১. চূল়সীহনাদসুত্তৰণ্ণনা
১৩৯. এৰং মে সুতন্তি চূল়সীহনাদসুত্তং. যস্মা পনস্স অত্থুপ্পত্তিকো নিক্খেপো, তস্মা তং দস্সেত্ৰা চস্স অনুপুব্বপদৰণ্ণনং করিস্সাম. কতরায পনিদং অত্থুপ্পত্তিযা নিক্খিত্তন্তি? লাভসক্কারপচ্চযা তিত্থিযপরিদেৰিতে. ভগৰতো কির ধম্মদাযাদসুত্তে ৰুত্তনযেন মহালাভসক্কারো উপ্পজ্জি. চতুপ্পমাণিকো হি অযং লোকসন্নিৰাসো, রূপপ্পমাণো রূপপ্পসন্নো, ঘোসপ্পমাণো ঘোসপ্পসন্নো, লূখপ্পমাণো লূখপ্পসন্নো, ধম্মপ্পমাণো ধম্মপ্পসন্নোতি ইমেসং পুগ্গলানং ৰসেন চতুধা ঠিতো.
তেসং ইদং নানাকরণং – কতমো চ পুগ্গলো রূপপ্পমাণো রূপপ্পসন্নো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো আরোহং ৰা পস্সিত্ৰা পরিণাহং ৰা পস্সিত্ৰা সণ্ঠানং ৰা পস্সিত্ৰা পারিপূরিং ৰা পস্সিত্ৰা তত্থ পমাণং গহেত্ৰা পসাদং জনেতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো রূপপ্পমাণো রূপপ্পসন্নো.
কতমো চ পুগ্গলো ঘোসপ্পমাণো ঘোসপ্পসন্নো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পরৰণ্ণনায পরথোমনায পরপসংসনায পরৰণ্ণহারিকায, তত্থ পমাণং গহেত্ৰা পসাদং জনেতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ঘোসপ্পমাণো ঘোসপ্পসন্নো.
কতমো চ পুগ্গলো লূখপ্পমাণো লূখপ্পসন্নো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো চীৰরলূখং ৰা পস্সিত্ৰা পত্তলূখং ৰা পস্সিত্ৰা, সেনাসনলূখং ৰা পস্সিত্ৰা ৰিৰিধং ৰা দুক্করকারিকং পস্সিত্ৰা তত্থ পমাণং গহেত্ৰা পসাদং জনেতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো লূখপ্পমাণো লূখপ্পসন্নো.
কতমো চ পুগ্গলো ধম্মপ্পমাণো ধম্মপ্পসন্নো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো সীলং ৰা পস্সিত্ৰা সমাধিং ৰা পস্সিত্ৰা পঞ্ঞং ৰা পস্সিত্ৰা তত্থ পমাণং গহেত্ৰা পসাদং জনেতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ধম্মপ্পমাণো ধম্মপ্পসন্নোতি.
ইমেসু চতূসু পুগ্গলেসু রূপপ্পমাণোপি ভগৰতো আরোহপরিণাহসণ্ঠানপারিপূরিৰণ্ণপোক্খরতং, অসীতিঅনুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতত্তা নানারতনৰিচিত্তমিৰ সুৰণ্ণমহাপটং, দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণসমাকিণ্ণতায তারাগণসমুজ্জলং ৰিয গগনতলং সব্বফালিফুল্লং ৰিয চ যোজনসতুব্বেধং পারিচ্ছত্তকং অট্ঠারসরতনুব্বেধং ব্যামপ্পভাপরিক্খেপং সস্সিরিকং অনোপমসরীরং দিস্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধেযেৰ পসীদতি.
ঘোসপ্পমাণোপি, ভগৰতা কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি দস পারমিযো দস উপপারমিযো দস পরমত্থপারমিযো পূরিতা অঙ্গপরিচ্চাগো পুত্তদারপরিচ্চাগো, রজ্জপরিচ্চাগো অত্তপরিচ্চাগো নযনপরিচ্চাগো চ কতোতিআদিনা নযেন পৰত্তং ঘোসং সুত্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধেযেৰ পসীদতি.
লূখপ্পমাণোপি ভগৰতো চীৰরলূখং দিস্ৰা ‘‘সচে ভগৰা অগারং অজ্ঝাৰসিস্স, কাসিকৰত্থমেৰ অধারযিস্স. পব্বজিত্ৰা পনানেন সাণপংসুকূলচীৰরেন সন্তুস্সমানেন ভারিযং কত’’ন্তি সম্মাসম্বুদ্ধেযেৰ পসীদতি. পত্তলূখম্পি দিস্ৰা – ‘‘ইমিনা অগারং অজ্ঝাৰসন্তেন রত্তৰরসুৰণ্ণভাজনেসু চক্কৰত্তিভোজনারহং সুগন্ধসালিভোজনং পরিভুত্তং, পব্বজিত্ৰা পন পাসাণমযং পত্তং আদায উচ্চনীচকুলদ্ৰারেসু সপদানং পিণ্ডায চরিত্ৰা লদ্ধপিণ্ডিযালোপেন সন্তুস্সমানো ভারিযং করোতী’’তি সম্মাসম্বুদ্ধেযেৰ পসীদতি. সেনাসনলূখং দিস্ৰাপি – ‘‘অযং অগারং অজ্ঝাৰসন্তো তিণ্ণং উতূনং অনুচ্ছৰিকেসু তীসু পাসাদেসু তিৰিধনাটকপরিৰারো দিব্বসম্পত্তিং ৰিয রজ্জসিরিং অনুভৰিত্ৰা ইদানি পব্বজ্জূপগতো রুক্খমূলসেনাসনাদীসু দারুফলকসিলাপট্টপীঠমঞ্চকাদীহি সন্তুস্সমানো ভারিযং করোতী’’তি সম্মাসম্বুদ্ধেযেৰ পসীদতি. দুক্করকারিকমস্স দিস্ৰাপি – ‘‘ছব্বস্সানি নাম মুগ্গযূসকুলত্থযূসহরেণুযূসাদীনং পসটমত্তেন যাপেস্সতি, অপ্পাণকং ঝানং ঝাযিস্সতি, সরীরে চ জীৰিতে চ অনপেক্খো ৰিহরিস্সতি, অহো দুক্করকারকো ভগৰা’’তি সম্মাসম্বুদ্ধেযেৰ পসীদতি.
ধম্মপ্পমাণোপি ভগৰতো সীলগুণং সমাধিগুণং পঞ্ঞাগুণং ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তিসম্পদং অভিঞ্ঞাপারিপূরিং যমকপাটিহারিযং দেৰোরোহণং পাথিকপুত্তদমনাদীনি চ অনেকানি অচ্ছরিযানি দিস্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধেযেৰ পসীদতি, তে এৰং পসন্না ভগৰতো মহন্তং লাভসক্কারং অভিহরন্তি. তিত্থিযানং পন বাৰেরুজাতকে কাকস্স ৰিয লাভসক্কারো পরিহাযিত্থ. যথাহ –
‘‘অদস্সনেন মোরস্স, সিখিনো মঞ্জুভাণিনো;
কাকং তত্থ অপূজেসুং, মংসেন চ ফলেন চ.
যদা চ সরসম্পন্নো, মোরো বাৰেরুমাগমা;
অথ লাভো চ সক্কারো, ৰাযসস্স অহাযথ.
যাৰ নুপ্পজ্জতি বুদ্ধো, ধম্মরাজা পভঙ্করো;
তাৰ অঞ্ঞে অপূজেসুং, পুথূ সমণব্রাহ্মণে.
যদা চ সরসম্পন্নো, বুদ্ধো ধম্মমদেসযি;
অথ লাভো চ সক্কারো, তিত্থিযানং অহাযথা’’তি. (জা. ১.৪.১৫৩-১৫৬);
তে এৰং পহীনলাভসক্কারা রত্তিং একদ্ৰঙ্গুলমত্তং ওভাসেত্ৰাপি সূরিযুগ্গমনে খজ্জোপনকা ৰিয হতপ্পভা অহেসুং.
যথা হি খজ্জোপনকা, কাল়পক্খম্হি রত্তিযা;
নিদস্সযন্তি ওভাসং, এতেসং ৰিসযো হি সো.
যদা চ রস্মিসম্পন্নো, অব্ভুদেতি পভঙ্করো;
অথ খজ্জুপসঙ্ঘানং, পভা অন্তরধাযতি.
এৰং খজ্জুপসদিসা, তিত্থিযাপি পুথূ ইধ;
কাল়পক্খূপমে লোকে, দীপযন্তি সকং গুণং.
যদা চ বুদ্ধো লোকস্মিং, উদেতি অমিতপ্পভো;
নিপ্পভা তিত্থিযা হোন্তি, সূরিযে খজ্জুপকা যথাতি.
তে এৰং নিপ্পভা হুত্ৰা কচ্ছুপিল়কাদীহি কিণ্ণসরীরা পরমপারিজুঞ্ঞপত্তা যেন বুদ্ধো যেন ধম্মো যেন সঙ্ঘো যেন চ মহাজনস্স সন্নিপাতো, তেন তেন গন্ত্ৰা অন্তরৰীথিযম্পি সিঙ্ঘাটকেপি চতুক্কেপি সভাযম্পি ঠত্ৰা পরিদেৰন্তি –
‘‘কিং ভো সমণোযেৰ গোতমো সমণো, মযং অস্সমণা; সমণস্সেৰ গোতমস্স সাৰকা সমণা, অম্হাকং সাৰকা অস্সমণা? সমণস্সেৰ গোতমস্স সাৰকানঞ্চস্স দিন্নং মহপ্ফলং, ন অম্হাকং, সাৰকানঞ্চ নো দিন্নং মহপ্ফলং? ননু সমণোপি গোতমো সমণো, মযম্পি সমণা. সমণস্সপি গোতমস্স সাৰকা সমণা, অম্হাকম্পি সাৰকা সমণা. সমণস্সপি গোতমস্স সাৰকানঞ্চস্স দিন্নং মহপ্ফলং, অম্হাকম্পি সাৰকানঞ্চ নো দিন্নং মহপ্ফলঞ্চেৰ? সমণস্সপি গোতমস্স সাৰকানঞ্চস্স দেথ করোথ, অম্হাকম্পি সাৰকানঞ্চ নো দেথ সক্করোথ? ননু সমণো গোতমো পুরিমানি দিৰসানি উপ্পন্নো, মযং পন লোকে উপ্পজ্জমানেযেৰ উপ্পন্না’’তি.
এৰং নানপ্পকারং ৰিরৰন্তি. অথ ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযোতি চতস্সো পরিসা তেসং সদ্দং সুত্ৰা ভগৰতো আরোচেসুং ‘‘তিত্থিযা ভন্তে ইদঞ্চিদঞ্চ কথেন্তী’’তি. তং সুত্ৰা ভগৰা – ‘‘মা তুম্হে, ভিক্খৰে, তিত্থিযানং ৰচনেন ‘অঞ্ঞত্র সমণো অত্থী’তি সঞ্ঞিনো অহুৰত্থা’’তি ৰত্ৰা অঞ্ঞতিত্থিযেসু সমণভাৰং পটিসেধেন্তো ইধেৰ চ অনুজানন্তো ইমিস্সা অত্থুপ্পত্তিযা ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণোতি ইদং সুত্তং অভাসি.
তত্থ ইধেৰাতি ইমস্মিংযেৰ সাসনে. অযং পন নিযমো সেসপদেসুপি ৰেদিতব্বো. দুতিযাদযোপি হি সমণা ইধেৰ, ন অঞ্ঞত্থ. সমণোতি সোতাপন্নো. তেনেৰাহ – ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পঠমো সমণো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্নো হোতি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো, অযং, ভিক্খৰে, পঠমো সমণো’’তি (অ. নি. ৪.২৪১).
দুতিযোতি সকদাগামী. তেনেৰাহ – ‘‘কতমো চ? ভিক্খৰে, দুতিযো সমণো. ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা রাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামী হোতি, সকিদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তং করোতি. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো সমণো’’তি.
ততিযোতি অনাগামী. তেনেৰাহ – ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ততিযো সমণো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযং, ভিক্খৰে, ততিযো সমণো’’তি.
চতুত্থোতি অরহা. তেনেৰাহ – ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, চতুত্থো সমণো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং, ভিক্খৰে, চতুত্থো সমণো’’তি (অ. নি. ৪.২৪১). ইতি ইমস্মিং ঠানে চত্তারো ফলট্ঠকসমণাৰ অধিপ্পেতা.
সুঞ্ঞাতি রিত্তা তুচ্ছা. পরপ্পৰাদাতি চত্তারো সস্সতৰাদা, চত্তারো একচ্চসস্সতিকা, চত্তারো অন্তানন্তিকা, চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা, দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সোল়স সঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, সত্ত উচ্ছেদৰাদা, পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি ইমে সব্বেপি ব্রহ্মজালে আগতা দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো. ইতো বাহিরানং পরেসং ৰাদা পরপ্পৰাদা নাম. তে সব্বেপি ইমেহি চতূহি ফলট্ঠকসমণেহি সুঞ্ঞা, ন হি তে এত্থ সন্তি. ন কেৰলঞ্চ এতেহেৰ সুঞ্ঞা, চতূহি পন মগ্গট্ঠকসমণেহিপি চতুন্নং মগ্গানং অত্থায আরদ্ধৰিপস্সকেহিপীতি দ্ৰাদসহিপি সমণেহি সুঞ্ঞা এৰ. ইমমেৰ অত্থং সন্ধায ভগৰতা মহাপরিনিব্বানে ৰুত্তং –
‘‘একূনতিংসো ৰযসা সুভদ্দ,
যং পব্বজিং কিং কুসলানুএসী;
ৰস্সানি পঞ্ঞাস সমাধিকানি,
যতো অহং পব্বজিতো সুভদ্দ;
ঞাযস্স ধম্মস্স পদেসৰত্তী,
ইতো বহিদ্ধা সমণোপি নত্থি.
‘‘দুতিযোপি সমণো নত্থি, ততিযোপি সমণো নত্থি, চতুত্থোপি সমণো নত্থি. সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (দী. নি. ২.২১৪).
এত্থ হি পদেসৰত্তীতি আরদ্ধৰিপস্সকো অধিপ্পেতো. তস্মা সোতাপত্তিমগ্গস্স আরদ্ধৰিপস্সকং মগ্গট্ঠং ফলট্ঠন্তি তযোপি একতো কত্ৰা সমণোপি নত্থীতি আহ. সকদাগামিমগ্গস্স আরদ্ধৰিপস্সকং মগ্গট্ঠং ফলট্ঠন্তি তযোপি একতো কত্ৰা দুতিযোপি সমণো নত্থীতি আহ. ইতরেসুপি দ্ৰীসু এসেৰ নযো.
কস্মা পনেতে অঞ্ঞত্থ নত্থীতি? অখেত্ততায. যথা হি ন আরগ্গে সাসপো তিট্ঠতি, ন উদকপিট্ঠে অগ্গি জলতি, ন পিট্ঠিপাসাণে বীজানি রুহন্তি, এৰমেৰ বাহিরেসু তিত্থাযতনেসু ন ইমে সমণা উপ্পজ্জন্তি, ইমস্মিংযেৰ পন সাসনে উপ্পজ্জন্তি. কস্মা? খেত্ততায. তেসং অখেত্ততা চ খেত্ততা চ অরিযমগ্গস্স অভাৰতো চ ভাৰতো চ ৰেদিতব্বা. তেনাহ ভগৰা –
‘‘যস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৰিনযে অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ন উপলব্ভতি, সমণোপি তত্থ ন উপলব্ভতি, দুতিযোপি তত্থ সমণো ন উপলব্ভতি, ততিযোপি তত্থ সমণো ন উপলব্ভতি, চতুত্থোপি তত্থ সমণো ন উপলব্ভতি. যস্মিঞ্চ খো, সুভদ্দ, ধম্মৰিনযে অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতি, সমণোপি তত্থ উপলব্ভতি, দুতিযোপি তত্থ…পে…. চতুত্থোপি তত্থ সমণো উপলব্ভতি. ইমস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৰিনযে অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতি, ইধেৰ, সুভদ্দ, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো, ইধ ততিযো সমণো, ইধ চতুত্থো সমণো, সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (দী. নি. ২.২১৪).
এৰং যস্মা তিত্থাযতনং অখেত্তং, সাসনং খেত্তং, তস্মা যথা সুরত্তহত্থপাদো সূরকেসরকো সীহো মিগরাজা ন সুসানে ৰা সঙ্কারকূটে ৰা পটিৰসতি, তিযোজনসহস্সৰিত্থতং পন হিমৰন্তং অজ্ঝোগাহেত্ৰা মণিগুহাযংযেৰ পটিৰসতি. যথা চ ছদ্দন্তো নাগরাজা ন গোচরিযহত্থিকুলাদীসু নৰসু নাগকুলেসু উপ্পজ্জতি, ছদ্দন্তকুলেযেৰ উপ্পজ্জতি. যথা চ ৰলাহকো অস্সরাজা ন গদ্রভকুলে ৰা ঘোটককুলে ৰা উপ্পজ্জতি, সিন্ধুযা তীরে পন সিন্ধৰকুলেযেৰ উপ্পজ্জতি. যথা চ সব্বকামদদং মনোহরং মণিরতনং ন সঙ্কারকূটে ৰা পংসুপব্বতাদীসু ৰা উপ্পজ্জতি, ৰেপুল্লপব্বতব্ভন্তরেযেৰ উপ্পজ্জতি. যথা চ তিমিরপিঙ্গলো মচ্ছরাজা ন খুদ্দকপোক্খরণীসু উপ্পজ্জতি, চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরে মহাসমুদ্দেযেৰ উপ্পজ্জতি. যথা চ দিযড্ঢযোজনসতিকো সুপণ্ণরাজা ন গামদ্ৰারে এরণ্ডৰনাদীসু পটিৰসতি, মহাসমুদ্দং পন অজ্ঝোগাহেত্ৰা সিম্বলিদহৰনেযেৰ পটিৰসতি. যথা চ ধতরট্ঠো সুৰণ্ণহংসো ন গামদ্ৰারে আৰাটকাদীসু পটিৰসতি, নৰুতিহংসসহস্সপরিৰারো হুত্ৰা চিত্তকূটপব্বতেযেৰ পটিৰসতি. যথা চ চতুদ্দীপিস্সরো চক্কৰত্তিরাজা ন নীচকুলে উপ্পজ্জতি, অসম্ভিন্নজাতিখত্তিযকুলেযেৰ পন উপ্পজ্জতি. এৰমেৰ ইমেসু সমণেসু একসমণোপি ন অঞ্ঞতিত্থাযতনে উপ্পজ্জতি, অরিযমগ্গপরিক্খিত্তে পন বুদ্ধসাসনেযেৰ উপ্পজ্জতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেহি সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি.
সম্মা সীহনাদং নদথাতি এত্থ সম্মাতি হেতুনা নযেন কারণেন. সীহনাদন্তি সেট্ঠনাদং অভীতনাদং অপ্পটিনাদং. ইমেসঞ্হি চতুন্নং সমণানং ইধেৰ অত্থিতায অযং নাদো সেট্ঠনাদো নাম হোতি উত্তমনাদো. ‘‘ইমে সমণা ইধেৰ অত্থী’’তি ৰদন্তস্স অঞ্ঞতো ভযং ৰা আসঙ্কা ৰা নত্থীতি অভীতনাদো নাম হোতি. ‘‘অম্হাকম্পি সাসনে ইমে সমণা অত্থী’’তি পূরণাদীসু একস্সাপি উট্ঠহিত্ৰা ৰত্তুং অসমত্থতায অযং নাদো অপ্পটিনাদো নাম হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সীহনাদন্তি সেট্ঠনাদং অভীতনাদং অপ্পটিনাদ’’ন্তি.
১৪০. ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতীতি ইদং খো পন কারণং ৰিজ্জতি. যং অঞ্ঞতিত্থিযাতি যেন কারণেন অঞ্ঞতিত্থিযা. এত্থ চ তিত্থং জানিতব্বং, তিত্থকরো জানিতব্বো তিত্থিযা জানিতব্বা, তিত্থিযসাৰকা জানিতব্বা. তিত্থংনাম দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো. এত্থ হি সত্তা তরন্তি উপ্পলৰন্তি উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোন্তি, তস্মা তিত্থন্তি ৰুচ্চন্তি. তাসং দিট্ঠীনং উপ্পাদেতা তিত্থকরো নাম. তস্স লদ্ধিং গহেত্ৰা পব্বজিতা তিত্থিযা নাম. তেসং পচ্চযদাযকা তিত্থিযসাৰকাতি ৰেদিতব্বা. পরিব্বাজকাতি গিহিবন্ধনং পহায পব্বজ্জূপগতা. অস্সাসোতি অৰস্সযো পতিট্ঠা উপত্থম্ভো. বলন্তি থামো. যেন তুম্হেতি যেন অস্সাসেন ৰা বলেন ৰা এৰং ৰদেথ.
অত্থি খো নো, আৰুসো, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি এত্থ অযং সঙ্খেপত্থো – যো সো ভগৰা সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, তেন ভগৰতা তেসং তেসং সত্তানং আসযানুসযং জানতা, হত্থতলে ঠপিতং আমলকং ৰিয সব্বং ঞেয্যধম্মং পস্সতা. অপিচ পুব্বেনিৰাসাদীহি জানতা, দিব্বেন চক্খুনা পস্সতা. তীহি ৰিজ্জাহি ছহি ৰা পন অভিঞ্ঞাহি জানতা, সব্বত্থ অপ্পটিহতেন সমন্তচক্খুনা পস্সতা. সব্বধম্মজাননসমত্থায পঞ্ঞায জানতা, সব্বসত্তানং চক্খুৰিসযাতীতানি তিরোকুট্টাদিগতানি ৰাপি রূপানি অতিৰিসুদ্ধেন মংসচক্খুনা পস্সতা. অত্তহিতসাধিকায সমাধিপদট্ঠানায পটিৰেধপঞ্ঞায জানতা, পরহিতসাধিকায করুণাপদট্ঠানায দেসনাপঞ্ঞায পস্সতা. অরীনং হতত্তা পচ্চযাদীনং অরহত্তা চ অরহতা, সম্মা সামঞ্চ সচ্চানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেন. অন্তরাযিকধম্মে ৰা জানতা, নিয্যানিকধম্মে পস্সতা. কিলেসারীনং হতত্তা অরহতা, সম্মা সামং সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি, এৰং চতুৰেসারজ্জৰসেন চতূহি আকারেহি থোমিতেন চত্তারো ধম্মা অক্খাতা, যে মযং অত্তনি সম্পস্সমানা এৰং ৰদেম, ন রাজরাজমহামত্তাদীনং উপত্থম্ভং কাযবলন্তি.
সত্থরি পসাদোতি ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা নযেন বুদ্ধগুণে অনুস্সরন্তানং উপ্পন্নপ্পসাদো. ধম্মে পসাদোতি ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো’’তিআদিনা নযেন ধম্মগুণে অনুস্সরন্তানং উপ্পন্নপ্পসাদো. সীলেসু পরিপূরকারিতাতি অরিযকন্তেসু সীলেসু পরিপূরকারিতা. অরিযকন্তসীলানি নাম পঞ্চসীলানি. তানি হি ভৰন্তরগতোপি অরিযসাৰকো অত্তনো অরিযসাৰকভাৰং অজানন্তোপি ন ৰীতিক্কমতি. সচেপি হি নং কোচি ৰদেয্য – ‘‘ইমং সকলং চক্কৰত্তিরজ্জং সম্পটিচ্ছিত্ৰা খুদ্দকমক্খিকং জীৰিতা ৰোরোপেহী’’তি, অট্ঠানমেতং, যং সো তস্স ৰচনং করেয্য. এৰং অরিযানং সীলানি কন্তানি পিযানি মনাপানি. তানি সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সীলেসু পরিপূরকারিতা’’তি.
সহধম্মিকা খো পনাতি ভিক্খু ভিক্খুনী সিক্খমানা সামণেরো সামণেরী উপাসকো উপাসিকাতি এতে সত্ত সহধম্মচারিনো. এতেসু হি ভিক্খু ভিক্খূহি সদ্ধিং সহধম্মং চরতি সমানসিক্খতায. তথা ভিক্খুনী ভিক্খুনীহি…পে… উপাসিকা উপাসিকাহি, সোতাপন্নো সোতাপন্নেহি, সকদাগামী…পে… অনাগামীহি সহধম্মং চরতি. তস্মা সব্বেপেতে সহধম্মিকাতি ৰুচ্চন্তি. অপিচেত্থ অরিযসাৰকাযেৰ অধিপ্পেতা. তেসঞ্হি ভৰন্তরেপি মগ্গদস্সনম্হি ৰিৰাদো নত্থি, তস্মা তে অচ্চন্তং একধম্মচারিতায সহধম্মিকা. ইমিনা, ‘‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো’’তিআদিনা নযেন সঙ্ঘং অনুস্সরন্তানং উপ্পন্নপ্পসাদো কথিতো. এত্তাৰতা চত্তারি সোতাপন্নস্স অঙ্গানি কথিতানি হোন্তি.
ইমে খো নো, আৰুসোতি, আৰুসো, ইমে চত্তারো ধম্মা তেন ভগৰতা অম্হাকং অস্সাসো চেৰ বলঞ্চাতি অক্খাতা, যে মযং অত্তনি সম্পস্সমানা এৰং ৰদেম.
১৪১. যো অম্হাকং সত্থাতি ইমিনা পূরণকস্সপাদিকে ছ সত্থারো অপদিস্সন্তি. যথা পন ইদানি সাসনে আচরিযুপজ্ঝাযাদীসু ‘‘অম্হাকং আচরিযো, অম্হাকং উপজ্ঝাযো’’তি গেহসিতপেমং হোতি. এৰরূপং পেমং সন্ধায ‘‘সত্থরি পসাদো’’তি ৰদন্তি. থেরো পনাহ – ‘‘যস্মা সত্থা নাম ন একস্স, ন দ্ৰিন্নং হোতি, সদেৰকস্স লোকস্স একোৰ সত্থা, তস্মা তিত্থিযা ‘অম্হাকং সত্থা’ তি একপদেনেৰ সত্থারং ৰিসুং কত্ৰা ইমিনাৰ পদেন ৰিরুদ্ধা পরাজিতা’’তি. ধম্মে পসাদোতি ইদং পন যথা ইদানি সাসনে ‘‘অম্হাকং দীঘনিকাযো অম্হাকং মজ্ঝিমনিকাযো’’তি মমাযন্তি, এৰং অত্তনো অত্তনো পরিযত্তিধম্মে গেহসিতপেমং সন্ধায ৰদন্তি. সীলেসূতি অজসীলগোসীলমেণ্ডকসীলকুক্কুরসীলাদীসু. ইধ নো আৰুসোতি এত্থ ইধাতি পসাদং সন্ধায ৰদন্তি. কো অধিপ্পযাসোতি কো অধিকপ্পযোগো. যদিদন্তি যমিদং তুম্হাকঞ্চেৰ অম্হাকঞ্চ নানাকরণং ৰদেয্যাথ. তং কিং নাম? তুম্হাকম্পি হি চতূসু ঠানেসু পসাদো, অম্হাকম্পি. ননু এতস্মিং পসাদে তুম্হে চ অম্হে চ দ্ৰেধা ভিন্নসুৰণ্ণং ৰিয একসদিসাতি ৰাচায সমধুরা হুত্ৰা অট্ঠংসু.
অথ নেসং তং সমধুরতং ভিন্দন্তো ভগৰা এৰং ৰাদিনোতিআদিমাহ. তত্থ একা নিট্ঠাতি যা তস্স পসাদস্স পরিযোসানভূতা নিট্ঠা, কিং সা একা, উদাহু পুথূতি এৰং পুচ্ছথাতি ৰদতি. যস্মা পন তস্মিং তস্মিং সমযে নিট্ঠং অপঞ্ঞপেন্তো নাম নত্থি, ব্রাহ্মণানঞ্হি ব্রহ্মলোকো নিট্ঠা, মহাতাপসানং আভস্সরা, পরিব্বাজকানং সুভকিণ্হা, আজীৰকানং ‘‘অনন্তমানসো’’তি এৰং পরিকপ্পিতো অসঞ্ঞীভৰো. ইমস্মিং সাসনে পন অরহত্তং নিট্ঠা. সব্বেৰ চেতে অরহত্তমেৰ নিট্ঠাতি ৰদন্তি. দিট্ঠিৰসেন পন ব্রহ্মলোকাদীনি পঞ্ঞপেন্তি. তস্মা অত্তনো অত্তনো লদ্ধিৰসেন একমেৰ নিট্ঠং পঞ্ঞপেন্তি, তং দস্সেতুং ভগৰা সম্মা ব্যাকরমানাতিআদিমাহ.
ইদানি ভিক্খূনম্পি একা নিট্ঠা, তিত্থিযানম্পি একা নিট্ঠাতি দ্ৰীসু অট্টকারকেসু ৰিয ঠিতেসু ভগৰা অনুযোগৰত্তং দস্সেন্তো সা পনাৰুসো, নিট্ঠা সরাগস্স, উদাহু ৰীতরাগস্সাতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা রাগরত্তাদীনং নিট্ঠা নাম নত্থি. যদি সিযা, সোণসিঙ্গালাদীনম্পি সিযাতি ইমং দোসং পস্সন্তানং তিত্থিযানং ‘‘ৰীতরাগস্স আৰুসো সা নিট্ঠা’’তিআদিনা নযেন ব্যাকরণং দস্সিতং.
তত্থ ৰিদ্দসুনোতি পণ্ডিতস্স. অনুরুদ্ধপটিৰিরুদ্ধস্সাতি রাগেন অনুরুদ্ধস্স কোধেন পটিৰিরুদ্ধস্স. পপঞ্চারামস্স পপঞ্চরতিনোতি এত্থ আরমন্তি এত্থাতি আরামো. পপঞ্চো আরামো অস্সাতি পপঞ্চারামো. পপঞ্চে রতি অস্সাতি পপঞ্চরতি. পপঞ্চোতি চ মত্তপমত্তাকারভাৰেন পৰত্তানং তণ্হাদিট্ঠিমানানমেতং অধিৰচনং. ইধ পন তণ্হাদিট্ঠিযোৰ অধিপ্পেতা. সরাগস্সাতিআদীসু পঞ্চসু ঠানেসু একোৰ কিলেসো আগতো. তস্স আকারতো নানত্তং ৰেদিতব্বং. সরাগস্সাতি হি ৰুত্তট্ঠানে পঞ্চকামগুণিকরাগৰসেন গহিতো. সতণ্হস্সাতি ভৰতণ্হাৰসেন. সউপাদানস্সাতি গহণৰসেন. অনুরুদ্ধপটিৰিরুদ্ধস্সাতি যুগল়ৰসেন. পপঞ্চারামস্সাতি পপঞ্চুপ্পত্তিদস্সনৰসেন. সরাগস্সাতি ৰা এত্থ অকুসলমূলৰসেন গহিতো. সতণ্হস্সাতি এত্থ তণ্হাপচ্চযা উপাদানদস্সনৰসেন. সেসং পুরিমসদিসমেৰ. থেরো পনাহ ‘‘কস্মা এৰং ৰিদ্ধংসেথ? একোযেৰ হি অযং লোভো রজ্জনৰসেন রাগোতি ৰুত্তো. তণ্হাকরণৰসেন তণ্হা. গহণট্ঠেন উপাদানং. যুগল়ৰসেন অনুরোধপটিৰিরোধো. পপঞ্চুপ্পত্তিদস্সনট্ঠেন পপঞ্চো’’তি.
১৪২. ইদানি ইমেসং কিলেসানং মূলভূতং দিট্ঠিৰাদং দস্সেন্তো দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, দিট্ঠিযোতিআদিমাহ.
তত্থ ভৰদিট্ঠীতি সস্সতদিট্ঠি. ৰিভৰদিট্ঠীতি উচ্ছেদদিট্ঠি. ভৰদিট্ঠিং অল্লীনাতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন সস্সতদিট্ঠিং অল্লীনা. উপগতাতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেনেৰ উপগতা. অজ্ঝোসিতাতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেনেৰ অনুপৰিট্ঠা. ৰিভৰদিট্ঠিযা তে পটিৰিরুদ্ধাতি তে সব্বে উচ্ছেদৰাদীহি সদ্ধিং – ‘‘তুম্হে অন্ধবালা ন জানাথ, সস্সতো অযং লোকো, নাযং লোকো উচ্ছিজ্জতী’’তি পটিৰিরুদ্ধা নিচ্চং কলহভণ্ডনপসুতা ৰিহরন্তি. দুতিযৰারেপি এসেৰ নযো.
সমুদযঞ্চাতিআদীসু দ্ৰে দিট্ঠীনং সমুদযা খণিকসমুদযো পচ্চযসমুদযো চ. খণিকসমুদযো দিট্ঠীনং নিব্বত্তি. পচ্চযসমুদযো অট্ঠ ঠানানি. সেয্যথিদং, খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং, অৰিজ্জাপি, ফস্সোপি, সঞ্ঞাপি, ৰিতক্কোপি, অযোনিসোমনসিকারোপি, পাপমিত্তোপি, পরতোঘোসোপি দিট্ঠিট্ঠানং. ‘‘খন্ধা হেতু খন্ধা পচ্চযো দিট্ঠীনং উপাদায সমুট্ঠানট্ঠেন. এৰং খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং. অৰিজ্জা… ফস্সো… সঞ্ঞা… ৰিতক্কো… অযোনিসোমনসিকারো… পাপমিত্তো… পরতোঘোসো হেতু, পরতোঘোসো পচ্চযো দিট্ঠীনং উপাদায সমুট্ঠানট্ঠেন. এৰং পরতোঘোসোপি দিট্ঠিট্ঠানং’’ (পটি. ম. ১.১২৪). অত্থঙ্গমাপি দ্ৰেযেৰ খণিকত্থঙ্গমো পচ্চযত্থঙ্গমো চ. খণিকত্থঙ্গমো নাম খযো ৰযো ভেদো পরিভেদো অনিচ্চতা অন্তরধানং. পচ্চযত্থঙ্গমো নাম সোতাপত্তিমগ্গো. সোতাপত্তিমগ্গো হি দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৰুত্তো.
অস্সাদন্তি দিট্ঠিমূলকং আনিসংসং. যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘যংদিট্ঠিকো সত্থা হোতি, তংদিট্ঠিকা সাৰকা হোন্তি. যংদিট্ঠিকা সত্থারং সাৰকা সক্করোন্তি, গরুং করোন্তি, মানেন্তি, পূজেন্তি, লভন্তি ততোনিদানং চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং. অযং, ভিক্খৰে, দিট্ঠিযা দিট্ঠধম্মিকো আনিসংসো’’তি. আদীনৰন্তি দিট্ঠিগ্গহণমূলকং উপদ্দৰং. সো ৰগ্গুলিৰতং উক্কুটিকপ্পধানং কণ্টকাপস্সযতা পঞ্চাতপতপ্পনং সানুপপাতপতনং কেসমস্সুলুঞ্চনং অপ্পোণকং ঝানন্তিআদীনং ৰসেনং ৰেদিতব্বো. নিস্সরণন্তি দিট্ঠীনং নিস্সরণং নাম নিব্বানং. যথাভূতং নপ্পজানন্তীতি যে এতং সব্বং যথাসভাৰং ন জানন্তি. ন পরিমুচ্চন্তি দুক্খস্মাতি সকলৰট্টদুক্খতো ন পরিমুচ্চন্তি. ইমিনা এতেসং নিট্ঠা নাম নত্থীতি দস্সেতি. পরিমুচ্চন্তি দুক্খস্মাতি সকলৰট্টদুক্খতো পরিমুচ্চন্তি. ইমিনা এতেসং নিট্ঠা নাম অত্থীতি দ্ৰিন্নং অট্টকারকানং অট্টং ছিন্দন্তো ৰিয সাসনস্মিংযেৰ নিট্ঠায অত্থিতং পতিট্ঠপেতি.
১৪৩. ইদানি দিট্ঠিচ্ছেদনং দস্সেন্তো চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, উপাদানানীতিআদিমাহ. তেসং ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তাযেৰ.
সব্বুপাদানপরিঞ্ঞাৰাদা পটিজানমানাতি মযং সব্বেসং উপাদানানং পরিঞ্ঞং সমতিক্কমং ৰদামাতি এৰং পটিজানমানা. ন সম্মা সব্বুপাদানপরিঞ্ঞন্তি সব্বেসং উপাদানানং সমতিক্কমং সম্মা ন পঞ্ঞপেন্তি. কেচি কামুপাদানমত্তস্স পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি. কেচি দিট্ঠুপাদানমত্তস্স পঞ্ঞপেন্তি, কেচি সীলব্বতুপাদানস্সাপি. অত্তৰাদুপাদানস্স পন পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তো নাম নত্থি. তেসং পন ভেদং দস্সেন্তো কামুপাদানস্স পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তীতিআদিমাহ. তত্থ সব্বেপি কামুপাদানস্স পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তিযেৰ, ছন্নৰুতি পাসণ্ডাপি হি ‘‘কামা খো পব্বজিতেন ন সেৰিতব্বা’’তি ৰত্থুপটিসেৰনং কামং কপ্পতীতি ন পঞ্ঞপেন্তি, অকপ্পিযমেৰ কত্ৰা পঞ্ঞপেন্তি. যে পন সেৰন্তি, তে থেয্যেন সেৰন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘কামুপাদানস্স পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তী’’তি.
যস্মা ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদীনি গহেত্ৰা চরন্তি. ‘‘সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধি, ভাৰনায সুদ্ধী’’তি গণ্হন্তি, অত্তুপলদ্ধিং ন পজহন্তি, তস্মা ন দিট্ঠুপাদানস্স, ন সীলব্বতুপাদানস্স, ন অত্তৰাদুপাদানস্স পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং অপঞ্ঞাপনং এতেসং কিস্স হেতু, কিং কারণা? ইমানি হি তে ভোন্তোতি যস্মা তে ভোন্তো ইমানি তীণি কারণানি যথাসভাৰতো ন জানন্তীতি অত্থো. যে পনেত্থ দ্ৰিন্নং পরিঞ্ঞানং পঞ্ঞাপনকারণং দিট্ঠিঞ্চেৰ সীলব্বতঞ্চ ‘‘এতং পহাতব্ব’’ন্তি যথাসভাৰতো জানন্তি. তে সন্ধায পরতো দ্ৰে ৰারা ৰুত্তা. তত্থ যে ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদীনি গণ্হন্তি, তে দিট্ঠুপাদানস্স পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি. যে পন ‘‘ন সীলেন সুদ্ধি, ন ৰতেন সুদ্ধি, ন ভাৰনায সুদ্ধী’’তি গণ্হন্তি, তে সীলব্বতুপাদানস্স পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি. অত্তৰাদুপাদানস্স পরিঞ্ঞং পন একোপি পঞ্ঞপেতুং ন সক্কোতি. অট্ঠসমাপত্তিলাভিনোপি হি চন্দিমসূরিযে পাণিনা পরিমজ্জিত্ৰা চরমানাপি চ তিত্থিযা তিস্সো পরিঞ্ঞা পঞ্ঞপেন্তি. অত্তৰাদং মুঞ্চিতুং ন সক্কোন্তি. তস্মা পুনপ্পুনং ৰট্টস্মিংযেৰ পতন্তি. পথৰিজিগুচ্ছনসসকো ৰিয হি এতে.
তত্থাযং অত্থসল্লাপিকা উপমা – পথৰী কির সসকং আহ – ‘‘ভো সসকা’’তি. সসকো আহ – ‘‘কো এসো’’তি. ‘‘কস্মা মমেৰ উপরি সব্বইরিযাপথে কপ্পেন্তো উচ্চারপস্সাৰং করোন্তো মং ন জানাসী’’তি. ‘‘সুট্ঠু তযা অহং দিট্ঠো, মযা অক্কন্তট্ঠানম্পি অঙ্গুলগ্গেহি ফুট্ঠট্ঠানং ৰিয হোতি, ৰিস্সট্ঠউদকং অপ্পমত্তকং, করীসং কতকফলমত্তং. হত্থিঅস্সাদীহি পন অক্কন্তট্ঠানম্পি মহন্তং, পস্সাৰোপি নেসং ঘটমত্তো হোতি, উচ্চারোপি পচ্ছিমত্তো হোতি, অলং ময্হং তযা’’তি উপ্পতিত্ৰা অঞ্ঞস্মিং ঠানে পতিতো. ততো নং পথৰী আহ – ‘‘অরে দূরং গতোপি ননু ময্হং উপরিযেৰ পতিতোসী’’তি. সো পুন তং জিগুচ্ছন্তো উপ্পতিত্ৰা অঞ্ঞত্থ পতিতো, এৰং ৰস্সসহস্সম্পি উপ্পতিত্ৰা পতমানো সসকো পথৰিং মুঞ্চিতুং ন সক্কোতি. এৰমেৰং তিত্থিযা সব্বূপাদানপরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তোপি কামুপাদানাদীনং তিণ্ণংযেৰ সমতিক্কমং পঞ্ঞপেন্তি. অত্তৰাদং পন মুঞ্চিতুং ন সক্কোন্তি, অসক্কোন্তা পুনপ্পুনং ৰট্টস্মিংযেৰ পতন্তীতি.
এৰং যং তিত্থিযা সমতিক্কমিতুং ন সক্কোন্তি, তস্স ৰসেন দিট্ঠিচ্ছেদৰাদং ৰত্ৰা ইদানি পসাদপচ্ছেদৰাদং দস্সেন্তো এৰরূপে খো, ভিক্খৰে, ধম্মৰিনযেতিআদিমাহ. তত্থ ধম্মৰিনযেতি ধম্মে চেৰ ৰিনযে চ, উভযেনপি অনিয্যানিকসাসনং দস্সেতি. ‘‘যো সত্থরি পসাদো সো ন সম্মগ্গতো’’তি অনিয্যানিকসাসনম্হি হি সত্থা কালং কত্ৰা সীহোপি হোতি, ব্যগ্ঘোপি হোতি, দীপিপি অচ্ছোপি তরচ্ছোপি. সাৰকা পনস্স মিগাপি সূকরাপি পসদাপি হোন্তি, সো ‘‘ইমে ময্হং পুব্বে উপট্ঠাকা পচ্চযদাযকা’’তি খন্তিং ৰা মেত্তং ৰা অনুদ্দযং ৰা অকত্ৰা তেসং উপরি পতিত্ৰা লোহিতং পিৰতি, থূলথূলমংসানিপি খাদতি. সত্থা ৰা পন বিল়ারো হোতি, সাৰকা কুক্কুটা ৰা মূসিকা ৰা. অথ নে ৰুত্তনযেনেৰ অনুকম্পং অকত্ৰা খাদতি. অথ ৰা সত্থা নিরযপালো হোতি, সাৰকা নেরযিকসত্তা. সো ‘‘ইমে ময্হং পুব্বে উপট্ঠাকা পচ্চযদাযকা’’তি অনুকম্পং অকত্ৰা ৰিৰিধা কম্মকারণা করোতি, আদিত্তেপি রথে যোজেতি, অঙ্গারপব্বতম্পি আরোপেতি, লোহকুম্ভিযম্পি খিপতি, অনেকেহিপি দুক্খধম্মেহি সম্পযোজেতি. সাৰকা ৰা পন কালং কত্ৰা সীহাদযো হোন্তি, সত্থা মিগাদীসু অঞ্ঞতরো. তে ‘‘ইমং মযং পুব্বে চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিম্হা, সত্থা নো অয’’ন্তি তস্মিং খন্তিং ৰা মেত্তং ৰা অনুদ্দযং ৰা অকত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অনযব্যসনং পাপেন্তি. এৰং অনিয্যানিকসাসনে যো সত্থরি পসাদো, সো ন সম্মগ্গতো হোতি, কঞ্চি কালং গন্ত্ৰাপি পচ্ছা ৰিনস্সতিযেৰ.
যো ধম্মে পসাদোতি অনিয্যানিকসাসনস্মিঞ্হি ধম্মে পসাদো নাম, উগ্গহিতপরিযাপুট – ধারিতৰাচিত্তমত্তকে তন্তিধম্মে পসাদো হোতি, ৰট্টমোক্খো পনেত্থ নত্থি. তস্মা যো এত্থ পসাদো, সো পুনপ্পুনং ৰট্টমেৰ গম্ভীরং করোতীতি সাসনস্মিং অসম্মগ্গতো অসভাৰতো অক্খাযতি.
যা সীলেসু পরিপূরকারিতাতি যাপি চ অনিয্যানিকসাসনে অজসীলাদীনং ৰসেন পরিপূরকারিতা, সাপি যস্মা ৰট্টমোক্খং ভৰনিস্সরণং ন সম্পাপেতি, সম্পজ্জমানা পন তিরচ্ছানযোনিং আৰহতি, ৰিপচ্চমানা নিরযং, তস্মা সা ন সম্মগ্গতা অক্খাযতি. যা সহধম্মিকেসূতি অনিয্যানিকসাসনস্মিঞ্হি যে সহধম্মিকা, তেসু যস্মা একচ্চে কালং কত্ৰা সীহাদযোপি হোন্তি, একচ্চে মিগাদযো, তত্থ সীহাদিভূতা ‘‘ইমে অম্হাকং সহধম্মিকা অহেসু’’ন্তি মিগাদিভূতেসু খন্তিআদীনি অকত্ৰা পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ নেসং মহাদুক্খং উপ্পাদেন্তি. তস্মা এত্থ সহধম্মিকেসু পিযমনাপতাপি অসম্মগ্গতা অক্খাযতি.
ইদং পন সব্বম্পি কারণভেদং একতো কত্ৰা দস্সেন্তো ভগৰা তং কিস্স হেতু? এৰঞ্হেতং, ভিক্খৰে, হোতীতিআদিমাহ. তত্রাযং সংখেপত্থো – এৰঞ্হেতং, ভিক্খৰে, হোতি, যং মযা ৰুত্তং ‘‘যো সত্থরি পসাদো সো ন সম্মগ্গতো অক্খাযতী’’তিআদি, তং এৰমেৰ হোতি. কস্মা? যস্মা তে পসাদাদযো দুরক্খাতে ধম্মৰিনযে …পে… অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতেতি, এত্থ হি যথা তন্তি কারণত্থে নিপাতো. তত্থ দুরক্খাতেতি দুক্কথিতে, দুক্খথিতত্তাযেৰ দুপ্পৰেদিতে. সো পনেস যস্মা মগ্গফলত্থায ন নিয্যাতি, তস্মা অনিয্যানিকো. রাগাদীনং উপসমায অসংৰত্তনতো অনুপসমসংৰত্তনিকো. ন সম্মাসম্বুদ্ধেন সব্বঞ্ঞুনা পৰেদিতোতি অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতো. তস্মিং অনিয্যানিকে অনুপসমসংৰত্তনিকে অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতে. এত্তাৰতা ভগৰা তিত্থিযেসু পসাদো সুরাপীতসিঙ্গালে পসাদো ৰিয নিরত্থকোতি দস্সেতি.
একো কির কাল়সিঙ্গালো রত্তিং নগরং পৰিট্ঠো সুরাজল্লিকং খাদিত্ৰা পুন্নাগৰনে নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দাযন্তো সূরিযুগ্গমনে পবুজ্ঝিত্ৰা চিন্তেসি ‘‘ইমস্মিং কালে ন সক্কা গন্তুং, বহূ অম্হাকং ৰেরিনো, একং ৰঞ্চেতুং ৰট্টতী’’তি. সো একং ব্রাহ্মণং গচ্ছন্তং দিস্ৰা ইমং ৰঞ্চেস্সামীতি ‘‘অয্য ব্রাহ্মণা’’তি আহ. কো এসো ব্রাহ্মণং পক্কোসতীতি. ‘‘অহং, সামী, ইতো তাৰ এহীতি. কিং ভোতি? মং বহিগামং নেহি, অহং তে দ্ৰে কহাপণসতানি দস্সামীতি. সোপি নযিস্সামীতি তং পাদেসু গণ্হি. অরে বাল ব্রাহ্মণ, ন ময্হং কহাপণা ছড্ডিতকা অত্থি, দুল্লভা কহাপণা, সাধুকং মং গণ্হাহীতি. কথং ভো গণ্হামীতি? উত্তরাসঙ্গেন গণ্ঠিকং কত্ৰা অংসে লগ্গেত্ৰা গণ্হাহীতি. ব্রাহ্মণো তং তথা গহেত্ৰা দক্খিণদ্ৰারসমীপট্ঠানং গন্ত্ৰা এত্থ ওতারেমীতি পুচ্ছি. কতরট্ঠানং নাম এতন্তি? মহাদ্ৰারং এতন্তি. অরে বাল, ব্রাহ্মণ, কিং তৰ ঞাতকা অন্তরদ্ৰারে কহাপণং ঠপেন্তি, পরতো মং হরা’’তি. সো পুনপ্পুনং থোকং থোকং গন্ত্ৰা ‘‘এত্থ ওতারেমি এত্থ ওতারেমী’’তি পুচ্ছিত্ৰা তেন তজ্জিতো খেমট্ঠানং গন্ত্ৰা তত্থ ওতারেহীতি ৰুত্তো ওতারেত্ৰা সাটকং গণ্হি. কাল়সিঙ্গালো আহ ‘‘অহং তে দ্ৰে কহাপণসতানি দস্সামীতি অৰোচং. ময্হং পন কহাপণা বহূ, ন দ্ৰে কহাপণসতানেৰ, যাৰ অহং কহাপণে আহরামি, তাৰ ত্ৰং সূরিযং ওলোকেন্তো তিট্ঠা’’তি ৰত্ৰা থোকং গন্ত্ৰা নিৰত্তেত্ৰা পুন ব্রাহ্মণং আহ ‘‘অয্য ব্রাহ্মণ মা ইতো ওলোকেহি, সূরিযমেৰ ওলোকেন্তো তিট্ঠা’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা কেতকৰনং পৰিসিত্ৰা যথারুচিং পক্কন্তো. ব্রাহ্মণস্সপি সূরিযং ওলোকেন্তস্সেৰ নলাটতো চেৰ কচ্ছেহি চ সেদা মুচ্চিংসু. অথ নং রুক্খদেৰতা আহ –
‘‘সদ্দহাসি সিঙ্গালস্স, সুরাপীতস্স ব্রাহ্মণ;
সিপ্পিকানং সতং নত্থি, কুতো কংসসতা দুৰে’’তি. (জা. ১.১.১১৩);
এৰং যথা কাল়সিঙ্গালে পসাদো নিরত্থকো, এৰং তিত্থিযেসুপীতি.
১৪৪. অনিয্যানিকসাসনে পসাদস্স নিরত্থকভাৰং দস্সেত্ৰা নিয্যানিকসাসনে তস্স সাত্থকতং দস্সেতুং তথাগতো চ খো, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ কামুপাদানস্স পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতীতি অরহত্তমগ্গেন কামুপাদানস্স পহানপরিঞ্ঞং সমতিক্কমং পঞ্ঞপেতি, ইতরেসং তিণ্ণং উপাদানানং সোতাপত্তিমগ্গেন পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি. এৰরূপে খো, ভিক্খৰে, ধম্মৰিনযেতি, ভিক্খৰে, এৰরূপে ধম্মে চ ৰিনযে চ. উভযেনপি নিয্যানিকসাসনং দস্সেতি. সত্থরি পসাদোতি এৰরূপে সাসনে যো সত্থরি পসাদো, সো সম্মগ্গতো অক্খাযতি, ভৰদুক্খনিস্সরণায সংৰত্ততি.
তত্রিমানি ৰত্থূনি – ভগৰা কির ৰেদিযকপব্বতে ইন্দসালগুহাযং পটিৰসতি. অথেকো উলূকসকুণো ভগৰতি গামং পিণ্ডায পৰিসন্তে উপড্ঢমগ্গং অনুগচ্ছতি, নিক্খমন্তে উপড্ঢমগ্গং পচ্চুগ্গমনং করোতি. সো একদিৰসং সম্মাসম্বুদ্ধং সাযন্হসমযে ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতং নিসিন্নং পব্বতা ওরুয্হ ৰন্দিত্ৰা পক্খে পণামেত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ সীসং হেট্ঠা কত্ৰা দসবলং নমস্সমানো অট্ঠাসি. ভগৰা তং ওলোকেত্ৰা সিতং পাত্ৰাকাসি. আনন্দত্থেরো ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো সিতস্স পাতুকম্মাযা’’তি পুচ্ছি. ‘‘পস্সানন্দ, ইমং উলূকসকুণং, অযং মযি চ ভিক্খুসঙ্ঘে চ চিত্তং পসাদেত্ৰা সতসহস্সকপ্পে দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সংসরিত্ৰা সোমনস্সো নাম পচ্চেকবুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি আহ –
উলূকমণ্ডলক্খিক, ৰেদিযকে চিরদীঘৰাসিক;
সুখিতোসি ত্ৰং অয্য কোসিয, কালুট্ঠিতং পস্সসি বুদ্ধৰরং.
মযি চিত্তং পসাদেত্ৰা, ভিক্খুসঙ্ঘে অনুত্তরে;
কপ্পানং সতসহস্সানি, দুগ্গতেসো ন গচ্ছতি.
দেৰলোকা চৰিত্ৰান, কুসলমূলেন চোদিতো;
ভৰিস্সতি অনন্তঞাণো, সোমনস্সোতি ৰিস্সুতোতি.
অঞ্ঞানিপি চেত্থ রাজগহনগরে সুমনমালাকারৰত্থু মহাভেরিৰাদকৰত্থু মোরজিকৰত্থু ৰীণাৰাদকৰত্থু সঙ্খধমকৰত্থূতি এৰমাদীনি ৰত্থূনি ৰিত্থারেতব্বানি. এৰং নিয্যানিকসাসনে সত্থরি পসাদো সম্মগ্গতো হোতি.
ধম্মে পসাদোতি নিয্যানিকসাসনম্হি ধম্মে পসাদো সম্মগ্গতো হোতি. সরমত্তে নিমিত্তং গহেত্ৰা সুণন্তানং তিরচ্ছানগতানম্পি সম্পত্তিদাযকো হোতি, পরমত্থে কিং পন ৰত্তব্বং. অযমত্থো মণ্ডূকদেৰপুত্তাদীনং ৰত্থুৰসেন ৰেদিতব্বো.
সীলেসু পরিপূরকারিতাতি নিয্যানিকসাসনম্হি সীলেসু পরিপূরকারিতাপি সম্মগ্গতা হোতি, সগ্গমোক্খসম্পত্তিং আৰহতি. তত্থ ছত্তমাণৰকৰত্থুসামণেরৰত্থুআদীনি দীপেতব্বানি.
সহধম্মিকেসূতি নিয্যানিকসাসনে সহধম্মিকেসু পিযমনাপতাপি সম্মগ্গতা হোতি, মহাসম্পত্তিং আৰহতি. অযমত্থো ৰিমানপেতৰত্থূহি দীপেতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘খীরোদনমহমদাসিং, ভিক্খুনো পিণ্ডায চরন্তস্স…পে…
ফাণিতং…পে… উচ্ছুখণ্ডিকং… তিম্বরুসকং… কক্কারিকং…
এল়ালুকং… ৰল্লিপক্কং… ফারুসকং… হত্থপতাকং…
সাকমুট্ঠিং … পুপ্ফকমুট্ঠিং… মূলকং… নিম্বমুট্ঠিং…
অম্বিকঞ্জিকং… দোণিনিম্মজ্জনিং… কাযবন্ধনং…
অংসবদ্ধকং… আযোগপট্টং… ৰিধূপনং… তালৰণ্টং…
মোরহত্থং… ছত্তং… উপাহনং… পূৰং মোদকং…
সক্খলিকং অহমদাসিং, ভিক্খুনো পিণ্ডায চরন্তস্স…পে…
তস্সা মে পস্স ৰিমানং, অচ্ছরা কামৰণ্ণিনীহমস্মী’’তি (ৰি. ৰ. ৪০৬).
তং কিস্স হেতূতিআদি ৰুত্তনযানুসারেনেৰ যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং.
১৪৫. ইদানি যেসং উপাদানানং তিত্থিযা ন সম্মা পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, তথাগতো পঞ্ঞপেতি, তেসং পচ্চযং দস্সেতুং ইমে চ, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ কিংনিদানাতিআদীসু নিদানাদীনি সব্বানেৰ কারণৰেৰচনানি. কারণঞ্হি যস্মা ফলং নিদেতি হন্দ, নং গণ্হথাতি অপ্পেতি ৰিয, তস্মা নিদানন্তি ৰুচ্চতি. যস্মা তং ততো জাযতি সমুদেতি পভৰতি, তস্মা সমুদযো, জাতি, পভৰোতি ৰুচ্চতি. অযং পনেত্থ পদত্থো – কিং নিদানং এতেসন্তি কিংনিদানা. কো সমুদযো এতেসন্তি কিংসমুদযা. কা জাতি এতেসন্তি কিংজাতিকা. কো পভৰো এতেসন্তি কিংপভৰা. যস্মা পন তেসং তণ্হা যথাৰুত্তেন অত্থেন নিদানঞ্চেৰ সমুদযো চ জাতি চ পভৰো চ, তস্মা ‘‘তণ্হানিদানা’’তিআদিমাহ. এৰং সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. যস্মা পন ভগৰা ন কেৰলং উপাদানস্সেৰ পচ্চযং জানাতি, উপাদানস্স পচ্চযভূতায তণ্হাযপি, তণ্হাদিপচ্চযানং ৰেদনাদীনম্পি পচ্চযং জানাতিযেৰ, তস্মা তণ্হা চাযং, ভিক্খৰেতিআদিমাহ.
যতো চ খোতি যস্মিং কালে. অৰিজ্জা পহীনা হোতীতি ৰট্টমূলিকা অৰিজ্জা অনুপ্পাদনিরোধেন পহীনা হোতি. ৰিজ্জা উপ্পন্নাতি অরহত্তমগ্গৰিজ্জা উপ্পন্না. সো অৰিজ্জাৰিরাগা ৰিজ্জুপ্পাদাতি. সো ভিক্খু অৰিজ্জায চ পহীনত্তা ৰিজ্জায চ উপ্পন্নত্তা. নেৰ কামুপাদানং উপাদিযতীতি নেৰ কামুপাদানং গণ্হাতি ন উপেতি, ন সেসানি উপাদানানি. অনুপাদিযং ন পরিতস্সতীতি এৰং কিঞ্চি উপাদানং অগ্গণ্হন্তো তণ্হাপরিতস্সনায ন পরিতস্সতি. অপরিতস্সন্তি অপরিতস্সন্তো তণ্হং অনুপ্পাদেন্তো. পচ্চত্তংযেৰ পরিনিব্বাযতীতি সযমেৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযতি. এৰমস্স আসৰক্খযং দস্সেত্ৰা ইদানি খীণাসৰস্স ভিক্খুনো পচ্চৰেক্খণং দস্সেন্তো খীণা জাতীতিআদিমাহ. তং ৰুত্তত্থমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
চূল়সীহনাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.