২. মহাসীহনাদসুত্তৰণ্ণনা

ৰেসালিনগরৰণ্ণনা

১৪৬. এৰং মে সুতন্তি মহাসীহনাদসুত্তং. তত্থ ৰেসালিযন্তি এৰংনামকে নগরে. তং কির অপরাপরং ৰিসালীভূততায ‘‘ৰেসালী’’তি সঙ্খং গতং. তত্রাযং অনুপুব্বকথা – বারাণসিরঞ্ঞো কির অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি গব্ভো সণ্ঠাসি. সা ঞত্ৰা রঞ্ঞো নিৰেদেসি. রাজা গব্ভপরিহারং অদাসি. সা সম্মা পরিহরীযমানা গব্ভপরিপাককালে ৰিজাযনঘরং পাৰিসি. পুঞ্ঞৰন্তীনং পচ্চূসসমযে গব্ভৰুট্ঠানং হোতি, সা চ তাসং অঞ্ঞতরা, তেন পচ্চূসসমযে অলত্তকপটলবন্ধুজীৰকপুপ্ফসদিসং মংসপেসিং ৰিজাযি. ততো ‘‘অঞ্ঞা দেৰিযো সুৰণ্ণবিম্বসদিসে পুত্তে ৰিজাযন্তি, অগ্গমহেসী মংসপেসিন্তি রঞ্ঞো পুরতো মম অৰণ্ণো উপ্পজ্জেয্যা’’তি চিন্তেত্ৰা তেন অৰণ্ণভযেন তং মংসপেসিং একস্মিং ভাজনে পক্খিপিত্ৰা পটিকুজ্জিত্ৰা রাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৰা গঙ্গায সোতে পক্খিপাপেসি. মনুস্সেহি ছড্ডিতমত্তে দেৰতা আরক্খং সংৰিদহিংসু. সুৰণ্ণপট্টকঞ্চেত্থ জাতিহিঙ্গুলকেন ‘‘বারাণসিরঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা পজা’’তি লিখিত্ৰা বন্ধিংসু. ততো তং ভাজনং ঊমিভযাদীহি অনুপদ্দুতং গঙ্গাসোতেন পাযাসি.

তেন চ সমযেন অঞ্ঞতরো তাপসো গোপালককুলং নিস্সায গঙ্গাতীরে ৰিহরতি. সো পাতোৰ গঙ্গং ওতিণ্ণো তং ভাজনং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা পংসুকূলসঞ্ঞায অগ্গহেসি. অথেত্থ তং অক্খরপট্টিকং রাজমুদ্দিকালঞ্ছনং চ দিস্ৰা মুঞ্চিত্ৰা তং মংসপেসিং অদ্দস, দিস্ৰানস্স এতদহোসি ‘‘সিযা গব্ভো, তথা হিস্স দুগ্গন্ধপূতিকভাৰো নত্থী’’তি. অস্সমং নেত্ৰা সুদ্ধে ওকাসে ঠপেসি. অথ অড্ঢমাসচ্চযেন দ্ৰে মংসপেসিযো অহেসুং. তাপসো দিস্ৰা সাধুতরং ঠপেসি. ততো পুন অড্ঢমাসচ্চযেন একমেকিস্সা মংসপেসিযা হত্থপাদসীসানমত্থায পঞ্চ পঞ্চ পিল়কা উট্ঠহিংসু. অথ ততো অড্ঢমাসচ্চযেন একা মংসপেসি সুৰণ্ণবিম্বসদিসো দারকো, একা দারিকা অহোসি.

তেসু তাপসস্স পুত্তসিনেহো উপ্পজ্জি, অঙ্গুট্ঠকতো চস্স খীরং নিব্বত্তি. ততো পভুতি চ খীরভত্তং অলভিত্থ, সো ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা খীরং দারকানং মুখে আসিঞ্চতি. তেসং উদরং যং যং পৰিসতি, তং তং সব্বং মণিভাজনগতং ৰিয দিস্সতি, এৰং নিচ্ছৰী অহেসুং. অপরে আহু ‘‘সিব্বেত্ৰা ঠপিতা ৰিয নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং লীনা ছৰি অহোসী’’তি. এৰং তে নিচ্ছৰিতায ৰা লীনচ্ছৰিতায ৰা লিচ্ছৰীতি পঞ্ঞাযিংসু.

তাপসো দারকে পোসেন্তো উস্সূরে গামং সিক্খায পৰিসতি, অতিদিৰা পটিক্কমতি. তস্স তং ব্যাপারং ঞত্ৰা গোপালকা আহংসু – ‘‘ভন্তে, পব্বজিতানং দারকপোসনং পলিবোধো, অম্হাকং দারকে দেথ, মযং পোসেস্সাম, তুম্হে অত্তনো কম্মং করোথা’’তি. তাপসো সাধূতি পটিস্সুণি. গোপালকা দুতিযদিৰসে মগ্গং সমং কত্ৰা পুপ্ফেহি ওকিরিত্ৰা ধজপটাকা উস্সাপেত্ৰা তূরিযেহি ৰজ্জমানেহি অস্সমং আগতা. তাপসো – ‘‘মহাপুঞ্ঞা দারকা অপ্পমাদেন ৰড্ঢেথ, ৰড্ঢেত্ৰা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং আৰাহৰিৰাহং করোথ, পঞ্চগোরসেন রাজানং তোসেত্ৰা ভূমিভাগং গহেত্ৰা নগরং মাপেথ, তত্থ কুমারং অভিসিঞ্চথা’’তি ৰত্ৰা দারকে অদাসি. তে সাধূতি পটিস্সুণিত্ৰা দারকে নেত্ৰা পোসেসুং.

দারকা ৰুদ্ধিমন্ৰায কীল়ন্তা ৰিৰাদট্ঠানেসু অঞ্ঞে গোপালকদারকে হত্থেনপি পাদেনপি পহরন্তি. তে রোদন্তি. ‘‘কিস্স রোদথা’’তি চ মাতাপিতূহি ৰুত্তা ‘‘ইমে নিম্মাতাপিতিকা তাপসপোসিতা অম্হে অতিপহরন্তী’’তি ৰদন্তি. ততো তেসং মাতাপিতরো ‘‘ইমে দারকা অঞ্ঞে দারকে ৰিনাসেন্তি দুক্খাপেন্তি, ন ইমে সঙ্গহেতব্বা, ৰজ্জেতব্বা ইমে’’তি আহংসু. ততো পভুতি কির সো পদেসো ৰজ্জীতি ৰুচ্চতি যোজনসতিকো পরিমাণেন. অথ তং পদেসং গোপালকা রাজানং তোসেত্ৰা অগ্গহেসুং. তত্থ চ নগরং মাপেত্ৰা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকং কুমারং অভিসিঞ্চিত্ৰা রাজানং অকংসু. তায চস্স দারিকায সদ্ধিং ৰিৰাহং কত্ৰা কতিকং অকংসু ‘‘বাহিরকদারিকা ন আনেতব্বা, ইতো দারিকা ন কস্সচি দাতব্বা’’তি. তেসং পঠমসংৰাসেন দ্ৰে দারকা জাতা ধীতা চ পুত্তো চ. এৰং সোল়সক্খত্তুং দ্ৰে দ্ৰে জাতা. ততো তেসং দারকানং যথাক্কমং ৰড্ঢন্তানং আরামুয্যাননিৰাসট্ঠানপরিৰারসম্পত্তিং গহেতুং অপ্পহোন্তা নগরং তিক্খত্তুং গাৰুতন্তরেন গাৰুতন্তরেন পরিক্খিপিংসু. তস্স পুনপ্পুনং ৰিসালীকতত্তা ৰেসালীত্ৰেৰ নামং জাতং. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰেসালিযন্তি এৰং নামকে নগরে’’তি.

০১. বহিনগরেতি নগরস্স বহি, ন অম্বপালিৰনং ৰিয অন্তোনগরস্মিং. অযং পন জীৰকম্বৰনং ৰিয নগরস্স বহিদ্ধা ৰনসণ্ডো. তেন ৰুত্তং ‘‘বহিনগরে’’তি. অপরপুরেতি পুরস্স অপরে, পচ্ছিমদিসাযন্তি অত্থো. ৰনসণ্ডেতি সো কির ৰনসণ্ডো নগরস্স পচ্ছিমদিসাযং গাৰুতমত্তে ঠানে. তত্থ মনুস্সা ভগৰতো গন্ধকুটিং কত্ৰা তং পরিৰারেত্ৰা ভিক্খূনং রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানচঙ্কমলেণকুটিমণ্ডপাদীনি পতিট্ঠপেসুং, ভগৰা তত্থ ৰিহরতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অপরপুরে ৰনসণ্ডে’’তি. সুনক্খত্তোতি তস্স নামং. লিচ্ছৰীনং পন পুত্তত্তা লিচ্ছৰিপুত্তোতি ৰুত্তো. অচিরপক্কন্তোতি ৰিব্ভমিত্ৰা গিহিভাৰূপগমনেন অধুনাপক্কন্তো. পরিসতীতি পরিসমজ্ঝে. উত্তরিমনুস্সধম্মাতি এত্থ মনুস্সধম্মা নাম দসকুসলকম্মপথা. তে পটিসেধেতুং ন সক্কোতি. কস্মা? উপারম্ভভযা. ৰেসালিযঞ্হি বহূ মনুস্সা রতনত্তযে পসন্না বুদ্ধমামকা ধম্মমামকা সঙ্ঘমামকা. তে দসকুসলকম্মপথমত্তম্পি নত্থি সমণস্স গোতমস্সাতি ৰুত্তে ত্ৰং কত্থ ভগৰন্তং পাণং হনন্তং অদ্দস, কত্থ অদিন্নং আদিযন্তন্তিআদীনি ৰত্ৰা অত্তনো পমাণং ন জানাসি? কিং দন্তা মে অত্থীতি পাসাণসক্খরা খাদসি, অহিনঙ্গুট্ঠে গণ্হিতুং ৰাযমসি, ককচদন্তেসু পুপ্ফাৰল়িকং কীল়িতুং ইচ্ছসি? মুখতো তে দন্তে পাতেস্সামাতি ৰদেয্যুং. সো তেসং উপারম্ভভযা এৰং ৰত্তুং ন সক্কোতি.

ৰেসালিনগরৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উত্তরিমনুস্সধম্মাদিৰণ্ণনা

ততো উত্তরিং পন ৰিসেসাধিগমং পটিসেধেন্তো উত্তরি মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসোতি আহ.

তত্থ অলমরিযং ঞাতুন্তি অলমরিযো, অরিযভাৰায সমত্থোতি ৰুত্তং হোতি. ঞাণদস্সনমেৰ ঞাণদস্সনৰিসেসো. অলমরিযো চ সো ঞাণদস্সনৰিসেসো চাতি অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো. ঞাণদস্সনন্তি দিব্বচক্খুপি ৰিপস্সনাপি মগ্গোপি ফলম্পি পচ্চৰেক্খণঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি ৰুচ্চতি. ‘‘অপ্পমত্তো সমানো ঞাণদস্সনং আরাধেতী’’তি (ম. নি. ১.৩১১) হি এত্থ দিব্বচক্খু ঞাণদস্সনং নাম. ‘‘ঞাণদস্সনায চিত্তং অভিনীহরতি অভিনিন্নামেতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৫) এত্থ ৰিপস্সনাঞাণং. ‘‘অভব্বা তে ঞাণদস্সনায অনুত্তরায সম্বোধাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৯৬) এত্থ মগ্গো. ‘‘অযমঞ্ঞো উত্তরি মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসু ৰিহারো’’তি (ম. নি. ১.৩২৮) এত্থ ফলং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি, অকুপ্পা মে চেতোৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি (মহাৰ. ১৬) এত্থ পচ্চৰেক্খণঞাণং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি সত্তাহকালঙ্কতো আল়ারো কাল়ামো’’তি (ম. নি. ২.৩৪০) এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ইধ পন লোকুত্তরমগ্গো অধিপ্পেতো. তঞ্হি সো ভগৰতো পটিসেধেতি.

তক্কপরিযাহতন্তি ইমিনা আচরিযং পটিবাহতি. এৰং কিরস্স অহোসি – সমণেন গোতমেন আচরিযে উপসঙ্কমিত্ৰা সুখুমং ধম্মন্তরং গহিতং নাম নত্থি, তক্কপরিযাহতং পন তক্কেত্ৰা এৰং ভৰিস্সতি এৰং ভৰিস্সতীতি তক্কপরিযাহতং ধম্মং দেসেতীতি. ৰীমংসানুচরিতন্তি ইমিনা চস্স লোকিযপঞ্ঞং অনুজানাতি. সমণো গোতমো পঞ্ঞৰা, সো তং পঞ্ঞাসঙ্খাতং ইন্দৰজিরূপমং ৰীমংসং এৰং ৰট্টিস্সতি, এৰং ৰট্টিস্সতীতি ইতো চিতো চ অনুচরাপেত্ৰা ৰীমংসায অনুচরিতং ধম্মং দেসেতি. সযংপটিভানন্তি ইমিনাস্স ধম্মেসু পচ্চক্খভাৰং পটিবাহতি. এৰং হিস্স অহোসি – সমণস্স গোতমস্স সুখুমং ধম্মন্তরং ৰিপস্সনা ৰা মগ্গো ৰা ফলং ৰা পচ্চৰেক্খণা ৰা নত্থি, অযং পন লদ্ধপরিসো, রাজানং চক্কৰত্তিং ৰিয নং চত্তারো ৰণ্ণা পরিৰারেন্তি, সুফুসিতং পনস্স দন্তাৰরণং, মুদুকা জিৰ্হা, মধুরো সরো, অনেলগল়া ৰাচা, সো যং যদেৰস্স উপট্ঠাতি, তং তং গহেত্ৰা সযংপটিভানং কথেন্তো মহাজনং রঞ্জেতীতি.

যস্স চ খ্ৰাস্স অত্থায ধম্মো দেসিতোতি যস্স চ খো অত্থায অস্স ধম্মো দেসিতো. সেয্যথিদং, রাগপটিঘাতত্থায অসুভকম্মট্ঠানং, দোসপ্পটিঘাতত্থায মেত্তাভাৰনা, মোহপটিঘাতত্থায পঞ্চ ধম্মা, ৰিতক্কূপচ্ছেদায আনাপানস্সতি.

সো নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযাতি সো ধম্মো যো তং যথাদেসিতং করোতি, তস্স তক্করস্স সম্মা হেতুনা নযেন কারণেন ৰট্টদুক্খক্খযায নিয্যাতি গচ্ছতি তমত্থং সাধেতীতি দীপেতি. ইদং পনেস ন অত্তনো অজ্ঝাসযেন ৰদতি. বুদ্ধানঞ্হি ধম্মো অনিয্যানিকোতি এৰমেৰং পৰেদেয্য, ন পন সক্কোতি ৰত্তুং. কস্মা? উপারম্ভভযা. ৰেসালিযঞ্হি বহূ সোতাপন্ন-সকদাগামি-অনাগামিউপাসকা. তে এৰং ৰদেয্যুং ‘‘সুনক্খত্ত ত্ৰং ভগৰতা দেসিতধম্মো অনিয্যানিকোতি ৰদসি, যদি অযং ধম্মো অনিয্যানিকো, ইমস্মিং নগরে ইমে কস্মা এত্তকা সোতাপন্না জাতা, এত্তকা সকদাগামী, এত্তকা অনাগামীতি পুব্বে ৰুত্তনযেন উপারম্ভং করেয্যু’’ন্তি. সো ইমিনা উপারম্ভভযেন অনিয্যানিকোতি ৰত্তুং অসক্কোন্তো অজ্জুনেন ৰিস্সট্ঠকণ্ডং ৰিয অস্স ধম্মো অমোঘো নিয্যাতি, অব্ভন্তরে পনস্স কিঞ্চি নত্থীতি ৰদতি.

অস্সোসি খোতি ৰেসালিযং ব্রাহ্মণকুলসেট্ঠিকুলাদীসু তত্থ তত্থ পরিসমজ্ঝে এৰং ভাসমানস্স তং ৰচনং সুণি, ন পন পটিসেধেসি. কস্মা? কারুঞ্ঞতায. এৰং কিরস্স অহোসি অযং কুদ্ধো ঝাযমানং ৰেল়ুৰনং ৰিয পক্খিত্তলোণং উদ্ধনং ৰিয চ কোধৰসেন পটপটাযতি, মযা পটিবাহিতো পন মযিপি আঘাতং বন্ধিস্সতি, এৰমস্স তথাগতে চ মযি চাতি দ্ৰীসু জনেসু আঘাতো অতিভারিযো ভৰিস্সতীতি কারুঞ্ঞতায ন পটিসেধেসি. অপি চস্স এৰং অহোসি, বুদ্ধানং অৰণ্ণকথনং নাম পুণ্ণচন্দে দোসারোপনসদিসং, কো ইমস্স কথং গণ্হিস্সতি? সযমেৰ খেল়ে পচ্ছিন্নে মুখে সুক্খে ওরমিস্সতীতি ইমিনা কারণেন ন পটিসেধেসি. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি পিণ্ডপাতপরিযেসনতো অপগতো.

১৪৭. কোধনোতি চণ্ডো ফরুসো. মোঘপুরিসোতি তুচ্ছপুরিসো. যস্স হি তস্মিং অত্তভাৰে মগ্গফলানং উপনিস্সযো নত্থি, তং বুদ্ধা ‘‘মোঘপুরিসো’’তি ৰদন্তি. উপনিস্সযে সতিপি তস্মিং খণে মগ্গে ৰা ফলে ৰা অসতি ‘‘মোঘপুরিসো’’তি ৰদন্তিযেৰ. ইমস্স পন তস্মিং অত্তভাৰে মগ্গফলানং উপনিস্সযো সমুচ্ছিন্নোযেৰ, তেন তং ‘‘মোঘপুরিসো’’তি আহ. কোধা চ পনস্স এসা ৰাচা ভাসিতাতি এসা চ পনস্স ৰাচা কোধেন ভাসিতা.

কস্মা পনেস ভগৰতো কুদ্ধোতি? অযঞ্হি পুব্বে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা দিব্বচক্খুপরিকম্মং পুচ্ছি. অথস্স ভগৰা কথেসি. সো দিব্বচক্খুং নিব্বত্তেত্ৰা আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দেৰলোকে ওলোকেন্তো নন্দনৰনচিত্তলতাৰনফারুসকৰনমিস্সকৰনেসু দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰমানে দেৰপুত্তে চ দেৰধীতরো চ দিস্ৰা এতেসং এৰরূপায অত্তভাৰসম্পত্তিযা ঠিতানং কীৰমধুরো নু খো সদ্দো ভৰিস্সতীতি সদ্দং সোতুকামো হুত্ৰা দসবলং উপসঙ্কমিত্ৰা দিব্বসোতধাতুপরিকম্মং পুচ্ছি. ভগৰা পনস্স দিব্বসোতধাতুযা উপনিস্সযো নত্থীতি ঞত্ৰা পরিকম্মং ন কথেসি. ন হি বুদ্ধা উপনিস্সযৰিরহিত তস্স পরিকম্মং কথেন্তি. সো ভগৰতি আঘাতং বন্ধিত্ৰা চিন্তেসি ‘‘অহং সমণং গোতমং পঠমং দিব্বচক্খুপরিকম্মং পুচ্ছিং, সো ‘ময্হং তং সম্পজ্জতু ৰা মা ৰা সম্পজ্জতূ’তি কথেসি. অহং পন পচ্চত্তপুরিসকারেন তং নিব্বত্তেত্ৰা দিব্বসোতধাতুপরিকম্মং পুচ্ছিং, তং মে ন কথেসি. অদ্ধাস্স এৰং হোতি ‘অযং রাজপব্বজিতো দিব্বচক্খুঞাণং নিব্বত্তেত্ৰা দিব্বসোতধাতুঞাণং নিব্বত্তেত্ৰা চেতোপরিযঞাণং নিব্বত্তেত্ৰা আসৰানং খযঞাণং নিব্বত্তেত্ৰা মযা সমসমো ভৰিস্সতী’তি ইস্সামচ্ছরিযৰসেন ময্হং ন কথেতী’’তি. ভিয্যোসো আঘাতং বন্ধিত্ৰা কাসাযানি ছড্ডেত্ৰা গিহিভাৰং পত্ৰাপি ন তুণ্হীভূতো ৰিচরতি. দসবলং পন অসতা তুচ্ছেন অব্ভাচিক্খন্তো ৰিচরতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘কোধা চ পনস্স এসা ৰাচা ভাসিতা’’তি.

ৰণ্ণো হেসো, সারিপুত্তাতি, সারিপুত্ত, তথাগতেন সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি পারমিযো পূরেন্তেন এতদত্থমেৰ ৰাযামো কতো ‘‘দেসনাধম্মো মে নিয্যানিকো ভৰিস্সতী’’তি. তস্মা যো এৰং ৰদেয্য, সো ৰণ্ণংযেৰ তথাগতস্স ভাসতি. ৰণ্ণো হেসো, সারিপুত্ত, তথাগতস্স গুণো এসো তথাগতস্স, ন অগুণোতি দস্সেতি.

অযম্পি হি নাম সারিপুত্তাতিআদিনা কিং দস্সেতি? সুনক্খত্তেন পটিসিদ্ধস্স উত্তরিমনুস্সধম্মস্স অত্তনি অত্থিতং দস্সেতি. ভগৰা কির অযং, সারিপুত্ত, সুনক্খত্তো মোঘপুরিসো নত্থি তথাগতস্স উত্তরিমনুস্সধম্মোতি ৰদতি. ময্হঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং নাম অত্থি, ইদ্ধিৰিধঞাণং নাম অত্থি, দিব্বসোতধাতুঞাণং নাম অত্থি, চেতোপরিযঞাণং নাম অত্থি, দসবলঞাণং নাম অত্থি, চতুৰেসারজ্জঞাণং নাম অত্থি, অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণং নাম অত্থি, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং নাম অত্থি, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণং নাম অত্থি, সব্বেপি চেতে উত্তরিমনুস্সধম্মাযেৰ. এৰরূপেসু উত্তরিমনুস্সধম্মেসু একস্সাপি ৰিজাননসমত্থং ধম্মন্ৰযমত্তম্পি নাম এতস্স মোঘপুরিসস্স ন ভৰিস্সতীতি এতমত্থং দস্সেতুং অযম্পি হি নাম সারিপুত্তাতিআদিনা নযেন ইমং দেসনং আরভি. তত্থ অন্ৰেতীতি অন্ৰযো, জানাতি, অনুবুজ্ঝতীতি অত্থো. ধম্মস্স অন্ৰযো ধম্মন্ৰযো, তং তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিধম্মং জাননপঞ্ঞাযেতং অধিৰচনং. ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদীহি এৰরূপম্পি নাম ময্হং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতং উত্তরিমনুস্সধম্মং ৰিজ্জমানমেৰ অত্থীতি জানিতুং তস্স মোঘপুরিসস্স ধম্মন্ৰযোপি ন ভৰিস্সতীতি দস্সেতি. ইদ্ধিৰিধঞাণাদীসুপি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা.

উত্তরিমনুস্সধম্মাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দসবলঞাণাদিৰণ্ণনা

১৪৮. এত্থ চ কিঞ্চাপি চেতোপরিযঞাণানন্তরং তিস্সো ৰিজ্জা ৰত্তব্বা সিযুং, যস্মা পন তাসু ৰুত্তাসু উপরি দসবলঞাণং ন পরিপূরতি, তস্মা তা অৰত্ৰা তথাগতস্স দসবলঞাণং পরিপূরং কত্ৰা দস্সেন্তো দস খো পনিমানি সারিপুত্তাতিআদিমাহ. তত্থ তথাগতবলানীতি অঞ্ঞেহি অসাধারণানি তথাগতস্সেৰ বলানি. যথা ৰা পুব্ববুদ্ধানং বলানি পুঞ্ঞুস্সযসম্পত্তিযা আগতানি, তথা আগতবলানীতিপি অত্থো. তত্থ দুৰিধং তথাগতবলং কাযবলঞ্চ ঞাণবলঞ্চ. তেসু কাযবলং হত্থিকুলানুসারেন ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –

‘‘কালাৰকঞ্চ গঙ্গেয্যং, পণ্ডরং তম্বপিঙ্গলং;

গন্ধমঙ্গলহেমঞ্চ, উপোসথছদ্দন্তিমে দসা’’তি.

ইমানি হি দস হত্থিকুলানি. তত্থ কালাৰকন্তি পকতিহত্থিকুলং দট্ঠব্বং. যং দসন্নং পুরিসানং কাযবলং, তং একস্স কালাৰকহত্থিনো. যং দসন্নং কালাৰকানং বলং, তং একস্স গঙ্গেয্যস্স. যং দসন্নং গঙ্গেয্যানং, তং একস্স পণ্ডরস্স. যং দসন্নং পণ্ডরানং, তং একস্স তম্বস্স. যং দসন্নং তম্বানং, তং একস্স পিঙ্গলস্স. যং দসন্নং পিঙ্গলানং, তং একস্স গন্ধহত্থিনো. যং দসন্নং গন্ধহত্থীনং, তং একস্স মঙ্গলস্স. যং দসন্নং মঙ্গলানং, তং একস্স হেমৰতস্স. যং দসন্নং হেমৰতানং, তং একস্স উপোসথস্স. যং দসন্নং উপোসথানং, তং একস্স ছদ্দন্তস্স. যং দসন্নং ছদ্দন্তানং তং একস্স তথাগতস্স. নারাযনসঙ্ঘাতবলন্তিপি ইদমেৰ ৰুচ্চতি. তদেতং পকতিহত্থিগণনায হত্থীনং কোটিসহস্সানং পুরিসগণনায দসন্নং পুরিসকোটিসহস্সানং বলং হোতি. ইদং তাৰ তথাগতস্স কাযবলং.

ঞাণবলং পন পাল়িযং তাৰ আগতমেৰ. দসবলঞাণং, চতুৰেসারজ্জঞাণং, অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণং, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণং. সংযুত্তকে (সং. নি. ২.৩৪) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি সত্তসত্ততি ঞাণানীতি এৰং অঞ্ঞানিপি অনেকানি ঞাণসহস্সানি, এতং ঞাণবলং নাম. ইধাপি ঞাণবলমেৰ অধিপ্পেতং. ঞাণঞ্হি অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভনট্ঠেন চ বলন্তি ৰুত্তং.

যেহি বলেহি সমন্নাগতোতি যেহি দসহি ঞাণবলেহি উপেতো সমুপেতো. আসভং ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠানং উত্তমট্ঠানং. আসভা ৰা পুব্ববুদ্ধা, তেসং ঠানন্তি অত্থো. অপিচ গৰসতজেট্ঠকো উসভো, গৰসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো. ৰজসতজেট্ঠকো ৰা উসভো, ৰজসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো. সব্বগৰসেট্ঠো সব্বপরিস্সযসহো সেতো পাসাদিকো মহাভারৰহো অসনিসতসদ্দেহিপি অকম্পনিযো নিসভো, সো ইধ উসভোতি অধিপ্পেতো. ইদম্পি হি তস্স পরিযাযৰচনং. উসভস্স ইদন্তি আসভং. ঠানন্তি চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানং. ইদং পন আসভং ৰিযাতি আসভং. যথেৰ হি নিসভসঙ্খাতো উসভো উসভবলেন সমন্নাগতো চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৰং তথাগতোপি দসহি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো চতূহি ৰেসারজ্জপাদেহি অট্ঠপরিসপথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা সদেৰকে লোকে কেনচি পচ্চত্থিকেন পচ্চামিত্তেন অকম্পিযো অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি. এৰং তিট্ঠমানোৰ তং আসভং ঠানং পটিজানাতি, উপগচ্ছতি ন পচ্চক্খাতি অত্তনি আরোপেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘আসভং ঠানং পটিজানাতী’’তি.

পরিসাসূতি অট্ঠসু পরিসাসু. সীহনাদং নদতীতি সেট্ঠনাদং অভীতনাদং নদতি, সীহনাদসদিসং ৰা নাদং নদতি. অযমত্থো সীহনাদসুত্তেন দীপেতব্বো. যথা ৰা সীহো সহনতো হননতো চ সীহোতি ৰুচ্চতি, এৰং তথাগতো লোকধম্মানং সহনতো পরপ্পৰাদানঞ্চ হননতো সীহোতি ৰুচ্চতি. এৰং ৰুত্তস্স সীহস্স নাদং সীহনাদং. তত্থ যথা সীহো সীহবলেন সমন্নাগতো সব্বত্থ ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো সীহনাদং নদতি, এৰং তথাগতসীহোপি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো অট্ঠসু পরিসাসু ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো ইতি রূপন্তিআদিনা নযেন নানাৰিধদেসনাৰিলাসসম্পন্নং সীহনাদং নদতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পরিসাসু সীহনাদং নদতী’’তি. ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতীতি এত্থ ব্রহ্মন্তি সেট্ঠং উত্তমং ৰিসিট্ঠং. চক্ক-সদ্দো পনাযং –

সম্পত্তিযং লক্খণে চ, রথঙ্গে ইরিযাপথে;

দানে রতনধম্মূর-চক্কাদীসু চ দিস্সতি;

ধম্মচক্কে ইধ মতো, তঞ্চ দ্ৰেধা ৰিভাৰযে.

‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) হি অযং সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘পাদতলেসু চক্কানি জাতানী’’তি (দী. নি. ২.৩৫) এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৰ ৰহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ রথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৰদ্ৰার’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইরিযাপথে. ‘‘দদং ভুঞ্জ মা চ পমাদো, চক্কং পৰত্তয সব্বপাণিন’’ন্তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্করতনং পাতুরহোসী’’তি (দী. নি. ২.২৪৩) এত্থ রতনচক্কে. ‘‘মযা পৰত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩) এত্থ উরচক্কে. ‘‘খুরপরিযন্তেন চেপি চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহরণচক্কে. ‘‘অসনিৰিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১; সং. নি. ২.১৬২) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ইধ পনাযং ধম্মচক্কে অধিপ্পেতো.

তং পন ধম্মচক্কং দুৰিধং হোতি পটিৰেধঞাণঞ্চেৰ দেসনাঞাণঞ্চ. তত্থ পঞ্ঞাপভাৰিতং অত্তনো অরিযবলাৰহং পটিৰেধঞাণং. করুণাপভাৰিতং সাৰকানং অরিযবলাৰহং দেসনাঞাণং. তত্থ পটিৰেধঞাণং উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি দুৰিধং. তঞ্হি অভিনিক্খমনতো যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. তুসিতভৰনতো ৰা যাৰ মহাবোধিপল্লঙ্কে অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দীপঙ্করদসবলতো পট্ঠায ৰা যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দেসনাঞাণম্পি পৰত্তমানং পৰত্তন্তি দুৰিধং. তঞ্হি যাৰ অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তিমগ্গা পৰত্তমানং, ফলক্খণে পৰত্তং নাম. তেসু পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, দেসনাঞাণং লোকিযং. উভযম্পি পনেতং অঞ্ঞেহি অসাধারণং, বুদ্ধানংযেৰ ওরসঞাণং.

ইদানি যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, যানি আদিতোৰ ‘‘দস খো পনিমানি, সারিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলানী’’তি নিক্খিত্তানি, তানি ৰিত্থারতো দস্সেতুং কতমানি দস? ইধ, সারিপুত্ত, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতোতিআদিমাহ. তত্থ ঠানঞ্চ ঠানতোতি কারণঞ্চ কারণতো. কারণঞ্হি যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি তদাযত্তৰুত্তিযায উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চ, তস্মা ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তং ভগৰা ‘‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতূ পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং ঠানং. যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং অট্ঠান’’ন্তি পজানন্তো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. অভিধম্মে পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ৮০৯) নযেন ৰিত্থারিতমেৰ. যম্পীতি যেন ঞাণেন. ইদম্পি, সারিপুত্ত, তথাগতস্সাতি ইদম্পি ঠানাট্ঠানঞাণং তথাগতস্স তথাগতবলং নাম হোতীতি অত্থো. এৰং সব্বপদেসু যোজনা ৰেদিতব্বা.

কম্মসমাদানানন্তি সমাদিযিত্ৰা কতানং কুসলাকুসলকম্মানং, কম্মমেৰ ৰা কম্মসমাদানং. ঠানসো হেতুসোতি পচ্চযতো চেৰ হেতুতো চ. তত্থ গতিউপধিকালপযোগা ৰিপাকস্স ঠানং. কম্মং হেতু. ইমস্স পন ঞাণস্স ৰিত্থারকথা ‘‘অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি গতিসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮১০) নযেন অভিধম্মে আগতাযেৰ.

সব্বত্থগামিনিন্তি সব্বগতিগামিনিং অগতিগামিনিঞ্চ. পটিপদন্তি মগ্গং. যথাভূতং পজানাতীতি বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৰ পাণং ঘাতেন্তেসু ইমস্স চেতনা নিরযগামিনী ভৰিস্সতি, ইমস্স চেতনা তিরচ্ছানযোনিগামিনীতি ইমিনা নযেন একৰত্থুস্মিম্পি কুসলাকুসলচেতনাসঙ্খাতানং পটিপত্তীনং অৰিপরীততো সভাৰং জানাতি. ইমস্স চ ঞাণস্স ৰিত্থারকথা ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স সব্বত্থগামিনিং পটিপদং যথাভূতং ঞাণং? ইধ তথাগতো অযং মগ্গো অযং পটিপদা নিরযগামীতি পজানাতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮১১) নযেন অভিধম্মে আগতাযেৰ.

অনেকধাতুন্তি চক্খুধাতুআদীহি কামধাতুআদীহি ৰা ধাতূহি বহুধাতুং. নানাধাতুন্তি তাসংযেৰ ধাতূনং ৰিলক্খণতায নানপ্পকারধাতুং. লোকন্তি খন্ধাযতনধাতুলোকং. যথাভূতং পজানাতীতি তাসং তাসং ধাতূনং অৰিপরীততো সভাৰং পটিৰিজ্ঝতি. ইদম্পি ঞাণং ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স অনেকধাতুনানাধাতুলোকং যথাভূতং ঞাণং, ইধ তথাগতো খন্ধনানত্তং পজানাতী’’তিআদিনা নযেন অভিধম্মে ৰিত্থারিতমেৰ.

নানাধিমুত্তিকতন্তি হীনাদীহি অধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৰং. ইদম্পি ঞাণং, ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং যথাভূতং ঞাণং, ইধ তথাগতো পজানাতি সন্তি সত্তা হীনাধিমুত্তিকা’’তি আদিনা নযেন অভিধম্মে ৰিত্থারিতমেৰ.

পরসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি ততো পরেসং হীনসত্তানং. একত্থমেৰ ৰা এতং পদদ্ৰযং. ৰেনেয্যৰসেন পন দ্ৰেধা ৰুত্তং. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তন্তি সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং পরভাৰং অপরভাৰঞ্চ, ৰুদ্ধিঞ্চ হানিঞ্চাতি অত্থো. ইমস্সপি ঞাণস্স ৰিত্থারকথা – ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স পরসত্তানং পরপুগ্গলানং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং যথাভূতং ঞাণং, ইধ তথাগতো সত্তানং আসযং পজানাতি অনুসযং পজানাতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮১৪) নযেন অভিধম্মে আগতাযেৰ.

ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানং রূপী রূপানি পস্সতীতিআদীনং অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং সৰিতক্কসৰিচারাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদীনঞ্চ নৰন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. সংকিলেসন্তি হানভাগিযধম্মং. ৰোদানন্তি ৰিসেসভাগিযধম্মং. ৰুট্ঠানন্তি ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠানং. তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি (ৰিভ. ৮২৮) এৰং ৰুত্তপগুণজ্ঝানঞ্চেৰ ভৰঙ্গফলসমাপত্তিযো চ. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপরিমস্স উপরিমস্স পদট্ঠানং হোতি. তস্মা ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. ভৰঙ্গেন পন সব্বজ্ঝানেহি ৰুট্ঠানং হোতি. ফলসমাপত্তিযা নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং হোতি. তং সন্ধায ‘‘তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. ইদম্পি ঞাণং ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসং ৰোদানং ৰুট্ঠানং যথাভূতং ঞাণং, ঝাযীতি চত্তারো ঝাযী, অত্থেকচ্চো ঝাযী সম্পত্তিংযেৰ সমানং ৰিপত্তীতি পচ্চেতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮২৮) নযেন অভিধম্মে ৰিত্থারিতং. সত্তন্নং ঞাণানং ৰিত্থারকথাৰিনিচ্ছযো সম্মোহৰিনোদনিযং ৰিভঙ্গট্ঠকথাযং ৰুত্তো. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিদিব্বচক্খুঞাণকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতা. আসৰক্খযকথা ভযভেরৰে.

১৪৯. ইমানি খো সারিপুত্তাতি যানি পুব্বে ‘‘দস খো পনিমানি, সারিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলানী’’তি অৰোচং, ইমানি তানীতি অপ্পনং করোতি. তত্থ পরৰাদীকথা হোতি – দসবলঞাণং নাম পাটিযেক্কং নত্থি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰাযং পভেদোতি. তং ন তথা দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমেৰ হি দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. দসবলঞাণঞ্হি সকসককিচ্চমেৰ জানাতি. সব্বঞ্ঞুতঞাণং তম্পি ততো অৰসেসম্পি পজানাতি. দসবলঞাণেসু হি পঠমং কারণাকারণমেৰ জানাতি. দুতিযং কম্মন্তরৰিপাকন্তরমেৰ. ততিযং কম্মপরিচ্ছেদমেৰ. চতুত্থং ধাতুনানত্তকারণমেৰ. পঞ্চমং সত্তানং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৰ. ছট্ঠং ইন্দ্রিযানং তিক্খমুদুভাৰমেৰ. সত্তমং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৰ. অট্ঠমং পুব্বেনিৰুত্থখন্ধসন্ততিমেৰ. নৰমং সত্তানং চুতিপটিসন্ধিমেৰ. দসমং সচ্চপরিচ্ছেদমেৰ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ ততো উত্তরিঞ্চ পজানাতি. এতেসং পন কিচ্চং ন সব্বং করোতি. তঞ্হি ঝানং হুত্ৰা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ইদ্ধি হুত্ৰা ৰিকুব্বিতুং ন সক্কোতি, মগ্গো হুত্ৰা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি. অপিচ পরৰাদী এৰং পুচ্ছিতব্বো – ‘‘দসবলঞাণং নাম এতং সৰিতক্কসৰিচারং অৰিতক্কৰিচারমত্তং অৰিতক্কঅৰিচারং কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরং লোকিযং লোকুত্তর’’ন্তি? জানন্তো পটিপাটিযা সত্ত ঞাণানি সৰিতক্কসৰিচারানীতি ৰক্খতি. ততো পরানি দ্ৰে অৰিতক্কঅৰিচারানীতি ৰক্খতি. আসৰক্খযঞাণং সিযা সৰিতক্কসৰিচারং, সিযা অৰিতক্কৰিচারমত্তং, সিযা অৰিতক্কঅৰিচারন্তি ৰক্খতি. তথা পটিপাটিযা সত্ত কামাৰচরানি, ততো পরানি দ্ৰে রূপাৰচরানি, অৰসানে একং লোকুত্তরন্তি ৰক্খতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন সৰিতক্কসৰিচারমেৰ কামাৰচরমেৰ লোকিযমেৰাতি ৰক্খতি.

এৰমেত্থ অনুপদৰণ্ণনং কত্ৰা ইদানি যস্মা তথাগতো পঠমংযেৰ ঠানাট্ঠানঞাণেন ৰেনেয্যসত্তানং আসৰক্খযাধিগমস্স চেৰ অনধিগমস্স চ ঠানাট্ঠানভূতং কিলেসাৰরণাভাৰং পস্সতি, লোকিযসম্মাদিট্ঠিট্ঠানদস্সনতো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিট্ঠানাভাৰদস্সনতো চ. অথ নেসং কম্মৰিপাকঞাণেন ৰিপাকাৰরণাভাৰং পস্সতি, তিহেতুকপটিসন্ধিদস্সনতো. সব্বত্থগামিনীপটিপদাঞাণেন কম্মাৰরণাভাৰং পস্সতি, অনন্তরিযকম্মাভাৰদস্সনতো. এৰং অনাৰরণানং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণেন অনুকূলধম্মদেসনত্থং চরিযৰিসেসং পস্সতি, ধাতুৰেমত্তদস্সনতো. অথ নেসং নানাধিমুত্তিকতাঞাণেন অধিমুত্তিং পস্সতি, পযোগং অনাদিযিত্ৰাপি অধিমুত্তিৰসেন ধম্মদেসনত্থং. অথেৰং দিট্ঠাধিমুত্তীনং যথাসত্তি যথাবলং ধম্মং দেসেতুং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণেন ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং পস্সতি, সদ্ধাদীনং তিক্খমুদুভাৰদস্সনতো. এৰং পরিঞ্ঞাতিন্দ্রিযপরোপরিযত্তা পন তে সচে দূরে হোন্তি, পঠমজ্ঝানাদীসু ৰসীভূতত্তা ইদ্ধিৰিসেসেন তে খিপ্পং উপগচ্ছতি. উপগন্ত্ৰা চ নেসং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন পুব্বজাতিভাৰনং, দিব্বচক্খুঞাণানুভাৰতো পত্তব্বেন চেতোপরিযঞাণেন সম্পতি চিত্তৰিসেসং পস্সন্তো আসৰক্খযঞাণানুভাৰেন আসৰক্খযগামিনিযা পটিপদায ৰিগতসম্মোহত্তা আসৰক্খযায ধম্মং দেসেতি. তস্মা ইমিনা অনুক্কমেন ইমানি দসবলানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.

তং, সারিপুত্ত, ৰাচং অপ্পহাযাতিআদীসু পুন এৰরূপিং ৰাচং ন ৰক্খামীতি ৰদন্তো তং ৰাচং পজহতি নাম. পুন এৰরূপং চিত্তং ন উপ্পাদেস্সামীতি চিন্তেন্তো চিত্তং পজহতি নাম. পুন এৰরূপং দিট্ঠিং ন গণ্হিস্সামীতি পজহন্তো দিট্ঠিং পটিনিস্সজ্জতি নাম, তথা অকরোন্তো নেৰ পজহতি, ন পটিনিস্সজ্জতি. সো যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং নিরযেতি যথা নিরযপালেহি আহরিত্ৰা নিরযে ঠপিতো, এৰং নিরযে ঠপিতোযেৰাতি ৰেদিতব্বো.

ইদানিস্স অত্থসাধকং উপমং দস্সেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ সীলসম্পন্নোতিআদীসু লোকিযলোকুত্তরা সীলসমাধিপঞ্ঞা ৰেদিতব্বা. লোকুত্তরৰসেনেৰ ৰিনিৰত্তেতুম্পি ৰট্টতি. অযঞ্হি সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰেহি সীলসম্পন্নো, সম্মাৰাযামসতিসমাধীহি সমাধিসম্পন্নো, সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পেহি পঞ্ঞাসম্পন্নো, সো এৰং সীলাদিসম্পন্নো ভিক্খু যথা দিট্ঠেৰ ধম্মে ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অঞ্ঞং আরাধেতি অরহত্তং পাপুণাতি, এৰংসম্পদমিদং, সারিপুত্ত, ৰদামি ইমম্পি কারণং এৰরূপমেৰ. যথা হি মগ্গানন্তরং অৰিরজ্ঝিত্ৰাৰ ফলং নিব্বত্ততি, এৰমেৰ ইমস্সাপি পুগ্গলস্স চুতিঅনন্তরং অৰিরজ্ঝিত্ৰাৰ নিরযে পটিসন্ধি হোতীতি দস্সেতি. সকলস্মিঞ্হি বুদ্ধৰচনে ইমায উপমায গাল়্হতরং কত্ৰা ৰুত্তউপমা নাম নত্থি.

১৫০. ৰেসারজ্জানীতি এত্থ সারজ্জপটিপক্খো ৰেসারজ্জং, চতূসু ঠানেসু সারজ্জাভাৰং পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পন্নসোমনস্সমযঞাণস্সেতং নামং. সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতোতি অহং সম্মাসম্বুদ্ধো, সব্বে ধম্মা মযা অভিসম্বুদ্ধাতি এৰং পটিজানতো তৰ. অনভিসম্বুদ্ধাতি ইমে নাম ধম্মা তযা অনভিসম্বুদ্ধা. তত্র ৰতাতি তেসু ৰত অনভিসম্বুদ্ধাতি এৰং দস্সিতধম্মেসু. সহধম্মেনাতি সহেতুনা সকারণেন ৰচনেন সুনক্খত্তো ৰিয ৰিপ্পলপন্তো অপ্পমাণং. নিমিত্তমেতন্তি এত্থ পুগ্গলোপি ধম্মোপি নিমিত্তন্তি অধিপ্পেতো. তং পুগ্গলং ন পস্সামি, যো মং পটিচোদেস্সতি, তং ধম্মং ন পস্সামি, যং দস্সেত্ৰা অযং নাম ধম্মো তযা অনভিসম্বুদ্ধোতি মং পটিচোদেস্সতীতি অযমেত্থ অত্থো. খেমপ্পত্তোতি খেমং পত্তো, সেসপদদ্ৰযং ইমস্সেৰ ৰেৰচনং. সব্বঞ্হেতং ৰেসারজ্জঞাণমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. দসবলস্স হি অযং নাম ধম্মো তযা অনভিসম্বুদ্ধোতি চোদকং পুগ্গলং ৰা চোদনাকারণং অনভিসম্বুদ্ধধম্মং ৰা অপস্সতো সভাৰবুদ্ধোযেৰ ৰা সমানো অহং বুদ্ধোস্মীতি ৰদামীতি পচ্চৰেক্খন্তস্স বলৰতরং সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. তেন সম্পযুত্তং ঞাণং ৰেসারজ্জং নাম. তং সন্ধায ‘‘খেমপ্পত্তো’’তিআদিমাহ. এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

অন্তরাযিকা ধম্মাতি এত্থ পন অন্তরাযং করোন্তীতি অন্তরাযিকা, তে অত্থতো সঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কন্তা সত্ত আপত্তিক্খন্ধা. সঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কন্তঞ্হি অন্তমসো দুক্কট-দুব্ভাসিতম্পি মগ্গফলানং অন্তরাযং করোতি. ইধ পন মেথুনধম্মো অধিপ্পেতো. মেথুনং সেৰতো হি যস্স কস্সচি নিস্সংসযমেৰ মগ্গফলানং অন্তরাযো হোতি. যস্স খো পন তেসু অত্থাযাতি রাগক্খযাদীসু যস্স অত্থায. ধম্মো দেসিতোতি অসুভভাৰনাদিধম্মো কথিতো. তত্র ৰত মন্তি তস্মিং অনিয্যানিকধম্মে মং. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

দসবলঞাণাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অট্ঠপরিসৰণ্ণনা

১৫১. ‘‘অট্ঠ খো ইমা সারিপুত্তা’’তি ইদং কস্মা আরদ্ধং? ৰেসারজ্জঞাণস্স বলদস্সনত্থং. যথা হি ব্যত্তং পরিসং অজ্ঝোগাহেত্ৰা ৰিঞ্ঞূনং চিত্তং আরাধনসমত্থায কথায ধম্মকথিকস্স ছেকভাৰো পঞ্ঞাযতি, এৰং ইমা অট্ঠ পরিসা পত্ৰা ৰেসারজ্জঞাণস্স ৰেসারজ্জভাৰো সক্কা ঞাতুন্তি ৰেসারজ্জঞাণস্স বলং দস্সেন্তো, অট্ঠ খো ইমা সারিপুত্তাতিআদিমাহ.

তত্থ খত্তিযপরিসাতি খত্তিযানং সন্নিপতিত্ৰা নিসিন্নট্ঠানং, এস নযো সব্বত্থ. মারকাযিকানং পন সন্নিপতিত্ৰা নিসিন্নট্ঠানং মারপরিসা ৰেদিতব্বা, ন মারানং. সব্বাপি চেতা পরিসা উগ্গট্ঠানদস্সনৰসেন গহিতা. মনুস্সা হি ‘‘এত্থ রাজা নিসিন্নো’’তি পকতিৰচনম্পি ৰত্তুং ন সক্কোন্তি, কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি. এৰং উগ্গা খত্তিযপরিসা. ব্রাহ্মণা তীসু ৰেদেসু কুসলা হোন্তি, গহপতযো নানাৰোহারেসু চেৰ অক্খরচিন্তায চ. সমণা সকৰাদপরৰাদেসু কুসলা হোন্তি. তেসং মজ্ঝে ধম্মকথাকথনং নাম অতিৰিয ভারো. অমনুস্সাপি উগ্গা হোন্তি. অমনুস্সোতি হি ৰুত্তমত্তেপি মনুস্সানং সকলসরীরং সঙ্কম্পতি, তেসং রূপং ৰা দিস্ৰা সদ্দং ৰা সুত্ৰা সত্তা ৰিসঞ্ঞিনো হোন্তি. এৰং অমনুস্সপরিসা উগ্গা. তাসুপি ধম্মকথাকথনং নাম অতিৰিয ভারো. ইতি উগ্গট্ঠানদস্সনৰসেন তা গহিতাতি ৰেদিতব্বা.

অজ্ঝোগাহতীতি অনুপৰিসতি. অনেকসতং খত্তিযপরিসন্তি বিম্বিসারসমাগম ঞাতিসমাগম লিচ্ছৰীসমাগমসদিসং. অঞ্ঞেসুপি চক্কৰাল়েসু লব্ভতিযেৰ. কিং পন ভগৰা অঞ্ঞানি চক্কৰাল়ানিপি গচ্ছতীতি? আম গচ্ছতি. কীদিসো হুত্ৰা? যাদিসা তে, তাদিসোযেৰ. তেনেৰাহ ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, আনন্দ, অনেকসতং খত্তিযপরিসং উপসঙ্কমিতা, তত্থ যাদিসকো তেসং ৰণ্ণো হোতি, তাদিসকো ময্হং ৰণ্ণো হোতি. যাদিসকো তেসং সরো হোতি, তাদিসকো ময্হং সরো হোতি. ধম্মিযা কথায সন্দস্সেমি সমাদপেমি সমুত্তেজেমি সম্পহংসেমি. ভাসমানঞ্চ মং ন জানন্তি ‘কো নু খো অযং ভাসতি দেৰো ৰা মনুস্সো ৰা’তি. ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা অন্তরধাযামি. অন্তরহিতঞ্চ মং ন জানন্তি ‘কো নু খো অযং অন্তরহিতো দেৰো ৰা মনুস্সো ৰা’’’তি (দী. নি. ২.১৭২).

খত্তিযা কেযূরঙ্গদমালাগন্ধাদিৰিভূসিতা নানাৰিরাগৰসনা আমুক্কমণিকুণ্ডলা মোল়িধরা হোন্তি. কিং ভগৰাপি এৰং অত্তানং মণ্ডেতি? তে চ ওদাতাপি হোন্তি কাল়াপি মংগুলচ্ছৰীপি. কিং সত্থাপি এৰরূপো হোতীতি? সত্থা অত্তনো পব্বজিতৰসেনেৰ গচ্ছতি, তেসং পন তাদিসো হুত্ৰা উপট্ঠাতি, গন্ত্ৰা রাজাসনে নিসিন্নং অত্তানং দস্সেতি, তেসং ‘‘অজ্জ অম্হাকং রাজা অতিৰিয ৰিরোচতী’’তি হোতি. তে চ ভিন্নস্সরাপি হোন্তি গগ্গস্সরাপি কাকস্সরাপি. সত্থা ব্রহ্মস্সরেনেৰ ধম্মং কথেতি. তাদিসকো ময্হং সরো হোতীতি ইদং পন ভাসন্তরং সন্ধায কথিতং. মনুস্সানং পন তং সুত্ৰা ‘‘অজ্জ রাজা মধুরেন সরেন কথেতী’’তি হোতি. কথেত্ৰা পক্কন্তে চ ভগৰতি পুন রাজানং আগতং দিস্ৰা ‘‘কো নু খো অয’’ন্তি ৰীমংসা উপ্পজ্জতি.

ইদং ৰুত্তং হোতি – কো নু খো অযং ইমস্মিং ঠানে ইদানেৰ মাগধভাসায সীহল়ভাসায মধুরেন সরেন কথেন্তো অন্তরহিতো, কিং দেৰো, উদাহু মনুস্সোতি? কিমত্থং পনেৰং অজানন্তানং ধম্মং দেসেতীতি? ৰাসনত্থায. এৰং সুতোপি হি ধম্মো অনাগতে পচ্চযো হোতিযেৰাতি অনাগতং পটিচ্চ দেসেতীতি.

সন্নিসিন্নপুব্বন্তি সঙ্গম্ম নিসিন্নপুব্বং. সল্লপিতপুব্বন্তি আলাপসল্লাপো কতপুব্বো. সাকচ্ছাতি ধম্মসাকচ্ছাপি সমাপজ্জিতপুব্বা. অনেকসতং ব্রাহ্মণপরিসন্তিআদীনম্পি সোণদণ্ডসমাগমাদিৰসেন চেৰ অঞ্ঞচক্কৰাল়ৰসেন চ সম্ভৰো ৰেদিতব্বো.

অট্ঠপরিসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুযোনিৰণ্ণনা

১৫২. চতস্সো খো ইমা, সারিপুত্ত, যোনিযোতি এত্থ যোনীতি খন্ধকোট্ঠাসস্সপি কারণস্সপি পস্সাৰমগ্গস্সপি নামং. ‘‘চতস্সো নাগযোনিযো চতস্সো সুপণ্ণযোনিযো’’তি (সং. নি. ৩.৩৪২, ৩৯২) এত্থ হি খন্ধকোট্ঠাসো যোনি নাম. ‘‘যোনি হেসা ভূমিজ ফলস্স অধিগমাযা’’তি (ম. নি. ২.২২৭) এত্থ কারণং. ‘‘ন চাহং ব্রাহ্মণং ব্রূমি, যোনিজং মত্তিসম্ভৰ’’ন্তি (ম. নি. ২.৪৫৭; ধ. প. ৩৯৬) এত্থ পস্সাৰমগ্গো. ইধ পন খন্ধকোট্ঠাসো যোনীতি অধিপ্পেতো. তত্থ অণ্ডে জাতা অণ্ডজা. জলাবুম্হি জাতা জলাবুজা. সংসেদে জাতা সংসেদজা. ৰিনা এতেহি কারণেহি উপ্পতিত্ৰা ৰিয নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তাতি ওপপাতিকা. অভিনিব্ভিজ্জ জাযন্তীতি ভিন্দিত্ৰা নিক্খমনৰসেন জাযন্তি. পূতিকুণপে ৰাতিআদীহি অনিট্ঠট্ঠানানেৰ দস্সিতানি. ইট্ঠেসুপি সপ্পিতেলমধুফাণিতাদীসু সত্তা জাযন্তি এৰ. দেৰাতিআদীসু চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায উপরিদেৰা ওপপাতিকাৰ হোন্তি. ভূমদেৰা পন চতুযোনিকা. একচ্চে চ মনুস্সাতি মনুস্সেসু কেচি দেৰা ৰিয ওপপাতিকা চ হোন্তি. যেভুয্যেন পনেতে জলাবুজাৰ, অণ্ডজাপি এত্থ কোন্তপুত্তা দ্ৰেভাতিযত্থেরা ৰিয, সংসেদজাপি পদুমগব্ভে নিব্বত্তপোক্খরসাতিব্রাহ্মণপদুমৰতিদেৰীআদযো ৰিয, এৰং ৰিনিপাতিকেসু নিজ্ঝামতণ্হিকপেতা নেরযিকা ৰিয ওপপাতিকাযেৰ, অৰসেসা চতুযোনিকাপি হোন্তি. যথা তে এৰং যক্খাপি সব্বচতুপ্পদপক্খিজাতিদীঘজাতিআদযোপি সব্বে চতুযোনিকাযেৰ.

চতুযোনিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চগতিৰণ্ণনা

১৫৩. পঞ্চ খো ইমা, সারিপুত্ত, গতিযোতি এত্থ সুকতদুক্কটকম্মৰসেন গন্তব্বাতি গতিযো. অপিচ গতিগতি নিব্বত্তিগতি অজ্ঝাসযগতি ৰিভৰগতি নিপ্ফত্তিগতীতি বহুৰিধা গতি নাম. তত্থ ‘‘তং গতিং পেচ্চ গচ্ছামী’’তি (অ. নি. ৪.১৮৪) চ, ‘‘যস্স গতিং ন জানন্তি, দেৰা গন্ধব্বমানুসা’’তি (ধ. প. ৪২০) চ অযং গতিগতি নাম. ‘‘ইমেসং খো অহং ভিক্খূনং সীলৰন্তানং নেৰ জানামি গতিং ৰা অগতিং ৰা’’তি (ম. নি. ১.৫০৮) অযং নিব্বত্তিগতি নাম. ‘‘এৰম্পি খো তে অহং ব্রহ্মে গতিং চ পজানামি জুতিঞ্চ পজানামী’’তি (ম. নি. ১.৫০৩) অযং অজ্ঝাসযগতি নাম. ‘‘ৰিভৰো গতি ধম্মানং, নিব্বানং অরহতো গতী’’তি (পরি. ৩৩৯) অযং ৰিভৰগতি নাম. ‘‘দ্ৰেযেৰ গতিযো ভৰন্তি অনঞ্ঞা’’তি (দী. নি. ১.২৫৮; ২.৩৪) অযং নিপ্ফত্তিগতি নাম. তাসু ইধ গতিগতি অধিপ্পেতা.

নিরযোতিআদীসু নিরতিঅত্থেন নিরস্সাদট্ঠেন নিরযো. তিরিযং অঞ্ছিতাতি তিরচ্ছানা. তেসং যোনি তিরচ্ছানযোনি. পেচ্চভাৰং পত্তানং ৰিসযোতি পেত্তিৰিসযো. মনসো উস্সন্নত্তা মনুস্সা. পঞ্চহি কামগুণেহি অত্তনো অত্তনো আনুভাৰেহি চ দিব্বন্তীতি দেৰা. নিরযঞ্চাহং, সারিপুত্তাতিআদীসু নিরযোতি সদ্ধিং ওকাসেন খন্ধা. তিরচ্ছানযোনিং চাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. মগ্গং পটিপদন্তি উভযেনাপি ৰুত্তগতিসংৰত্তনিক কম্মমেৰ দস্সেতি. যথা চ পটিপন্নোতি যেন মগ্গেন যায পটিপদায পটিপন্নোতি উভযম্পি একতো কত্ৰা নিদ্দিসতি. অপাযন্তিআদীসু ৰড্ঢিসঙ্খাতা সুখসঙ্খাতা ৰা অযা অপেতত্তা অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসরণন্তি দুগ্গতি. দুক্কটকারিনো এত্থ ৰিনিপতন্তীতি ৰিনিপাতো. নিব্বানঞ্চাহন্তি ইদং পন ন কেৰলং গতিগতিমেৰ, গতিনিস্সরণং নিব্বানম্পি জানামীতি দস্সনত্থমাহ. ইধ মগ্গো পটিপদাতি উভযেনাপি অরিযমগ্গোৰ ৰুত্তো.

পঞ্চগতিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ঞাণপ্পৰত্তাকারৰণ্ণনা

১৫৪. ইদানি যথাৰুত্তেসু সত্তসু ঠানেসু অট্ঠসু ঠানেসু অত্তনো ঞাণপ্পৰত্তাকারং দস্সেন্তো ইধাহং, সারিপুত্তাতিআদিমাহ.

তত্থ একন্তদুক্খাতি নিচ্চদুক্খা নিরন্তরদুক্খা. তিব্বাতি বহলা. কটুকাতি খরা. সেয্যথাপীতিআদীনি ওপম্মদস্সনত্থং ৰুত্তানি. তত্থ কাসূতি আৰাটোপি ৰুচ্চতি রাসিপি.

‘‘কিন্নু সন্তরমানোৰ, কাসুং খণসি সারথি;

পুট্ঠো মে সম্ম অক্খাহি, কিং কাসুযা করিস্সসী’’তি. (জা. ২.২২.৩) –

এত্থ হি আৰাটো কাসু নাম.

‘‘অঙ্গারকাসুং অপরে ফুনন্তি, নরা রুদন্তা পরিদড্ঢগত্তা’’তি. (জা. ২.২২.৪৬২) –

এত্থ রাসি. ইধ পন আৰাটো অধিপ্পেতো. তেনেৰাহ ‘‘সাধিকপোরিসা’’তি. তত্থ সাধিকং পোরিসং পমাণং অস্সাতি সাধিকপোরিসা, অতিরেকপঞ্চরতনাতি অত্থো. ৰীতচ্চিকানং ৰীতধূমানন্তি এতং পরিল়াহস্স বলৰভাৰদীপনত্থং ৰুত্তং, অচ্চিযা ৰা সতি ধূমে ৰা সতি, ৰাতো সমুট্ঠাতি, তেন পরিল়াহো ন বলৰা হোতি. ঘম্মপরেতোতি ঘম্মানুগতো. তসিতোতি জাততণ্হো. পিপাসিতোতি উদকং পাতুকামো. একাযনেন মগ্গেনাতি একপথেনেৰ মগ্গেন, অনুক্কমনিযেন উভোসু পস্সেসু নিরন্তরকণ্টকরুক্খগহনেন. পণিধাযাতি অঙ্গারকাসুযং পত্থনা নাম নত্থি, অঙ্গারকাসুং আরব্ভ পন ইরিযাপথস্স ঠপিতত্তা এৰং ৰুত্তং.

এৰমেৰ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – অঙ্গারকাসু ৰিয হি নিরযো দট্ঠব্বো. অঙ্গারকাসুমগ্গো ৰিয নিরযূপগং কম্মং. মগ্গারুল়্হো ৰিয কম্মসমঙ্গী পুগ্গলো. চক্খুমা পুরিসো ৰিয দিব্বচক্খুকো ভগৰা. যথা সো পুরিসো মগ্গারুল়্হং দিস্ৰা ৰিজানাতি ‘‘অযং ইমিনা মগ্গেন গন্ত্ৰা অঙ্গারকাসুযং পতিস্সতী’’তি, এৰমেৰং ভগৰা পাণাতিপাতাদীসু যংকিঞ্চি কম্মং আযূহন্তং এৰং জানাতি ‘‘অযং ইমং কম্মং কত্ৰা নিরযে নিব্বত্তিস্সত্তী’’তি. যথা সো পুরিসো অপরভাগে তং অঙ্গারকাসুযা পতিতং পস্সতি, এৰমেৰ ভগৰা অপরভাগে ‘‘সো পুরিসো তং কম্মং কত্ৰা কুহিং নিব্বত্তো’’তি আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বচক্খুনা ওলোকেন্তো নিরযে নিব্বত্তং পস্সতি পঞ্চৰিধবন্ধনাদিমহাদুক্খং অনুভৰন্তং. তত্থ কিঞ্চাপি তস্স কম্মাযূহনকালে অঞ্ঞো ৰণ্ণো, নিরযে নিব্বত্তস্স অঞ্ঞো. অথাপি ‘‘সো সত্তো তং কম্মং কত্ৰা কত্থ নিব্বত্তো’’তি ওলোকেন্তস্স অনেকসহস্সানং সত্তানং মজ্ঝে ঠিতোপি ‘‘অযং সো’’তি সোযেৰ সত্তো আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘দিব্বচক্খুবলং নাম এত’’ন্তি ৰদন্তি.

দুতিযউপমাযং যস্মা অঙ্গারকাসুযং ৰিয গূথকূপে পরিল়াহো নত্থি, তস্মা ‘‘একন্তদুক্খা’’তি অৰত্ৰা ‘‘দুক্খা’’তিআদিমাহ. এত্থাপি পুরিমনযেনেৰ ওপম্মসংসন্দনং ৰেদিতব্বং. ইমম্পি হি পুগ্গলং ভগৰা হত্থিযোনিআদীসু যত্থ কত্থচি নিব্বত্তং ৰধবন্ধনআকড্ঢনৰিকড্ঢনাদীহি মহাদুক্খং অনুভৰমানং পস্সতিযেৰ.

ততিযউপমাযং তনুপত্তপলাসোতি ন অব্ভপটলং ৰিয তনুপণ্ণো, ৰিরল়পণ্ণত্তং পনস্স সন্ধায ইদং ৰুত্তং. কবরচ্ছাযোতি ৰিরল়চ্ছাযো. দুক্খবহুলাতি পেত্তিৰিসযস্মিঞ্হি দুক্খমেৰ বহুলং, সুখং পরিত্তং কদাচি অনুভৰিতব্বং হোতি, তস্মা এৰমাহ. এত্থাপি পুরিমনযেনেৰ ওপম্মসংসন্দনং ৰেদিতব্বং.

চতুত্থউপমাযং বহলপত্তপলাসোতি নিরন্তরপণ্ণো পত্তসঞ্ছন্নো. সন্তচ্ছাযোতি পাসাণচ্ছত্তং ৰিয ঘনচ্ছাযো. সুখবহুলা ৰেদনাতি মনুস্সলোকে খত্তিযকুলাদীসু সুখবহুলা ৰেদনা ৰেদযিতব্বা হোতি, তা ৰেদযমানং নিপন্নং ৰা নিসিন্নং ৰা পস্সামীতি দস্সেতি. ইধাপি ওপম্মসংসন্দনং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

পঞ্চমউপমাযং পাসাদোতি দীঘপাসাদো. উল্লিত্তাৰলিত্তন্তি অন্তো চেৰ উল্লিত্তং বহি চ অৰলিত্তং. ফুসিতগ্গল়ন্তি দ্ৰারবাহাহি সদ্ধিং সুপিহিতকৰাটং. গোনকত্থতোতি চতুরঙ্গুলাধিকলোমেন কাল়কোজৰেন অত্থতো. পটিকত্থতোতি উণ্ণামযেন সেতঅত্থরণেন অত্থতো. পটলিকত্থতোতি ঘনপুপ্ফকেন উণ্ণামযঅত্থরণেন অত্থতো. কদলিমিগপৰরপচ্চত্থরণোতি কদলিমিগচম্মমযেন উত্তমপচ্চত্থরণেন অত্থতো. তং কির পচ্চত্থরণং সেতৰত্থস্স উপরি কদলিমিগচম্মং অত্থরিত্ৰা সিব্বেত্ৰা করোন্তি. সউত্তরচ্ছদোতি সহ উত্তরচ্ছদেন, উত্তরিবদ্ধেন রত্তৰিতানেন সদ্ধিন্তি অত্থো. উভতোলোহিতকূপধানোতি সীসূপধানঞ্চ পাদূপধানঞ্চাতি পল্লঙ্কস্স উভতো ঠপিতলোহিতকূপধানো. ইধাপি উপমাসংসন্দনং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

অযং পনেত্থ অপরভাগযোজনা, যথা সো পুরিসো মগ্গারুল়্হমেৰ জানাতি ‘‘অযং এতেন মগ্গেন গন্ত্ৰা পাসাদং আরুয্হ কূটাগারং পৰিসিত্ৰা পল্লঙ্কে নিসীদিস্সতি ৰা নিপজ্জিস্সতি ৰা’’তি, এৰমেৰং ভগৰা দানাদীসু পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূসু যংকিঞ্চি কুসলকম্মং আযূহন্তংযেৰ পুগ্গলং দিস্ৰা ‘‘অযং ইমং কত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিস্সতী’’তি জানাতি. যথা সো পুরিসো অপরভাগে তং পাসাদং আরুয্হ কূটাগারং পৰিসিত্ৰা পল্লঙ্কে নিসিন্নং ৰা নিপন্নং ৰা একন্তসুখং নিরন্তরসুখং ৰেদনং ৰেদযমানং পস্সতি, এৰমেৰং ভগৰা অপরভাগে ‘‘সো তং কল্যাণং কত্ৰা কুহিং নিব্বত্তো’’তি আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বচক্খুনা ওলোকেন্তো দেৰলোকে নিব্বত্তং পস্সতি, নন্দনৰনাদীসু অচ্ছরাসঙ্ঘপরিৰুতং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰমানং.

ঞাণপ্পৰত্তাকারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আসৰক্খযৰারৰণ্ণনা

আসৰক্খযৰারে ‘‘দিব্বেন চক্খুনা’’তি অৰত্ৰা ‘‘তমেনং পস্সামী’’তি ৰুত্তং. তং কস্মাতি চে? নিযমাভাৰা. ইমঞ্হি পুগ্গলং দিব্বচক্খুনাপি পস্সিস্সতি, চেতোপরিযঞাণেনাপি জানিস্সতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনপি জানিস্সতিযেৰ. একন্তসুখা ৰেদনাতি ইদং কিঞ্চাপি দেৰলোকসুখেন সদ্ধিং ব্যঞ্জনতো একং, অত্থতো পন নানা হোতি. দেৰলোকসুখঞ্হি রাগপরিল়াহাদীনং অত্থিতায ন একন্তেনেৰ সুখং. নিব্বানসুখং পন সব্বপরিল়াহানং ৰূপসমায সব্বাকারেন একন্তসুখং. উপমাযম্পি ‘‘যথা পাসাদে একন্তসুখা’’তি ৰুত্তং. তং মগ্গপরিল়াহস্স অৰূপসন্ততায ছাতজ্ঝত্ততায পিপাসাভিভূততায চ ন একন্তমেৰ সুখং. ৰনসণ্ডে পন পোক্খরণিযং ওরুয্হ রজোজল্লস্স পৰাহিতত্তা মগ্গদরথস্স ৰূপসন্ততায ভিসমূলখাদনেন চেৰ মধুরোদকপানেন চ খুপ্পিপাসানং ৰিনীততায উদকসাটকং পরিৰত্তেত্ৰা মট্ঠদুকূলং নিৰাসেত্ৰা তণ্ডুলত্থৰিকং উস্সীসকে কত্ৰা উদকসাটকং পীল়েত্ৰা হদযে ঠপেত্ৰা মন্দমন্দেন চ ৰাতেন বীজযমানস্স নিপন্নত্তা সব্বাকারেন একন্তসুখং হোতি.

এৰমেৰ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – পোক্খরণী ৰিয হি অরিযমগ্গো দট্ঠব্বো. পোক্খরণিমগ্গো ৰিয পুব্বভাগপটিপদা. মগ্গারুল়্হো ৰিয পটিপদাসমঙ্গীপুগ্গলো. চক্খুমা পুরিসো ৰিয দিব্বচক্খু ভগৰা. ৰনসণ্ডো ৰিয নিব্বানং. যথা সো পুরিসো মগ্গারুল়্হং দিস্ৰাৰ জানাতি ‘‘অযং ইমিনা মগ্গেন গন্ত্ৰা পোক্খরণিযং ন্হত্ৰা রমণীযে ৰনসণ্ডে রুক্খমূলে নিসীদিস্সতি ৰা নিপজ্জিস্সতি ৰা’’তি, এৰমেৰং ভগৰা পটিপদং পূরেন্তমেৰ নামরূপং পরিচ্ছিন্দন্তমেৰ পচ্চযপরিগ্গহং করোন্তমেৰ লক্খণারম্মণায ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তমেৰ জানাতি ‘‘অযং ইমং পটিপদং পূরেত্ৰা সব্বআসৰে খেপেত্ৰা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি এৰং ৰুত্তং ফলসমাপত্তিং উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সতী’’তি. যথা সো পুরিসো অপরভাগে তাযং পোক্খরণিযং ন্হত্ৰা ৰনসণ্ডং পৰিসিত্ৰা নিসিন্নং ৰা নিপন্নং ৰা একন্তসুখং ৰেদনং ৰেদযমানং পস্সতি, এৰমেৰ ভগৰা অপরভাগে তং পুগ্গলং পটিপদং পূরেত্ৰা মগ্গং ভাৰেত্ৰা ফলং সচ্ছিকত্ৰা নিরোধসযনৰরগতং নিব্বানারম্মণং ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা একন্তসুখং ৰেদনং ৰেদযমানং পস্সতি.

আসৰক্খযৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুক্করকারিকাদিসুদ্ধিৰণ্ণনা

১৫৫. ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সারিপুত্ত, চতুরঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি ইদং কস্মা আরদ্ধং? পাটিযেক্কং অনুসন্ধিৰসেন আরদ্ধং. অযং কির সুনক্খত্তো দুক্করকারিকায সুদ্ধি হোতীতি এৰং লদ্ধিকো. অথস্স ভগৰা মযা একস্মিং অত্তভাৰে ঠত্ৰা চতুরঙ্গসমন্নাগতং দুক্করং কতং, দুক্করকারকো নাম মযা সদিসো নত্থি. দুক্করকারেন সুদ্ধিযা সতি অহমেৰ সুদ্ধো ভৰেয্যন্তি দস্সেতুং ইমং দেসনং আরভি. অপিচ অযং সুনক্খত্তো দুক্করকারিকায পসন্নো, সো চস্স পসন্নভাৰো, ‘‘অদ্দসা খো, ভগ্গৰ, সুনক্খত্তো লিচ্ছৰিপুত্তো অচেলং কোরক্খত্তিযং চতুক্কুণ্ডিকং ছমানিকিণ্ণং ভক্খসং মুখেন খাদন্তং মুখেন ভুঞ্জন্তং. দিস্ৰানস্স এতদহোসি ‘সাধু রূপো ৰত, ভো, অযং সমণো চতুক্কুণ্ডিকো ছমানিকিণ্ণং ভক্খসং মুখেনেৰ খাদতি, মুখেনেৰ ভুঞ্জতী’’’তি এৰমাদিনা পাথিকসুত্তে (দী. নি. ৩.৭) আগতনযেন ৰেদিতব্বো.

অথ ভগৰা অযং দুক্করকারিকায পসন্নো, মযা চ এতস্মিং অত্তভাৰে ঠত্ৰা চতুরঙ্গসমন্নাগতং দুক্করং কতং, দুক্করকারে পসীদন্তেনাপি অনেন মযি পসীদিতব্বং সিযা, সোপিস্স পসাদো মযি নত্থীতি দস্সেন্তো ইমং দেসনং আরভি.

তত্র ব্রহ্মচরিযন্তি দানম্পি ৰেয্যাৰচ্চম্পি সিক্খাপদম্পি ব্রহ্মৰিহারাপি ধম্মদেসনাপি মেথুনৰিরতিপি সদারসন্তোসোপি উপোসথোপি অরিযমগ্গোপি সকলসাসনম্পি অজ্ঝাসযোপি ৰীরিযম্পি ৰুচ্চতি.

‘‘কিং তে ৰতং কিং পন ব্রহ্মচরিযং,

কিস্স সুচিণ্ণস্স অযং ৰিপাকো;

ইদ্ধী জুতী বলৰীরিযূপপত্তি,

ইদঞ্চ তে নাগ মহাৰিমানং.

অহঞ্চ ভরিযা চ মনুস্সলোকে,

সদ্ধা উভো দানপতী অহুম্হা;

ওপানভূতং মে ঘরং তদাসি,

সন্তপ্পিতা সমণব্রাহ্মণা চ.

তং মে ৰতং তং পন ব্রহ্মচরিযং,

তস্স সুচিণ্ণস্স অযং ৰিপাকো;

ইদ্ধী জুতী বলৰীরিযূপপত্তি,

ইদঞ্চ মে ধীর মহাৰিমান’’ন্তি. (জা. ২.২২.১৫৯২, ১৫৯৩, ১৫৯৫) –

ইমস্মিঞ্হি পুণ্ণকজাতকে দানং ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুত্তং.

‘‘কেন পাণি কামদদো, কেন পাণি মধুস্সৰো;

কেন তে ব্রহ্মচরিযেন, পুঞ্ঞং পাণিম্হি ইজ্ঝতি.

তেন পাণি কামদদো, তেন পাণি মধুস্সৰো;

তেন মে ব্রহ্মচরিযেন, পুঞ্ঞং পাণিম্হি ইজ্ঝতী’’তি. (পে. ৰ. ২৭৫) –

ইমস্মিং অঙ্কুরপেতৰত্থুস্মিং ৰেয্যাৰচ্চং ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুত্তং. ‘‘এৰং খো তং, ভিক্খৰে, তিত্তিরিযং নাম ব্রহ্মচরিযং অহোসী’’তি (চূল়ৰ. ৩১১) ইমস্মিং তিত্তিরজাতকে পঞ্চসিক্খাপদং ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুত্তং. ‘‘তং খো পন মে পঞ্চসিখ ব্রহ্মচরিযং নেৰ নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায, যাৰদেৰ ব্রহ্মলোকূপপত্তিযা’’তি (দী. নি. ২.৩২৯) ইমস্মিং মহাগোৰিন্দসুত্তে ব্রহ্মৰিহারা ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুত্তং. ‘‘একস্মিং ব্রহ্মচরিযস্মিং, সহস্সং মচ্চুহাযিন’’ন্তি (সং. নি. ১.১৮৪) এত্থ ধম্মদেসনা ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুত্তা. ‘‘পরে অব্রহ্মচারী ভৰিস্সন্তি, মযমেত্থ ব্রহ্মচারী ভৰিস্সামা’’তি (ম. নি. ১.৮৩) সল্লেখসুত্তে মেথুনৰিরতি ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুত্তা.

‘‘মযঞ্চ ভরিযা নাতিক্কমাম,

অম্হে চ ভরিযা নাতিক্কমন্তি;

অঞ্ঞত্র তাহি ব্রহ্মচরিযং চরাম,

তস্মা হি অম্হং দহরা ন মীযরে’’তি. (জা. ১.১০.৯৭) –

মহাধম্মপালজাতকে সদারসন্তোসো ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুত্তো.

‘‘হীনেন ব্রহ্মচরিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতি;

মজ্ঝিমেন চ দেৰত্তং, উত্তমেন ৰিসুজ্ঝতী’’তি. (জা. ১.৮.৭৫) –

এৰং নিমিজাতকে অত্তদমনৰসেন কতো অট্ঠঙ্গিকো উপোসথো ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুত্তো. ‘‘ইদং খো পন মে, পঞ্চসিখ, ব্রহ্মচরিযং একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায…পে… অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (দী. নি. ২.৩২৯) মহাগোৰিন্দসুত্তস্মিঞ্ঞেৰ অরিযমগ্গো ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুত্তো. ‘‘তযিদং ব্রহ্মচরিযং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ ৰিত্থারিকং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিত’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৭৪) পাসাদিকসুত্তে সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনং ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুত্তং.

‘‘অপি অতরমানানং, ফলাসাৰ সমিজ্ঝতি;

ৰিপক্কব্রহ্মচরিযোস্মি, এৰং জানাহি গামণী’’তি. (জা. ১.১.৮) –

এত্থ অজ্ঝাসযো ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুত্তো. ইধ পন ৰীরিযং ব্রহ্মচরিযন্তি অধিপ্পেতং. ৰীরিযব্রহ্মচরিযস্স হি ইদমেৰ সুত্তং. তদেতং একস্মিং অত্তভাৰে চতুব্বিধস্স দুক্করস্স কতত্তা চতুরঙ্গসমন্নাগতন্তি ৰুত্তং.

তপস্সী সুদং হোমীতি সুদন্তি নিপাতমত্তং, তপনিস্সিতকো হোমীতি অত্থো. পরমতপস্সীতি পরমো তপস্সী, তপনিস্সিতকানং উত্তমো. লূখো সুদং হোমীতি লূখো হোমি. জেগুচ্ছীতি পাপজেগুচ্ছিকো. পৰিৰিত্তো সুদং হোমীতি পৰিৰিত্তো অহং হোমি. তত্রাস্সু মে ইদং, সারিপুত্তাতি তত্র চতুরঙ্গে ব্রহ্মচরিযে ইদং মম তপস্সিতায হোতি, তপনিস্সিতকভাৰে ময্হং ইদং অচেলকাদিতপস্সিতকত্তং হোতীতি দস্সেতি.

তত্থ অচেলকোতি নিচ্চেলো নগ্গো. মুত্তাচারোতি ৰিসট্ঠাচারো, উচ্চারকম্মাদীসু লোকিযকুলপুত্তাচারেন ৰিরহিতো, ঠিতকোৰ উচ্চারং করোমি, পস্সাৰং করোমি, খাদামি ভুঞ্জামি চ. হত্থাপলেখনোতি হত্থে পিণ্ডম্হি ঠিতে জিৰ্হায হত্থং অপলিখামি, উচ্চারং ৰা কত্ৰা হত্থস্মিঞ্ঞেৰ দণ্ডকসঞ্ঞী হুত্ৰা হত্থেন অপলিখামীতি দস্সেতি. তে কির দণ্ডকং সত্তোতি পঞ্ঞপেন্তি, তস্মা তেসং পটিপদং পূরেন্তো এৰমকাসি. ভিক্খাগহণত্থং এহি ভদ্দন্তেতি ৰুত্তো ন এতীতি ন এহিভদ্দন্তিকো. তেন হি তিট্ঠ ভদ্দন্তেতি ৰুত্তোপি ন তিট্ঠতীতি ন তিট্ঠভদ্দন্তিকো. তদুভযম্পি তিত্থিযা এৰং এতস্স ৰচনং কতং ভৰিস্সতীতি ন করোন্তি. অহম্পি এৰং অকাসিন্তি দস্সেতি. অভিহটন্তি পুরেতরং গহেত্ৰা আহটং ভিক্খং. উদ্দিস্সকতন্তি ইদং তুম্হে উদ্দিস্স কতন্তি এৰং আরোচিতভিক্খং. ন নিমন্তনন্তি অসুকং নাম কুলং ৰা ৰীথিং ৰা গামং ৰা পৰিসেয্যাথাতি এৰং নিমন্তিতভিক্খম্পি ন সাদিযামি ন গণ্হামি.

ন কুম্ভিমুখাতি কুম্ভিতো উদ্ধরিত্ৰা দিয্যমানং ভিক্খং ন গণ্হামি. ন কল়োপিমুখাতি কল়োপীতি উক্খলি ৰা পচ্ছি ৰা. ততোপি ন গণ্হামি. কস্মা? কুম্ভিকল়োপিযো মং নিস্সায কটচ্ছুনা পহারং লভন্তীতি. ন এল়কমন্তরন্তি উম্মারং অন্তরং কত্ৰা দিয্যমানং ন গণ্হামি. কস্মা? অযং মং নিস্সায অন্তরকরণং লভতীতি. দণ্ডমুসলেসুপি এসেৰ নযো. ন দ্ৰিন্নন্তি দ্ৰীসু ভুঞ্জমানেসু একস্মিং উট্ঠায দেন্তে ন গণ্হামি. কস্মা? কবল়ন্তরাযো হোতীতি. ন গব্ভিনিযাতিআদীসু পন গব্ভিনিযা কুচ্ছিযং দারকো কিলমতি, পাযন্তিযা দারকস্স খীরন্তরাযো হোতি, পুরিসন্তরগতায রতিঅন্তরাযো হোতীতি ন গণ্হামি. ন সংকিত্তীসূতি সংকিত্তেত্ৰা কতভত্তেসু. দুব্ভিক্খসমযে কির অচেলকসাৰকা অচেলকানং অত্থায ততো ততো তণ্ডুলাদীনি সমাদপেত্ৰা ভত্তং পচন্তি. উক্কট্ঠাচেলকো ততোপি ন পটিগ্গণ্হাতি.

ন যত্থ সাতি যত্থ সুনখো পিণ্ডং লভিস্সামীতি উপট্ঠিতো হোতি, তত্থ তস্স অদত্ৰা আহটং ন গণ্হামি. কস্মা? এতস্স পিণ্ডন্তরাযো হোতীতি. সণ্ডসণ্ডচারিনীতি সমূহসমূহচারিনী, সচে হি অচেলকং দিস্ৰা ইমস্স ভিক্খং দস্সামাতি মানুসকা ভত্তগেহং পৰিসন্তি. তেসু চ পৰিসন্তেসু কল়োপিমুখাদীসু নিলীনা মক্খিকা উপ্পতিত্ৰা সণ্ডসণ্ডা চরন্তি. ততো আহটং ভিক্খং ন গণ্হামি. কস্মা? মং নিস্সায মক্খিকানং গোচরন্তরাযো জাতোতি, অহম্পি তথা অকাসিং. ন থুসোদকন্তি সব্বসস্সসম্ভারেহি কতং লোণসোৰীরকং. এত্থ চ সুরাপানমেৰ সাৰজ্জং, অযং পন সব্বেসুপি সাৰজ্জসঞ্ঞী.

একাগারিকোতি যো একস্মিঞ্ঞেৰ গেহে ভিক্খং লভিত্ৰা নিৰত্ততি. একালোপিকোতি যো একেনেৰ আলোপেন যাপেতি. দ্ৰাগারিকাদীসুপি এসেৰ নযো. একিস্সাপি দত্তিযাতি একায দত্তিযা. দত্তি নাম একা খুদ্দকপাতি হোতি, যত্থ অগ্গভিক্খং পক্খিপিত্ৰা ঠপেন্তি. একাহিকন্তি একদিৰসন্তরিকং. অদ্ধমাসিকন্তি অদ্ধমাসন্তরিকং. পরিযাযভত্তভোজনন্তি ৰারভত্তভোজনং. একাহৰারেন দ্ৰীহৰারেন সত্তাহৰারেন অড্ঢমাসৰারেনাতি এৰং দিৰসৰারেন আভতং ভত্তভোজনং.

সাকভক্খোতি অল্লসাকভক্খো. সামাকভক্খোতি সামাকতণ্ডুলভক্খো. নীৰারাদীসু নীৰারা নাম তাৰ অরঞ্ঞে সযংজাতৰীহিজাতি. দদ্দুলন্তি চম্মকারেহি চম্মং লিখিত্ৰা ছড্ডিতকসটং. হটং ৰুচ্চতি সিলেসোপি সেৰালোপি কণিকারাদিরুক্খনিয্যাসোপি. কণন্তি কুণ্ডকং. আচামোতি ভত্তউক্খলিকায লগ্গো ঝামওদনো, তং ছড্ডিতট্ঠানে গহেত্ৰা খাদতি. ‘‘ওদনকঞ্জিয’’ন্তিপি ৰদন্তি. পিঞ্ঞাকাদযো পাকটা এৰ. পৰত্তফলভোজীতি পতিতফলভোজী.

সাণানীতি সাণৰাকচোল়ানি. মসাণানীতি মিস্সকচোল়ানি. ছৰদুস্সানীতি মতসরীরতো ছড্ডিতৰত্থানি. এরকতিণাদীনি ৰা গন্থেত্ৰা কতনিৰাসনানি. পংসুকূলানীতি পথৰিযং ছড্ডিতনন্তকানি. তিরিতানীতি রুক্খত্তচৰত্থানি. অজিনন্তি অজিনমিগচম্মং. অজিনক্খিপন্তি তদেৰ মজ্ঝে ফালিতং. সখুরকন্তিপি ৰদন্তি. কুসচীরন্তি কুসতিণং গন্থেত্ৰা কতচীরং. ৰাকচীরফলকচীরেসুপি এসেৰ নযো. কেসকম্বলন্তি মনুস্সকেসেহি কতকম্বলং. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যানি কানিচি, ভিক্খৰে, তন্তাৰুতানং ৰত্থানং, কেসকম্বলো তেসং পটিকুট্ঠো অক্খাযতি. কেসকম্বলো, ভিক্খৰে, সীতে সীতো, উণ্হে উণ্হো, দুব্বণ্ণো দুগ্গন্ধো দুক্খসম্ফসো’’তি (অ. নি. ৩.১৩৮). ৰালকম্বলন্তি অস্সৰালাদীহি কতকম্বলং. উলূকপক্খকন্তি উলূকপত্তানি গন্থেত্ৰা কতনিৰাসনং. উব্ভট্ঠকোতি উদ্ধং ঠিতকো. উক্কুটিকপ্পধানমনুযুত্তোতি উক্কুটিকৰীরিযং অনুযুত্তো, গচ্ছন্তোপি উক্কুটিকোৰ হুত্ৰা উপ্পতিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা গচ্ছতি. কণ্টকাপস্সযিকোতি অযকণ্টকে ৰা পকতিকণ্টকে ৰা ভূমিযং কোট্টেত্ৰা তত্থ চম্মং অত্থরিত্ৰা ঠানচঙ্কমাদীনি করোমীতি দস্সেতি. সেয্যন্তি সযন্তোপি তত্থেৰ সেয্যং কপ্পেমি. সাযং ততিযমস্সাতি সাযততিযকং. পাতো মজ্ঝন্হিকে সাযন্তি দিৰসস্স তিক্খত্তুং পাপং পৰাহেস্সামীতি উদকোরোহনানুযোগং অনুযুত্তো ৰিহরামীতি দস্সেতি.

১৫৬. নেকৰস্সগণিকন্তি নেকৰস্সগণসঞ্জাতং. রজোজল্লন্তি রজমলং, ইদং অত্তনো রজোজল্লকৰতসমাদানকালং সন্ধায ৰদতি. জেগুচ্ছিস্মিন্তি পাপজিগুচ্ছনভাৰে. যাৰ উদকবিন্দুম্হিপীতি যাৰ উদকথেৰকেপি মম দযা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি, কো পন ৰাদো অঞ্ঞেসু সক্খরকঠলদণ্ডকৰালিকাদীসু. তে কির উদকবিন্দুং চ এতে চ সক্খরকঠলাদযো খুদ্দকপাণাতি পঞ্ঞপেন্তি. তেনাহ ‘‘যাৰ উদকবিন্দুম্হিপি মে দযা পচ্চুপট্ঠিতা হোতী’’তি. উদকবিন্দুম্পি ন হনামি ন ৰিনাসেমি, কিং কারণা. মাহং খুদ্দকে পাণে ৰিসমগতে সঙ্ঘাতং আপাদেসিন্তি. নিন্নথলতিণগ্গরুক্খসাখাদীসু ৰিসমট্ঠানে গতে উদকবিন্দুসঙ্খাতে খুদ্দকপাণে সঙ্ঘাতং ৰধং মা আপাদেসিন্তি. এতমত্থং ‘‘সতোৰ অভিক্কমামী’’তি দস্সেতি. অচেলকেসু কির ভূমিং অক্কন্তকালতো পভুতি সীলৰা নাম নত্থি. ভিক্খাচারং গচ্ছন্তাপি দুস্সীলাৰ হুত্ৰা গচ্ছন্তি, উপট্ঠাকানং গেহে ভুঞ্জন্তাপি দুস্সীলাৰ হুত্ৰা ভুঞ্জন্তি. আগচ্ছন্তাপি দুস্সীলাৰ হুত্ৰা আগচ্ছন্তি. যদা পন মোরপিঞ্ছেন ফলকং সম্মজ্জিত্ৰা সীলং অধিট্ঠায নিসীদন্তি, তদা সীলৰন্তা নাম হোন্তি.

ৰনকম্মিকন্তি কন্দমূলফলাফলাদীনং অত্থায ৰনে ৰিচরন্তং. ৰনেন ৰনন্তি ৰনতো ৰনং, এস নযো সব্বত্থ. সংপতামীতি গচ্ছামি. আরঞ্ঞকোতি অরঞ্ঞে জাতৰুদ্ধো, ইদং অত্তনো আজীৰককালং সন্ধায ৰদতি. বোধিসত্তো কির পাসণ্ডপরিগ্গণ্হণত্থায তং পব্বজ্জং পব্বজি, নিরত্থকভাৰং পন ঞত্ৰাপি ন উপ্পব্বজ্জিতো, বোধিসত্তা হি যং যং ঠানং উপেন্তি, ততো অনিৰত্তিতধম্মা হোন্তি, পব্বজিত্ৰা পন মা মং কোচি অদ্দসাতি ততোৰ অরঞ্ঞং পৰিট্ঠো. তেনেৰাহ ‘‘মা মং তে অদ্দসংসু অহঞ্চ মা তে অদ্দস’’ন্তি.

গোট্ঠাতি গোৰজা. পট্ঠিতগাৰোতি নিক্খন্তগাৰো. তত্থ চতুক্কুণ্ডিকোতি ৰনন্তেযেৰ ঠিতো গোপালকানং গাৰীহি সদ্ধিং অপগতভাৰং দিস্ৰা দ্ৰে হত্থে দ্ৰে চ জণ্ণুকানি ভূমিযং ঠপেত্ৰা এৰং চতুক্কুণ্ডিকো উপসঙ্কমিত্ৰাতি অত্থো. তানি সুদং আহারেমীতি মহল্লকৰচ্ছকানং গোমযানি কসটানি নিরোজানি হোন্তি, তস্মা তানি ৰজ্জেত্ৰা যানি তরুণৰচ্ছকানং খীরপানেনেৰ ৰড্ঢন্তানং সওজানি গোমযানি তানি কুচ্ছিপূরং খাদিত্ৰা পুন ৰনসণ্ডমেৰ পৰিসতি. তং সন্ধাযাহ ‘‘তানি সুদং আহারেমী’’তি. যাৰকীৰঞ্চ মেতি যত্তকং কালং মম সকং মুত্তকরীসং অপরিক্খীণং হোতি. যাৰ মে দ্ৰারৰল়ঞ্জো পৰত্তিত্থ, তাৰ তদেৰ আহারেমীতি অত্থো. কালে পন গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে পরিক্খীণমংসলোহিতো উপচ্ছিন্নদ্ৰারৰল়ঞ্জো ৰচ্ছকানং গোমযানি আহারেমি. মহাৰিকটভোজনস্মিন্তি মহন্তে ৰিকটভোজনে, অপকতিভোজনেতি অত্থো.

১৫৭. তত্রাস্সুদং, সারিপুত্ত, ভিংসনকস্স ৰনসণ্ডস্স ভিংসনকতস্মিং হোতীতি. তত্রাতি পুরিমৰচনাপেক্খনং. সুদন্তি পদপূরণমত্তে নিপাতো. সারিপুত্তাতি আলপনং. অযং পনেত্থ অত্থযোজনা – তত্রাতি যং ৰুত্তং অঞ্ঞতরং ভিংসনকং ৰনসণ্ডন্তি, তত্র যো সো ভিংসনকো ৰনসণ্ডো ৰুত্তো, তস্স ভিংসনকস্স ৰনসণ্ডস্স ভিংসনকতস্মিং হোতি, ভিংসনককিরিযায হোতীতি অত্থো. কিং হোতি? ইদং হোতি, যো কোচি অৰীতরাগো…পে… লোমানি হংসন্তীতি.

অথ ৰা তত্রাতি সামিঅত্থে ভুম্মং. সু ইতি নিপাতো. কিং সু নাম তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণাতিআদীসু ৰিয. ইদন্তি অধিপ্পেতমত্থং পচ্চক্খং ৰিয কত্ৰা দস্সনৰচনং. সুদন্তি সু ইদং, সন্ধিৰসেন ইকারলোপো ৰেদিতব্বো. চক্খুন্দ্রিযং ইত্থিন্দ্রিযং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং কিং সূধৰিত্তন্তিআদীসু ৰিয. অযং পনেত্থ অত্থযোজনা, তস্স, সারিপুত্ত, ভিংসনকস্স ৰনসণ্ডস্স ভিংসনকতস্মিং ইদংসু হোতীতি. ভিংসনকতস্মিন্তি ভিংসনকভাৰেতি অত্থো. একস্স তকারস্স লোপো দট্ঠব্বো. ‘‘ভিংসনকত্তস্মি’’ন্তিযেৰ ৰা পাঠো, ভিংসনকতায ইতি ৰা ৰত্তব্বে লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো, নিমিত্তত্থে চেতং ভুম্মৰচনং. তস্মা এৰং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো, ভিংসনকভাৰে ইদংসু হোতি, ভিংসনকভাৰনিমিত্তং ভিংসনকভাৰহেতু, ভিংসনকভাৰপচ্চযা ইদংসু হোতি. যো কোচি অৰীতরাগো তং ৰনসণ্ডং পৰিসতি. যেভুয্যেন লোমানি হংসন্তি বহুতরানি লোমানি হংসন্তি, উদ্ধং মুখানি সূচিসদিসানি কণ্টকসদিসানি চ হুত্ৰা তিট্ঠন্তি, অপ্পানি ন হংসন্তি, বহুতরানং ৰা সত্তানং হংসন্তি, অপ্পকানং অতিসূরপুরিসানং ন হংসন্তীতি.

অন্তরট্ঠকাতি মাঘমাসস্স অৰসানে চতস্সো, ফগ্গুণমাসস্স আদিম্হি চতস্সোতি এৰং উভিন্নং অন্তরে অট্ঠরত্তি. অব্ভোকাসেতি মহাসত্তো হিমপাতসমযে রত্তিং অব্ভোকাসে ৰিহরতি, অথস্স লোমকূপেসু আৰুতমুত্তা ৰিয হিমবিন্দূনি তিট্ঠন্তি, সরীরং সেতদুকূলপারুতং ৰিয হোতি. দিৰা ৰনসণ্ডেতি দিৰা হিমবিন্দূসু সূরিযাতপসম্ফস্সেন ৰিগতেসু অস্সাসোপি ভৰেয্য, অযং পন সূরিযে উগ্গচ্ছন্তেযেৰ ৰনসণ্ডং পৰিসতি, তত্রাপিস্স সূরিযাতপেন পগ্ঘরন্তং হিমং সরীরেযেৰ পততি. দিৰা অব্ভোকাসে ৰিহরামি রত্তিং ৰনসণ্ডেতি গিম্হকালে কিরেস দিৰা অব্ভোকাসে ৰিহাসি, তেনস্স কচ্ছেহি সেদধারা মুচ্চিংসু, রত্তিং অস্সাসো ভৰেয্য, অযং পন সূরিযে অত্থং গচ্ছন্তেযেৰ ৰনসণ্ডং পৰিসতি. অথস্স দিৰা গহিতউস্মে ৰনসণ্ডে অঙ্গারকাসুযং পক্খিত্তো ৰিয অত্তভাৰো পরিদয্হিত্থ. অনচ্ছরিযাতি অনুঅচ্ছরিযা. পটিভাসীতি উপট্ঠাসি.

সোতত্তোতি দিৰা আতপেন রত্তিং ৰনউস্মায সুতত্তো. সোসিন্নোতি রত্তিং হিমেন দিৰা হিমোদকেন সুট্ঠু তিন্তো. ভিংসনকেতি ভযজনকে. নগ্গোতি নিচ্চেলো. নিৰাসনপারুপনে হি সতি সীতং ৰা উণ্হং ৰা ন অতিবাধেয্য, তম্পি মে নত্থীতি দস্সেতি. ন চগ্গিমাসিনোতি অগ্গিম্পি ন উপগতো. এসনাপসুতোতি সুদ্ধিএসনত্থায পসুতো, পযুত্তো. মুনীতি, তদা অত্তানং মুনীতি কত্ৰা কথেতি.

ছৰট্ঠিকানীতি উপড্ঢদড্ঢানি অট্ঠীনি. উপধাযাতি যথা সীসূপধানঞ্চ পাদূপধানঞ্চ পঞ্ঞাযতি, এৰং সন্থরিত্ৰা তত্থ সেয্যং কপ্পেমীতি দস্সেতি. গামণ্ডলাতি গোপালদারকা. তে কির বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা, সুমেধ, ত্ৰং ইমস্মিং ঠানে কস্মা নিসিন্নো, কথেহীতি ৰদন্তি. বোধিসত্তো অধোমুখো নিসীদতি, ন কথেতি. অথ নং তে অকথেতুং ন দস্সামাতি পরিৰারেত্ৰা ওট্ঠুভন্তি সরীরে খেল়ং পাতেন্তি. বোধিসত্তো এৰম্পি ন কথেতি. অথ নং ত্ৰং ন কথেসীতি ওমুত্তেন্তি পস্সাৰমস্স উপরি ৰিস্সজ্জেন্তি. বোধিসত্তো এৰম্পি ন কথেতিযেৰ. ততো নং কথেহি কথেহীতি পংসুকেন ওকিরন্তি. বোধিসত্তো এৰম্পি ন কথেতিযেৰ. অথস্স ন কথেসীতি দণ্ডকসলাকা গহেত্ৰা কণ্ণসোতেসু পৰেসেন্তি. বোধিসত্তো দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা অধিৰাসেন্তো কস্সচি কিঞ্চি ন করিস্সামীতি মতকো ৰিয অচ্ছতি. তেনাহ ‘‘ন খো পনাহং, সারিপুত্ত, অভিজানামি তেসু পাপকং চিত্তং উপ্পাদেতা’’তি. ন মযা তেসু পাপকং চিত্তম্পি উপ্পাদিতন্তি অত্থো. উপেক্খাৰিহারস্মিং হোতীতি উপেক্খাৰিহারো হোতি. ৰিহারো এৰ হি ৰিহারস্মিন্তি ৰুত্তো. তেনেৰ চ ‘‘ইদংসু মে’’তি এত্থাপি অযংসু মেতি এৰং অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমিনা নযেন অঞ্ঞানিপি এৰরূপানি পদানি ৰেদিতব্বানি. ইমিনা ইতো একনৰুতিকপ্পে পূরিতং উপেক্খাৰিহারং দস্সেতি. যং সন্ধাযাহ –

‘‘সুখপত্তো ন রজ্জামি, দুক্খে ন হোমি দুম্মনো;

সব্বত্থ তুলিতো হোমি, এসা মে উপেক্খাপারমী’’তি.

দুক্করকারিকাদিসুদ্ধিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আহারসুদ্ধিৰণ্ণনা

১৫৮. আহারেন সুদ্ধীতি কোলাদিনা একচ্চেন পরিত্তকআহারেন সক্কা সুজ্ঝিতুন্তি এৰংদিট্ঠিনো হোন্তি. এৰমাহংসূতি এৰং ৰদন্তি. কোলেহীতি পদরেহি. কোলোদকন্তি কোলানি মদ্দিত্ৰা কতপানকং. কোলৰিকতিন্তি কোলসাল়ৰকোলপূৰকোলগুল়াদিকোলৰিকারং. এতপরমোতি এতং পমাণং পরমং অস্সাতি এতপরমো. তদা একনৰুতিকপ্পমত্থকে পন ন বেলুৰপক্কতালপক্কপমাণো কোলো হোতি, যং এতরহি কোলস্স পমাণং, এত্তকোৰ হোতীতি অত্থো.

১৫৯. অধিমত্তকসিমানন্তি অতিৰিয কিসভাৰং. আসীতিকপব্বানি ৰা কাল়পব্বানি ৰাতি যথা আসীতিকৰল্লিযা ৰা কাল়ৰল্লিযা ৰা সন্ধিট্ঠানেসু মিলাযিত্ৰা মজ্ঝে উন্নতুন্নতানি হোন্তি, এৰং ময্হং অঙ্গপচ্চঙ্গানি হোন্তীতি দস্সেতি. ওট্ঠপদন্তি যথা ওট্ঠস্স পদং মজ্ঝে গম্ভীরং হোতি, এৰমেৰং বোধিসত্তস্স মিলাতে মংসলোহিতে ৰচ্চদ্ৰারস্স অন্তোপৰিট্ঠত্তা আনিসদং মজ্ঝে গম্ভীরং হোতি. অথস্স ভূমিযং নিসিন্নট্ঠানং সরপোঙ্খেন অক্কন্তং ৰিয মজ্ঝে উন্নতং হোতি. ৰট্টনাৰল়ীতি যথা রজ্জুযা আৰুনিত্ৰা কতা ৰট্টনাৰল়ী ৰট্টনানং অন্তরন্তরা নিন্না হোতি, ৰট্টনট্ঠানেসু উন্নতা, এৰং পিট্ঠিকণ্টকো উন্নতাৰনতো হোতি, জরসালায গোপানসিযোতি জিণ্ণসালায গোপানসিযো, তা ৰংসতো মুচ্চিত্ৰা মণ্ডলে পতিট্ঠহন্তি, মণ্ডলতো মুচ্চিত্ৰা ভূমিযন্তি; এৰং একা উপরি হোতি, একা হেট্ঠাতি ওলুগ্গৰিলুগ্গা ভৰন্তি. বোধিসত্তস্স পন ন এৰং ফাসুল়িযো, তস্স হি লোহিতে ছিন্নে মংসে মিলাতে ফাসুল়ন্তরেহি চম্মানি হেট্ঠা ওতিণ্ণানি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.

ওক্খাযিকাতি হেট্ঠা অনুপৰিট্ঠা. তস্স কির লোহিতে ছিন্নে মংসে মিলাতে অক্খিআৰাটকা মত্থলুঙ্গং আহচ্চ অট্ঠংসু, তেনস্স এৰরূপা অক্খিতারকা অহেসুং. আমকচ্ছিন্নোতি অতিতরুণকালে ছিন্নো, সো হি ৰাতাতপেন সংফুসতি চেৰ মিলাযতি চ. যাৰস্সু মে, সারিপুত্তাতি, সারিপুত্ত, ময্হং উদরচ্ছৰি যাৰ পিট্ঠিকণ্টকং অল্লীনা হোতি. অথ ৰা যাৰস্সু মে, সারিপুত্ত, ভারিযভারিযা অহোসি দুক্করকারিকা, ময্হং উদরচ্ছৰি যাৰ পিট্ঠিকণ্টকং অল্লীনা অহোসীতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. পিট্ঠিকণ্টকংযেৰ পরিগ্গণ্হামীতি সহউদরচ্ছৰিং গণ্হামি. উদরচ্ছৰিংযেৰ পরিগ্গণ্হামীতি সহপিট্ঠিকণ্টকং গণ্হামি. অৰকুজ্জো পপতামীতি তস্স হি উচ্চারপস্সাৰত্থায নিসিন্নস্স পস্সাৰো নেৰ নিক্খমতি, ৰচ্চং পন একং দ্ৰে কটকট্ঠিমত্তং নিক্খমতি. বলৰদুক্খং উপ্পাদেতি. সরীরতো সেদা মুচ্চন্তি, তত্থেৰ অৰকুজ্জো ভূমিযং পততি. তেনাহ ‘‘অৰকুজ্জো পপতামী’’তি. তমেৰ কাযন্তি তং একনৰুতিকপ্পমত্থকে কাযং. মহাসচ্চকসুত্তে পন পচ্ছিমভৰিককাযং সন্ধায ইমমেৰ কাযন্তি আহ. পূতিমূলানীতি মংসে ৰা লোহিতে ৰা সতি তিট্ঠন্তি. তস্স পন অভাৰে চম্মখণ্ডে লোমানি ৰিয হত্থেযেৰ লগ্গন্তি, তং সন্ধাযাহ ‘‘পূতিমূলানি লোমানি কাযস্মা পতন্তী’’তি.

অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসন্তি অরিযভাৰং কাতুং সমত্থং লোকুত্তরমগ্গং. ইমিস্সাযেৰ অরিযায পঞ্ঞাযাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায অনধিগমা. যাযং অরিযাতি যা অযং মগ্গপঞ্ঞা অধিগতা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা এতরহি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায অধিগতত্তা মগ্গপঞ্ঞা অধিগতা, এৰং একনৰুতিকপ্পমত্থকে ৰিপস্সনাপঞ্ঞায অনধিগতত্তা লোকুত্তরমগ্গপঞ্ঞং নাধিগতোস্মীতি, মজ্ঝিমভাণকত্থেরা পনাহু, ইমিস্সাযেৰাতি ৰুত্তপঞ্ঞাপি যাযং অরিযাতি ৰুত্তপঞ্ঞাপি মগ্গপঞ্ঞাযেৰ. অথ নে ভিক্খূ আহংসু ‘‘এৰং সন্তে মগ্গস্স অনধিগতত্তা মগ্গং নাধিগতোস্মীতি ইদং ৰুত্তং হোতি, ভন্তে’’তি. আৰুসো, কিঞ্চাপি দীপেতুং ন সক্কোমি, দ্ৰেপি পন মগ্গপঞ্ঞাযেৰাতি, এতদেৰ চেত্থ যুত্তং. ইতরথা হি যা অযন্তি নিদ্দেসো অননুরূপো সিযা.

আহারসুদ্ধিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সংসারসুদ্ধিআদিৰণ্ণনা

১৬০. সংসারেন সুদ্ধীতি বহুকং সংসরিত্ৰা সুজ্ঝন্তীতি ৰদন্তি. উপপত্তিযা সুদ্ধীতি বহুকং উপপজ্জিত্ৰা সুজ্ঝন্তীতি ৰদন্তি. আৰাসেন সুদ্ধীতি বহূসু ঠানেসু ৰসিত্ৰা সুজ্ঝন্তীতি ৰদন্তি. তীসুপি ঠানেসু সংসরণকৰসেন সংসারো. উপপজ্জনকৰসেন উপপত্তি. ৰসনকৰসেন আৰাসোতি খন্ধাযেৰ ৰুত্তা. যঞ্ঞেনাতি বহুযাগে যজিত্ৰা সুজ্ঝন্তীতি ৰদন্তি. মুদ্ধাৰসিত্তেনাতি তীহি সঙ্খেহি খত্তিযাভিসেকেন মুদ্ধনি অভিসিত্তেন. অগ্গিপারিচরিযাযাতি বহুঅগ্গিপরিচরণেন সুজ্ঝন্তীতি ৰদন্তি.

১৬১. দহরোতি তরুণো. যুৰাতি যোব্বনেন সমন্নাগতো. সুসুকাল়কেসোতি সুট্ঠু কাল়কেসো. ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতোতি ইমিনাস্স যেন যোব্বনেন সমন্নাগতো যুৰা, তং যোব্বনং ভদ্দং লদ্ধকন্তি দস্সেতি. পঠমেন ৰযসাতি পঠমৰযো নাম তেত্তিংস ৰস্সানি, তেন সমন্নাগতোতি অত্থো, পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযেনাতি পঞ্ঞাৰেয্যত্তিভাৰেন. জিণ্ণোতি জরাজিণ্ণো. ৰুদ্ধোতি ৰড্ঢিত্ৰা ঠিতঅঙ্গপচ্চঙ্গো. মহল্লকোতি জাতিমহল্লকো. অদ্ধগতোতি বহুঅদ্ধানং গতো চিরকালাতিক্কন্তো. ৰযো অনুপ্পত্তোতি ৰস্সসতস্স ততিযকোট্ঠাসং পচ্ছিমৰযং অনুপ্পত্তো. আসীতিকো মে ৰযো ৰত্ততীতি ইমং কির সুত্তং ভগৰা পরিনিব্বানসংৰচ্ছরে কথেসি. তস্মা এৰমাহ. পরমাযাতি উত্তমায. সতিযাতিআদীসু পদসতম্পি পদসহস্সম্পি ৰদন্তস্সেৰ গহণসমত্থতা সতি নাম. তদেৰ আধারণউপনিবন্ধনসমত্থতা গতি নাম. এৰং গহিতং ধারিতং সজ্ঝাযং কাতুং সমত্থৰীরিযং ধিতি নাম. তস্স অত্থঞ্চ কারণঞ্চ দস্সনসমত্থতা পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং নাম.

দল়্হধম্মা ধনুগ্গহোতি দল়্হং ধনুং গহেত্ৰা ঠিতো ইস্সাসো. দল়্হধনু নাম দ্ৰিসহস্সথামং ৰুচ্চতি, দ্ৰিসহস্সথামং নাম যস্স আরোপিতস্স জিযাবদ্ধো লোহসীসাদীনং ভারো দণ্ডে গহেত্ৰা যাৰ কণ্ডপ্পমাণা উক্খিত্তস্স পথৰিতো মুচ্চতি. সিক্খিতোতি দস দ্ৰাদস ৰস্সানি আচরিযকুলে উগ্গহিতসিপ্পো. কতহত্থোতি কোচি সিপ্পমেৰ উগ্গণ্হাতি. কতহত্থো ন হোতি, অযং পন কতহত্থো চিণ্ণৰসীভাৰো. কতূপাসনোতি রাজকুলাদীসু দস্সিতসিপ্পো. লহুকেন অসনেনাতি অন্তো সুসিরং কত্ৰা তূলাদীনি পূরেত্ৰা কতলাখাপরিকম্মেন সল্লহুককণ্ডেন. এৰং কতঞ্হি একউসভগামী দ্ৰে উসভানি গচ্ছতি, অট্ঠউসভগামী সোল়সউসভানি গচ্ছতি. অপ্পকসিরেনাতি নিদুক্খেন. অতিপাতেয্যাতি অতিক্কমেয্য. এৰং অধিমত্তসতিমন্তোতি যথা সো ধনুগ্গহো তং ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলছাযং সীঘং এৰ অতিক্কমেতি, এৰং পদসতম্পি পদসহস্সম্পি উগ্গহেতুং উপধারেতুং সজ্ঝাযিতুং অত্থকারণানি চ উপপরিক্খিতুং সমত্থাতি অত্থো. অঞ্ঞত্র অসিতপীতখাযিতসাযিতাতি অসিতপীতাদীনি হি ভগৰতাপি কাতব্বানি হোন্তি, ভিক্খূহিপি. তস্মা তেসং করণমত্তকালং ঠপেত্ৰাতি দস্সেতি.

অপরিযাদিন্নাযেৰাতি অপরিক্খীণাযেৰ. সচে হি একো ভিক্খু কাযানুপস্সনং পুচ্ছতি, অঞ্ঞো ৰেদনানুপস্সনং, অঞ্ঞো চিত্তানুপস্সনং, অয্যো ধম্মানুপস্সনং. ইমিনা পুট্ঠং অহং পুচ্ছিস্সামীতি একো একং ন ওলোকেতি. এৰং সন্তেপি তেসং ৰারো পঞ্ঞাযতি. এৰং বুদ্ধানং পন ৰারো ন পঞ্ঞাযতি, ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলছাযং অতিক্কমতো পুরেতরংযেৰ ভগৰা চুদ্দসৰিধেন কাযানুপস্সনং, নৰৰিধেন ৰেদনানুপস্সনং, সোল়সৰিধেন চিত্তানুপস্সনং, পঞ্চৰিধেন ধম্মানুপস্সনং কথেতি. তিট্ঠন্তু ৰা তাৰ এতে চত্তারো. সচে হি অঞ্ঞে চত্তারো সম্মপ্পধানেসু, অঞ্ঞে ইদ্ধিপাদেসু, অঞ্ঞে পঞ্চ ইন্দ্রিযেসু, অঞ্ঞে পঞ্চ বলেসু, অঞ্ঞে সত্ত বোজ্ঝঙ্গেসু, অঞ্ঞে অট্ঠ মগ্গঙ্গেসু পঞ্হং পুচ্ছেয্যুং, তম্পি ভগৰা কথেয্য. তিট্ঠন্তু ৰা এতে অট্ঠ. সচে অঞ্ঞে সত্ততিংস জনা বোধিপক্খিযেসু পঞ্হং পুচ্ছেয্যুং, তম্পি ভগৰা তাৰদেৰ কথেয্য. কস্মা? যাৰতা হি লোকিযমহাজনা একং পদং কথেন্তি. তাৰ আনন্দত্থেরো অট্ঠ পদানি কথেতি. আনন্দত্থেরে পন একং পদং কথেন্তেযেৰ ভগৰা সোল়সপদানি কথেতি. কস্মা? ভগৰতো হি জিৰ্হা মুদুকা দন্তাৰরণং সুফুসিতং ৰচনং অগলিতং ভৰঙ্গপরিৰাসো লহুকো. তেনাহ ‘‘অপরিযাদিন্নাযেৰস্স, সারিপুত্ত, তথাগতস্স ধম্মদেসনা’’তি.

তত্থ ধম্মদসেনাতি তন্তিঠপনা. ধম্মপদব্যঞ্জনন্তি পাল়িযা পদব্যঞ্জনং, তস্স তস্স অত্থস্স ব্যঞ্জনকং অক্খরং. পঞ্হপটিভানন্তি পঞ্হব্যাকরণং. ইমিনা কিং দস্সেতি? তথাগতো পুব্বে দহরকালে অক্খরানি সম্পিণ্ডেত্ৰা পদং ৰত্তুং সক্কোতি, পদানি সম্পিণ্ডেত্ৰা গাথং ৰত্তুং সক্কোতি, চতুঅক্খরেহি ৰা অট্ঠঅক্খরেহি ৰা সোল়সঅক্খরেহি ৰা পদেহি যুত্তায গাথায অত্থং ৰত্তুং সক্কোতি. ইদানি পন মহল্লককালে অক্খরানি সম্পিণ্ডেত্ৰা পদং ৰা, পদানি সম্পিণ্ডেত্ৰা গাথং ৰা, গাথায অত্থং ৰা ৰত্তুং ন সক্কোতীতি এৰং নত্থি. দহরকালে চ মহল্লককালে চ সব্বমেতং তথাগতস্স অপরিযাদিন্নমেৰাতি ইমং দস্সেতি. মঞ্চকেন চেপি মন্তি ইদং বুদ্ধবলদীপনত্থমেৰ পরিকপ্পেত্ৰা আহ. দসবলং পন মঞ্চকে আরোপেত্ৰা গামনিগমরাজধানিযো পরিহরণকালো নাম নত্থি. তথাগতা হি পঞ্চমে আযুকোট্ঠাসে খণ্ডিচ্চাদীহি অনভিভূতা সুৰণ্ণৰণ্ণসরীরস্স ৰেৰণ্ণিযে অননুপ্পত্তে দেৰমনুস্সানং পিযমনাপকালেযেৰ পরিনিব্বাযন্তি.

১৬২. নাগসমালোতি তস্স থেরস্স নামং. পঠমবোধিযঞ্হি ৰীসতিৰস্সব্ভন্তরে উপৰাননাগিতমেঘিযত্থেরা ৰিয অযম্পি ভগৰতো উপট্ঠাকো অহোসি. বীজযমানোতি মন্দমন্দেন তালৰণ্টৰাতেন ভগৰতো উতুসুখং সমুট্ঠাপযমানো. এতদৰোচাতি সকলসুত্তন্তং সুত্ৰা ভগৰতো পুব্বচরিতং দুক্করকারকং আগম্ম পসন্নো এতং ‘‘অচ্ছরিযং ভন্তে’’তিআদিৰচনং অৰোচ. তত্থ অচ্ছরং পহরিতুং যুত্তন্তি অচ্ছরিযং. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অব্ভুতং. উভযেনপি অত্তনো ৰিম্হযমেৰ দীপেতি. কো নামো অযং ভন্তেতি ইদং ভদ্দকো ৰতাযং ধম্মপরিযাযো, হন্দস্স ভগৰন্তং আযাচিত্ৰা নামং গণ্হাপেমীতি অধিপ্পাযেন আহ. অথস্স ভগৰা নামং গণ্হন্তো তস্মা তিহ ত্ৰন্তিআদিমাহ. তস্সত্থো, যস্মা ইদং সুত্তং সুত্ৰা তৰ লোমানি হট্ঠানি, তস্মা তিহ ত্ৰং, নাগসমাল, ইমং ধম্মপরিযাযং ‘‘লোমহংসন পরিযাযো’’ত্ৰেৰ নং ধারেহীতি.

সংসারসুদ্ধিআদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

মহাসীহনাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.