিক্খুনীদূসককম্মং, তং পন মোক্খস্সেৰ অন্তরাযং করোতি, ন সগ্গস্স. নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা কিলেসন্তরাযিকা নাম. পণ্ডকতিরচ্ছানগতউভতোব্যঞ্জনকানং পটিসন্ধিধম্মা ৰিপাকন্তরাযিকা নাম. অরিযূপৰাদধম্মা উপৰাদন্তরাযিকা নাম, তে পন যাৰ অরিযে ন খমাপেন্তি, তাৰদেৰ, ন ততো পরং. সঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কন্তা সত্ত আপত্তিক্খন্ধা আণাৰীতিক্কমন্তরাযিকা নাম. তেপি যাৰ ভিক্খুভাৰং ৰা পটিজানাতি, ন ৰুট্ঠাতি ৰা, ন দেসেতি ৰা, তাৰদেৰ, ন ততো পরং.

তত্রাযং ভিক্খু বহুস্সুতো ধম্মকথিকো সেসন্তরাযিকে জানাতি, ৰিনযে পন অকোৰিদত্তা পণ্ণত্তিৰীতিক্কমন্তরাযিকে ন জানাতি, তস্মা রহোগতো এৰং চিন্তেসি – ইমে আগারিকা পঞ্চ কামগুণে পরিভুঞ্জন্তা সোতাপন্নাপি সকদাগামিনোপি অনাগামিনোপি হোন্তি. ভিক্খূপি মনাপিকানি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানি রূপানি পস্সন্তি…পে… কাযৰিঞ্ঞেয্যে ফোট্ঠব্বে ফুসন্তি, মুদুকানি অত্থরণপাৰুরণাদীনি পরিভুঞ্জন্তি, এতং সব্বং ৰট্টতি. কস্মা ইত্থীনংযেৰ রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বা ন ৰট্টন্তি? এতেপি ৰট্টন্তীতি. এৰং রসেন রসং সংসন্দেত্ৰা সচ্ছন্দরাগপরিভোগঞ্চ নিচ্ছন্দরাগপরিভোগঞ্চ একং কত্ৰা থূলৰাকেহি সদ্ধিং অতিসুখুমসুত্তং উপনেন্তো ৰিয, সাসপেন সদ্ধিং সিনেরুং উপসংহরন্তো ৰিয, পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পাদেত্ৰা, ‘‘কিং ভগৰতা মহাসমুদ্দং বন্ধন্তেন ৰিয মহতা উস্সাহেন পঠমপারাজিকং পঞ্ঞত্তং, নত্থি এত্থ দোসো’’তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং পটিৰিরুজ্ঝন্তো ৰেসারজ্জঞাণং পটিবাহন্তো অরিযমগ্গে খাণুকণ্টকাদীনি পক্খিপন্তো মেথুনধম্মে দোসো নত্থীতি জিনস্স আণাচক্কে পহারং অদাসি. তেনাহ – ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদি.

এৰং ব্যা খোতি এৰং ৰিয খো. সমনুযুঞ্জন্তীতিআদীসু কিং লদ্ধিকো ত্ৰং, লদ্ধিং ৰদেহীতি পুচ্ছমানা সমনুযুঞ্জন্তি নাম. দিট্ঠিং পতিট্ঠাপেন্তা সমনুগ্গাহন্তি নাম. কেন কারণেন এৰং ৰদসীতি কারণং পুচ্ছন্তা সমনুভাসন্তি নাম. অট্ঠিকঙ্কলূপমাতিআদীসু (ম. নি. ২.৪২-৪৮) অট্ঠিকঙ্কলূপমা অপ্পস্সাদট্ঠেন. মংসপেসূপমা বহুসাধারণট্ঠেন. তিণুক্কূপমা অনুদহনট্ঠেন. অঙ্গারকাসূপমা মহাভিতাপনট্ঠেন. সুপিনকূপমা ইত্তরপচ্চুপট্ঠানট্ঠেন. যাচিতকূপমা তাৰকালিকট্ঠেন. রুক্খফলূপমা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গপলিভঞ্জনট্ঠেন. অসিসূনূপমা অধিকুট্টনট্ঠেন. সত্তিসূলূপমা ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠেন. সপ্পসিরূপমা সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন. থামসাতি দিট্ঠিথামেন. পরামাসাতি দিট্ঠিপরামাসেন. অভিনিৰিস্স ৰোহরতীতি অধিট্ঠহিত্ৰা ৰোহরতি দীপেতি ৰা.

২৩৫. যতো খো তে ভিক্খূতি যদা তে ভিক্খূ. এৰং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৰতাতি ইদং এস অত্তনো অজ্ঝাসযেন নত্থীতি ৰত্তুকামোপি ভগৰতো আনুভাৰেন সম্পটিচ্ছতি, বুদ্ধানং কির সম্মুখা দ্ৰে কথা কথেতুং সমত্থো নাম নত্থি.

২৩৬. কস্স খো নাম ত্ৰং মোঘপুরিসাতি ত্ৰং মোঘপুরিস কস্স খত্তিযস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা ৰেস্সস্স ৰা সুদ্দস্স ৰা গহট্ঠস্স ৰা পব্বজিতস্স ৰা দেৰস্স ৰা মনুস্সস্স ৰা মযা এৰং ধম্মং দেসিতং আজানাসি. অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসীতি অযং পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. অরিট্ঠো কির চিন্তেসি – ‘‘ভগৰা মং মোঘপুরিসোতি ৰদতি, ন খো পন মোঘপুরিসাতি ৰুত্তমত্তকেন মগ্গফলানং উপনিস্সযো ন হোতি. উপসেনম্পি হি ৰঙ্গন্তপুত্তং, ‘অতিলহুং খো ত্ৰং, মোঘপুরিস, বাহুল্লায আৰত্তো’তি (মহাৰ. ৭৫) ভগৰা মোঘপুরিসৰাদেন ওৰদি. থেরো অপরভাগে ঘটেন্তো ৰাযমন্তো ছ অভিঞ্ঞা সচ্ছাকাসি. অহম্পি তথারূপং ৰীরিযং পগ্গণ্হিত্ৰা মগ্গফলানি নিব্বত্তেস্সামী’’তি. অথস্স ভগৰা বন্ধনা পৰুত্তস্স পণ্ডুপলাসস্স ৰিয অৰিরুল়্হিভাৰং দস্সেন্তো ইমং দেসনং আরভি.

উস্মীকতোপীতি, ভিক্খৰে, তুম্হে কিন্তি মঞ্ঞথ, অযং অরিট্ঠো এৰংলদ্ধিকো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন পটিৰিরুজ্ঝিত্ৰা ৰেসারজ্জঞাণং পটিবাহিত্ৰা তথাগতস্স আণাচক্কে পহারং দদমানো অপি নু ইমস্মিং ধম্মৰিনযে উস্মীকতোপি? যথা নিব্বুতেপি মহন্তে অগ্গিক্খন্ধে খজ্জুপনকমত্তাপি অগ্গিপপটিকা হোতিযেৰ, যং নিস্সায পুন মহাঅগ্গিক্খন্ধো ভৰেয্য. কিং নু খো এৰং ইমস্স অপ্পমত্তিকাপি ঞাণুস্মা অত্থি, যং নিস্সায ৰাযমন্তো মগ্গফলানি নিব্বত্তেয্যাতি? নো হেতং, ভন্তেতি, ভন্তে, এৰংলদ্ধিকস্স কুতো এৰরূপা ঞাণুস্মাতি? মগ্গফলানং পচ্চযসমত্থায ঞাণুস্মায উস্মীকতভাৰং পটিক্খিপন্তা ৰদন্তি. মঙ্কুভূতোতি নিত্তেজভূতো. পত্তক্খন্ধোতি পতিতক্খন্ধো. অপ্পটিভানোতি কিঞ্চি পটিভানং অপস্সন্তো ভিন্নপটিভানো এৰরূপম্পি নাম নিয্যানিকসাসনং লভিত্ৰা অৰিরুল়্হিধম্মো কিরম্হি সমুগ্ঘাতিতপচ্চযো জাতোতি অত্তনো অভব্বতং পচ্চৰেক্খন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ভূমিং খণমানো নিসীদি.

পঞ্ঞাযিস্সসি খোতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. অরিট্ঠো কির চিন্তেসি – ‘‘ভগৰা ময্হং মগ্গফলানং উপনিস্সযো পচ্ছিন্নোতি ৰদতি, ন খো পন বুদ্ধা সউপনিস্সযানংযেৰ ধম্মং দেসেন্তি, অনুপনিস্সযানম্পি দেসেন্তি, অহং সত্থু সন্তিকা সুগতোৰাদং লভিত্ৰা অত্তনো সম্পত্তূপগং কুসলং করিস্সামী’’তি. অথস্স ভগৰা ওৰাদং পটিপস্সম্ভেন্তো ‘‘পঞ্ঞাযিস্সসী’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো, ত্ৰংযেৰ, মোঘপুরিস, ইমিনা পাপকেন দিট্ঠিগতেন নিরযাদীসু পঞ্ঞাযিস্সসি, মম সন্তিকা তুয্হং সুগতোৰাদো নাম নত্থি, ন মে তযা অত্থো, ইধাহং ভিক্খূ পটিপুচ্ছিস্সামীতি.

২৩৭. অথ খো ভগৰাতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. ইমস্মিঞ্হি ঠানে ভগৰা পরিসং সোধেতি, অরিট্ঠং গণতো নিস্সারেতি. সচে হি পরিসগতানং কস্সচি এৰং ভৰেয্য – ‘‘অযং অরিট্ঠো ভগৰতা অকথিতং কথেতুং কিং সক্খিস্সতি, কচ্চি নু খো পরিসমজ্ঝে ভগৰতা কথায সমারদ্ধায সহসা কথিত’’ন্তি. এৰং কথিতং পন ন অরিট্ঠোৰ সুণাতি, অঞ্ঞেনপি সুতং ভৰিস্সতি. অথাপিস্স সিযা ‘‘যথা সত্থা অরিট্ঠং নিগ্গণ্হাতি, মম্পি এৰং নিগ্গণ্হেয্যাতি সুত্ৰাপি তুণ্হীভাৰং আপজ্জেয্যা’’তি. ‘‘তং সব্বং ন করিস্সন্তী’’তি. মযাপি ন কথিতং, অঞ্ঞেন সুতম্পি নত্থীতি ‘‘তুম্হেপিমে, ভিক্খৰে’’তিআদিনা পরিসায লদ্ধিং সোধেতি. পরিসায পন লদ্ধিসোধনেনেৰ অরিট্ঠো গণতো নিস্সারিতো নাম হোতি.

ইদানি অরিট্ঠস্স লদ্ধিং পকাসেন্তো সো ৰত, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞত্রেৰ কামেহীতিআদীসু যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘‘তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’তি এৰংলদ্ধিকো, সো ৰত কিলেসকামেহি চেৰ কিলেসকামসম্পযুত্তেহি সঞ্ঞাৰিতক্কেহি চ অঞ্ঞত্র, এতে ধম্মে পহায, ৰিনা এতেহি ধম্মেহি, ৰত্থুকামে পটিসেৰিস্সতি, মেথুনসমাচারং সমাচরিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ইদং কারণং নাম নত্থি, অট্ঠানমেতং অনৰকাসোতি.

২৩৮. এৰং ভগৰা অযং অরিট্ঠো যথা নাম রজকো সুগন্ধানিপি দুগ্গন্ধানিপি জিণ্ণানিপি নৰানিপি সুদ্ধানিপি অসুদ্ধানিপি ৰত্থানি একতো ভণ্ডিকং করোতি, এৰমেৰ ভিক্খূনং নিচ্ছন্দরাগপণীতচীৰরাদিপরিভোগঞ্চ অনিবদ্ধসীলানং গহট্ঠানং অন্তরাযকরং সচ্ছন্দরাগপরিভোগঞ্চ নিবদ্ধসীলানং ভিক্খূনং আৰরণকরং সচ্ছন্দরাগপরিভোগঞ্চ সব্বং একসদিসং করোতীতি অরিট্ঠস্স লদ্ধিং পকাসেত্ৰা ইদানি দুগ্গহিতায পরিযত্তিযা দোসং দস্সেন্তো ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চেতিআদিমাহ. তত্থ পরিযাপুণন্তীতি উগ্গণ্হন্তি. সুত্তন্তিআদীসু উভতোৰিভঙ্গনিদ্দেসখন্ধকপরিৰারা, সুত্তনিপাতে মঙ্গলসুত্তরতনসুত্তনালকসুআতুৰট্টকসুত্তানি, অঞ্ঞম্পি চ সুত্তনামকং তথাগতৰচনং সুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সব্বম্পি সগাথকং সুত্তং গেয্যন্তি ৰেদিতব্বং, ৰিসেসেন সংযুত্তকে সকলোপি সগাথাৰগ্গো. সকলং অভিধম্মপিটকং, নিগ্গাথকং সুত্তং, যঞ্চ অঞ্ঞম্পি অট্ঠহি অঙ্গেহি অসঙ্গহিতং বুদ্ধৰচনং, তং ৰেয্যাকরণন্তি ৰেদিতব্বং. ধম্মপদং, থেরগাথা, থেরিগাথা, সুত্তনিপাতে নোসুত্তনামিকা সুদ্ধিকগাথা চ গাথাতি ৰেদিতব্বা. সোমনস্সঞাণমযিকগাথাপটিসংযুত্তা দ্ৰেঅসীতিসুত্তন্তা উদানন্তি ৰেদিতব্বা. ‘‘ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা’’তিআদিনযপ্পৰত্তা (ইতিৰু. ১,২) দসুত্তরসতসুত্তন্তা ইতিৰুত্তকন্তি ৰেদিতব্বা. অপণ্ণকজাতকাদীনি পণ্ণাসাধিকানি পঞ্চজাতকসতানি জাতকন্তি ৰেদিতব্বানি. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা আনন্দে’’তিআদিনযপ্পৰত্তা (অ. নি. ৪.১২৯) সব্বেপি অচ্ছরিযঅব্ভুতধম্মপ্পটিসংযুত্তা সুত্তন্তা অব্ভুতধম্মন্তি ৰেদিতব্বা. চূল়ৰেদল্লমহাৰেদল্লসম্মাদিট্ঠিসক্কপঞ্হসঙ্খারভাজনিযমহাপুণ্ণমসুত্তাদযো সব্বেপি ৰেদঞ্চ তুট্ঠিঞ্চ লদ্ধা লদ্ধা পুচ্ছিতসুত্তন্তা ৰেদল্লন্তি ৰেদিতব্বা.

অত্থং ন উপপরিক্খন্তীতি অত্থত্থং কারণত্থং ন পস্সন্তি ন পরিগ্গণ্হন্তি. অনুপপরিক্খতন্তি অনুপপরিক্খন্তানং. ন নিজ্ঝানং খমন্তীতি ন উপট্ঠহন্তি ন আপাথং আগচ্ছন্তি, ইমস্মিং ঠানে সীলং সমাধি ৰিপস্সনা মগ্গো ফলং ৰট্টং ৰিৰট্টং কথিতন্তি এৰং জানিতুং ন সক্কা হোন্তীতি অত্থো. তে উপারম্ভানিসংসা চেৰাতি তে পরেসং ৰাদে দোসারোপনানিসংসা হুত্ৰা পরিযাপুণন্তীতি অত্থো. ইতিৰাদপ্পমোক্খানিসংসা চাতি এৰং ৰাদপমোক্খানিসংসা, পরেহি সকৰাদে দোসে আরোপিতে তং দোসং এৰং মোচেস্সামাতি ইমিনাৰ কারণেন পরিযাপুণন্তীতি অত্থো. তঞ্চস্স অত্থং নানুভোন্তীতি যস্স চ মগ্গস্স ৰা ফলস্স ৰা অত্থায কুলপুত্তা ধম্মং পরিযাপুণন্তি, তঞ্চস্স ধম্মস্স অত্থং এতে দুগ্গহিতগ্গাহিনো নানুভোন্তি. অপিচ পরস্স ৰাদে উপারম্ভং আরোপেতুং অত্তনো ৰাদং মোচেতুং অসক্কোন্তাপি তঞ্চ অত্থং নানুভোন্তিযেৰ.

২৩৯. অলগদ্দত্থিকোতি আসিৰিসঅত্থিকো. গদোতি হি ৰিসস্স নামং, তং তস্স অলং পরিপুণ্ণং অত্থীতি অলগদ্দো. ভোগেতি সরীরে. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চে কুলপুত্তা ধম্মং পরিযাপুণন্তীতি নিত্থরণপরিযত্তিৰসেন উগ্গণ্হন্তি. তিস্সো হি পরিযত্তিযো অলগদ্দপরিযত্তি নিত্থরণপরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তীতি.

তত্থ যো বুদ্ধৰচনং উগ্গহেত্ৰা এৰং চীৰরাদীনি ৰা লভিস্সামি, চতুপরিসমজ্ঝে ৰা মং জানিস্সন্তীতি লাভসক্কারহেতু পরিযাপুণাতি, তস্স সা পরিযত্তি অলগদ্দপরিযত্তি নাম. এৰং পরিযাপুণতো হি বুদ্ধৰচনং অপরিযাপুণিত্ৰা নিদ্দোক্কমনং ৰরতরং.

যো পন বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা সীলস্স আগতট্ঠানে সীলং পূরেত্ৰা সমাধিস্স আগতট্ঠানে সমাধিগব্ভং গণ্হাপেত্ৰা ৰিপস্সনায আগতট্ঠানে ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা মগ্গফলানং আগতট্ঠানে মগ্গং ভাৰেস্সামি ফলং সচ্ছিকরিস্সামীতি উগ্গণ্হাতি, তস্স সা পরিযত্তি নিত্থরণপরিযত্তি নাম হোতি.

খীণাসৰস্স পন পরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি নাম. তস্স হি অপরিঞ্ঞাতং অপ্পহীনং অভাৰিতং অসচ্ছিকতং ৰা নত্থি. সো হি পরিঞ্ঞাতক্খন্ধো পহীনকিলেসো ভাৰিতমগ্গো সচ্ছিকতফলো, তস্মা বুদ্ধৰচনং পরিযাপুণন্তো তন্তিধারকো পৰেণিপালকো ৰংসানুরক্খকোৰ হুত্ৰা উগ্গণ্হাতি. ইতিস্স সা পরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি নাম হোতি.

যো পন পুথুজ্জনো ছাতভযাদীসু গন্থধরেসু একস্মিং ঠানে ৰসিতুং অসক্কোন্তেসু সযং ভিক্খাচারেন অকিলমমানো অতিমধুরং বুদ্ধৰচনং মা নস্সতু, তন্তিং ধারেস্সামি, ৰংসং ঠপেস্সামি, পৰেণিং পালেস্সামীতি পরিযাপুণাতি, তস্স পরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি হোতি, ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? ন অত্তনো ঠানে ঠত্ৰা পরিযাপুতত্তা. পুথুজ্জনস্স হি পরিযত্তি নাম অলগদ্দা ৰা হোতি নিত্থরণা ৰা, সত্তন্নং সেক্খানং নিত্থরণাৰ, খীণাসৰস্স ভণ্ডাগারিকপরিযত্তিযেৰ. ইমস্মিং পন ঠানে নিত্থরণপরিযত্তি অধিপ্পেতা.

নিজ্ঝানং খমন্তীতি সীলাদীনং আগতট্ঠানেসু ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ ৰিপস্সনা, ইধ মগ্গো, ইধ ফলং, ইধ ৰট্টং, ইধ ৰিৰট্টন্তি আপাথং আগচ্ছন্তি. তঞ্চস্স অত্থং অনুভোন্তীতি যেসং মগ্গফলানং অত্থায পরিযাপুণন্তি. সুগ্গহিতপরিযত্তিং নিস্সায মগ্গং ভাৰেত্ৰা ফলং সচ্ছিকরোন্তা তঞ্চস্স ধম্মস্স অত্থং অনুভৰন্তি. পরৰাদে উপারম্ভং আরোপেতুং সক্কোন্তাপি সকৰাদে আরোপিতং দোসং ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং গহেত্ৰা মোচেতুং সক্কোন্তাপি অনুভোন্তিযেৰ. দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্তন্তীতি সীলাদীনং আগতট্ঠানে সীলাদীনি পূরেন্তানম্পি, পরেসং ৰাদে সহধম্মেন উপারম্ভং আরোপেন্তানম্পি, সকৰাদতো দোসং হরন্তানম্পি, অরহত্তং পত্ৰা পরিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেত্ৰা ধম্মদেসনায পসন্নেহি উপনীতে চত্তারো পচ্চযে পরিভুঞ্জন্তানম্পি দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্তন্তি.

এৰং সুগ্গহিতে বুদ্ধৰচনে আনিসংসং দস্সেত্ৰা ইদানি তত্থেৰ নিযোজেন্তো তস্মা তিহ, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ তস্মাতি যস্মা দুগ্গহিতপরিযত্তি দুগ্গহিতঅলগদ্দো ৰিয দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্ততি, সুগ্গহিতপরিযত্তি সুগ্গহিতঅলগদ্দো ৰিয দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্ততি, তস্মাতি অত্থো. তথা নং ধারেয্যাথাতি তথেৰ নং ধারেয্যাথ, তেনেৰ অত্থেন গণ্হেয্যাথ. যে ৰা পনাস্সু ৰিযত্তা ভিক্খূতি যে ৰা পন অঞ্ঞে সারিপুত্তমোগ্গল্লানমহাকস্সপমহাকচ্চানাদিকা ব্যত্তা পণ্ডিতা ভিক্খূ অস্সু, তে পুচ্ছিতব্বা. অরিট্ঠেন ৰিয পন মম সাসনে ন কললং ৰা কচৰরং ৰা পক্খিপিতব্বং.

২৪০. কুল্লূপমন্তি কুল্লসদিসং. নিত্থরণত্থাযাতি চতুরোঘনিত্থরণত্থায. উদকণ্ণৰন্তি যঞ্হি উদকং গম্ভীরং ন পুথুলং. পুথুলং ৰা পন ন গম্ভীরং, ন তং অণ্ণৰোতি ৰুচ্চতি. যং পন গম্ভীরঞ্চেৰ পুথুলঞ্চ, তং অণ্ণৰোতি ৰুচ্চতি. তস্মা মহন্তং উদকণ্ণৰন্তি মহন্তং পুথুলং গম্ভীরং উদকন্তি অযমেত্থ অত্থো. সাসঙ্কং নাম যত্থ চোরানং নিৰুত্থোকাসো দিস্সতি. ঠিতোকাসো, নিসিন্নোকাসো, নিপন্নোকাসো দিস্সতি. সপ্পটিভযং নাম যত্থ চোরেহি মনুস্সা হতা দিস্সন্তি, ৰিলুত্তা দিস্সন্তি, আকোটিতা দিস্সন্তি. উত্তরসেতূতি উদকণ্ণৰস্স উপরি বদ্ধো সেতু. কুল্লং বন্ধিত্ৰাতি কুল্লো নাম তরণত্থায কলাপং কত্ৰা বদ্ধো. পত্থরিত্ৰা বদ্ধা পন পদরচাটিআদযো উল়ুম্পোতি ৰুচ্চন্তি. উচ্চারেত্ৰাতি ঠপেত্ৰা. কিচ্চকারীতি পত্তকারী যুত্তকারী, পতিরূপকারীতি অত্থো. ধম্মাপি ৰো পহাতব্বাতি এত্থ ধম্মাতি সমথৰিপস্সনা. ভগৰা হি সমথেপি ছন্দরাগং পজহাপেসি, ৰিপস্সনাযপি. সমথে ছন্দরাগং কত্থ পজহাপেসি? ‘‘ইতি খো, উদাযি, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্সপি পহানং ৰদামি, পস্সসি নো ত্ৰং, উদাযি, তং সংযোজনং অণুং ৰা থূলং ৰা, যস্সাহং নো পহানং ৰদামী’’তি (ম. নি. ২.১৫৬) এত্থ সমথে ছন্দরাগং পজহাপেসি. ‘‘ইমং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, দিট্ঠিং এৰং পরিসুদ্ধং এৰং পরিযোদাতং ন অল্লীযেথ ন কেলাযেথ ন ধনাযেথা’’তি (ম. নি. ১.৪০১) এত্থ ৰিপস্সনায ছন্দরাগং পজহাপেসি. ইধ পন উভযত্থ পজহাপেন্তো ‘‘ধম্মাপি ৰো পহাতব্বা, পগেৰ অধম্মা’’তি আহ.

তত্রাযং অধিপ্পাযো – ভিক্খৰে, অহং এৰরূপেসু সন্তপ্পণীতেসু ধম্মেসু ছন্দরাগপ্পহানং ৰদামি, কিং পন ইমস্মিং অসদ্ধম্মে গামধম্মে ৰসলধম্মে দুট্ঠুল্লে ওদকন্তিকে, যত্থ অযং অরিট্ঠো মোঘপুরিসো নিদ্দোসসঞ্ঞী পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দরাগং নালং অন্তরাযাযাতি ৰদতি. অরিট্ঠেন ৰিয ন তুম্হেহি ময্হং সাসনে কললং ৰা কচৰরং ৰা পক্খিপিতব্বন্তি এৰং ভগৰা ইমিনাপি ওৰাদেন অরিট্ঠংযেৰ নিগ্গণ্হাতি.

২৪১. ইদানি যো পঞ্চসু খন্ধেসু তিৰিধগ্গাহৰসেন অহং মমন্তি গণ্হাতি, সো ময্হং সাসনে অযং অরিট্ঠো ৰিয কললং কচৰরং পক্খিপতীতি দস্সেন্তো ছযিমানি, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠিট্ঠানানীতি দিট্ঠিপি দিট্ঠিট্ঠানং, দিট্ঠিযা আরম্মণম্পি দিট্ঠিট্ঠানং, দিট্ঠিযা পচ্চযোপি. রূপং এতং মমাতিআদীসু এতং মমাতি তণ্হাগ্গাহো. এসোহমস্মীতি মানগ্গাহো. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিগ্গাহো. এৰং রূপারম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা হোন্তি. রূপং পন অত্তাতি ন ৰত্তব্বং. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. দিট্ঠং রূপাযতনং, সুতং সদ্দাযতনং, মুতং গন্ধাযতনং রসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং, তঞ্হি পত্ৰা গহেতব্বতো মুতন্তি ৰুত্তং. অৰসেসানি সত্তাযতনানি ৰিঞ্ঞাতং নাম. পত্তন্তি পরিযেসিত্ৰা ৰা অপরিযেসিত্ৰা ৰা পত্তং. পরিযেসিতন্তি পত্তং ৰা অপ্পত্তং ৰা পরিযেসিতং. অনুৰিচরিতং মনসাতি চিত্তেন অনুসঞ্চরিতং. লোকস্মিঞ্হি পরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি, পরিযেসিত্ৰা নোপত্তম্পি. অপরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি, অপরিযেসিত্ৰা নোপত্তম্পি. তত্থ পরিযেসিত্ৰা পত্তং পত্তং নাম. পরিযেসিত্ৰা নোপত্তং পরিযেসিতং নাম. অপরিযেসিত্ৰা পত্তঞ্চ, অপরিযেসিত্ৰা নোপত্তঞ্চ মনসানুৰিচরিতং নাম.

অথ ৰা পরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অপরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি পত্তট্ঠেন পত্তং নাম. পরিযেসিত্ৰা নোপত্তং পরিযেসিতং নাম. অপরিযেসিত্ৰা নোপত্তং মনসানুৰিচরিতং নাম. সব্বং ৰা এতং মনসা অনুৰিচরিতত্তা মনসানুৰিচরিতং নাম. ইমিনা ৰিঞ্ঞাণারম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা, দেসনাৰিলাসেন হেট্ঠা দিট্ঠাদিআরম্মণৰসেন ৰিঞ্ঞাণং দস্সিতং. যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানন্তি যম্পি এতং সো লোকোতিআদিনা নযেন পৰত্তং দিট্ঠিট্ঠানং.

সো লোকো সো অত্তাতি যা এসা ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা নযেন পৰত্তা দিট্ঠি লোকো চ অত্তা চাতি গণ্হাতি, তং সন্ধায ৰুত্তং. সো পেচ্চ ভৰিস্সামীতি সো অহং পরলোকং গন্ত্ৰা নিচ্চো ভৰিস্সামি, ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো ভৰিস্সামি, সিনেরুমহাপথৰীমহাসমুদ্দাদীহি সস্সতীহি সমং তথেৰ ঠস্সামি. তম্পি এতং মমাতি তম্পি দস্সনং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি সমনুপস্সতি. ইমিনা দিট্ঠারম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা. ৰিপস্সনায পটিৰিপস্সনাকালে ৰিয পচ্ছিমদিট্ঠিযা পুরিমদিট্ঠিগ্গহণকালে এৰং হোতি.

সুক্কপক্খে রূপং নেতং মমাতি রূপে তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহা পটিক্খিত্তা. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. সমনুপস্সতীতি ইমস্স পন পদস্স তণ্হাসমনুপস্সনা মানসমনুপস্সনা দিট্ঠিসমনুপস্সনা ঞাণসমনুপস্সনাতি চতস্সো সমনুপস্সনাতি অত্থো. তা কণ্হপক্খে তিস্সন্নং সমনুপস্সনানং, সুক্কপক্খে ঞাণসমনুপস্সনায ৰসেন ৰেদিতব্বা. অসতি ন পরিতস্সতীতি অৰিজ্জমানে ভযপরিতস্সনায তণ্হাপরিতস্সনায ৰা ন পরিতস্সতি. ইমিনা ভগৰা অজ্ঝত্তক্খন্ধৰিনাসে অপরিতস্সমানং খীণাসৰং দস্সেন্তো দেসনং মত্থকং পাপেসি.

২৪২. এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খূতি এৰং ভগৰতা ৰুত্তে অঞ্ঞতরো অনুসন্ধিকুসলো ভিক্খু – ‘‘ভগৰতা অজ্ঝত্তক্খন্ধৰিনাসে অপরিতস্সন্তং খীণাসৰং দস্সেত্ৰা দেসনা নিট্ঠাপিতা, অজ্ঝত্তং অপরিতস্সন্তে খো পন সতি অজ্ঝত্তং পরিতস্সকেন বহিদ্ধা পরিক্খারৰিনাসে পরিতস্সকেন অপরিতস্সকেন চাপি ভৰিতব্বং. ইতি ইমেহি চতূহি কারণেহি অযং পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো’’তি চিন্তেত্ৰা একংসং চীৰরং কত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ভগৰন্তং এতদৰোচ. বহিদ্ধা অসতীতি বহিদ্ধা পরিক্খারৰিনাসে. অহু ৰত মেতি অহোসি ৰত মে ভদ্দকং যানং ৰাহনং হিরঞ্ঞং সুৰণ্ণন্তি অত্থো. তং ৰত মে নত্থীতি তং ৰত ইদানি ময্হং নত্থি, রাজূহি ৰা চোরেহি ৰা হটং, অগ্গিনা ৰা দড্ঢং, উদকেন ৰা ৰুল়্হং, পরিভোগেন ৰা জিণ্ণং. সিযা ৰত মেতি ভৰেয্য ৰত ময্হং যানং ৰাহনং হিরঞ্ঞং সুৰণ্ণং সালি ৰীহি যৰো গোধুমো. তং ৰতাহং ন লভামীতি তমহং অলভমানো তদনুচ্ছৰিকং কম্মং অকত্ৰা নিসিন্নত্তা ইদানি ন লভামীতি সোচতি, অযং অগারিযসোচনা, অনগারিযস্স পত্তচীৰরাদীনং ৰসেন ৰেদিতব্বা.

অপরিতস্সনাৰারে ন এৰং হোতীতি যেহি কিলেসেহি এৰং ভৰেয্য, তেসং পহীনত্তা ন এৰং হোতি. দিট্ঠিট্ঠানাধিট্ঠানপরিযুট্ঠানাভিনিৰেসানুসযানন্তি দিট্ঠীনঞ্চ দিট্ঠিট্ঠানানঞ্চ দিট্ঠাধিট্ঠানানঞ্চ দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানঞ্চ অভিনিৰেসানুসযানঞ্চ. সব্বসঙ্খারসমথাযাতি নিব্বানত্থায. নিব্বানঞ্হি আগম্ম সব্বসঙ্খারাইঞ্জিতানি, সব্বসঙ্খারচলনানি সব্বসঙ্খারৰিপ্ফন্দিতানি সম্মন্তি ৰূপসম্মন্তি, তস্মা তং, ‘‘সব্বসঙ্খারসমথো’’তি ৰুচ্চতি. তদেৰ চ আগম্ম খন্ধূপধি কিলেসূপধি অভিসঙ্খারূপধি, পঞ্চকামগুণূপধীতি ইমে উপধযো পটিনিস্সজ্জিযন্তি, তণ্হা খীযতি ৰিরজ্জতি নিরুজ্ঝতি, তস্মা তং, ‘‘সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো’’তি ৰুচ্চতি. নিব্বানাযাতি অযং পনস্স সরূপনিদ্দেসো, ইতি সব্বেহেৰ ইমেহি পদেহি নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযত্থায ধম্মং দেসেন্তস্সাতি অযমত্থো দীপিতো. তস্সেৰং হোতীতি তস্স দিট্ঠিগতিকস্স উচ্ছিজ্জিস্সামি নামস্সু, ৰিনস্সিস্সামি নামস্সু, নাস্সু নাম ভৰিস্সামীতি এৰং হোতি. দিট্ঠিগতিকস্স হি তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তং কত্ৰা দেসিযমানং ধম্মং সুণন্তস্স তাসো উপ্পজ্জতি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘তাসো হেসো, ভিক্খৰে, অসুতৰতো পুথুজ্জনস্স নো চস্সং, নো চ মে সিযা’’তি (সং. নি. ৩.৫৫).

২৪৩. এত্তাৰতা বহিদ্ধাপরিক্খারৰিনাসে তস্সনকস্স চ নোতস্সনকস্স চ অজ্ঝত্তক্খন্ধৰিনাসে তস্সনকস্স চ নোতস্সনকস্স চাতি ইমেসং ৰসেন চতুক্কোটিকা সুঞ্ঞতা কথিতা. ইদানি বহিদ্ধা পরিক্খারং পরিগ্গহং নাম কত্ৰা, ৰীসতিৰত্থুকং সক্কাযদিট্ঠিং অত্তৰাদুপাদানং নাম কত্ৰা, সক্কাযদিট্ঠিপমুখা দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিনিস্সযং নাম কত্ৰা তিকোটিকং সুঞ্ঞতং দস্সেতুং তং, ভিক্খৰে, পরিগ্গহন্তিআদিমাহ. তত্থ পরিগ্গহন্তি বহিদ্ধা পরিক্খারং. পরিগ্গণ্হেয্যাথাতি যথা ৰিঞ্ঞূ মনুস্সো পরিগ্গণ্হেয্য. অহম্পি খো তং, ভিক্খৰেতি, ভিক্খৰে, তুম্হেপি ন পস্সথ, অহম্পি ন পস্সামি, ইতি এৰরূপো পরিগ্গহো নত্থীতি দস্সেতি. এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

২৪৪. এৰং তিকোটিকং সুঞ্ঞতং দস্সেত্ৰা ইদানি অজ্ঝত্তক্খন্ধে অত্তাতি বহিদ্ধা পরিক্খারে অত্তনিযন্তি কত্ৰা দ্ৰিকোটিকং দস্সেন্তো অত্তনি ৰা, ভিক্খৰে, সতীতিআদিমাহ. তত্থ অযং সঙ্খেপত্থো, ভিক্খৰে, অত্তনি ৰা সতি ইদং মে পরিক্খারজাতং অত্তনিযন্তি অস্স, অত্তনিযেৰ ৰা পরিক্খারে সতি অযং মে অত্তা ইমস্স পরিক্খারস্স সামীতি, এৰং অহন্তি. সতি মমাতি, মমাতি সতি অহন্তি যুত্তং ভৰেয্য. সচ্চতোতি ভূততো, থেততোতি তথতো থিরতো ৰা.

ইদানি ইমে পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি এৰং তিপরিৰট্টৰসেন অগ্গণ্হন্তো অযং অরিট্ঠো ৰিয ময্হং সাসনে কললং কচৰরং পক্খিপতীতি দস্সেন্তো তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰাতিআদিমাহ. তত্থ অনিচ্চং, ভন্তেতি, ভন্তে, যস্মা হুত্ৰা ন হোতি, তস্মা অনিচ্চং. উপ্পাদৰযৰত্তিতো ৰিপরিণামতাৰকালিকনিচ্চপটিক্খেপট্ঠেন ৰাতি চতূহি কারণেহি অনিচ্চং. দুক্খং, ভন্তেতি, ভন্তে, পটিপীল়নাকারেন দুক্খং, সন্তাপদুক্খমদুক্খৰত্থুকসুখপটিক্খেপট্ঠেন ৰাতি চতূহি কারণেহি দুক্খং. ৰিপরিণামধম্মন্তি ভৰসঙ্কন্তিউপগমনসভাৰং পকতিভাৰৰিজহনসভাৰং. কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি যুত্তং নু খো তং ইমেসং তিণ্ণং তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহানং ৰসেন অহং মমাতি এৰং গহেতুং. নো হেতং, ভন্তেতি ইমিনা তে ভিক্খূ অৰসৰত্তনাকারেন রূপং, ভন্তে, অনত্তাতি পটিজানন্তি. সুঞ্ঞঅস্সামিকঅনিস্সরঅত্তপটিক্খেপট্ঠেন ৰাতি চতূহি কারণেহি অনত্তা.

ভগৰা হি কত্থচি অনিচ্চৰসেন অনত্তত্তং দস্সেতি, কত্থচি দুক্খৰসেন, কত্থচি উভযৰসেন. ‘‘চক্খু অত্তাতি যো ৰদেয্য, তং ন উপপজ্জতি, চক্খুস্স উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চাতি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি, তস্মা তং ন উপপজ্জতি চক্খু অত্তাতি যো ৰদেয্য, ইতি চক্খু অনত্তা’’তি (ম. নি. ৩.৪২২) ইমস্মিঞ্হি ছছক্কসুত্তে অনিচ্চৰসেন অনত্ততং দস্সেতি. ‘‘রূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্য, লব্ভেথ চ রূপে ‘এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, রূপং অনত্তা, তস্মা রূপং আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি রূপে ‘এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’’’তি (মহাৰ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯) ইমস্মিং অনত্তলক্খণসুত্তে দুক্খৰসেন অনত্ততং দস্সেতি. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা, যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্ব’’ন্তি (সং. নি. ৩.৭৬) ইমস্মিং অরহত্তসুত্তে উভযৰসেন অনত্ততং দস্সেতি. কস্মা? অনিচ্চং দুক্খঞ্চ পাকটং. অনত্তাতি ন পাকটং.

পরিভোগভাজনাদীসু হি ভিন্নেসু অহো অনিচ্চন্তি ৰদন্তি, অহো অনত্তাতি ৰত্তা নাম নত্থি. সরীরে গণ্ডপিল়কাদীসু ৰা উট্ঠিতাসু কণ্টকেন ৰা ৰিদ্ধা অহো দুক্খন্তি ৰদন্তি, অহো অনত্তাতি পন ৰত্তা নাম নত্থি. কস্মা? ইদঞ্হি অনত্তলক্খণং নাম অৰিভূতং দুদ্দসং দুপ্পঞ্ঞাপনং. তেন তং ভগৰা অনিচ্চৰসেন ৰা দুক্খৰসেন ৰা উভযৰসেন ৰা দস্সেতি. তযিদং ইমস্মিম্পি তেপরিৰট্টে অনিচ্চদুক্খৰসেনেৰ দস্সিতং. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো.

তস্মা তিহ, ভিক্খৰেতি, ভিক্খৰে, যস্মা এতরহি অঞ্ঞদাপি রূপং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, তস্মাতি অত্থো. যংকিঞ্চি রূপন্তিআদীনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে ৰিত্থারিতানেৰ.

২৪৫. নিব্বিন্দতীতি উক্কণ্ঠতি. এত্থ চ নিব্বিদাতি ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনা অধিপ্পেতা. ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনায হি বহূনি নামানি. এসা হি কত্থচি সঞ্ঞগ্গন্তি ৰুত্তা. কত্থচি ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি. কত্থচি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গন্তি. কত্থচি পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি. কত্থচি তম্মযতাপরিযাদানন্তি. কত্থচি তীহি নামেহি. কত্থচি দ্ৰীহীতি.

তত্থ পোট্ঠপাদসুত্তে তাৰ ‘‘সঞ্ঞা খো, পোট্ঠপাদ, পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণ’’ন্তি (দী. নি. ১.৪১৬) এৰং সঞ্ঞগ্গন্তি ৰুত্তা. সুসিমসুত্তে ‘‘পুব্বে খো, সুসিম, ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৭০) এৰং ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি ৰুত্তা. দসুত্তরসুত্তে ‘‘পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গ’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৯) এৰং পারিসুদ্ধিপদানিযঙ্গন্তি ৰুত্তা. রথৰিনীতে ‘‘কিং নু খো, আৰুসো, পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৭) এৰং পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি ৰুত্তা. সল়াযতনৰিভঙ্গে ‘‘অতম্মযতং, ভিক্খৰে, নিস্সায অতম্মযতং আগম্ম যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা, তং অভিনিৰজ্জেত্ৰা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা, তং নিস্সায তং আগম্ম এৰমেতিস্সা পহানং হোতি, এৰমেতিস্সা সমতিক্কমো হোতী’’তি (দী. নি. ৩.৩১০) এৰং তম্মযতাপরিযাদানন্তি ৰুত্তা. পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘যা চ মুঞ্চিতুকম্যতা, যা চ পটিসঙ্খানুপস্সনা, যা চ সঙ্খারুপেক্খা, ইমে ধম্মা একত্থা ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.৫৪) এৰং তীহি নামেহি ৰুত্তা. পট্ঠানে ‘‘অনুলোমং গোত্রভুস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো, অনুলোমং ৰোদানস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) এৰং দ্ৰীহি নামেহি ৰুত্তা. ইমস্মিং পন অলগদ্দসুত্তে নিব্বিন্দতীতি নিব্বিদানামেন আগতা.

নিব্বিদা ৰিরজ্জতীতি এত্থ ৰিরাগোতি মগ্গো ৰিরাগা ৰিমুচ্চতীতি এত্থ ৰিরাগেন মগ্গেন ৰিমুচ্চতীতি ফলং কথিতং. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতীতি ইধ পচ্চৰেক্খণা কথিতা.

এৰং ৰিমুত্তচিত্তং মহাখীণাসৰং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স যথাভূতেহি পঞ্চহি কারণেহি নামং গণ্হন্তো অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. অৰিজ্জাতি ৰট্টমূলিকা অৰিজ্জা. অযঞ্হি দুরুক্খিপনট্ঠেন পলিঘোতি ৰুচ্চতি. তেনেস তস্স উক্খিত্তত্তা উক্খিত্তপলিঘোতি ৰুত্তো. তালাৰত্থুকতাতি সীসচ্ছিন্নতালো ৰিয কতা, সমূলং ৰা তালং উদ্ধরিত্ৰা তালস্স ৰত্থু ৰিয কতা, যথা তস্মিং ৰত্থুস্মিং পুন সো তালো ন পঞ্ঞাযতি, এৰং পুন অপঞ্ঞত্তিভাৰং নীতাতি অত্থো. পোনোব্ভৰিকোতি পুনব্ভৰদাযকো. জাতিসংসারোতিআদীসু জাযনৰসেন চেৰ সংসরণৰসেন চ এৰং লদ্ধনামানং পুনব্ভৰখন্ধানং পচ্চযো কম্মাভিসঙ্খারো. সো হি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিকরণৰসেন পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতত্তা পরিক্খাতি ৰুচ্চতি, তেনেস তস্সা সংকিণ্ণত্তা ৰিকিণ্ণত্তা সংকিণ্ণপরিক্খোতি ৰুত্তো. তণ্হাতি ৰট্টমূলিকা তণ্হা. অযঞ্হি গম্ভীরানুগতট্ঠেন এসিকাতি ৰুচ্চতি. তেনেস তস্সা অব্বূল়্হত্তা লুঞ্চিত্ৰা ছড্ডিতত্তা অব্বূল়্হেসিকোতি ৰুত্তো. ওরম্ভাগিযানীতি ওরং ভজনকানি কামভৰে উপপত্তিপচ্চযানি. এতানি হি কৰাটং ৰিয নগরদ্ৰারং চিত্তং পিদহিত্ৰা ঠিতত্তা অগ্গল়াতি ৰুচ্চন্তি. তেনেস তেসং নিরাকতত্তা ভিন্নত্তা নিরগ্গল়োতি ৰুত্তো. অরিযোতি নিক্কিলেসো পরিসুদ্ধো. পন্নদ্ধজোতি পতিতমানদ্ধজো. পন্নভারোতি খন্ধভারকিলেসভারঅভিসঙ্খারভারপঞ্চকামগুণভারা পন্না ওরোহিতা অস্সাতি পন্নভারো. অপিচ ইধ মানভারস্সেৰ ওরোপিতত্তা পন্নভারোতি অধিপ্পেতো. ৰিসংযুত্তোতি চতূহি যোগেহি সব্বকিলেসেহি চ ৰিসংযুত্তো. ইধ পন মানসংযোগেনেৰ ৰিসংযুত্তত্তা ৰিসংযুত্তোতি অধিপ্পেতো. অস্মিমানোতি রূপে অস্মীতি মানো, ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণে অস্মীতি মানো.

এত্তাৰতা ভগৰতা মগ্গেন কিলেসে খেপেত্ৰা নিরোধসযনৰরগতস্স নিব্বানারম্মণং ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা ৰিহরতো খীণাসৰস্স কালো দস্সিতো. যথা হি দ্ৰে নগরানি একং চোরনগরং, একং খেমনগরং. অথ একস্স মহাযোধস্স এৰং ভৰেয্য – ‘‘যাৰিমং চোরনগরং তিট্ঠতি, তাৰ খেমনগরং ভযতো ন মুচ্চতি, চোরনগরং অনগরং করিস্সামী’’তি সন্নাহং কত্ৰা খগ্গং গহেত্ৰা চোরনগরং উপসঙ্কমিত্ৰা নগরদ্ৰারে উস্সাপিতে এসিকত্থম্ভে খগ্গেন ছিন্দিত্ৰা সদ্ৰারবাহকং কৰাটং ছিন্দিত্ৰা পলিঘং উক্খিপিত্ৰা পাকারং ভিন্দন্তো পরিক্খং সংকিরিত্ৰা নগরসোভনত্থায উস্সিতে ধজে পাতেত্ৰা নগরং অগ্গিনা ঝাপেত্ৰা খেমনগরং পৰিসিত্ৰা পাসাদং অভিরুয্হ ঞাতিগণপরিৰুতো সুরসভোজনং ভুঞ্জেয্য, এৰং চোরনগরং ৰিয সক্কাযো, খেমনগরং ৰিয নিব্বানং, মহাযোধো ৰিয যোগাৰচরো. তস্সেৰং হোতি, ‘‘যাৰ সক্কাযৰট্টং ৰত্ততি, তাৰ দ্ৰত্তিংসকম্মকারণঅট্ঠনৰুতিরোগপঞ্চৰীসতিমহাভযেহি পরিমুচ্চনং নত্থী’’তি. সো মহাযোধো ৰিয সন্নাহং সীলসন্নাহং কত্ৰা, পঞ্ঞাখগ্গং গহেত্ৰা খগ্গেন এসিকত্থম্ভে ৰিয অরহত্তমগ্গেন তণ্হেসিকং লুঞ্চিত্ৰা, সো যোধো সদ্ৰারবাহকং নগরকৰাটং ৰিয পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনগ্গল়ং উগ্ঘাটেত্ৰা, সো যোধো পলিঘং ৰিয, অৰিজ্জাপলিঘং উক্খিপিত্ৰা, সো যোধো পাকারং ভিন্দন্তো পরিক্খং ৰিয কম্মাভিসঙ্খারং ভিন্দন্তো জাতিসংসারপরিক্খং সংকিরিত্ৰা, সো যোধো নগরসোভনত্থায উস্সাপিতে ধজে ৰিয মানদ্ধজে পাতেত্ৰা সক্কাযনগরং ঝাপেত্ৰা, সো যোধো খেমনগরে উপরিপাসাদে সুরসভোজনং ৰিয কিলেসনিব্বানং নগরং পৰিসিত্ৰা অমতনিরোধারম্মণং ফলসমাপত্তিসুখং অনুভৰমানো কালং ৰীতিনামেতি.

২৪৬. ইদানি এৰং ৰিমুত্তচিত্তস্স খীণাসৰস্স পরেহি অনধিগমনীযৰিঞ্ঞাণতং দস্সেন্তো এৰং ৰিমুত্তচিত্তং খোতিআদিমাহ. তত্থ অন্ৰেসন্তি অন্ৰেসন্তা গৰেসন্তা. ইদং নিস্সিতন্তি ইদং নাম নিস্সিতং. তথাগতস্সাতি এত্থ সত্তোপি তথাগতোতি অধিপ্পেতো, উত্তমপুগ্গলো খীণাসৰোপি. অননুৰিজ্জোতি অসংৰিজ্জমানো ৰা অৰিন্দেয্যো ৰা. তথাগতোতি হি সত্তে গহিতে অসংৰিজ্জমানোতি অত্থো ৰট্টতি, খীণাসৰে গহিতে অৰিন্দেয্যোতি অত্থো ৰট্টতি.

তত্থ পুরিমনযে অযমধিপ্পাযো – ভিক্খৰে, অহং দিট্ঠেৰ ধম্মে ধরমানকংযেৰ খীণাসৰং তথাগতো সত্তো পুগ্গলোতি ন পঞ্ঞপেমি. অপ্পটিসন্ধিকং পন পরিনিব্বুতং খীণাসৰং সত্তোতি ৰা পুগ্গলোতি ৰা কিং পঞ্ঞপেস্সামি? অননুৰিজ্জো তথাগতো. ন হি পরমত্থতো সত্তো নাম কোচি অত্থি, তস্স অৰিজ্জমানস্স ইদং নিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণন্তি অন্ৰেসন্তাপি কিং অধিগচ্ছিস্সন্তি? কথং পটিলভিস্সন্তীতি অত্থো. দুতিযনযে অযমধিপ্পাযো – ভিক্খৰে, অহং দিট্ঠেৰ ধম্মে ধরমানকংযেৰ খীণাসৰং ৰিঞ্ঞাণৰসেন ইন্দাদীহি অৰিন্দিযং ৰদামি. ন হি সইন্দা দেৰা সব্রহ্মকা সপজাপতিকা অন্ৰেসন্তাপি খীণাসৰস্স ৰিপস্সনাচিত্তং ৰা মগ্গচিত্তং ৰা ফলচিত্তং ৰা, ইদং নাম আরম্মণং নিস্সায ৰত্ততীতি জানিতুং সক্কোন্তি. তে অপ্পটিসন্ধিকস্স পরিনিব্বুতস্স কিং জানিস্সন্তীতি?

অসতাতি অসন্তেন. তুচ্ছাতি তুচ্ছকেন. মুসাতি মুসাৰাদেন. অভূতেনাতি যং নত্থি, তেন. অব্ভাচিক্খন্তীতি অভিআচিক্খন্তি, অভিভৰিত্ৰা ৰদন্তি. ৰেনযিকোতি ৰিনযতি ৰিনাসেতীতি ৰিনযো, সো এৰ ৰেনযিকো, সত্তৰিনাসকোতি অধিপ্পাযো. যথা চাহং ন, ভিক্খৰেতি, ভিক্খৰে, যেন ৰাকারেন অহং ন সত্তৰিনাসকো. যথা চাহং ন ৰদামীতি যেন ৰা কারণেন অহং সত্তৰিনাসং ন পঞ্ঞপেমি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথাহং ন সত্তৰিনাসকো, যথা চ ন সত্তৰিনাসং পঞ্ঞপেমি, তথা মং তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ‘‘ৰেনযিকো সমণো গোতমো’’তি ৰদন্তা সত্তৰিনাসকো সমণো গোতমোতি চ, ‘‘সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেতী’’তি ৰদন্তা সত্তৰিনাসং পঞ্ঞপেতীতি চ অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তীতি.

পুব্বে চাতি পুব্বে মহাবোধিমণ্ডম্হিযেৰ চ. এতরহি চাতি এতরহি ধম্মদেসনাযঞ্চ. দুক্খঞ্চেৰ পঞ্ঞপেমি, দুক্খস্স চ নিরোধন্তি ধম্মচক্কং অপ্পৰত্তেত্ৰা বোধিমণ্ডে ৰিহরন্তোপি ধম্মচক্কপ্পৰত্তনতো পট্ঠায ধম্মং দেসেন্তোপি চতুসচ্চমেৰ পঞ্ঞপেমীতি অত্থো. এত্থ হি দুক্খগ্গহণেন তস্স মূলভূতো সমুদযো, নিরোধগ্গহণেন তংসম্পাপকো মগ্গো গহিতোৰ হোতীতি ৰেদিতব্বো. তত্র চেতি তস্মিং চতুসচ্চপ্পকাসনে. পরেতি সচ্চানি আজানিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং অসমত্থপুগ্গলা. অক্কোসন্তীতি দসহি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসন্তি. পরিভাসন্তীতি ৰাচায পরিভাসন্তি. রোসেন্তি ৰিহেসেন্তীতি রোসেস্সাম ৰিহেসেস্সামাতি অধিপ্পাযেন ঘট্টেন্তি দুক্খাপেন্তি. তত্রাতি তেসু অক্কোসাদীসু, তেসু ৰা পরপুগ্গলেসু. আঘাতোতি কোপো. অপ্পচ্চযোতি দোমনস্সং. অনভিরদ্ধীতি অতুট্ঠি.

তত্র চেতি চতুসচ্চপ্পকাসনেযেৰ. পরেতি চতুসচ্চপ্পকাসনং আজানিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং সমত্থপুগ্গলা. আনন্দোতি আনন্দপীতি. উপ্পিলাৰিতত্তন্তি উপ্পিলাপনপীতি. তত্র চেতি চতুসচ্চপ্পকাসনম্হিযেৰ. তত্রাতি সক্কারাদীসু. যং খো ইদং পুব্বে পরিঞ্ঞাতন্তি ইদং খন্ধপঞ্চকং পুব্বে বোধিমণ্ডে তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিঞ্ঞাতং. তত্থমেতি তস্মিং খন্ধপঞ্চকে ইমে. কিং ৰুত্তং হোতি? তত্রাপি তথাগতস্স ইমে সক্কারা মযি করীযন্তীতি ৰা অহং এতে অনুভৰামীতি ৰা ন হোতি. পুব্বে পরিঞ্ঞাতক্খন্ধপঞ্চকংযেৰ এতে সক্কারে অনুভোতীতি এত্তকমেৰ হোতীতি. তস্মাতি যস্মা সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিতুং অসমত্থা তথাগতম্পি অক্কোসন্তি, তস্মা. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

২৪৭. তস্মা তিহ, ভিক্খৰে, যং ন তুম্হাকন্তি যস্মা অত্তনিযেপি ছন্দরাগপ্পহানং দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্ততি, তস্মা যং ন তুম্হাকং, তং পজহথাতি অত্থো. যথাপচ্চযং ৰা করেয্যাতি যথা যথা ইচ্ছেয্য তথা তথা করেয্য. ন হি নো এতং, ভন্তে, অত্তা ৰাতি, ভন্তে, এতং তিণকট্ঠসাখাপলাসং অম্হাকং নেৰ অত্তা ন অম্হাকং রূপং ন ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰদন্তি. অত্তনিযং ৰাতি অম্হাকং চীৰরাদিপরিক্খারোপি ন হোতীতি অত্থো. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং ন তুম্হাকং তং পজহথাতি ভগৰা, খন্ধপঞ্চকংযেৰ ন তুম্হাকন্তি দস্সেত্ৰা পজহাপেতি, তঞ্চ খো ন উপ্পাটেত্ৰা, লুঞ্চিত্ৰা ৰা. ছন্দরাগৰিনযেন পনেতং পজহাপেতি.

২৪৮. এৰং স্ৰাক্খাতোতি এত্থ তিপরিৰট্টতো পট্ঠায যাৰ ইমং ঠানং আহরিতুম্পি ৰট্টতি, পটিলোমেন পেমমত্তকেন সগ্গপরাযণতো পট্ঠায যাৰ ইমং ঠানং আহরিতুম্পি ৰট্টতি. স্ৰাক্খাতোতি সুকথিতো. সুকথিতত্তা এৰ উত্তানো ৰিৰটো পকাসিতো. ছিন্নপিলোতিকোতি পিলোতিকা ৰুচ্চতি ছিন্নং ভিন্নং তত্থ তত্থ সিব্বিতং গণ্ঠিকতং জিণ্ণং ৰত্থং, তং যস্স নত্থি, অট্ঠহত্থং ৰা নৰহত্থং ৰা অহতসাটকং নিৰত্থো, সো ছিন্নপিলোতিকো নাম. অযম্পি ধম্মো তাদিসো, ন হেত্থ কোহঞ্ঞাদিৰসেন ছিন্নভিন্নসিব্বিতগণ্ঠিকতভাৰো অত্থি. অপিচ কচৰরো পিলোতিকোতি ৰুচ্চতি. ইমস্মিঞ্চ সাসনে সমণকচৰরং নাম পতিট্ঠাতুং ন লভতি. তেনেৰাহ –

‘‘কারণ্ডৰং নিদ্ধমথ, কসম্বুঞ্চাপকস্সথ;

ততো পলাপে ৰাহেথ, অস্সমণে সমণমানিনে.

নিদ্ধমিত্ৰান পাপিচ্ছে, পাপআচারগোচরে;

সুদ্ধা সুদ্ধেহি সংৰাসং, কপ্পযৰ্হো পতিস্সতা;

ততো সমগ্গা নিপকা, দুক্খস্সন্তং করিস্সথা’’তি. (সু. নি. ২৮৩-২৮৫);

ইতি সমণকচৰরস্স ছিন্নত্তাপি অযং ধম্মো ছিন্নপিলোতিকো নাম হোতি. ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনাযাতি তেসং ৰট্টং অপঞ্ঞত্তিভাৰং গতং নিপ্পঞ্ঞত্তিকং জাতং. এৰরূপো মহাখীণাসৰো এৰং স্ৰাক্খাতে সাসনেযেৰ উপ্পজ্জতি. যথা চ খীণাসৰো, এৰং অনাগামিআদযোপি.

তত্থ ধম্মানুসারিনো সদ্ধানুসারিনোতি ইমে দ্ৰে সোতাপত্তিমগ্গট্ঠা হোন্তি. যথাহ – ‘‘কতমো চ পুগ্গলো ধম্মানুসারী? যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি, পঞ্ঞাৰাহিং পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অরিযমগ্গং ভাৰেতি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ধম্মানুসারী. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো পুগ্গলো ধম্মানুসারী, ফলে ঠিতো দিট্ঠিপ্পত্তো. কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধানুসারী? যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি, সদ্ধাৰাহিং সদ্ধাপুব্বঙ্গমং অরিযমগ্গং ভাৰেতি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সদ্ধানুসারী. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো পুগ্গলো সদ্ধানুসারী, ফলে ঠিতো সদ্ধাৰিমুত্তো’’তি (পু. প. ৩০). যেসং মযি সদ্ধামত্তং পেমমত্তন্তি ইমিনা যেসং অঞ্ঞো অরিযধম্মো নত্থি, তথাগতে পন সদ্ধামত্তং পেমমত্তমেৰ হোতি. তে ৰিপস্সকপুগ্গলা অধিপ্পেতা. ৰিপস্সকভিক্খূনঞ্হি এৰং ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নিসিন্নানং দসবলে একা সদ্ধা একং পেমং উপ্পজ্জতি. তায সদ্ধায তেন পেমেন হত্থে গহেত্ৰা সগ্গে ঠপিতা ৰিয হোন্তি, নিযতগতিকা কির এতে. পোরাণকত্থেরা পন এৰরূপং ভিক্খুং চূল়সোতাপন্নোতি ৰদন্তি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

অলগদ্দূপমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ৰম্মিকসুত্তৰণ্ণনা

২৪৯. এৰং মে সুতন্তি ৰম্মিকসুত্তং. তত্থ আযস্মাতি পিযৰচনমেতং. কুমারকস্সপোতি তস্স নামং. কুমারকালে পব্বজিতত্তা পন ভগৰতা, ‘‘কস্সপং পক্কোসথ, ইদং ফলং ৰা খাদনীযং ৰা কস্সপস্স দেথা’’তি ৰুত্তে, কতরস্স কস্সপস্সাতি কুমারকস্সপস্সাতি এৰং গহিতনামত্তা ততো পট্ঠায ৰুড্ঢকালেপি ‘‘কুমারকস্সপো’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. অপিচ রঞ্ঞা পোসাৰনিকপুত্তত্তাপি তং ‘‘কুমারকস্সপো’’তি সঞ্জানিংসু. অযং পনস্স পুব্বযোগতো পট্ঠায আৰিভাৰকথা –

থেরো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে সেট্ঠিপুত্তো অহোসি. অথেকদিৰসং ভগৰন্তং চিত্রকথিং একং অত্তনো সাৰকং ঠানন্তরে ঠপেন্তং দিস্ৰা ভগৰতো সত্তাহং দানং দত্ৰা, ‘‘অহম্পি ভগৰা অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স অযং থেরো ৰিয চিত্রকথী সাৰকো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং কত্ৰা পুঞ্ঞানি করোন্তো কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰা ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি.

তদা কির পরিনিব্বুতস্স ভগৰতো সাসনে ওসক্কন্তে পঞ্চ ভিক্খূ নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা পব্বতং অভিরুয্হ সমণধম্মং অকংসু. সঙ্ঘত্থেরো ততিযদিৰসে অরহত্তং পত্তো. অনুথেরো চতুত্থদিৰসে অনাগামী অহোসি. ইতরে তযো ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তা দেৰলোকে নিব্বত্তিংসু. তেসং একং বুদ্ধন্তরং দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সম্পত্তিং অনুভোন্তানং একো তক্কসিলাযং রাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা পুক্কুসাতি নাম রাজা হুত্ৰা ভগৰন্তং উদ্দিস্স পব্বজিত্ৰা রাজগহং গচ্ছন্তো কুম্ভকারসালাযং ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা অনাগামিফলং পত্তো. একো একস্মিং সমুদ্দপট্টনে কুলঘরে নিব্বত্তিত্ৰা নাৰং আরুয্হ ভিন্ননাৰো দারুচীরানি নিৰাসেত্ৰা লাভসম্পত্তিং পত্তো, ‘‘অহং অরহা’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা, ‘‘ন ত্ৰং অরহা, গচ্ছ সত্থারং পঞ্হং পুচ্ছা’’তি অত্থকামায দেৰতায চোদিতো তথা কত্ৰা অরহত্তফলং পত্তো.

একো রাজগহে একিস্সা কুলদারিকায কুচ্ছিম্হি উপ্পন্নো. সা চ পঠমং মাতাপিতরো যাচিত্ৰা পব্বজ্জং অলভমানা কুলঘরং গতা গব্ভসণ্ঠিতম্পি অজানন্তী সামিকং আরাধেত্ৰা তেন অনুঞ্ঞাতা ভিক্খুনীসু পব্বজিতা. তস্সা গব্ভিনিনিমিত্তং দিস্ৰা ভিক্খুনিযো দেৰদত্তং পুচ্ছিংসু, সো ‘‘অস্সমণী’’তি আহ. দসবলং পুচ্ছিংসু, সত্থা উপালিত্থেরং পটিচ্ছাপেসি. থেরো সাৰত্থিনগরৰাসীনি কুলানি ৰিসাখঞ্চ উপাসিকং পক্কোসাপেত্ৰা সোধেন্তো, – ‘‘পুরে লদ্ধো গব্ভো, পব্বজ্জা অরোগা’’তি আহ. সত্থা ‘‘সুৰিনিচ্ছিতং অধিকরণ’’ন্তি থেরস্স সাধুকারং অদাসি. সা ভিক্খুনী সুৰণ্ণবিম্বসদিসং পুত্তং ৰিজাযি, তং গহেত্ৰা রাজা পসেনদি কোসলো পোসাপেসি. ‘‘কস্সপো’’তি চস্স নামং কত্ৰা অপরভাগে অলঙ্করিত্ৰা সত্থু সন্তিকং নেত্ৰা পব্বাজেসি. ইতি রঞ্ঞো পোসাৰনিকপুত্তত্তাপি তং ‘‘কুমারকস্সপো’’তি সঞ্জানিংসূতি.

অন্ধৰনেতি এৰংনামকে ৰনে. তং কির ৰনং দ্ৰিন্নং বুদ্ধানং কালে অৰিজহিতনামং অন্ধৰনংত্ৰেৰ পঞ্ঞাযতি. তত্রাযং পঞ্ঞত্তিৰিভাৰনা – অপ্পাযুকবুদ্ধানঞ্হি সরীরধাতু ন একগ্ঘনা হোতি. অধিট্ঠানানুভাৰেন ৰিপ্পকিরিযতি. তেনেৰ অম্হাকম্পি ভগৰা, – ‘‘অহং ন চিরট্ঠিতিকো, অপ্পকেহি সত্তেহি অহং দিট্ঠো, যেহি ন দিট্ঠো, তেৰ বহুতরা, তে মে ধাতুযো আদায তত্থ তত্থ পূজেন্তা সগ্গপরাযণা ভৰিস্সন্তী’’তি পরিনিব্বানকালে, ‘‘অত্তনো সরীরং ৰিপ্পকিরিযতূ’’তি অধিট্ঠাসি. দীঘাযুকবুদ্ধানং পন সুৰণ্ণক্খন্ধো ৰিয একগ্ঘনং ধাতুসরীরং তিট্ঠতি.

কস্সপস্সাপি ভগৰতো তথেৰ অট্ঠাসি. ততো মহাজনা সন্নিপতিত্ৰা, ‘‘ধাতুযো একগ্ঘনা ন সক্কা ৰিযোজেতুং, কিং করিস্সামা’’তি সম্মন্তযিত্ৰা একগ্ঘনমেৰ চেতিযং করিস্সাম, কিত্তকং পন হোতু তন্তি আহংসু. একে সত্তযোজনিযন্তি আহংসু. এতং অতিমহন্তং, অনাগতে জগ্গিতুং ন সক্কা, ছযোজনং হোতু, পঞ্চযোজনং… চতুযোজনং… তিযোজনং… দ্ৰিযোজনং… একযোজনং হোতূতি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা ইট্ঠকা কীদিসা হোন্তূতি বাহিরন্তে ইট্ঠকা রত্তসুৰণ্ণমযা একগ্ঘনা সতসহস্সগ্ঘনিকা হোন্তু, অব্ভন্তরিমন্তে পঞ্ঞাসসহস্সগ্ঘনিকা. হরিতালমনোসিলাহি মত্তিকাকিচ্চং কযিরতু, তেলেন উদককিচ্চন্তি নিট্ঠং গন্ত্ৰা চত্তারি মুখানি চতুধা ৰিভজিংসু. রাজা একং মুখং গণ্হি, রাজপুত্তো পথৰিন্দরকুমারো একং, অমচ্চানং জেট্ঠকো হুত্ৰা সেনাপতি একং, জনপদানং জেট্ঠকো হুত্ৰা সেট্ঠি একং.

তত্থ ধনসম্পন্নতায রাজাপি সুৰণ্ণং নীহরাপেত্ৰা অত্তনা গহিতমুখে কম্মং আরভি, উপরাজাপি, সেনাপতিপি. সেট্ঠিনা গহিতমুখে পন কম্মং ওলীযতি. ততো যসোরতো নাম একো উপাসকো তেপিটকো ভাণকো অনাগামী অরিযসাৰকো, সো কম্মং ওলীযতীতি ঞত্ৰা পঞ্চ সকটসতানি যোজাপেত্ৰা জনপদং গন্ত্ৰা ‘‘কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধো ৰীসতিৰস্সসহস্সানি ঠত্ৰা পরিনিব্বুতো. তস্স যোজনিকং রতনচেতিযং কযিরতি, যো যং দাতুং উস্সহতি সুৰণ্ণং ৰা হিরঞ্ঞং ৰা সত্তরতনং ৰা হরিতালং ৰা মনোসিলং ৰা, সো তং দেতূ’’তি সমাদপেসি. মনুস্সা অত্তনো অত্তনো থামেন হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীনি অদংসু. অসক্কোন্তা তেলতণ্ডুলাদীনি দেন্তিযেৰ. উপাসকো তেলতণ্ডুলাদীনি কম্মকারানং ভত্তৰেতনত্থং পহিণাতি, অৰসেসেহি সুৰণ্ণং চেতাপেত্ৰা পহিণাতি, এৰং সকলজম্বুদীপং অচরি.

চেতিযে কম্মং নিট্ঠিতন্তি চেতিযট্ঠানতো পণ্ণং পহিণিংসু – ‘‘নিট্ঠিতং কম্মং আচরিযো আগন্ত্ৰা চেতিযং ৰন্দতূ’’তি. সোপি পণ্ণং পহিণি – ‘‘মযা সকলজম্বুদীপো সমাদপিতো, যং অত্থি, তং গহেত্ৰা কম্মং নিট্ঠাপেন্তূ’’তি. দ্ৰেপি পণ্ণানি অন্তরামগ্গে সমাগমিংসু. আচরিযস্স পণ্ণতো পন চেতিযট্ঠানতো পণ্ণং পঠমতরং আচরিযস্স হত্থং অগমাসি. সো পণ্ণং ৰাচেত্ৰা চেতিযং ৰন্দিস্সামীতি এককোৰ নিক্খমি. অন্তরামগ্গে অটৰিযং পঞ্চ চোরসতানি উট্ঠহিংসু. তত্রেকচ্চে তং দিস্ৰা ইমিনা সকলজম্বুদীপতো হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং সম্পিণ্ডিতং, নিধিকুম্ভী নো পৰট্টমানা আগতাতি অৰসেসানং আরোচেত্ৰা তং অগ্গহেসুং. কস্মা তাতা, মং গণ্হথাতি? তযা সকলজম্বুদীপতো সব্বং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং সম্পিণ্ডিতং, অম্হাকম্পি থোকং থোকং দেহীতি. কিং তুম্হে ন জানাথ, কস্সপো ভগৰা পরিনিব্বুতো, তস্স যোজনিকং রতনচেতিযং কযিরতি, তদত্থায মযা সমাদপিতং, নো অত্তনো অত্থায. তং তং লদ্ধলদ্ধট্ঠানতো তত্থেৰ পেসিতং, ময্হং পন নিৰত্থসাটকমত্তং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং ৰিত্তং কাকণিকম্পি নত্থীতি.

একে, ‘‘এৰমেতং ৰিস্সজেথ আচরিয’’ন্তি আহংসু. একে, ‘‘অযং রাজপূজিতো অমচ্চপূজিতো, অম্হেসু কঞ্চিদেৰ নগরৰীথিযং দিস্ৰা রাজরাজমহামত্তাদীনং আরোচেত্ৰা অনযৰ্যসনং পাপুণাপেয্যা’’তি আহংসু. উপাসকো, ‘‘তাতা, নাহং এৰং করিস্সামী’’তি আহ. তঞ্চ খো তেসু কারুঞ্ঞেন, ন অত্তনো জীৰিতনিকন্তিযা. অথ তেসু গহেতব্বো ৰিস্সজ্জেতব্বোতি ৰিৰদন্তেসু গহেতব্বোতি লদ্ধিকা এৰ বহুতরা হুত্ৰা জীৰিতা ৰোরোপযিংসু.

তেসং বলৰগুণে অরিযসাৰকে অপরাধেন নিব্বুতদীপসিখা ৰিয অক্খীনি অন্তরধাযিংসু. তে, ‘‘কহং ভো চক্খু, কহং ভো চক্খূ’’তি ৰিপ্পলপন্তা একচ্চে ঞাতকেহি গেহং নীতা. একচ্চে নোঞাতকা অনাথাতি তত্থেৰ অটৰিযং রুক্খমূলে পণ্ণসালাযং ৰসিংসু. অটৰিং আগতমনুস্সা কারুঞ্ঞেন তেসং তণ্ডুলং ৰা পুটভত্তং ৰা পরিব্বযং ৰা দেন্তি. দারুপণ্ণাদীনং অত্থায গন্ত্ৰা আগতা মনুস্সা কুহিং গতত্থাতি ৰুত্তে অন্ধৰনং গতম্হাতি ৰদন্তি. এৰং দ্ৰিন্নম্পি বুদ্ধানং কালে তং ৰনং অন্ধৰনংত্ৰেৰ পঞ্ঞাযতি. কস্সপবুদ্ধকালে পনেতং ছড্ডিতজনপদে অটৰি অহোসি. অম্হাকং ভগৰতো কালে সাৰত্থিযা অৰিদূরে জেতৰনস্স পিট্ঠিভাগে পৰিৰেককামানং কুলপুত্তানং ৰসনট্ঠানং পধানঘরং অহোসি, তত্থ আযস্মা কুমারকস্সপো তেন সমযেন সেখপটিপদং পূরযমানো ৰিহরতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অন্ধৰনে ৰিহরতী’’তি.

অঞ্ঞতরা দেৰতাতি নামগোত্তৰসেন অপাকটা একা দেৰতাতি অত্থো. ‘‘অভিজানাতি নো, ভন্তে, ভগৰা অহুঞাতঞ্ঞতরস্স মহেসক্খস্স সংখিত্তেন তণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তিং ভাসিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৬৫) এত্থ পন অভিঞ্ঞাতো সক্কোপি দেৰরাজা অঞ্ঞতরোতি ৰুত্তো. দেৰতাতি চ ইদং দেৰানম্পি দেৰধীতানম্পি সাধারণৰচনং. ইমস্মিং পনত্থে দেৰো অধিপ্পেতো. অভিক্কন্তায রত্তিযাতি এত্থ অভিক্কন্তসদ্দো খযসুন্দরাভিরূপঅব্ভনুমোদনাদীসু দিস্সতি. তত্থ – ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, রত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিরনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৮.২০) খযে দিস্সতি. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি (অ. নি. ৪.১০০) এৰমাদীসু সুন্দরে.

‘‘কো মে ৰন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;

অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি. (ৰি. ৰ. ৮৫৭) –

এৰমাদীসু অভিরূপে. ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতমা’’তি এৰমাদীসু (পারা. ১৫) অব্ভনুমোদনে. ইধ পন খযে. তেন অভিক্কন্তায রত্তিযাতি পরিক্খীণায রত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থাযং দেৰপুত্তো মজ্ঝিমযামসমনন্তরে আগতোতি ৰেদিতব্বো. অভিক্কন্তৰণ্ণাতি ইধ অভিক্কন্তসদ্দো অভিরূপে. ৰণ্ণসদ্দো পন ছৰি-থুতি-কুলৰগ্গকারণ-সণ্ঠানপমাণরূপাযতনাদীসু দিস্সতি. তত্থ, ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণোসি ভগৰা’’তি এৰমাদীসু ছৰিযা. ‘‘কদা সঞ্ঞূল়্হা পন তে গহপতি সমণস্স গোতমস্স ৰণ্ণা’’তি (ম. নি. ২.৭৭) এৰমাদীসু থুতিযং. ‘‘চত্তারোমে, ভো গোতম, ৰণ্ণা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ৩.১১৫) কুলৰগ্গে. ‘‘অথ কেন নু ৰণ্ণেন, গন্ধথেনোতি ৰুচ্চতী’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.২৩৪) কারণে. ‘‘মহন্তং হত্থিরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) সণ্ঠানে. ‘‘তযো পত্তস্স ৰণ্ণা’’তি এৰমাদীসু (পারা. ৬০২) পমাণে. ‘‘ৰণ্ণো গন্ধো রসো ওজা’’তি এৰমাদীসু রূপাযতনে. সো ইধ ছৰিযং দট্ঠব্বো. তেন অভিক্কন্তৰণ্ণাতি অভিরূপছৰিইট্ঠৰণ্ণা, মনাপৰণ্ণাতি ৰুত্তং হোতি. দেৰতা হি মনুস্সলোকং আগচ্ছমানা পকতিৰণ্ণং পকতিইদ্ধিং পজহিত্ৰা ওল়ারিকং অত্তভাৰং কত্ৰা অতিরেকৰণ্ণং অতিরেকইদ্ধিং মাপেত্ৰা নটসমজ্জাদীনি গচ্ছন্তা মনুস্সা ৰিয অভিসঙ্খতেন কাযেন আগচ্ছন্তি. অযম্পি দেৰপুত্তো তথেৰ আগতো. তেন ৰুত্তং ‘‘অভিক্কন্তৰণ্ণা’’তি.

কেৰলকপ্পন্তি এত্থ কেৰলসদ্দো অনৰসেস-যেভূয্য-অব্যামিস্সানতিরেকদল়্হত্থ-ৰিসংযোগাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স, ‘‘কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি (পারা. ১) এৰমাদীসু অনৰসেসত্তমত্থো. ‘‘কেৰলকপ্পা চ অঙ্গমগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায উপসঙ্কমিস্সন্তী’’তি এৰমাদীসু যেভুয্যতা. ‘‘কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি (ৰিভ. ২২৫) এৰমাদীসু অব্যামিস্সতা. ‘‘কেৰলং সদ্ধামত্তকং নূন অযমাযস্মা’’তি (মহাৰ. ২৪৪) এৰমাদীসু অনতিরেকতা. ‘‘আযস্মতো অনুরুদ্ধস্স বাহিযো নাম সদ্ধিৰিহারিকো কেৰলকপ্পং সঙ্ঘভেদায ঠিতো’’তি (অ. নি. ৪.২৪৩) এৰমাদীসু দল়্হত্থতা. ‘‘কেৰলী ৰুসিতৰা উত্তমপুরিসোতি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৫৭) এৰমাদীসু ৰিসংযোগো. ইধ পনস্স অনৰসেসত্তমত্থোতি অধিপ্পেতো.

কপ্পসদ্দো পনাযং অভিসদ্দহন-ৰোহার-কাল-পঞ্ঞত্তি- ছেদন-ৰিকপ্প-লেস-সমন্তভাৰাদি-অনেকত্থো. তথা হিস্স, ‘‘ওকপ্পনিযমেতং ভোতো গোতমস্স, যথা তং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) এৰমাদীসু অভিসদ্দহনমত্থো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৫০) এৰমাদীসু ৰোহারো. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালো. ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি (সং. নি. ৩.১২৪) এৰমাদীসু পঞ্ঞত্তি. ‘‘অলঙ্কতা কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি (সং. নি. ৪.৩৬৫) এৰমাদীসু ছেদনং. ‘‘কপ্পতি দ্ৰঙ্গুলকপ্পো’’তি (চূল়ৰ. ৪৪৬) এৰমাদীসু ৰিকপ্পো. ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তি (অ. নি. ৮.৮০) এৰমাদীসু লেসো. ‘‘কেৰলকপ্পং ৰেল়ুৰনং ওভাসেত্ৰা’’তি (সং. নি. ১.৯৪) এৰমাদীসু সমন্তভাৰো. ইধ পনস্স সমন্তভাৰো অত্থো অধিপ্পেতো. তস্মা কেৰলকপ্পং অন্ধৰনন্তি এত্থ অনৰসেসং সমন্ততো অন্ধৰনন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.

ওভাসেত্ৰাতি ৰত্থালঙ্কারসরীরসমুট্ঠিতায আভায ফরিত্ৰা, চন্দিমা ৰিয চ সূরিযো ৰিয চ একোভাসং একপজ্জোতং করিত্ৰাতি অত্থো. একমন্তং অট্ঠাসীতি একস্মিং অন্তে, একস্মিং ওকাসে অট্ঠাসি. এতদৰোচাতি এতং ‘‘ভিক্খু ভিক্খূ’’তিআদিৰচনমৰোচ. কস্মা পনাযং অৰন্দিত্ৰা সমণৰোহারেনেৰ কথেতীতি? সমণসঞ্ঞাসমুদাচারেনেৰ. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘অযং অন্তরা কামাৰচরে ৰসি. অহং পন অস্মি ততো কালতো পট্ঠায ব্রহ্মচারী’’তি সমণসঞ্ঞাৰস্স সমুদাচরতি, তস্মা অৰন্দিত্ৰা সমণৰোহারেনেৰ কথেতি. পুব্বসহাযো কিরেসো দেৰপুত্তো থেরস্স. কুতো পট্ঠাযাতি? কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালতো পট্ঠায. যো হি পুব্বযোগে আগতেসু পঞ্চসু সহাযেসু অনুথেরো চতুত্থদিৰসে অনাগামী অহোসীতি ৰুত্তো, অযং সো. তদা কির তেসু সঙ্ঘত্থেরস্স অরহত্তেনেৰ সদ্ধিং অভিঞ্ঞা আগমিংসু. সো, ‘‘ময্হং কিচ্চং মত্থকং পত্ত’’ন্তি ৰেহাসং উপ্পতিত্ৰা অনোতত্তদহে মুখং ধোৰিত্ৰা উত্তরকুরুতো পিণ্ডপাতং আদায আগন্ত্ৰা, ‘‘ইমং, আৰুসো, পিণ্ডপাতং ভুঞ্জিত্ৰা অপ্পমত্তা সমণধম্মং করোথা’’তি আহ. ইতরে আহংসু – ‘‘ন, আৰুসো, অম্হাকং এৰং কতিকা অত্থি – ‘যো পঠমং ৰিসেসং নিব্বত্তেত্ৰা পিণ্ডপাতং আহরতি, তেনাভতং ভুঞ্জিত্ৰা সেসেহি সমণধম্মো কাতব্বো’তি. তুম্হে অত্তনো উপনিস্সযেন কিচ্চং মত্থকং পাপযিত্থ. মযম্পি সচে নো উপনিস্সযো ভৰিস্সতি, কিচ্চং মত্থকং পাপেস্সাম. পপঞ্চো এস অম্হাকং, গচ্ছথ তুম্হে’’তি. সো যথাফাসুকং গন্ত্ৰা আযুপরিযোসানে পরিনিব্বাযি.

পুনদিৰসে অনুথেরো অনাগামিফলং সচ্ছকাসি, তস্স অভিঞ্ঞাযো আগমিংসু. সোপি তথেৰ পিণ্ডপাতং আহরিত্ৰা তেহি পটিক্খিত্তো যথাফাসুকং গন্ত্ৰা আযুপরিযোসানে সুদ্ধাৰাসে নিব্বত্তি. সো সুদ্ধাৰাসে ঠত্ৰা তে সহাযে ওলোকেন্তো, একো তদাৰ পরিনিব্বুতো, একো অধুনা ভগৰতো সন্তিকে অরিযভূমিং পত্তো, একো লাভসক্কারং নিস্সায, ‘‘অহং অরহা’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা সুপ্পারকপট্টনে ৰসতীতি দিস্ৰা তং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ন ত্ৰং অরহা, ন অরহত্তমগ্গং পটিপন্নো, গচ্ছ ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুণাহী’’তি উয্যোজেসি. সোপি অন্তরঘরে ভগৰন্তং ওৰাদং যাচিত্ৰা, ‘‘তস্মা তিহ তে বাহিয এৰং সিক্খিতব্বং দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং হোতূ’’তি (উদা. ১০) ভগৰতা সংখিত্তেন ওৰদিতো অরিযভূমিং সম্পাপুণি.

ততো অঞ্ঞো একো অত্থি, সো কুহিন্তি ওলোকেন্তো অন্ধৰনে সেক্খপটিপদং পূরযমানো ৰিহরতীতি দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘সহাযকস্স সন্তিকে গমিস্সামীতি, গচ্ছন্তেন পন তুচ্ছহত্থেন অগন্ত্ৰা কিঞ্চি পণ্ণাকারং গহেত্ৰা গন্তুং ৰট্টতি, সহাযো খো পন মে নিরামিসো পব্বতমত্থকে ৰসন্তো মযা আকাসে ঠত্ৰা দিন্নং পিণ্ডপাতম্পি অপরিভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং অকাসি, ইদানি আমিসপণ্ণাকারং কিং গণ্হিস্সতি? ধম্মপণ্ণাকারং গহেত্ৰা গমিস্সামী’’তি ব্রহ্মলোকে ঠিতোৰ রতনাৰল়িং গন্থেন্তো ৰিয পন্নরস পঞ্হে ৰিভজিত্ৰা তং ধম্মপণ্ণাকারং আদায আগন্ত্ৰা সহাযস্স অৰিদূরে ঠত্ৰা অত্তনো সমণসঞ্ঞাসমুদাচারৰসেন তং অনভিৰাদেত্ৰাৰ, ‘‘ভিক্খু ভিক্খূ’’তি আলপিত্ৰা অযং ৰম্মিকোতিআদিমাহ. তত্থ তুরিতালপনৰসেন ভিক্খু ভিক্খূতি আমেডিতং ৰেদিতব্বং. যথা ৰা একনেৰ তিলকেন নলাটং ন সোভতি, তং পরিৰারেত্ৰা অঞ্ঞেসুপি দিন্নেসু ফুল্লিতমণ্ডিতং ৰিয সোভতি, এৰং একেনেৰ পদেন ৰচনং ন সোভতি, পরিৰারিকপদেন সদ্ধিং ফুল্লিতমণ্ডিতং ৰিয সোভতীতি তং পরিৰারিকপদৰসেন ৰচনং ফুল্লিতমণ্ডিতং ৰিয করোন্তোপি এৰমাহ.

অযং ৰম্মিকোতি পুরতো ঠিতো ৰম্মিকো নাম নত্থি, দেসনাৰসেন পন পুরতো ঠিতং দস্সেন্তো ৰিয অযন্তি আহ. লঙ্গিন্তি সত্থং আদায খণন্তো পলিঘং অদ্দস. উক্খিপ লঙ্গিং অভিক্খণ সুমেধাতি তাত, পণ্ডিত, লঙ্গী নাম রত্তিং ধূমাযতি দিৰা পজ্জলতি. উক্খিপেত পরং পরতো খণাতি. এৰং সব্বপদেসু অত্থো দট্ঠব্বো. উদ্ধুমাযিকন্তি মণ্ডূকং. চঙ্কৰারন্তি খারপরিস্সাৰনং. কুম্মন্তি কচ্ছপং. অসিসূনন্তি মংসচ্ছেদকং অসিঞ্চেৰ অধিকুট্টনঞ্চ. মংসপেসিন্তি নিসদপোতপ্পমাণং অল্লমংসপিণ্ডং. নাগন্তি সুমনপুপ্ফকলাপসদিসং মহাফণং তিৰিধসোৰত্থিকপরিক্খিত্তং অহিনাগং অদ্দস. মা নাগং ঘট্টেসীতি দণ্ডককোটিযা ৰা ৰল্লিকোটিযা ৰা পংসুচুণ্ণং ৰা পন খিপমানো মা নাগং ঘট্টযি. নমো করোহি নাগস্সাতি উপরিৰাততো অপগম্ম সুদ্ধৰত্থং নিৰাসেত্ৰা নাগস্স নমক্কারং করোহি. নাগেন অধিসযিতং ধনং নাম যাৰ সত্তমা কুলপরিৰট্টা খাদতো ন খীযতি, নাগো তে অধিসযিতং ধনং দস্সতি, তস্মা নমো করোহি নাগস্সাতি. ইতো ৰা পন সুত্ৰাতি যথা দুক্খক্খন্ধে ইতোতি সাসনে নিস্সকং, ন তথা ইধ. ইধ পন দেৰপুত্তে নিস্সক্কং, তস্মা ইতো ৰা পনাতি মম ৰা পন সন্তিকা সুত্ৰাতি অযমেত্থ অত্থো.

২৫১. চাতুম্মহাভূতিকস্সাতি চতুমহাভূতমযস্স. কাযস্সেতং অধিৰচনন্তি সরীরস্স নামং. যথেৰ হি বাহিরকো ৰম্মিকো, ৰমতীতি ৰন্তকোতি ৰন্তুস্সযোতি ৰন্তসিনেহসম্বন্ধোতি চতূহি কারণেহি ৰম্মিকোতি ৰুচ্চতি. সো হি অহিমঙ্গুসউন্দূরঘরগোল়িকাদযো নানপ্পকারে পাণকে ৰমতীতি ৰম্মিকো. উপচিকাহি ৰন্তকোতি ৰম্মিকো. উপচিকাহি ৰমিত্ৰা মুখতুণ্ডকেন উক্খিত্তপংসুচুণ্ণেন কটিপ্পমাণেনপি পোরিসপ্পমাণেনপি উস্সিতোতি ৰম্মিকো. উপচিকাহি ৰন্তখেল়সিনেহেন আবদ্ধতায সত্তসত্তাহং দেৰে ৰস্সন্তেপি ন ৰিপ্পকিরিযতি, নিদাঘেপি ততো পংসুমুট্ঠিং গহেত্ৰা তস্মিং মুট্ঠিনা পীল়িযমানে সিনেহো নিক্খমতি, এৰং ৰন্তসিনেহেন সম্বদ্ধোতি ৰম্মিকো. এৰমযং কাযোপি, ‘‘অক্খিম্হা অক্খিগূথকো’’তিআদিনা নযেন নানপ্পকারকং অসুচিকলিমলং ৰমতীতি ৰম্মিকো. বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৰা ইমস্মিং অত্তভাৰে নিকন্তিপরিযাদানেন অত্তভাৰং ছড্ডেত্ৰা গতাতি অরিযেহি ৰন্তকোতিপি ৰম্মিকো. যেহি চাযং তীহি অট্ঠিসতেহি উস্সিতো ন্হারুসম্বদ্ধো মংসাৰলেপনো অল্লচম্মপরিযোনদ্ধো ছৰিরঞ্জিতো সত্তে ৰঞ্চেতি, তং সব্বং অরিযেহি ৰন্তমেৰাতি ৰন্তুস্সযোতিপি ৰম্মিকো. ‘‘তণ্হা জনেতি পুরিসং, চিত্তমস্স ৰিধাৰতী’’তি (সং. নি. ১.৫৫) এৰং তণ্হায জনিতত্তা অরিযেহি ৰন্তেনেৰ তণ্হাসিনেহেন সম্বদ্ধো অযন্তি ৰন্তসিনেহেন সম্বদ্ধোতিপি ৰম্মিকো. যথা চ ৰম্মিকস্স অন্তো নানপ্পকারা পাণকা তত্থেৰ জাযন্তি, উচ্চারপস্সাৰং করোন্তি, গিলানা সযন্তি, মতা পতন্তি. ইতি সো তেসং সূতিঘরং ৰচ্চকুটি গিলানসালা সুসানঞ্চ হোতি. এৰং খত্তিযমহাসালাদীনম্পি কাযো অযং গোপিতরক্খিতো মণ্ডিতপ্পসাধিতো মহানুভাৰানং কাযোতি অচিন্তেত্ৰা ছৰিনিস্সিতা পাণা চম্মনিস্সিতা পাণা মংসনিস্সিতা পাণা ন্হারুনিস্সিতা পাণা অট্ঠিনিস্সিতা পাণা অট্ঠিমিঞ্জনিস্সিতা পাণাতি এৰং কুলগণনায অসীতিমত্তানি কিমিকুলসহস্সানি অন্তোকাযস্মিংযেৰ জাযন্তি, উচ্চারপস্সাৰং করোন্তি, গেলঞ্ঞেন আতুরিতানি সযন্তি, মতানি পতন্তি, ইতি অযম্পি তেসং পাণানং সূতিঘরং ৰচ্চকুটি গিলানসালা সুসানঞ্চ হোতীতি ‘‘ৰম্মিকো’’ ত্ৰেৰ সঙ্খং গতো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘ৰম্মিকোতি খো, ভিক্খু, ইমস্স চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি.

মাতাপেত্তিকসম্ভৰস্সাতি মাতিতো চ পিতিতো চ নিব্বত্তেন মাতাপেত্তিকেন সুক্কসোণিতেন সম্ভূতস্স. ওদনকুম্মাসূপচযস্সাতি ওদনেন চেৰ কুম্মাসেন চ উপচিতস্স ৰড্ঢিতস্স. অনিচ্চুচ্ছাদনপরিমদ্দনভেদনৰিদ্ধংসনধম্মস্সাতি এত্থ অযং কাযো হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চধম্মো. দুগ্গন্ধৰিঘাতত্থায তনুৰিলেপনেন উচ্ছাদনধম্মো. অঙ্গপচ্চঙ্গাবাধৰিনোদনত্থায খুদ্দকসম্বাহনেন পরিমদ্দনধম্মো. দহরকালে ৰা ঊরূসু সযাপেত্ৰা গব্ভৰাসেন দুস্সণ্ঠিতানং তেসং তেসং অঙ্গানং সণ্ঠানসম্পাদনত্থং অঞ্ছনপীল়নাদিৰসেন পরিমদ্দনধম্মো. এৰং পরিহরতোপি চ ভেদনৰিদ্ধংসনধম্মো ভিজ্জতি চেৰ ৰিকিরতি চ, এৰং সভাৰোতি অত্থো. তত্থ মাতাপেত্তিকসম্ভৰওদনকুম্মাসূপচযউচ্ছাদনপরিমদ্দনপদেহি সমুদযো কথিতো, অনিচ্চভেদৰিদ্ধংসনপদেহি অত্থঙ্গমো. এৰং সত্তহিপি পদেহি চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স উচ্চাৰচভাৰো ৰড্ঢিপরিহানি সমুদযত্থঙ্গমো কথিতোতি ৰেদিতব্বো.

দিৰা কম্মন্তেতি দিৰা কত্তব্বকম্মন্তে. ধূমাযনাতি এত্থ অযং ধূমসদ্দো কোধে তণ্হায ৰিতক্কে পঞ্চসু কামগুণেসু ধম্মদেসনায পকতিধূমেতি ইমেসু অত্থেসু ৰত্ততি. ‘‘কোধো ধূমো ভস্মনিমোসৰজ্জ’’ন্তি (সং. নি. ১.১৬৫) এত্থ হি কোধে ৰত্ততি. ‘‘ইচ্ছাধূমাযিতা সত্তা’’তি এত্থ তণ্হায. ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰতো অৰিদূরে ধূমাযন্তো নিসিন্নো হোতী’’তি এত্থ ৰিতক্কে.

‘‘পঙ্কো চ কামা পলিপো চ কামা,

ভযঞ্চ মেতং তিমূলং পৰুত্তং;

রজো চ ধূমো চ মযা পকাসিতা;

হিত্ৰা তুৰং পব্বজ ব্রহ্মদত্তা’’তি. (জা. ১.৬.১৪) –

এত্থ পঞ্চকামগুণেসু. ‘‘ধূমং কত্তা হোতী’’তি (ম. নি. ১.৩৪৯) এত্থ ধম্মদেসনায. ‘‘ধজো রথস্স পঞ্ঞাণং, ধূমো পঞ্ঞাণমগ্গিনো’’তি (সং. নি. ১.৭২) এত্থ পকতিধূমে. ইধ পনাযং ৰিতক্কে অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘অযং রত্তিং ধূমাযনা’’তি.

তথাগতস্সেতং অধিৰচনন্তি তথাগতো হি সত্তন্নং ধম্মানং বাহিতত্তা ব্রাহ্মণো নাম. যথাহ – ‘‘সত্তন্নং খো, ভিক্খু, ধম্মানং বাহিতত্তা ব্রাহ্মণো. কতমেসং সত্তন্নং? রাগো বাহিতো হোতি, দোসো… মোহো… মানো… সক্কাযদিট্ঠি… ৰিচিকিচ্ছা… সীলব্বতপরামাসো বাহিতো হোতি. ইমেসং ভিক্খু সত্তন্নং ধম্মানং বাহিতত্তা ব্রাহ্মণো’’তি (চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২৮). সুমেধোতি সুন্দরপঞ্ঞো. সেক্খস্সাতি এত্থ সিক্খতীতি সেক্খো. যথাহ – ‘‘সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেক্খোতি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি? অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতী’’তি (অ. নি. ৩.৮৬).

পঞ্ঞায অধিৰচনন্তি লোকিযলোকুত্তরায পঞ্ঞায এতং অধিৰচনং, ন আৰুধসত্থস্স. ৰীরিযারম্ভস্সাতি কাযিকচেতসিকৰীরিযস্স. তং পঞ্ঞাগতিকমেৰ হোতি. লোকিযায পঞ্ঞায লোকিযং, লোকুত্তরায পঞ্ঞায লোকুত্তরং. এত্থ পনাযং অত্থদীপনা –

একো কির জানপদো ব্রাহ্মণো পাতোৰ মাণৰকেহি সদ্ধিং গামতো নিক্খম্ম দিৰসং অরঞ্ঞে মন্তে ৰাচেত্ৰা সাযং গামং আগচ্ছতি. অন্তরামগ্গে চ একো ৰম্মিকো অত্থি. সো রত্তিং ধূমাযতি, দিৰা পজ্জলতি. ব্রাহ্মণো অন্তেৰাসিং সুমেধং মাণৰং আহ – ‘‘তাত, অযং ৰম্মিকো রত্তিং ধূমাযতি, দিৰা পজ্জলতি, ৰিকারমস্স পস্সিস্সাম, ভিন্দিত্ৰা নং চত্তারো কোট্ঠাসে কত্ৰা খিপাহী’’তি. সো সাধূতি কুদালং গহেত্ৰা সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠায তথা অকাসি. তত্র আচরিযব্রাহ্মণো ৰিয ভগৰা. সুমেধমাণৰকো ৰিয সেক্খো ভিক্খু. ৰম্মিকো ৰিয কাযো. ‘‘তাত, অযং ৰম্মিকো রত্তিং ধূমাযতি, দিৰা পজ্জলতি, ৰিকারমস্স পস্সিস্সাম, ভিন্দিত্ৰা নং চত্তারো কোট্ঠাসে কত্ৰা খিপাহী’’তি ব্রাহ্মণেন ৰুত্তকালো ৰিয, ‘‘ভিক্খু চাতুমহাভূতিকং কাযং চত্তারো কোট্ঠাসে কত্ৰা পরিগ্গণ্হাহী’’তি ভগৰতা ৰুত্তকালো. তস্স সাধূতি কুদালং গহেত্ৰা তথাকরণং ৰিয সেক্খস্স ভিক্খুনো, ‘‘যো ৰীসতিযা কোট্ঠাসেসু থদ্ধভাৰো, অযং পথৰীধাতু. যো দ্ৰাদসসু কোট্ঠাসেসু আবন্ধনভাৰো, অযং আপোধাতু. যো চতূসু কোট্ঠাসেসু পরিপাচনভাৰো, অযং তেজোধাতু. যো ছসু কোট্ঠাসেসু ৰিত্থম্ভনভাৰো, অযং ৰাযোধাতূ’’তি এৰং চতুধাতুৰৰত্থানৰসেন কাযপরিগ্গহো ৰেদিতব্বো.

লঙ্গীতি খো, ভিক্খূতি কস্মা ভগৰা অৰিজ্জং লঙ্গীতি কত্ৰা দস্সেসীতি? যথা হি নগরস্স দ্ৰারং পিধায পলিঘে যোজিতে মহাজনস্স গমনং পচ্ছিজ্জতি, যে নগরস্স অন্তো, তে অন্তোযেৰ হোন্তি. যে বহি, তে বহিযেৰ. এৰমেৰ যস্স ঞাণমুখে অৰিজ্জালঙ্গী পততি, তস্স নিব্বানসম্পাপকং ঞাণগমনং পচ্ছিজ্জতি, তস্মা অৰিজ্জং লঙ্গীতি কত্ৰা দস্সেসি. পজহ অৰিজ্জন্তি এত্থ কম্মট্ঠানউগ্গহপরিপুচ্ছাৰসেন অৰিজ্জাপহানং কথিতং.

উদ্ধুমাযিকাতি খো, ভিক্খূতি এত্থ উদ্ধুমাযিকমণ্ডূকো নাম নো মহন্তো, নখপিট্ঠিপ্পমাণো হোতি, পুরাণপণ্ণন্তরে ৰা গচ্ছন্তরে ৰা ৰল্লিঅন্তরে ৰা ৰসতি. সো দণ্ডকোটিযা ৰা ৰল্লিকোটিযা ৰা পংসুচুণ্ণকেন ৰা ঘট্টিতো আযমিত্ৰা মহন্তো পরিমণ্ডলো বেলুৰপক্কপ্পমাণো হুত্ৰা চত্তারো পাদে আকাসগতে কত্ৰা পচ্ছিন্নগমনো হুত্ৰা অমিত্তৰসং যাতি, কাককুললাদিভত্তমেৰ হোতি. এৰমেৰ অযং কোধো পঠমং উপ্পজ্জন্তো চিত্তাৰিলমত্তকোৰ হোতি. তস্মিং খণে অনিগ্গহিতো ৰড্ঢিত্ৰা মুখৰিকুলনং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো হনুসঞ্চোপনং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো ফরুসৰাচানিচ্ছারণং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো দিসাৰিলোকনং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো আকড্ঢনপরিকড্ঢনং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো পাণিনা লেড্ডুদণ্ডসত্থপরামসনং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো দণ্ডসত্থাভিনিপাতং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো পরঘাতনম্পি অত্তঘাতনম্পি পাপেতি. ৰুত্তম্পি হেতং – ‘‘যতো অযং কোধো পরং ঘাতেত্ৰা অত্তানং ঘাতেতি, এত্তাৰতাযং কোধো পরমুস্সদগতো হোতি পরমৰেপুল্লপ্পত্তো’’তি. তত্থ যথা উদ্ধুমাযিকায চতূসু পাদেসু আকাসগতেসু গমনং পচ্ছিজ্জতি, উদ্ধুমাযিকা অমিত্তৰসং গন্ত্ৰা কাকাদিভত্তং হোতি, এৰমেৰ কোধসমঙ্গীপুগ্গলো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰড্ঢেতুং ন সক্কোতি, অমিত্তৰসং যাতি, সব্বেসং মারানং যথাকামকরণীযো হোতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘উদ্ধুমাযিকাতি খো, ভিক্খু, কোধূপাযাসস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি. তত্থ বলৰপ্পত্তো কোধোৰ কোধূপাযাসো. পজহ কোধূপাযাসন্তি এত্থ পটিসঙ্খানপ্পহানং কথিতং.

দ্ৰিধাপথোতি এত্থ, যথা পুরিসো সধনো সভোগো কন্তারদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো দ্ৰেধাপথং পত্ৰা, ‘‘ইমিনা নু খো গন্তব্বং, ইমিনা গন্তব্ব’’ন্তি নিচ্ছেতুং অসক্কোন্তো তত্থেৰ তিট্ঠতি, অথ নং চোরা উট্ঠহিত্ৰা অনযব্যসনং পাপেন্তি, এৰমেৰ খো মূলকম্মট্ঠানং গহেত্ৰা নিসিন্নো ভিক্খু বুদ্ধাদীসু কঙ্খায উপ্পন্নায কম্মট্ঠানং ৰড্ঢেতুং ন সক্কোতি, অথ নং কিলেসমারাদযো সব্বে মারা অনযব্যসনং পাপেন্তি, ইতি ৰিচিকিচ্ছা দ্ৰেধাপথসমা হোতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘দ্ৰিধাপথোতি খো, ভিক্খু, ৰিচিকিচ্ছাযেতং অধিৰচন’’ন্তি. পজহ ৰিচিকিচ্ছন্তি এত্থ কম্মট্ঠানউগ্গহপরিপুচ্ছাৰসেন ৰিচিকিচ্ছাপহানং কথিতং.

চঙ্গৰারন্তি এত্থ, যথা রজকেহি খারপরিস্সাৰনম্হি উদকে পক্খিত্তে একো উদকঘটো দ্ৰেপি দসপি ৰীসতিপি ঘটসতম্পি পগ্ঘরতিযেৰ, পসটমত্তম্পি উদকং ন তিট্ঠতি, এৰমেৰ নীৰরণসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স অব্ভন্তরে কুসলধম্মো ন তিট্ঠতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘চঙ্গৰারন্তি খো, ভিক্খু, পঞ্চন্নেতং নীৰরণানং অধিৰচন’’ন্তি. পজহ পঞ্চনীৰরণেতি এত্থ ৰিক্খম্ভনতদঙ্গৰসেন নীৰরণপ্পহানং কথিতং.

কুম্মোতি এত্থ, যথা কচ্ছপস্স চত্তারো পাদা সীসন্তি পঞ্চেৰ অঙ্গানি হোন্তি, এৰমেৰ সব্বেপি সঙ্খতা ধম্মা গয্হমানা পঞ্চেৰ খন্ধা ভৰন্তি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘কুম্মোতি খো, ভিক্খু, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৰচন’’ন্তি. পজহ পঞ্চুপাদানক্খন্ধেতি এত্থ পঞ্চসু খন্ধেসু ছন্দরাগপ্পহানং কথিতং.

অসিসূনাতি এত্থ, যথা সূনায উপরি মংসং ঠপেত্ৰা অসিনা কোট্টেন্তি, এৰমিমে সত্তা ৰত্থুকামত্থায কিলেসকামেহি ঘাতযমানা ৰত্থুকামানং উপরি কত্ৰা কিলেসকামেহি কন্তিতা কোট্টিতা চ হোন্তি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘অসিসূনাতি খো, ভিক্খু, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৰচন’’ন্তি. পজহ পঞ্চ কামগুণেতি এত্থ পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দরাগপ্পহানং কথিতং.

মংসপেসীতি খো, ভিক্খূতি এত্থ অযং মংসপেসি নাম বহুজনপত্থিতা খত্তিযাদযো মনুস্সাপি নং পত্থেন্তি কাকাদযো তিরচ্ছানাপি. ইমে হি সত্তা অৰিজ্জায সম্মত্তা নন্দিরাগং উপগম্ম ৰট্টং ৰড্ঢেন্তি. যথা ৰা মংসপেসি ঠপিতঠপিতট্ঠানে লগ্গতি, এৰমিমে সত্তা নন্দিরাগবদ্ধা ৰট্টে লগ্গন্তি, দুক্খং পত্ৰাপি ন উক্কণ্ঠন্তি, ইতি নন্দিরাগো মংসপেসিসদিসো হোতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘মংসপেসীতি খো, ভিক্খু, নন্দিরাগস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি. পজহ নন্দীরাগন্তি এত্থ চতুত্থমগ্গেন নন্দীরাগপ্পহানং কথিতং.

নাগোতি খো, ভিক্খু, খীণাসৰস্সেতং ভিক্খুনো অধিৰচনন্তি এত্থ যেনত্থেন খীণাসৰো নাগোতি ৰুচ্চতি, সো অনঙ্গণসুত্তে (ম. নি. অট্ঠ. ১.৬৩) পকাসিতো এৰ. নমো করোহি নাগস্সাতি খীণাসৰস্স বুদ্ধনাগস্স, ‘‘বুদ্ধো সো ভগৰা বোধায ধম্মং দেসেতি, দন্তো সো ভগৰা দমথায ধম্মং দেসেতি, সন্তো সো ভগৰা সমথায ধম্মং দেসেতি, তিণ্ণো সো ভগৰা তরণায ধম্মং দেসেতি, পরিনিব্বুতো সো ভগৰা পরিনিব্বানায ধম্মং দেসেতী’’তি (ম. নি. ১.৩৬১) এৰং নমক্কারং করোহীতি অযমেত্থ অত্থো. ইতি ইদং সুত্তং থেরস্স কম্মট্ঠানং অহোসি. থেরোপি ইদমেৰ সুত্তং কম্মট্ঠানং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্তো. অযমেতস্স অত্থোতি অযং এতস্স পঞ্হস্স অত্থো. ইতি ভগৰা রতনরাসিম্হি মণিকূটং গণ্হন্তো ৰিয যথানুসন্ধিনাৰ দেসনং নিট্ঠপেসীতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ৰম্মিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. রথৰিনীতসুত্তৰণ্ণনা

২৫২. এৰং মে সুতন্তি রথৰিনীতসুত্তং. তত্থ রাজগহেতি এৰংনামকে নগরে, তঞ্হি মন্ধাতুমহাগোৰিন্দাদীহি পরিগ্গহিতত্তা রাজগহন্তি ৰুচ্চতি. অঞ্ঞেপেত্থ পকারে ৰণ্ণযন্তি. কিং তেহি? নামমেতং তস্স নগরস্স. তং পনেতং বুদ্ধকালে চ চক্কৰত্তিকালে চ নগরং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপরিগ্গহিতং, তেসং ৰসন্তৰনং হুত্ৰা তিট্ঠতি. ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপেতি ৰেল়ুৰনন্তি তস্স উয্যানস্স নামং, তং কির ৰেল়ূহি পরিক্খিত্তং অহোসি অট্ঠারসহত্থেন চ পাকারেন, গোপুরট্টালকযুত্তং নীলোভাসং মনোরমং, তেন ৰেল়ুৰনন্তি ৰুচ্চতি. কলন্দকানঞ্চেত্থ নিৰাপং অদংসু, তেন কলন্দকনিৰাপোতি ৰুচ্চতি.

পুব্বে কির অঞ্ঞতরো রাজা তত্থ উয্যানকীল়নত্থং আগতো সুরামদেন মত্তো দিৰাসেয্যং উপগতো সুপি. পরিজনোপিস্স, ‘‘সুত্তো রাজা’’তি পুপ্ফফলাদীহি পলোভিযমানো ইতো চিতো চ পক্কামি, অথ সুরাগন্ধেন অঞ্ঞতরস্মা সুসিররুক্খা কণ্হসপ্পো নিক্খমিত্ৰা রঞ্ঞাভিমুখো আগচ্ছতি. তং দিস্ৰা রুক্খদেৰতা, ‘‘রঞ্ঞো জীৰিতং দম্মী’’তি কাল়কৰেসেন আগন্ত্ৰা কণ্ণমূলে সদ্দমকাসি. রাজা পটিবুজ্ঝি, কণ্হসপ্পো নিৰত্তো. সো তং দিস্ৰা, ‘‘ইমায মম জীৰিতং দিন্ন’’ন্তি কাল়কানং তত্থ নিৰাপং পট্ঠপেসি, অভযঘোসনঞ্চ ঘোসাপেসি. তস্মা তং ততো পভুতি কলন্দকনিৰাপন্তি সঙ্খ্যং গতং. কলন্দকাতি কাল়কানং নামং.

জাতিভূমিকাতি জাতিভূমিৰাসিনো. তত্থ জাতিভূমীতি জাতট্ঠানং. তং খো পনেতং নেৰ কোসলমহারাজাদীনং ন চঙ্কীব্রাহমণাদীনং ন সক্কসুযামসন্তুসিতাদীনং ন অসীতিমহাসাৰকাদীনং ন অঞ্ঞেসং সত্তানং জাতট্ঠানং ‘‘জাতিভূমী’’তি ৰুচ্চতি. যস্স পন জাতদিৰসে দসসহস্সিলোকধাতু একদ্ধজমালাৰিপ্পকিণ্ণকুসুমৰাসচুণ্ণগন্ধসুগন্ধা সব্বপালিফুল্লমিৰ নন্দনৰনং ৰিরোচমানা পদুমিনিপণ্ণে উদকবিন্দু ৰিয অকম্পিত্থ, জচ্চন্ধাদীনঞ্চ রূপদস্সনাদীনি অনেকানি পাটিহারিযানি পৰত্তিংসু, তস্স সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্স জাতট্ঠানসাকিযজনপদো কপিলৰত্থাহারো, সা ‘‘জাতিভূমী’’তি ৰুচ্চতি.

ধম্মগরুভাৰৰণ্ণনা

ৰস্সংৰুট্ঠাতি তেমাসং ৰস্সংৰুট্ঠা পৰারিতপৰারণা হুত্ৰা. ভগৰা এতদৰোচাতি ‘‘কচ্চি, ভিক্খৰে, খমনীয’’ন্তিআদীহি ৰচনেহি আগন্তুকপটিসন্থারং কত্ৰা এতং, ‘‘কো নু খো, ভিক্খৰে’’তিআদিৰচনমৰোচ. তে কির ভিক্খু, – ‘‘কচ্চি, ভিক্খৰে, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং, কচ্চিত্থ অপ্পকিলমথেন অদ্ধানং আগতা, ন চ পিণ্ডকেন কিলমিত্থ, কুতো চ তুম্হে, ভিক্খৰে, আগচ্ছথা’’তি পটিসন্থারৰসেন পুচ্ছিতা – ‘‘ভগৰা সাকিযজনপদে কপিলৰত্থাহারতো জাতিভূমিতো আগচ্ছামা’’তি আহংসু. অথ ভগৰা নেৰ সুদ্ধোদনমহারাজস্স, ন সক্কোদনস্স, ন সুক্কোদনস্স, ন ধোতোদনস্স, ন অমিতোদনস্স, ন অমিত্তায দেৰিযা, ন মহাপজাপতিযা, ন সকলস্স সাকিযমণ্ডলস্স আরোগ্যং পুচ্ছি. অথ খো অত্তনা চ দসকথাৰত্থুলাভিং পরঞ্চ তত্থ সমাদপেতারং পটিপত্তিসম্পন্নং ভিক্খুং পুচ্ছন্তো ইদং – ‘‘কো নু খো, ভিক্খৰে’’তিআদিৰচনং অৰোচ.

কস্মা পন ভগৰা সুদ্ধোদনাদীনং আরোগ্যং অপুচ্ছিত্ৰা এৰরূপং ভিক্খুমেৰ পুচ্ছতি? পিযতায. বুদ্ধানঞ্হি পটিপন্নকা ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো চ পিযা হোন্তি মনাপা. কিং কারণা? ধম্মগরুতায. ধম্মগরুনো হি তথাগতা, সো চ নেসং ধম্মগরুভাৰো, ‘‘দুক্খং খো অগারৰো ৰিহরতি, অপ্পতিস্সো’’তি (অ. নি. ৪.২১) ইমিনা অজপালনিগ্রোধমূলে উপ্পন্নজ্ঝাসযেন ৰেদিতব্বো. ধম্মগরুতাযেৰ হি ভগৰা মহাকস্সপত্থেরস্স অভিনিক্খমনদিৰসে পচ্চুগ্গমনং করোন্তো তিগাৰুতং মগ্গং অগমাসি. অতিরেকতিযোজনসতং মগ্গং গন্ত্ৰা গঙ্গাতীরে ধম্মং দেসেত্ৰা মহাকপ্পিনং সপরিসং অরহত্তে পতিট্ঠপেসি. একস্মিং পচ্ছাভত্তে পঞ্চচত্তালীসযোজনং মগ্গং গন্ত্ৰা কুম্ভকারস্স নিৰেসনে তিযামরত্তিং ধম্মকথং কত্ৰা পুক্কুসাতিকুলপুত্তং অনাগামিফলে পতিট্ঠপেসি. ৰীসযোজনসতং গন্ত্ৰা ৰনৰাসিসামণেরস্স অনুগ্গহং অকাসি. সট্ঠিযোজনমগ্গং গন্ত্ৰা খদিরৰনিযত্থেরস্স ধম্মং দেসেসি. অনুরুদ্ধত্থেরো পাচীনৰংসদাযে নিসিন্নো মহাপুরিসৰিতক্কং ৰিতক্কেতীতি ঞত্ৰা তত্থ আকাসেন গন্ত্ৰা থেরস্স পুরতো ওরুয্হ সাধুকারমদাসি. কোটিকণ্ণসোণত্থেরস্স একগন্ধকুটিযং সেনাসনং পঞ্ঞপাপেত্ৰা পচ্চূসকালে ধম্মদেসনং অজ্ঝেসিত্ৰা সরভঞ্ঞপরিযোসানে সাধুকারমদাসি. তিগাৰুতং মগ্গং গন্ত্ৰা তিণ্ণং কুলপুত্তানং ৰসনট্ঠানে গোসিঙ্গসালৰনে সামগ্গিরসানিসংসং কথেসি. কস্সপোপি ভগৰা – ‘‘অনাগামিফলে পতিট্ঠিতো অরিযসাৰকো অয’’ন্তি ৰিস্সাসং উপ্পাদেত্ৰা ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স নিৰেসনং গন্ত্ৰা সহত্থা আমিসং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জি.

অম্হাকংযেৰ ভগৰা উপকট্ঠায ৰস্সূপনাযিকায জেতৰনতো ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো চারিকং নিক্খমি. কোসলমহারাজঅনাথপিণ্ডিকাদযো নিৰত্তেতুং নাসক্খিংসু. অনাথপিণ্ডিকো ঘরং আগন্ত্ৰা দোমনস্সপ্পত্তো নিসীদি. অথ নং পুণ্ণা নাম দাসী দোমনস্সপ্পত্তোসি সামীতি আহ. ‘‘আম জে, সত্থারং নিৰত্তেতুং নাসক্খিং, অথ মে ইমং তেমাসং ধম্মং ৰা সোতুং, যথাধিপ্পাযং ৰা দানং দাতুং ন লভিস্সামী’’তি চিন্তা উপ্পন্নাতি. অহম্পি সামি সত্থারং নিৰত্তেস্সামীতি. সচে নিৰত্তেতুং সক্কোসি, ভুজিস্সাযেৰ ত্ৰন্তি. সা গন্ত্ৰা দসবলস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা ‘‘নিৰত্তথ ভগৰা’’তি আহ. পুণ্ণে ত্ৰং পরপটিবদ্ধজীৰিকা কিং মে করিস্সসীতি. ভগৰা ময্হং দেয্যধম্মো নত্থীতি তুম্হেপি জানাথ, তুম্হাকং নিৰত্তনপচ্চযা পনাহং তীসু সরণেসু পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠহিস্সামীতি. ভগৰা সাধু সাধু পুণ্ণেতি সাধুকারং কত্ৰা নিৰত্তেত্ৰা জেতৰনমেৰ পৰিট্ঠো. অযং কথা পাকটা অহোসি. সেট্ঠি সুত্ৰা পুণ্ণায কির ভগৰা নিৰত্তিতোতি তং ভুজিস্সং কত্ৰা ধীতুট্ঠানে ঠপেসি. সা পব্বজ্জং যাচিত্ৰা পব্বজি, পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভি. অথস্সা সত্থা আরদ্ধৰিপস্সকভাৰং ঞত্ৰা ইমং ওভাসগাথং ৰিস্সজ্জেসি –

‘‘পুণ্ণে পূরেসি সদ্ধম্মং, চন্দো পন্নরসো যথা;

পরিপুণ্ণায পঞ্ঞায, দুক্খস্সন্তং করিস্সসী’’তি. (থেরীগা. ৩);

গাথাপরিযোসানে অরহত্তং পত্ৰা অভিঞ্ঞাতা সাৰিকা অহোসীতি. এৰং ধম্মগরুনো তথাগতা.

নন্দকত্থেরে উপট্ঠানসালাযং ধম্মং দেসেন্তেপি ভগৰা অনহাতোৰ গন্ত্ৰা তিযামরত্তিং ঠিতকোৰ ধম্মকথং সুত্ৰা দেসনাপরিযোসানে সাধুকারমদাসি. থেরো আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা, ‘‘কায ৰেলায, ভন্তে, আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. তযা সুত্তন্তে আরদ্ধমত্তেতি. দুক্করং করিত্থ, ভন্তে, বুদ্ধসুখুমালা তুম্হেতি. সচে ত্ৰং, নন্দ, কপ্পং দেসেতুং সক্কুণেয্যাসি, কপ্পমত্তম্পাহং ঠিতকোৰ সুণেয্যন্তি ভগৰা অৰোচ. এৰং ধম্মগরুনো তথাগতা. তেসং ধম্মগরুতায পটিপন্নকা পিযা হোন্তি, তস্মা পটিপন্নকে পুচ্ছি. পটিপন্নকো চ নাম অত্তহিতায পটিপন্নো নো পরহিতায, পরহিতায পটিপন্নো নো অত্তহিতায, নো অত্তহিতায চ পটিপন্নো নো পরহিতায চ, অত্তহিতায চ পটিপন্নো পরহিতায চাতি চতুব্বিধো হোতি.

তত্থ যো সযং দসন্নং কথাৰত্থূনং লাভী হোতি, পরং তত্থ ন ওৰদতি ন অনুসাসতি আযস্মা বাকুলো ৰিয. অযং অত্তহিতায পটিপন্নো নাম নো পরহিতায পটিপন্নো, এৰরূপং ভিক্খুং ভগৰা ন পুচ্ছতি. কস্মা? ন ময্হং সাসনস্স ৰড্ঢিপক্খে ঠিতোতি.

যো পন দসন্নং কথাৰত্থূনং অলাভী, পরং তেহি ওৰদতি তেন কতৰত্তসাদিযনত্থং উপনন্দো সক্যপুত্তো ৰিয, অযং পরহিতায পটিপন্নো নাম নো অত্তহিতায, এৰরূপম্পি ন পুচ্ছতি. কস্মা? অস্স তণ্হা মহাপচ্ছি ৰিয অপ্পহীনাতি.

যো অত্তনাপি দসন্নং কথাৰত্থূনং অলাভী, পরম্পি তেহি ন ওৰদতি, লাল়ুদাযী ৰিয, অযং নেৰ অত্তহিতায পটিপন্নো ন পরহিতায, এৰরূপম্পি ন পুচ্ছতি. কস্মা? অস্স অন্তো কিলেসা ফরসুছেজ্জা ৰিয মহন্তাতি.

যো পন সযং দসন্নং কথাৰত্থূনং লাভী, পরম্পি তেহি ওৰদতি, অযং অত্তহিতায চেৰ পরহিতায চ পটিপন্নো নাম সারিপুত্তমোগ্গল্লানমহাকস্সপাদযো অসীতিমহাথেরা ৰিয, এৰরূপং ভিক্খুং পুচ্ছতি. কস্মা? ময্হং সাসনস্স ৰুড্ঢিপক্খে ঠিতোতি. ইধাপি এৰরূপমেৰ পুচ্ছন্তো – ‘‘কো নু খো, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ.

এৰং ভগৰতা পুট্ঠানং পন তেসং ভিক্খূনং ভগৰা অত্তনো জাতিভূমিযং উভযহিতায পটিপন্নং দসকথাৰত্থুলাভিং ভিক্খুং পুচ্ছতি, কো নু খো তত্থ এৰরূপোতি ন অঞ্ঞমঞ্ঞং চিন্তনা ৰা সমন্তনা ৰা অহোসি. কস্মা? আযস্মা হি মন্তাণিপুত্তো তস্মিং জনপদে আকাসমজ্ঝে ঠিতো চন্দো ৰিয সূরিযো ৰিয চ পাকটো পঞ্ঞাতো. তস্মা তে ভিক্খূ মেঘসদ্দং সুত্ৰা একজ্ঝং সন্নিপতিতমোরঘটা ৰিয ঘনসজ্ঝাযং কাতুং, আরদ্ধভিক্খূ ৰিয চ অত্তনো আচরিযং পুণ্ণত্থেরং ভগৰতো আরোচেন্তা থেরস্স চ গুণং ভাসিতুং অপ্পহোন্তেহি মুখেহি একপ্পহারেনেৰ পুণ্ণো নাম, ভন্তে, আযস্মাতিআদিমাহংসু. তত্থ পুণ্ণোতি তস্স থেরস্স নামং. মন্তাণিযা পন সো পুত্তো, তস্মা মন্তাণিপুত্তোতি ৰুচ্চতি. সম্ভাৰিতোতি গুণসম্ভাৰনায সম্ভাৰিতো.

অপ্পিচ্ছতাদিৰণ্ণনা

অপ্পিচ্ছোতি ইচ্ছাৰিরহিতো নিইচ্ছো নিত্তণ্হো. এত্থ হি ব্যঞ্জনং সাৰসেসং ৰিয, অত্থো পন নিরৰসেসো. ন হি তস্স অন্তো অণুমত্তাপি পাপিকা ইচ্ছা নাম অত্থি. খীণাসৰো হেস সব্বসো পহীনতণ্হো. অপিচেত্থ অত্রিচ্ছতা পাপিচ্ছতা মহিচ্ছতা অপ্পিচ্ছতাতি অযং ভেদো ৰেদিতব্বো.

তত্থ সকলাভে অতিত্তস্স পরলাভে পত্থনা অত্রিচ্ছতা নাম. তায সমন্নাগতস্স একভাজেন পক্কপূৰোপি অত্তনো পত্তে পতিতো ন সুপক্কো ৰিয খুদ্দকো ৰিয চ খাযতি. স্ৰেৰ পরস্স পত্তে পক্খিত্তো সুপক্কো ৰিয মহন্তো ৰিয চ খাযতি. অসন্তগুণসম্ভাৰনতা পন পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা পাপিচ্ছতা নাম, সা, ‘‘ইধেকচ্চো অস্সদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’’তিআদিনা নযেন অভিধম্মে আগতাযেৰ, তায সমন্নাগতো পুগ্গলো কোহঞ্ঞে পতিট্ঠাতি. সন্তগুণসম্ভাৰনা পন পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা মহিচ্ছতা নাম. সাপি, ‘‘ইধেকচ্চো সদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূতি ইচ্ছতি, সীলৰা সমানো সীলৰাতি মং জনো জানাতূ’’তি (ৰিভ. ৮৫১) ইমিনা নযেন আগতাযেৰ, তায সমন্নাগতো পুগ্গলো দুস্সন্তপ্পযো হোতি, ৰিজাতমাতাপিস্স চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;

সকটেন পচ্চযং দেতু, তযোপেতে অতপ্পযা’’তি.

সন্তগুণনিগূহনতা পন পটিগ্গহণে চ মত্তঞ্ঞুতা অপ্পিচ্ছতা নাম, তায সমন্নাগতো পুগ্গলো অত্তনি ৰিজ্জমানম্পি গুণং পটিচ্ছাদেতুকামতায, ‘‘সদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূতি ন ইচ্ছতি. সীলৰা, পৰিৰিত্তো, বহুস্সুতো, আরদ্ধৰীরিযো, সমাধিসম্পন্নো, পঞ্ঞৰা, খীণাসৰো সমানো খীণাসৰোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি, সেয্যথাপি মজ্ঝন্তিকত্থেরো.

থেরো কির মহাখীণাসৰো অহোসি, পত্তচীৰরং পনস্স পাদমত্তমেৰ অগ্ঘতি, সো অসোকস্স ধম্মরঞ্ঞো ৰিহারমহদিৰসে সঙ্ঘত্থেরো অহোসি. অথস্স অতিলূখভাৰং দিস্ৰা মনুস্সা, ‘‘ভন্তে, থোকং বহি হোথা’’তি আহংসু. থেরো, ‘‘মাদিসে খীণাসৰে রঞ্ঞো সঙ্গহং অকরোন্তে অঞ্ঞো কো করিস্সতী’’তি পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা সঙ্ঘত্থেরস্স উক্খিত্তপিণ্ডং গণ্হন্তোযেৰ উম্মুজ্জি. এৰং খীণাসৰো সমানো, ‘‘খীণাসৰোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি. এৰং অপ্পিচ্ছো পন ভিক্খু অনুপ্পন্নং লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং লাভং থাৰরং করোতি, দাযকানং চিত্তং আরাধেতি, যথা যথা হি সো অত্তনো অপ্পিচ্ছতায অপ্পং গণ্হাতি, তথা তথা তস্স ৰত্তে পসন্না মনুস্সা বহূ দেন্তি.