২. অলগদ্দূপমসুত্তৰণ্ণনা

২৩৪. এৰং মে সুতন্তি অলগদ্দূপমসুত্তং. তত্থ গদ্ধে বাধযিংসূতি গদ্ধবাধিনো, গদ্ধবাধিনো পুব্বপুরিসা অস্সাতি গদ্ধবাধিপুব্বো, তস্স গদ্ধবাধিপুব্বস্স, গিজ্ঝঘাতককুলপ্পসুতস্সাতি অত্থো. সগ্গমোক্খানং অন্তরাযং করোন্তীতি অন্তরাযিকা. তে কম্মকিলেসৰিপাকউপৰাদআণাৰীতিক্কমৰসেন পঞ্চৰিধা. তত্থ পঞ্চানন্তরিযধম্মা কম্মন্তরাযিকা নাম. তথা ভিক্খুনীদূসককম্মং, তং পন মোক্খস্সেৰ অন্তরাযং করোতি, ন সগ্গস্স. নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা কিলেসন্তরাযিকা নাম. পণ্ডকতিরচ্ছানগতউভতোব্যঞ্জনকানং পটিসন্ধিধম্মা ৰিপাকন্তরাযিকা নাম. অরিযূপৰাদধম্মা উপৰাদন্তরাযিকা নাম, তে পন যাৰ অরিযে ন খমাপেন্তি, তাৰদেৰ, ন ততো পরং. সঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কন্তা সত্ত আপত্তিক্খন্ধা আণাৰীতিক্কমন্তরাযিকা নাম. তেপি যাৰ ভিক্খুভাৰং ৰা পটিজানাতি, ন ৰুট্ঠাতি ৰা, ন দেসেতি ৰা, তাৰদেৰ, ন ততো পরং.

তত্রাযং ভিক্খু বহুস্সুতো ধম্মকথিকো সেসন্তরাযিকে জানাতি, ৰিনযে পন অকোৰিদত্তা পণ্ণত্তিৰীতিক্কমন্তরাযিকে ন জানাতি, তস্মা রহোগতো এৰং চিন্তেসি – ইমে আগারিকা পঞ্চ কামগুণে পরিভুঞ্জন্তা সোতাপন্নাপি সকদাগামিনোপি অনাগামিনোপি হোন্তি. ভিক্খূপি মনাপিকানি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানি রূপানি পস্সন্তি…পে… কাযৰিঞ্ঞেয্যে ফোট্ঠব্বে ফুসন্তি, মুদুকানি অত্থরণপাৰুরণাদীনি পরিভুঞ্জন্তি, এতং সব্বং ৰট্টতি. কস্মা ইত্থীনংযেৰ রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বা ন ৰট্টন্তি? এতেপি ৰট্টন্তীতি. এৰং রসেন রসং সংসন্দেত্ৰা সচ্ছন্দরাগপরিভোগঞ্চ নিচ্ছন্দরাগপরিভোগঞ্চ একং কত্ৰা থূলৰাকেহি সদ্ধিং অতিসুখুমসুত্তং উপনেন্তো ৰিয, সাসপেন সদ্ধিং সিনেরুং উপসংহরন্তো ৰিয, পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পাদেত্ৰা, ‘‘কিং ভগৰতা মহাসমুদ্দং বন্ধন্তেন ৰিয মহতা উস্সাহেন পঠমপারাজিকং পঞ্ঞত্তং, নত্থি এত্থ দোসো’’তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং পটিৰিরুজ্ঝন্তো ৰেসারজ্জঞাণং পটিবাহন্তো অরিযমগ্গে খাণুকণ্টকাদীনি পক্খিপন্তো মেথুনধম্মে দোসো নত্থীতি জিনস্স আণাচক্কে পহারং অদাসি. তেনাহ – ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদি.

এৰং ব্যা খোতি এৰং ৰিয খো. সমনুযুঞ্জন্তীতিআদীসু কিং লদ্ধিকো ত্ৰং, লদ্ধিং ৰদেহীতি পুচ্ছমানা সমনুযুঞ্জন্তি নাম. দিট্ঠিং পতিট্ঠাপেন্তা সমনুগ্গাহন্তি নাম. কেন কারণেন এৰং ৰদসীতি কারণং পুচ্ছন্তা সমনুভাসন্তি নাম. অট্ঠিকঙ্কলূপমাতিআদীসু (ম. নি. ২.৪২-৪৮) অট্ঠিকঙ্কলূপমা অপ্পস্সাদট্ঠেন. মংসপেসূপমা বহুসাধারণট্ঠেন. তিণুক্কূপমা অনুদহনট্ঠেন. অঙ্গারকাসূপমা মহাভিতাপনট্ঠেন. সুপিনকূপমা ইত্তরপচ্চুপট্ঠানট্ঠেন. যাচিতকূপমা তাৰকালিকট্ঠেন. রুক্খফলূপমা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গপলিভঞ্জনট্ঠেন. অসিসূনূপমা অধিকুট্টনট্ঠেন. সত্তিসূলূপমা ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠেন. সপ্পসিরূপমা সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন. থামসাতি দিট্ঠিথামেন. পরামাসাতি দিট্ঠিপরামাসেন. অভিনিৰিস্স ৰোহরতীতি অধিট্ঠহিত্ৰা ৰোহরতি দীপেতি ৰা.

২৩৫. যতো খো তে ভিক্খূতি যদা তে ভিক্খূ. এৰং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৰতাতি ইদং এস অত্তনো অজ্ঝাসযেন নত্থীতি ৰত্তুকামোপি ভগৰতো আনুভাৰেন সম্পটিচ্ছতি, বুদ্ধানং কির সম্মুখা দ্ৰে কথা কথেতুং সমত্থো নাম নত্থি.

২৩৬. কস্স খো নাম ত্ৰং মোঘপুরিসাতি ত্ৰং মোঘপুরিস কস্স খত্তিযস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা ৰেস্সস্স ৰা সুদ্দস্স ৰা গহট্ঠস্স ৰা পব্বজিতস্স ৰা দেৰস্স ৰা মনুস্সস্স ৰা মযা এৰং ধম্মং দেসিতং আজানাসি. অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসীতি অযং পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. অরিট্ঠো কির চিন্তেসি – ‘‘ভগৰা মং মোঘপুরিসোতি ৰদতি, ন খো পন মোঘপুরিসাতি ৰুত্তমত্তকেন মগ্গফলানং উপনিস্সযো ন হোতি. উপসেনম্পি হি ৰঙ্গন্তপুত্তং, ‘অতিলহুং খো ত্ৰং, মোঘপুরিস, বাহুল্লায আৰত্তো’তি (মহাৰ. ৭৫) ভগৰা মোঘপুরিসৰাদেন ওৰদি. থেরো অপরভাগে ঘটেন্তো ৰাযমন্তো ছ অভিঞ্ঞা সচ্ছাকাসি. অহম্পি তথারূপং ৰীরিযং পগ্গণ্হিত্ৰা মগ্গফলানি নিব্বত্তেস্সামী’’তি. অথস্স ভগৰা বন্ধনা পৰুত্তস্স পণ্ডুপলাসস্স ৰিয অৰিরুল়্হিভাৰং দস্সেন্তো ইমং দেসনং আরভি.

উস্মীকতোপীতি, ভিক্খৰে, তুম্হে কিন্তি মঞ্ঞথ, অযং অরিট্ঠো এৰংলদ্ধিকো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন পটিৰিরুজ্ঝিত্ৰা ৰেসারজ্জঞাণং পটিবাহিত্ৰা তথাগতস্স আণাচক্কে পহারং দদমানো অপি নু ইমস্মিং ধম্মৰিনযে উস্মীকতোপি? যথা নিব্বুতেপি মহন্তে অগ্গিক্খন্ধে খজ্জুপনকমত্তাপি অগ্গিপপটিকা হোতিযেৰ, যং নিস্সায পুন মহাঅগ্গিক্খন্ধো ভৰেয্য. কিং নু খো এৰং ইমস্স অপ্পমত্তিকাপি ঞাণুস্মা অত্থি, যং নিস্সায ৰাযমন্তো মগ্গফলানি নিব্বত্তেয্যাতি? নো হেতং, ভন্তেতি, ভন্তে, এৰংলদ্ধিকস্স কুতো এৰরূপা ঞাণুস্মাতি? মগ্গফলানং পচ্চযসমত্থায ঞাণুস্মায উস্মীকতভাৰং পটিক্খিপন্তা ৰদন্তি. মঙ্কুভূতোতি নিত্তেজভূতো. পত্তক্খন্ধোতি পতিতক্খন্ধো. অপ্পটিভানোতি কিঞ্চি পটিভানং অপস্সন্তো ভিন্নপটিভানো এৰরূপম্পি নাম নিয্যানিকসাসনং লভিত্ৰা অৰিরুল়্হিধম্মো কিরম্হি সমুগ্ঘাতিতপচ্চযো জাতোতি অত্তনো অভব্বতং পচ্চৰেক্খন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ভূমিং খণমানো নিসীদি.

পঞ্ঞাযিস্সসি খোতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. অরিট্ঠো কির চিন্তেসি – ‘‘ভগৰা ময্হং মগ্গফলানং উপনিস্সযো পচ্ছিন্নোতি ৰদতি, ন খো পন বুদ্ধা সউপনিস্সযানংযেৰ ধম্মং দেসেন্তি, অনুপনিস্সযানম্পি দেসেন্তি, অহং সত্থু সন্তিকা সুগতোৰাদং লভিত্ৰা অত্তনো সম্পত্তূপগং কুসলং করিস্সামী’’তি. অথস্স ভগৰা ওৰাদং পটিপস্সম্ভেন্তো ‘‘পঞ্ঞাযিস্সসী’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো, ত্ৰংযেৰ, মোঘপুরিস, ইমিনা পাপকেন দিট্ঠিগতেন নিরযাদীসু পঞ্ঞাযিস্সসি, মম সন্তিকা তুয্হং সুগতোৰাদো নাম নত্থি, ন মে তযা অত্থো, ইধাহং ভিক্খূ পটিপুচ্ছিস্সামীতি.

২৩৭. অথ খো ভগৰাতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. ইমস্মিঞ্হি ঠানে ভগৰা পরিসং সোধেতি, অরিট্ঠং গণতো নিস্সারেতি. সচে হি পরিসগতানং কস্সচি এৰং ভৰেয্য – ‘‘অযং অরিট্ঠো ভগৰতা অকথিতং কথেতুং কিং সক্খিস্সতি, কচ্চি নু খো পরিসমজ্ঝে ভগৰতা কথায সমারদ্ধায সহসা কথিত’’ন্তি. এৰং কথিতং পন ন অরিট্ঠোৰ সুণাতি, অঞ্ঞেনপি সুতং ভৰিস্সতি. অথাপিস্স সিযা ‘‘যথা সত্থা অরিট্ঠং নিগ্গণ্হাতি, মম্পি এৰং নিগ্গণ্হেয্যাতি সুত্ৰাপি তুণ্হীভাৰং আপজ্জেয্যা’’তি. ‘‘তং সব্বং ন করিস্সন্তী’’তি. মযাপি ন কথিতং, অঞ্ঞেন সুতম্পি নত্থীতি ‘‘তুম্হেপিমে, ভিক্খৰে’’তিআদিনা পরিসায লদ্ধিং সোধেতি. পরিসায পন লদ্ধিসোধনেনেৰ অরিট্ঠো গণতো নিস্সারিতো নাম হোতি.

ইদানি অরিট্ঠস্স লদ্ধিং পকাসেন্তো সো ৰত, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞত্রেৰ কামেহীতিআদীসু যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘‘তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’তি এৰংলদ্ধিকো, সো ৰত কিলেসকামেহি চেৰ কিলেসকামসম্পযুত্তেহি সঞ্ঞাৰিতক্কেহি চ অঞ্ঞত্র, এতে ধম্মে পহায, ৰিনা এতেহি ধম্মেহি, ৰত্থুকামে পটিসেৰিস্সতি, মেথুনসমাচারং সমাচরিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ইদং কারণং নাম নত্থি, অট্ঠানমেতং অনৰকাসোতি.

২৩৮. এৰং ভগৰা অযং অরিট্ঠো যথা নাম রজকো সুগন্ধানিপি দুগ্গন্ধানিপি জিণ্ণানিপি নৰানিপি সুদ্ধানিপি অসুদ্ধানিপি ৰত্থানি একতো ভণ্ডিকং করোতি, এৰমেৰ ভিক্খূনং নিচ্ছন্দরাগপণীতচীৰরাদিপরিভোগঞ্চ অনিবদ্ধসীলানং গহট্ঠানং অন্তরাযকরং সচ্ছন্দরাগপরিভোগঞ্চ নিবদ্ধসীলানং ভিক্খূনং আৰরণকরং সচ্ছন্দরাগপরিভোগঞ্চ সব্বং একসদিসং করোতীতি অরিট্ঠস্স লদ্ধিং পকাসেত্ৰা ইদানি দুগ্গহিতায পরিযত্তিযা দোসং দস্সেন্তো ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চেতিআদিমাহ. তত্থ পরিযাপুণন্তীতি উগ্গণ্হন্তি. সুত্তন্তিআদীসু উভতোৰিভঙ্গনিদ্দেসখন্ধকপরিৰারা, সুত্তনিপাতে মঙ্গলসুত্তরতনসুত্তনালকসুআতুৰট্টকসুত্তানি, অঞ্ঞম্পি চ সুত্তনামকং তথাগতৰচনং সুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সব্বম্পি সগাথকং সুত্তং গেয্যন্তি ৰেদিতব্বং, ৰিসেসেন সংযুত্তকে সকলোপি সগাথাৰগ্গো. সকলং অভিধম্মপিটকং, নিগ্গাথকং সুত্তং, যঞ্চ অঞ্ঞম্পি অট্ঠহি অঙ্গেহি অসঙ্গহিতং বুদ্ধৰচনং, তং ৰেয্যাকরণন্তি ৰেদিতব্বং. ধম্মপদং, থেরগাথা, থেরিগাথা, সুত্তনিপাতে নোসুত্তনামিকা সুদ্ধিকগাথা চ গাথাতি ৰেদিতব্বা. সোমনস্সঞাণমযিকগাথাপটিসংযুত্তা দ্ৰেঅসীতিসুত্তন্তা উদানন্তি ৰেদিতব্বা. ‘‘ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা’’তিআদিনযপ্পৰত্তা (ইতিৰু. ১,২) দসুত্তরসতসুত্তন্তা ইতিৰুত্তকন্তি ৰেদিতব্বা. অপণ্ণকজাতকাদীনি পণ্ণাসাধিকানি পঞ্চজাতকসতানি জাতকন্তি ৰেদিতব্বানি. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা আনন্দে’’তিআদিনযপ্পৰত্তা (অ. নি. ৪.১২৯) সব্বেপি অচ্ছরিযঅব্ভুতধম্মপ্পটিসংযুত্তা সুত্তন্তা অব্ভুতধম্মন্তি ৰেদিতব্বা. চূল়ৰেদল্লমহাৰেদল্লসম্মাদিট্ঠিসক্কপঞ্হসঙ্খারভাজনিযমহাপুণ্ণমসুত্তাদযো সব্বেপি ৰেদঞ্চ তুট্ঠিঞ্চ লদ্ধা লদ্ধা পুচ্ছিতসুত্তন্তা ৰেদল্লন্তি ৰেদিতব্বা.

অত্থং ন উপপরিক্খন্তীতি অত্থত্থং কারণত্থং ন পস্সন্তি ন পরিগ্গণ্হন্তি. অনুপপরিক্খতন্তি অনুপপরিক্খন্তানং. ন নিজ্ঝানং খমন্তীতি ন উপট্ঠহন্তি ন আপাথং আগচ্ছন্তি, ইমস্মিং ঠানে সীলং সমাধি ৰিপস্সনা মগ্গো ফলং ৰট্টং ৰিৰট্টং কথিতন্তি এৰং জানিতুং ন সক্কা হোন্তীতি অত্থো. তে উপারম্ভানিসংসা চেৰাতি তে পরেসং ৰাদে দোসারোপনানিসংসা হুত্ৰা পরিযাপুণন্তীতি অত্থো. ইতিৰাদপ্পমোক্খানিসংসা চাতি এৰং ৰাদপমোক্খানিসংসা, পরেহি সকৰাদে দোসে আরোপিতে তং দোসং এৰং মোচেস্সামাতি ইমিনাৰ কারণেন পরিযাপুণন্তীতি অত্থো. তঞ্চস্স অত্থং নানুভোন্তীতি যস্স চ মগ্গস্স ৰা ফলস্স ৰা অত্থায কুলপুত্তা ধম্মং পরিযাপুণন্তি, তঞ্চস্স ধম্মস্স অত্থং এতে দুগ্গহিতগ্গাহিনো নানুভোন্তি. অপিচ পরস্স ৰাদে উপারম্ভং আরোপেতুং অত্তনো ৰাদং মোচেতুং অসক্কোন্তাপি তঞ্চ অত্থং নানুভোন্তিযেৰ.

২৩৯. অলগদ্দত্থিকোতি আসিৰিসঅত্থিকো. গদোতি হি ৰিসস্স নামং, তং তস্স অলং পরিপুণ্ণং অত্থীতি অলগদ্দো. ভোগেতি সরীরে. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চে কুলপুত্তা ধম্মং পরিযাপুণন্তীতি নিত্থরণপরিযত্তিৰসেন উগ্গণ্হন্তি. তিস্সো হি পরিযত্তিযো অলগদ্দপরিযত্তি নিত্থরণপরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তীতি.

তত্থ যো বুদ্ধৰচনং উগ্গহেত্ৰা এৰং চীৰরাদীনি ৰা লভিস্সামি, চতুপরিসমজ্ঝে ৰা মং জানিস্সন্তীতি লাভসক্কারহেতু পরিযাপুণাতি, তস্স সা পরিযত্তি অলগদ্দপরিযত্তি নাম. এৰং পরিযাপুণতো হি বুদ্ধৰচনং অপরিযাপুণিত্ৰা নিদ্দোক্কমনং ৰরতরং.

যো পন বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা সীলস্স আগতট্ঠানে সীলং পূরেত্ৰা সমাধিস্স আগতট্ঠানে সমাধিগব্ভং গণ্হাপেত্ৰা ৰিপস্সনায আগতট্ঠানে ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা মগ্গফলানং আগতট্ঠানে মগ্গং ভাৰেস্সামি ফলং সচ্ছিকরিস্সামীতি উগ্গণ্হাতি, তস্স সা পরিযত্তি নিত্থরণপরিযত্তি নাম হোতি.

খীণাসৰস্স পন পরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি নাম. তস্স হি অপরিঞ্ঞাতং অপ্পহীনং অভাৰিতং অসচ্ছিকতং ৰা নত্থি. সো হি পরিঞ্ঞাতক্খন্ধো পহীনকিলেসো ভাৰিতমগ্গো সচ্ছিকতফলো, তস্মা বুদ্ধৰচনং পরিযাপুণন্তো তন্তিধারকো পৰেণিপালকো ৰংসানুরক্খকোৰ হুত্ৰা উগ্গণ্হাতি. ইতিস্স সা পরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি নাম হোতি.

যো পন পুথুজ্জনো ছাতভযাদীসু গন্থধরেসু একস্মিং ঠানে ৰসিতুং অসক্কোন্তেসু সযং ভিক্খাচারেন অকিলমমানো অতিমধুরং বুদ্ধৰচনং মা নস্সতু, তন্তিং ধারেস্সামি, ৰংসং ঠপেস্সামি, পৰেণিং পালেস্সামীতি পরিযাপুণাতি, তস্স পরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি হোতি, ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? ন অত্তনো ঠানে ঠত্ৰা পরিযাপুতত্তা. পুথুজ্জনস্স হি পরিযত্তি নাম অলগদ্দা ৰা হোতি নিত্থরণা ৰা, সত্তন্নং সেক্খানং নিত্থরণাৰ, খীণাসৰস্স ভণ্ডাগারিকপরিযত্তিযেৰ. ইমস্মিং পন ঠানে নিত্থরণপরিযত্তি অধিপ্পেতা.

নিজ্ঝানং খমন্তীতি সীলাদীনং আগতট্ঠানেসু ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ ৰিপস্সনা, ইধ মগ্গো, ইধ ফলং, ইধ ৰট্টং, ইধ ৰিৰট্টন্তি আপাথং আগচ্ছন্তি. তঞ্চস্স অত্থং অনুভোন্তীতি যেসং মগ্গফলানং অত্থায পরিযাপুণন্তি. সুগ্গহিতপরিযত্তিং নিস্সায মগ্গং ভাৰেত্ৰা ফলং সচ্ছিকরোন্তা তঞ্চস্স ধম্মস্স অত্থং অনুভৰন্তি. পরৰাদে উপারম্ভং আরোপেতুং সক্কোন্তাপি সকৰাদে আরোপিতং দোসং ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং গহেত্ৰা মোচেতুং সক্কোন্তাপি অনুভোন্তিযেৰ. দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্তন্তীতি সীলাদীনং আগতট্ঠানে সীলাদীনি পূরেন্তানম্পি, পরেসং ৰাদে সহধম্মেন উপারম্ভং আরোপেন্তানম্পি, সকৰাদতো দোসং হরন্তানম্পি, অরহত্তং পত্ৰা পরিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেত্ৰা ধম্মদেসনায পসন্নেহি উপনীতে চত্তারো পচ্চযে পরিভুঞ্জন্তানম্পি দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্তন্তি.

এৰং সুগ্গহিতে বুদ্ধৰচনে আনিসংসং দস্সেত্ৰা ইদানি তত্থেৰ নিযোজেন্তো তস্মা তিহ, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ তস্মাতি যস্মা দুগ্গহিতপরিযত্তি দুগ্গহিতঅলগদ্দো ৰিয দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্ততি, সুগ্গহিতপরিযত্তি সুগ্গহিতঅলগদ্দো ৰিয দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্ততি, তস্মাতি অত্থো. তথা নং ধারেয্যাথাতি তথেৰ নং ধারেয্যাথ, তেনেৰ অত্থেন গণ্হেয্যাথ. যে ৰা পনাস্সু ৰিযত্তা ভিক্খূতি যে ৰা পন অঞ্ঞে সারিপুত্তমোগ্গল্লানমহাকস্সপমহাকচ্চানাদিকা ব্যত্তা পণ্ডিতা ভিক্খূ অস্সু, তে পুচ্ছিতব্বা. অরিট্ঠেন ৰিয পন মম সাসনে ন কললং ৰা কচৰরং ৰা পক্খিপিতব্বং.

২৪০. কুল্লূপমন্তি কুল্লসদিসং. নিত্থরণত্থাযাতি চতুরোঘনিত্থরণত্থায. উদকণ্ণৰন্তি যঞ্হি উদকং গম্ভীরং ন পুথুলং. পুথুলং ৰা পন ন গম্ভীরং, ন তং অণ্ণৰোতি ৰুচ্চতি. যং পন গম্ভীরঞ্চেৰ পুথুলঞ্চ, তং অণ্ণৰোতি ৰুচ্চতি. তস্মা মহন্তং উদকণ্ণৰন্তি মহন্তং পুথুলং গম্ভীরং উদকন্তি অযমেত্থ অত্থো. সাসঙ্কং নাম যত্থ চোরানং নিৰুত্থোকাসো দিস্সতি. ঠিতোকাসো, নিসিন্নোকাসো, নিপন্নোকাসো দিস্সতি. সপ্পটিভযং নাম যত্থ চোরেহি মনুস্সা হতা দিস্সন্তি, ৰিলুত্তা দিস্সন্তি, আকোটিতা দিস্সন্তি. উত্তরসেতূতি উদকণ্ণৰস্স উপরি বদ্ধো সেতু. কুল্লং বন্ধিত্ৰাতি কুল্লো নাম তরণত্থায কলাপং কত্ৰা বদ্ধো. পত্থরিত্ৰা বদ্ধা পন পদরচাটিআদযো উল়ুম্পোতি ৰুচ্চন্তি. উচ্চারেত্ৰাতি ঠপেত্ৰা. কিচ্চকারীতি পত্তকারী যুত্তকারী, পতিরূপকারীতি অত্থো. ধম্মাপি ৰো পহাতব্বাতি এত্থ ধম্মাতি সমথৰিপস্সনা. ভগৰা হি সমথেপি ছন্দরাগং পজহাপেসি, ৰিপস্সনাযপি. সমথে ছন্দরাগং কত্থ পজহাপেসি? ‘‘ইতি খো, উদাযি, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্সপি পহানং ৰদামি, পস্সসি নো ত্ৰং, উদাযি, তং সংযোজনং অণুং ৰা থূলং ৰা, যস্সাহং নো পহানং ৰদামী’’তি (ম. নি. ২.১৫৬) এত্থ সমথে ছন্দরাগং পজহাপেসি. ‘‘ইমং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, দিট্ঠিং এৰং পরিসুদ্ধং এৰং পরিযোদাতং ন অল্লীযেথ ন কেলাযেথ ন ধনাযেথা’’তি (ম. নি. ১.৪০১) এত্থ ৰিপস্সনায ছন্দরাগং পজহাপেসি. ইধ পন উভযত্থ পজহাপেন্তো ‘‘ধম্মাপি ৰো পহাতব্বা, পগেৰ অধম্মা’’তি আহ.

তত্রাযং অধিপ্পাযো – ভিক্খৰে, অহং এৰরূপেসু সন্তপ্পণীতেসু ধম্মেসু ছন্দরাগপ্পহানং ৰদামি, কিং পন ইমস্মিং অসদ্ধম্মে গামধম্মে ৰসলধম্মে দুট্ঠুল্লে ওদকন্তিকে, যত্থ অযং অরিট্ঠো মোঘপুরিসো নিদ্দোসসঞ্ঞী পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দরাগং নালং অন্তরাযাযাতি ৰদতি. অরিট্ঠেন ৰিয ন তুম্হেহি ময্হং সাসনে কললং ৰা কচৰরং ৰা পক্খিপিতব্বন্তি এৰং ভগৰা ইমিনাপি ওৰাদেন অরিট্ঠংযেৰ নিগ্গণ্হাতি.

২৪১. ইদানি যো পঞ্চসু খন্ধেসু তিৰিধগ্গাহৰসেন অহং মমন্তি গণ্হাতি, সো ময্হং সাসনে অযং অরিট্ঠো ৰিয কললং কচৰরং পক্খিপতীতি দস্সেন্তো ছযিমানি, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠিট্ঠানানীতি দিট্ঠিপি দিট্ঠিট্ঠানং, দিট্ঠিযা আরম্মণম্পি দিট্ঠিট্ঠানং, দিট্ঠিযা পচ্চযোপি. রূপং এতং মমাতিআদীসু এতং মমাতি তণ্হাগ্গাহো. এসোহমস্মীতি মানগ্গাহো. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিগ্গাহো. এৰং রূপারম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা হোন্তি. রূপং পন অত্তাতি ন ৰত্তব্বং. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. দিট্ঠং রূপাযতনং, সুতং সদ্দাযতনং, মুতং গন্ধাযতনং রসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং, তঞ্হি পত্ৰা গহেতব্বতো মুতন্তি ৰুত্তং. অৰসেসানি সত্তাযতনানি ৰিঞ্ঞাতং নাম. পত্তন্তি পরিযেসিত্ৰা ৰা অপরিযেসিত্ৰা ৰা পত্তং. পরিযেসিতন্তি পত্তং ৰা অপ্পত্তং ৰা পরিযেসিতং. অনুৰিচরিতং মনসাতি চিত্তেন অনুসঞ্চরিতং. লোকস্মিঞ্হি পরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি, পরিযেসিত্ৰা নোপত্তম্পি. অপরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি, অপরিযেসিত্ৰা নোপত্তম্পি. তত্থ পরিযেসিত্ৰা পত্তং পত্তং নাম. পরিযেসিত্ৰা নোপত্তং পরিযেসিতং নাম. অপরিযেসিত্ৰা পত্তঞ্চ, অপরিযেসিত্ৰা নোপত্তঞ্চ মনসানুৰিচরিতং নাম.

অথ ৰা পরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অপরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি পত্তট্ঠেন পত্তং নাম. পরিযেসিত্ৰা নোপত্তং পরিযেসিতং নাম. অপরিযেসিত্ৰা নোপত্তং মনসানুৰিচরিতং নাম. সব্বং ৰা এতং মনসা অনুৰিচরিতত্তা মনসানুৰিচরিতং নাম. ইমিনা ৰিঞ্ঞাণারম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা, দেসনাৰিলাসেন হেট্ঠা দিট্ঠাদিআরম্মণৰসেন ৰিঞ্ঞাণং দস্সিতং. যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানন্তি যম্পি এতং সো লোকোতিআদিনা নযেন পৰত্তং দিট্ঠিট্ঠানং.

সো লোকো সো অত্তাতি যা এসা ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা নযেন পৰত্তা দিট্ঠি লোকো চ অত্তা চাতি গণ্হাতি, তং সন্ধায ৰুত্তং. সো পেচ্চ ভৰিস্সামীতি সো অহং পরলোকং গন্ত্ৰা নিচ্চো ভৰিস্সামি, ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো ভৰিস্সামি, সিনেরুমহাপথৰীমহাসমুদ্দাদীহি সস্সতীহি সমং তথেৰ ঠস্সামি. তম্পি এতং মমাতি তম্পি দস্সনং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি সমনুপস্সতি. ইমিনা দিট্ঠারম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা. ৰিপস্সনায পটিৰিপস্সনাকালে ৰিয পচ্ছিমদিট্ঠিযা পুরিমদিট্ঠিগ্গহণকালে এৰং হোতি.

সুক্কপক্খে রূপং নেতং মমাতি রূপে তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহা পটিক্খিত্তা. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. সমনুপস্সতীতি ইমস্স পন পদস্স তণ্হাসমনুপস্সনা মানসমনুপস্সনা দিট্ঠিসমনুপস্সনা ঞাণসমনুপস্সনাতি চতস্সো সমনুপস্সনাতি অত্থো. তা কণ্হপক্খে তিস্সন্নং সমনুপস্সনানং, সুক্কপক্খে ঞাণসমনুপস্সনায ৰসেন ৰেদিতব্বা. অসতি ন পরিতস্সতীতি অৰিজ্জমানে ভযপরিতস্সনায তণ্হাপরিতস্সনায ৰা ন পরিতস্সতি. ইমিনা ভগৰা অজ্ঝত্তক্খন্ধৰিনাসে অপরিতস্সমানং খীণাসৰং দস্সেন্তো দেসনং মত্থকং পাপেসি.

২৪২. এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খূতি এৰং ভগৰতা ৰুত্তে অঞ্ঞতরো অনুসন্ধিকুসলো ভিক্খু – ‘‘ভগৰতা অজ্ঝত্তক্খন্ধৰিনাসে অপরিতস্সন্তং খীণাসৰং দস্সেত্ৰা দেসনা নিট্ঠাপিতা, অজ্ঝত্তং অপরিতস্সন্তে খো পন সতি অজ্ঝত্তং পরিতস্সকেন বহিদ্ধা পরিক্খারৰিনাসে পরিতস্সকেন অপরিতস্সকেন চাপি ভৰিতব্বং. ইতি ইমেহি চতূহি কারণেহি অযং পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো’’তি চিন্তেত্ৰা একংসং চীৰরং কত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ভগৰন্তং এতদৰোচ. বহিদ্ধা অসতীতি বহিদ্ধা পরিক্খারৰিনাসে. অহু ৰত মেতি অহোসি ৰত মে ভদ্দকং যানং ৰাহনং হিরঞ্ঞং সুৰণ্ণন্তি অত্থো. তং ৰত মে নত্থীতি তং ৰত ইদানি ময্হং নত্থি, রাজূহি ৰা চোরেহি ৰা হটং, অগ্গিনা ৰা দড্ঢং, উদকেন ৰা ৰুল়্হং, পরিভোগেন ৰা জিণ্ণং. সিযা ৰত মেতি ভৰেয্য ৰত ময্হং যানং ৰাহনং হিরঞ্ঞং সুৰণ্ণং সালি ৰীহি যৰো গোধুমো. তং ৰতাহং ন লভামীতি তমহং অলভমানো তদনুচ্ছৰিকং কম্মং অকত্ৰা নিসিন্নত্তা ইদানি ন লভামীতি সোচতি, অযং অগারিযসোচনা, অনগারিযস্স পত্তচীৰরাদীনং ৰসেন ৰেদিতব্বা.

অপরিতস্সনাৰারে ন এৰং হোতীতি যেহি কিলেসেহি এৰং ভৰেয্য, তেসং পহীনত্তা ন এৰং হোতি. দিট্ঠিট্ঠানাধিট্ঠানপরিযুট্ঠানাভিনিৰেসানুসযানন্তি দিট্ঠীনঞ্চ দিট্ঠিট্ঠানানঞ্চ দিট্ঠাধিট্ঠানানঞ্চ দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানঞ্চ অভিনিৰেসানুসযানঞ্চ. সব্বসঙ্খারসমথাযাতি নিব্বানত্থায. নিব্বানঞ্হি আগম্ম সব্বসঙ্খারাইঞ্জিতানি, সব্বসঙ্খারচলনানি সব্বসঙ্খারৰিপ্ফন্দিতানি সম্মন্তি ৰূপসম্মন্তি, তস্মা তং, ‘‘সব্বসঙ্খারসমথো’’তি ৰুচ্চতি. তদেৰ চ আগম্ম খন্ধূপধি কিলেসূপধি অভিসঙ্খারূপধি, পঞ্চকামগুণূপধীতি ইমে উপধযো পটিনিস্সজ্জিযন্তি, তণ্হা খীযতি ৰিরজ্জতি নিরুজ্ঝতি, তস্মা তং, ‘‘সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো’’তি ৰুচ্চতি. নিব্বানাযাতি অযং পনস্স সরূপনিদ্দেসো, ইতি সব্বেহেৰ ইমেহি পদেহি নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযত্থায ধম্মং দেসেন্তস্সাতি অযমত্থো দীপিতো. তস্সেৰং হোতীতি তস্স দিট্ঠিগতিকস্স উচ্ছিজ্জিস্সামি নামস্সু, ৰিনস্সিস্সামি নামস্সু, নাস্সু নাম ভৰিস্সামীতি এৰং হোতি. দিট্ঠিগতিকস্স হি তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তং কত্ৰা দেসিযমানং ধম্মং সুণন্তস্স তাসো উপ্পজ্জতি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘তাসো হেসো, ভিক্খৰে, অসুতৰতো পুথুজ্জনস্স নো চস্সং, নো চ মে সিযা’’তি (সং. নি. ৩.৫৫).

২৪৩. এত্তাৰতা বহিদ্ধাপরিক্খারৰিনাসে তস্সনকস্স চ নোতস্সনকস্স চ অজ্ঝত্তক্খন্ধৰিনাসে তস্সনকস্স চ নোতস্সনকস্স চাতি ইমেসং ৰসেন চতুক্কোটিকা সুঞ্ঞতা কথিতা. ইদানি বহিদ্ধা পরিক্খারং পরিগ্গহং নাম কত্ৰা, ৰীসতিৰত্থুকং সক্কাযদিট্ঠিং অত্তৰাদুপাদানং নাম কত্ৰা, সক্কাযদিট্ঠিপমুখা দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিনিস্সযং নাম কত্ৰা তিকোটিকং সুঞ্ঞতং দস্সেতুং তং, ভিক্খৰে, পরিগ্গহন্তিআদিমাহ. তত্থ পরিগ্গহন্তি বহিদ্ধা পরিক্খারং. পরিগ্গণ্হেয্যাথাতি যথা ৰিঞ্ঞূ মনুস্সো পরিগ্গণ্হেয্য. অহম্পি খো তং, ভিক্খৰেতি, ভিক্খৰে, তুম্হেপি ন পস্সথ, অহম্পি ন পস্সামি, ইতি এৰরূপো পরিগ্গহো নত্থীতি দস্সেতি. এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

২৪৪. এৰং তিকোটিকং সুঞ্ঞতং দস্সেত্ৰা ইদানি অজ্ঝত্তক্খন্ধে অত্তাতি বহিদ্ধা পরিক্খারে অত্তনিযন্তি কত্ৰা দ্ৰিকোটিকং দস্সেন্তো অত্তনি ৰা, ভিক্খৰে, সতীতিআদিমাহ. তত্থ অযং সঙ্খেপত্থো, ভিক্খৰে, অত্তনি ৰা সতি ইদং মে পরিক্খারজাতং অত্তনিযন্তি অস্স, অত্তনিযেৰ ৰা পরিক্খারে সতি অযং মে অত্তা ইমস্স পরিক্খারস্স সামীতি, এৰং অহন্তি. সতি মমাতি, মমাতি সতি অহন্তি যুত্তং ভৰেয্য. সচ্চতোতি ভূততো, থেততোতি তথতো থিরতো ৰা.

ইদানি ইমে পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি এৰং তিপরিৰট্টৰসেন অগ্গণ্হন্তো অযং অরিট্ঠো ৰিয ময্হং সাসনে কললং কচৰরং পক্খিপতীতি দস্সেন্তো তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰাতিআদিমাহ. তত্থ অনিচ্চং, ভন্তেতি, ভন্তে, যস্মা হুত্ৰা ন হোতি, তস্মা অনিচ্চং. উপ্পাদৰযৰত্তিতো ৰিপরিণামতাৰকালিকনিচ্চপটিক্খেপট্ঠেন ৰাতি চতূহি কারণেহি অনিচ্চং. দুক্খং, ভন্তেতি, ভন্তে, পটিপীল়নাকারেন দুক্খং, সন্তাপদুক্খমদুক্খৰত্থুকসুখপটিক্খেপট্ঠেন ৰাতি চতূহি কারণেহি দুক্খং. ৰিপরিণামধম্মন্তি ভৰসঙ্কন্তিউপগমনসভাৰং পকতিভাৰৰিজহনসভাৰং. কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি যুত্তং নু খো তং ইমেসং তিণ্ণং তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহানং ৰসেন অহং মমাতি এৰং গহেতুং. নো হেতং, ভন্তেতি ইমিনা তে ভিক্খূ অৰসৰত্তনাকারেন রূপং, ভন্তে, অনত্তাতি পটিজানন্তি. সুঞ্ঞঅস্সামিকঅনিস্সরঅত্তপটিক্খেপট্ঠেন ৰাতি চতূহি কারণেহি অনত্তা.

ভগৰা হি কত্থচি অনিচ্চৰসেন অনত্তত্তং দস্সেতি, কত্থচি দুক্খৰসেন, কত্থচি উভযৰসেন. ‘‘চক্খু অত্তাতি যো ৰদেয্য, তং ন উপপজ্জতি, চক্খুস্স উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চাতি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি, তস্মা তং ন উপপজ্জতি চক্খু অত্তাতি যো ৰদেয্য, ইতি চক্খু অনত্তা’’তি (ম. নি. ৩.৪২২) ইমস্মিঞ্হি ছছক্কসুত্তে অনিচ্চৰসেন অনত্ততং দস্সেতি. ‘‘রূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্য, লব্ভেথ চ রূপে ‘এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, রূপং অনত্তা, তস্মা রূপং আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি রূপে ‘এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’’’তি (মহাৰ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯) ইমস্মিং অনত্তলক্খণসুত্তে দুক্খৰসেন অনত্ততং দস্সেতি. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা, যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্ব’’ন্তি (সং. নি. ৩.৭৬) ইমস্মিং অরহত্তসুত্তে উভযৰসেন অনত্ততং দস্সেতি. কস্মা? অনিচ্চং দুক্খঞ্চ পাকটং. অনত্তাতি ন পাকটং.

পরিভোগভাজনাদীসু হি ভিন্নেসু অহো অনিচ্চন্তি ৰদন্তি, অহো অনত্তাতি ৰত্তা নাম নত্থি. সরীরে গণ্ডপিল়কাদীসু ৰা উট্ঠিতাসু কণ্টকেন ৰা ৰিদ্ধা অহো দুক্খন্তি ৰদন্তি, অহো অনত্তাতি পন ৰত্তা নাম নত্থি. কস্মা? ইদঞ্হি অনত্তলক্খণং নাম অৰিভূতং দুদ্দসং দুপ্পঞ্ঞাপনং. তেন তং ভগৰা অনিচ্চৰসেন ৰা দুক্খৰসেন ৰা উভযৰসেন ৰা দস্সেতি. তযিদং ইমস্মিম্পি তেপরিৰট্টে অনিচ্চদুক্খৰসেনেৰ দস্সিতং. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো.

তস্মা তিহ, ভিক্খৰেতি, ভিক্খৰে, যস্মা এতরহি অঞ্ঞদাপি রূপং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, তস্মাতি অত্থো. যংকিঞ্চি রূপন্তিআদীনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে ৰিত্থারিতানেৰ.

২৪৫. নিব্বিন্দতীতি উক্কণ্ঠতি. এত্থ চ নিব্বিদাতি ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনা অধিপ্পেতা. ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনায হি বহূনি নামানি. এসা হি কত্থচি সঞ্ঞগ্গন্তি ৰুত্তা. কত্থচি ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি. কত্থচি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গন্তি. কত্থচি পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি. কত্থচি তম্মযতাপরিযাদানন্তি. কত্থচি তীহি নামেহি. কত্থচি দ্ৰীহীতি.

তত্থ পোট্ঠপাদসুত্তে তাৰ ‘‘সঞ্ঞা খো, পোট্ঠপাদ, পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণ’’ন্তি (দী. নি. ১.৪১৬) এৰং সঞ্ঞগ্গন্তি ৰুত্তা. সুসিমসুত্তে ‘‘পুব্বে খো, সুসিম, ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৭০) এৰং ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি ৰুত্তা. দসুত্তরসুত্তে ‘‘পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গ’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৯) এৰং পারিসুদ্ধিপদানিযঙ্গন্তি ৰুত্তা. রথৰিনীতে ‘‘কিং নু খো, আৰুসো, পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৭) এৰং পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি ৰুত্তা. সল়াযতনৰিভঙ্গে ‘‘অতম্মযতং, ভিক্খৰে, নিস্সায অতম্মযতং আগম্ম যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা, তং অভিনিৰজ্জেত্ৰা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা, তং নিস্সায তং আগম্ম এৰমেতিস্সা পহানং হোতি, এৰমেতিস্সা সমতিক্কমো হোতী’’তি (দী. নি. ৩.৩১০) এৰং তম্মযতাপরিযাদানন্তি ৰুত্তা. পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘যা চ মুঞ্চিতুকম্যতা, যা চ পটিসঙ্খানুপস্সনা, যা চ সঙ্খারুপেক্খা, ইমে ধম্মা একত্থা ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.৫৪) এৰং তীহি নামেহি ৰুত্তা. পট্ঠানে ‘‘অনুলোমং গোত্রভুস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো, অনুলোমং ৰোদানস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) এৰং দ্ৰীহি নামেহি ৰুত্তা. ইমস্মিং পন অলগদ্দসুত্তে নিব্বিন্দতীতি নিব্বিদানামেন আগতা.

নিব্বিদা ৰিরজ্জতীতি এত্থ ৰিরাগোতি মগ্গো ৰিরাগা ৰিমুচ্চতীতি এত্থ ৰিরাগেন মগ্গেন ৰিমুচ্চতীতি ফলং কথিতং. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতীতি ইধ পচ্চৰেক্খণা কথিতা.

এৰং ৰিমুত্তচিত্তং মহাখীণাসৰং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স যথাভূতেহি পঞ্চহি কারণেহি নামং গণ্হন্তো অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. অৰিজ্জাতি ৰট্টমূলিকা অৰিজ্জা. অযঞ্হি দুরুক্খিপনট্ঠেন পলিঘোতি ৰুচ্চতি. তেনেস তস্স উক্খিত্তত্তা উক্খিত্তপলিঘোতি ৰুত্তো. তালাৰত্থুকতাতি সীসচ্ছিন্নতালো ৰিয কতা, সমূলং ৰা তালং উদ্ধরিত্ৰা তালস্স ৰত্থু ৰিয কতা, যথা তস্মিং ৰত্থুস্মিং পুন সো তালো ন পঞ্ঞাযতি, এৰং পুন অপঞ্ঞত্তিভাৰং নীতাতি অত্থো. পোনোব্ভৰিকোতি পুনব্ভৰদাযকো. জাতিসংসারোতিআদীসু জাযনৰসেন চেৰ সংসরণৰসেন চ এৰং লদ্ধনামানং পুনব্ভৰখন্ধানং পচ্চযো কম্মাভিসঙ্খারো. সো হি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিকরণৰসেন পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতত্তা পরিক্খাতি ৰুচ্চতি, তেনেস তস্সা সংকিণ্ণত্তা ৰিকিণ্ণত্তা সংকিণ্ণপরিক্খোতি ৰুত্তো. তণ্হাতি ৰট্টমূলিকা তণ্হা. অযঞ্হি গম্ভীরানুগতট্ঠেন এসিকাতি ৰুচ্চতি. তেনেস তস্সা অব্বূল়্হত্তা লুঞ্চিত্ৰা ছড্ডিতত্তা অব্বূল়্হেসিকোতি ৰুত্তো. ওরম্ভাগিযানীতি ওরং ভজনকানি কামভৰে উপপত্তিপচ্চযানি. এতানি হি কৰাটং ৰিয নগরদ্ৰারং চিত্তং পিদহিত্ৰা ঠিতত্তা অগ্গল়াতি ৰুচ্চন্তি. তেনেস তেসং নিরাকতত্তা ভিন্নত্তা নিরগ্গল়োতি ৰুত্তো. অরিযোতি নিক্কিলেসো পরিসুদ্ধো. পন্নদ্ধজোতি পতিতমানদ্ধজো. পন্নভারোতি খন্ধভারকিলেসভারঅভিসঙ্খারভারপঞ্চকামগুণভারা পন্না ওরোহিতা অস্সাতি পন্নভারো. অপিচ ইধ মানভারস্সেৰ ওরোপিতত্তা পন্নভারোতি অধিপ্পেতো. ৰিসংযুত্তোতি চতূহি যোগেহি সব্বকিলেসেহি চ ৰিসংযুত্তো. ইধ পন মানসংযোগেনেৰ ৰিসংযুত্তত্তা ৰিসংযুত্তোতি অধিপ্পেতো. অস্মিমানোতি রূপে অস্মীতি মানো, ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণে অস্মীতি মানো.

এত্তাৰতা ভগৰতা মগ্গেন কিলেসে খেপেত্ৰা নিরোধসযনৰরগতস্স নিব্বানারম্মণং ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা ৰিহরতো খীণাসৰস্স কালো দস্সিতো. যথা হি দ্ৰে নগরানি একং চোরনগরং, একং খেমনগরং. অথ একস্স মহাযোধস্স এৰং ভৰেয্য – ‘‘যাৰিমং চোরনগরং তিট্ঠতি, তাৰ খেমনগরং ভযতো ন মুচ্চতি, চোরনগরং অনগরং করিস্সামী’’তি সন্নাহং কত্ৰা খগ্গং গহেত্ৰা চোরনগরং উপসঙ্কমিত্ৰা নগরদ্ৰারে উস্সাপিতে এসিকত্থম্ভে খগ্গেন ছিন্দিত্ৰা সদ্ৰারবাহকং কৰাটং ছিন্দিত্ৰা পলিঘং উক্খিপিত্ৰা পাকারং ভিন্দন্তো পরিক্খং সংকিরিত্ৰা নগরসোভনত্থায উস্সিতে ধজে পাতেত্ৰা নগরং অগ্গিনা ঝাপেত্ৰা খেমনগরং পৰিসিত্ৰা পাসাদং অভিরুয্হ ঞাতিগণপরিৰুতো সুরসভোজনং ভুঞ্জেয্য, এৰং চোরনগরং ৰিয সক্কাযো, খেমনগরং ৰিয নিব্বানং, মহাযোধো ৰিয যোগাৰচরো. তস্সেৰং হোতি, ‘‘যাৰ সক্কাযৰট্টং ৰত্ততি, তাৰ দ্ৰত্তিংসকম্মকারণঅট্ঠনৰুতিরোগপঞ্চৰীসতিমহাভযেহি পরিমুচ্চনং নত্থী’’তি. সো মহাযোধো ৰিয সন্নাহং সীলসন্নাহং কত্ৰা, পঞ্ঞাখগ্গং গহেত্ৰা খগ্গেন এসিকত্থম্ভে ৰিয অরহত্তমগ্গেন তণ্হেসিকং লুঞ্চিত্ৰা, সো যোধো সদ্ৰারবাহকং নগরকৰাটং ৰিয পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনগ্গল়ং উগ্ঘাটেত্ৰা, সো যোধো পলিঘং ৰিয, অৰিজ্জাপলিঘং উক্খিপিত্ৰা, সো যোধো পাকারং ভিন্দন্তো পরিক্খং ৰিয কম্মাভিসঙ্খারং ভিন্দন্তো জাতিসংসারপরিক্খং সংকিরিত্ৰা, সো যোধো নগরসোভনত্থায উস্সাপিতে ধজে ৰিয মানদ্ধজে পাতেত্ৰা সক্কাযনগরং ঝাপেত্ৰা, সো যোধো খেমনগরে উপরিপাসাদে সুরসভোজনং ৰিয কিলেসনিব্বানং নগরং পৰিসিত্ৰা অমতনিরোধারম্মণং ফলসমাপত্তিসুখং অনুভৰমানো কালং ৰীতিনামেতি.

২৪৬. ইদানি এৰং ৰিমুত্তচিত্তস্স খীণাসৰস্স পরেহি অনধিগমনীযৰিঞ্ঞাণতং দস্সেন্তো এৰং ৰিমুত্তচিত্তং খোতিআদিমাহ. তত্থ অন্ৰেসন্তি অন্ৰেসন্তা গৰেসন্তা. ইদং নিস্সিতন্তি ইদং নাম নিস্সিতং. তথাগতস্সাতি এত্থ সত্তোপি তথাগতোতি অধিপ্পেতো, উত্তমপুগ্গলো খীণাসৰোপি. অননুৰিজ্জোতি অসংৰিজ্জমানো ৰা অৰিন্দেয্যো ৰা. তথাগতোতি হি সত্তে গহিতে অসংৰিজ্জমানোতি অত্থো ৰট্টতি, খীণাসৰে গহিতে অৰিন্দেয্যোতি অত্থো ৰট্টতি.

তত্থ পুরিমনযে অযমধিপ্পাযো – ভিক্খৰে, অহং দিট্ঠেৰ ধম্মে ধরমানকংযেৰ খীণাসৰং তথাগতো সত্তো পুগ্গলোতি ন পঞ্ঞপেমি. অপ্পটিসন্ধিকং পন পরিনিব্বুতং খীণাসৰং সত্তোতি ৰা পুগ্গলোতি ৰা কিং পঞ্ঞপেস্সামি? অননুৰিজ্জো তথাগতো. ন হি পরমত্থতো সত্তো নাম কোচি অত্থি, তস্স অৰিজ্জমানস্স ইদং নিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণন্তি অন্ৰেসন্তাপি কিং অধিগচ্ছিস্সন্তি? কথং পটিলভিস্সন্তীতি অত্থো. দুতিযনযে অযমধিপ্পাযো – ভিক্খৰে, অহং দিট্ঠেৰ ধম্মে ধরমানকংযেৰ খীণাসৰং ৰিঞ্ঞাণৰসেন ইন্দাদীহি অৰিন্দিযং ৰদামি. ন হি সইন্দা দেৰা সব্রহ্মকা সপজাপতিকা অন্ৰেসন্তাপি খীণাসৰস্স ৰিপস্সনাচিত্তং ৰা মগ্গচিত্তং ৰা ফলচিত্তং ৰা, ইদং নাম আরম্মণং নিস্সায ৰত্ততীতি জানিতুং সক্কোন্তি. তে অপ্পটিসন্ধিকস্স পরিনিব্বুতস্স কিং জানিস্সন্তীতি?

অসতাতি অসন্তেন. তুচ্ছাতি তুচ্ছকেন. মুসাতি মুসাৰাদেন. অভূতেনাতি যং নত্থি, তেন. অব্ভাচিক্খন্তীতি অভিআচিক্খন্তি, অভিভৰিত্ৰা ৰদন্তি. ৰেনযিকোতি ৰিনযতি ৰিনাসেতীতি ৰিনযো, সো এৰ ৰেনযিকো, সত্তৰিনাসকোতি অধিপ্পাযো. যথা চাহং ন, ভিক্খৰেতি, ভিক্খৰে, যেন ৰাকারেন অহং ন সত্তৰিনাসকো. যথা চাহং ন ৰদামীতি যেন ৰা কারণেন অহং সত্তৰিনাসং ন পঞ্ঞপেমি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথাহং ন সত্তৰিনাসকো, যথা চ ন সত্তৰিনাসং পঞ্ঞপেমি, তথা মং তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ‘‘ৰেনযিকো সমণো গোতমো’’তি ৰদন্তা সত্তৰিনাসকো সমণো গোতমোতি চ, ‘‘সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেতী’’তি ৰদন্তা সত্তৰিনাসং পঞ্ঞপেতীতি চ অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তীতি.

পুব্বে চাতি পুব্বে মহাবোধিমণ্ডম্হিযেৰ চ. এতরহি চাতি এতরহি ধম্মদেসনাযঞ্চ. দুক্খঞ্চেৰ পঞ্ঞপেমি, দুক্খস্স চ নিরোধন্তি ধম্মচক্কং অপ্পৰত্তেত্ৰা বোধিমণ্ডে ৰিহরন্তোপি ধম্মচক্কপ্পৰত্তনতো পট্ঠায ধম্মং দেসেন্তোপি চতুসচ্চমেৰ পঞ্ঞপেমীতি অত্থো. এত্থ হি দুক্খগ্গহণেন তস্স মূলভূতো সমুদযো, নিরোধগ্গহণেন তংসম্পাপকো মগ্গো গহিতোৰ হোতীতি ৰেদিতব্বো. তত্র চেতি তস্মিং চতুসচ্চপ্পকাসনে. পরেতি সচ্চানি আজানিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং অসমত্থপুগ্গলা. অক্কোসন্তীতি দসহি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসন্তি. পরিভাসন্তীতি ৰাচায পরিভাসন্তি. রোসেন্তি ৰিহেসেন্তীতি রোসেস্সাম ৰিহেসেস্সামাতি অধিপ্পাযেন ঘট্টেন্তি দুক্খাপেন্তি. তত্রাতি তেসু অক্কোসাদীসু, তেসু ৰা পরপুগ্গলেসু. আঘাতোতি কোপো. অপ্পচ্চযোতি দোমনস্সং. অনভিরদ্ধীতি অতুট্ঠি.

তত্র চেতি চতুসচ্চপ্পকাসনেযেৰ. পরেতি চতুসচ্চপ্পকাসনং আজানিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং সমত্থপুগ্গলা. আনন্দোতি আনন্দপীতি. উপ্পিলাৰিতত্তন্তি উপ্পিলাপনপীতি. তত্র চেতি চতুসচ্চপ্পকাসনম্হিযেৰ. তত্রাতি সক্কারাদীসু. যং খো ইদং পুব্বে পরিঞ্ঞাতন্তি ইদং খন্ধপঞ্চকং পুব্বে বোধিমণ্ডে তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিঞ্ঞাতং. তত্থমেতি তস্মিং খন্ধপঞ্চকে ইমে. কিং ৰুত্তং হোতি? তত্রাপি তথাগতস্স ইমে সক্কারা মযি করীযন্তীতি ৰা অহং এতে অনুভৰামীতি ৰা ন হোতি. পুব্বে পরিঞ্ঞাতক্খন্ধপঞ্চকংযেৰ এতে সক্কারে অনুভোতীতি এত্তকমেৰ হোতীতি. তস্মাতি যস্মা সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিতুং অসমত্থা তথাগতম্পি অক্কোসন্তি, তস্মা. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

২৪৭. তস্মা তিহ, ভিক্খৰে, যং ন তুম্হাকন্তি যস্মা অত্তনিযেপি ছন্দরাগপ্পহানং দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্ততি, তস্মা যং ন তুম্হাকং, তং পজহথাতি অত্থো. যথাপচ্চযং ৰা করেয্যাতি যথা যথা ইচ্ছেয্য তথা তথা করেয্য. ন হি নো এতং, ভন্তে, অত্তা ৰাতি, ভন্তে, এতং তিণকট্ঠসাখাপলাসং অম্হাকং নেৰ অত্তা ন অম্হাকং রূপং ন ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰদন্তি. অত্তনিযং ৰাতি অম্হাকং চীৰরাদিপরিক্খারোপি ন হোতীতি অত্থো. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং ন তুম্হাকং তং পজহথাতি ভগৰা, খন্ধপঞ্চকংযেৰ ন তুম্হাকন্তি দস্সেত্ৰা পজহাপেতি, তঞ্চ খো ন উপ্পাটেত্ৰা, লুঞ্চিত্ৰা ৰা. ছন্দরাগৰিনযেন পনেতং পজহাপেতি.

২৪৮. এৰং স্ৰাক্খাতোতি এত্থ তিপরিৰট্টতো পট্ঠায যাৰ ইমং ঠানং আহরিতুম্পি ৰট্টতি, পটিলোমেন পেমমত্তকেন সগ্গপরাযণতো পট্ঠায যাৰ ইমং ঠানং আহরিতুম্পি ৰট্টতি. স্ৰাক্খাতোতি সুকথিতো. সুকথিতত্তা এৰ উত্তানো ৰিৰটো পকাসিতো. ছিন্নপিলোতিকোতি পিলোতিকা ৰুচ্চতি ছিন্নং ভিন্নং তত্থ তত্থ সিব্বিতং গণ্ঠিকতং জিণ্ণং ৰত্থং, তং যস্স নত্থি, অট্ঠহত্থং ৰা নৰহত্থং ৰা অহতসাটকং নিৰত্থো, সো ছিন্নপিলোতিকো নাম. অযম্পি ধম্মো তাদিসো, ন হেত্থ কোহঞ্ঞাদিৰসেন ছিন্নভিন্নসিব্বিতগণ্ঠিকতভাৰো অত্থি. অপিচ কচৰরো পিলোতিকোতি ৰুচ্চতি. ইমস্মিঞ্চ সাসনে সমণকচৰরং নাম পতিট্ঠাতুং ন লভতি. তেনেৰাহ –

‘‘কারণ্ডৰং নিদ্ধমথ, কসম্বুঞ্চাপকস্সথ;

ততো পলাপে ৰাহেথ, অস্সমণে সমণমানিনে.

নিদ্ধমিত্ৰান পাপিচ্ছে, পাপআচারগোচরে;

সুদ্ধা সুদ্ধেহি সংৰাসং, কপ্পযৰ্হো পতিস্সতা;

ততো সমগ্গা নিপকা, দুক্খস্সন্তং করিস্সথা’’তি. (সু. নি. ২৮৩-২৮৫);

ইতি সমণকচৰরস্স ছিন্নত্তাপি অযং ধম্মো ছিন্নপিলোতিকো নাম হোতি. ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনাযাতি তেসং ৰট্টং অপঞ্ঞত্তিভাৰং গতং নিপ্পঞ্ঞত্তিকং জাতং. এৰরূপো মহাখীণাসৰো এৰং স্ৰাক্খাতে সাসনেযেৰ উপ্পজ্জতি. যথা চ খীণাসৰো, এৰং অনাগামিআদযোপি.

তত্থ ধম্মানুসারিনো সদ্ধানুসারিনোতি ইমে দ্ৰে সোতাপত্তিমগ্গট্ঠা হোন্তি. যথাহ – ‘‘কতমো চ পুগ্গলো ধম্মানুসারী? যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি, পঞ্ঞাৰাহিং পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অরিযমগ্গং ভাৰেতি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ধম্মানুসারী. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো পুগ্গলো ধম্মানুসারী, ফলে ঠিতো দিট্ঠিপ্পত্তো. কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধানুসারী? যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি, সদ্ধাৰাহিং সদ্ধাপুব্বঙ্গমং অরিযমগ্গং ভাৰেতি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সদ্ধানুসারী. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো পুগ্গলো সদ্ধানুসারী, ফলে ঠিতো সদ্ধাৰিমুত্তো’’তি (পু. প. ৩০). যেসং মযি সদ্ধামত্তং পেমমত্তন্তি ইমিনা যেসং অঞ্ঞো অরিযধম্মো নত্থি, তথাগতে পন সদ্ধামত্তং পেমমত্তমেৰ হোতি. তে ৰিপস্সকপুগ্গলা অধিপ্পেতা. ৰিপস্সকভিক্খূনঞ্হি এৰং ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নিসিন্নানং দসবলে একা সদ্ধা একং পেমং উপ্পজ্জতি. তায সদ্ধায তেন পেমেন হত্থে গহেত্ৰা সগ্গে ঠপিতা ৰিয হোন্তি, নিযতগতিকা কির এতে. পোরাণকত্থেরা পন এৰরূপং ভিক্খুং চূল়সোতাপন্নোতি ৰদন্তি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

অলগদ্দূপমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.