৩. ধম্মদাযাদসুত্তৰণ্ণনা

২৯. এৰং মে সুতন্তি ধম্মদাযাদসুত্তং. যস্মা পনস্স অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো, তস্মা তং দস্সেত্ৰা ৰস্স অপুব্বপদৰণ্ণনং করিস্সাম. কতরায চ পনিদং অট্ঠুপ্পত্তিযা নিক্খিত্তন্তি. লাভসক্কারে. ভগৰতো কির মহালাভসক্কারো উপ্পজ্জি. যথা তং চত্তারো অসঙ্খ্যেয্যে পূরিতদানপারমীসঞ্চযস্স. সব্বদিসাসু যমকমহামেঘো ৰুট্ঠহিত্ৰা মহোঘং ৰিয সব্বপারমিযো একস্মিং অত্তভাৰে ৰিপাকং দস্সামাতি সম্পিণ্ডিতা ৰিয লাভসক্কারমহোঘং নিব্বত্তযিংসু. ততো ততো অন্নপানযানৰত্থমালাগন্ধৰিলেপনাদিহত্থা খত্তিযব্রাহ্মণাদযো আগন্ত্ৰা – ‘‘কহং বুদ্ধো, কহং ভগৰা, কহং দেৰদেৰো, নরাসভো, পুরিসসীহো’’তি ভগৰন্তং পরিযেসন্তি. সকটসতেহিপি পচ্চযে আহরিত্ৰা ওকাসং অলভমানা সমন্তা গাৰুতপ্পমাণম্পি সকটধুরেন সকটধুরমাহচ্চতিট্ঠন্তি চেৰ অনুবন্ধন্তি চ. অন্ধকৰিন্দব্রাহ্মণাদযো ৰিয. সব্বং খন্ধকে তেসু তেসু সুত্তেসু চ আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. যথা চ ভগৰতো, এৰং ভিক্খুসঙ্ঘস্সাপি.

ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা সক্কতো হোতি গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং, ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো সক্কতো হোতি…পে… পরিক্খারান’’ন্তি (উদা. ১৪). তথা – ‘‘যাৰতা খো, চুন্দ, এতরহি সঙ্ঘো ৰা গণো ৰা লোকে উপ্পন্নো, নাহং, চুন্দ, অঞ্ঞং একসঙ্ঘম্পি সমনুপস্সামি, এৰং লাভগ্গযসগ্গপত্তং, যথরিৰ, চুন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি (দী. নি. ৩.১৭৬).

স্ৰাযং ভগৰতো চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ উপ্পন্নো লাভসক্কারো একতো হুত্ৰা দ্ৰিন্নং মহানদীনং উদকমিৰ অপ্পমেয্যো অহোসি. কমেন ভিক্খূ পচ্চযগরুকা পচ্চযবাহুলিকা অহেসুং. পচ্ছাভত্তম্পি তেলমধুফাণিতাদীসু আহটেসু গণ্ডিংযেৰ পহরিত্ৰা ‘‘অম্হাকং আচরিযস্স দেথ, উপজ্ঝাযস্স দেথা’’তি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দং করোন্তি. সা চ নেসং পৰত্তি ভগৰতোপি পাকটা অহোসি. ততো ভগৰা অননুচ্ছৰিকন্তি ধম্মসংৰেগং উপ্পাদেত্ৰা চিন্তেসি –

‘‘পচ্চযা অকপ্পিযাতি ন সক্কা সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতুং. পচ্চযপটিবদ্ধা হি কুলপুত্তানং সমণধম্মৰুত্তি. হন্দাহং ধম্মদাযাদপটিপদং দেসেমি. সা সিক্খাকামানং কুলপুত্তানং সিক্খাপদপঞ্ঞত্তি ৰিয ভৰিস্সতি নগরদ্ৰারে ঠপিতসব্বকাযিকআদাসো ৰিয চ, যথা হি নগরদ্ৰারে ঠপিতে সব্বকাযিকে আদাসে চত্তারো ৰণ্ণা অত্তনো ছাযং দিস্ৰা ৰজ্জং পহায নিদ্দোসা হোন্তি, এৰমেৰ সিক্খাকামা কুলপুত্তা পযোগমণ্ডনেন অত্তানং মণ্ডেতুকামা ইমং সব্বকাযিকাদাসূপমং দেসনং আৰজ্জিত্ৰা আমিসদাযাদপটিপদং ৰজ্জেত্ৰা ধম্মদাযাদপটিপদং পূরেন্তা খিপ্পমেৰ জাতিজরামরণস্স অন্তং করিস্সন্তী’’তি. ইমিস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা ইদং সুত্তং অভাসি.

তত্থ ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথ, মা আমিসদাযাদাতি ধম্মস্স মে দাযাদা, ভিক্খৰে, ভৰথ, মা আমিসস্স. যো ময্হং ধম্মো, তস্স পটিগ্গাহকা ভৰথ, যঞ্চ খো ময্হং আমিসং, তস্স মা পটিগ্গাহকা ভৰথাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ ধম্মোপি দুৰিধো – নিপ্পরিযাযধম্মো, পরিযাযধম্মোতি. আমিসম্পি দুৰিধং – নিপ্পরিযাযামিসং, পরিযাযামিসন্তি. কথং? মগ্গফলনিব্বানভেদো হি নৰৰিধোপি লোকুত্তরধম্মো নিপ্পরিযাযধম্মো নিব্বত্তিতধম্মো, ন যেন কেনচি পরিযাযেন কারণেন ৰা লেসেন ৰা ধম্মো. যং পনিদং ৰিৰট্টূপনিস্সিতং কুসলং, সেয্যথিদং, ইধেকচ্চো ৰিৰট্টং পত্থেন্তো দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং করোতি, গন্ধমালাদীহি ৰত্থুপূজং করোতি, ধম্মং সুণাতি দেসেতি ঝানসমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, এৰং করোন্তো অনুপুব্বেন নিপ্পরিযাযধম্মং অমতং নিব্বানং পটিলভতি, অযং পরিযাযধম্মো. তথা চীৰরাদযো চত্তারো পচ্চযা নিপ্পরিযাযামিসমেৰ, ন অঞ্ঞেন পরিযাযেন কারণেন ৰা লেসেন ৰা আমিসং. যং পনিদং ৰট্টগামিকুসলং, সেয্যথিদং, ইধেকচ্চো ৰট্টং পত্থেন্তো সম্পত্তিভৰং ইচ্ছমানো দানং দেতি…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, এৰং করোন্তো অনুপুব্বেন দেৰমনুস্সসম্পত্তিং পটিলভতি, ইদং পরিযাযামিসং নাম.

তত্থ নিপ্পরিযাযধম্মোপি ভগৰতোযেৰ সন্তকো. ভগৰতা হি কথিতত্তা ভিক্খূ মগ্গফলনিব্বানানি অধিগচ্ছন্তি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সো হি ব্রাহ্মণ ভগৰা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা, অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা, মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৰিদূ মগ্গকোৰিদো. মগ্গানুগা চ পন এতরহি সাৰকা ৰিহরন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা’’তি (ম. নি. ৩.৭৯) চ – ‘‘সো হাৰুসো, ভগৰা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো ৰত্তা পৰত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো’’তি (ম. নি. ১.২০৩) চ. পরিযাযধম্মোপি ভগৰতোযেৰ সন্তকো. ভগৰতা হি কথিতত্তা এৰং জানন্তি ‘‘ৰিৰট্টং পত্থেত্ৰা দানং দেন্তো…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেন্তো অনুক্কমেন অমতং নিব্বানং পটিলভতী’’তি. নিপ্পরিযাযামিসম্পি চ ভগৰতোযেৰ সন্তকং. ভগৰতা হি অনুঞ্ঞাতত্তাযেৰ ভিক্খূহি জীৰকৰত্থুং আদিং কত্ৰা পণীতচীৰরং লদ্ধং. যথাহ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, গহপতিচীৰরং. যো ইচ্ছতি, পংসুকূলিকো হোতু, যো ইচ্ছতি, গহপতিচীৰরং সাদিযতু. ইতরীতরেনপাহং, ভিক্খৰে, সন্তুট্ঠিংযেৰ ৰণ্ণেমী’’তি (মহাৰ. ৩৩৭).

পুব্বে চ ভিক্খূ পণীতপিণ্ডপাতং নালত্থুং. সপদানপিণ্ডিযালোপভোজনা এৰাহেসুং. তেহি রাজগহে ৰিহরন্তেন ভগৰতা – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সঙ্ঘভত্তং উদ্দেসভত্তং নিমন্তনং সলাকভত্তং পক্খিকং উপোসথিকং পাটিপদিক’’ন্তি (চূল়ৰ. ৩২৫) এৰং অনুঞ্ঞাতত্তাযেৰ পণীতভোজনং লদ্ধং. তথা সেনাসনং. পুব্বে হি অকতপব্ভাররুক্খমূলাদিসেনাসনাযেৰ ভিক্খূ অহেসুং. তে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চ লেণানী’’তি (চূল়ৰ. ২৯৪) এৰং ভগৰতা অনুঞ্ঞাতত্তাযেৰ ৰিহারো অড্ঢযোগো পাসাদো হম্মিযং গুহাতি ইমানি সেনাসনানি লভিংসু. পুব্বে চ মুত্তহরীতকেনেৰ ভেসজ্জং অকংসু. তে ভগৰতাযেৰ – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চ ভেসজ্জানি, সেয্যথিদং, সপ্পি, নৰনীতং, তেলং, মধু, ফাণিত’’ন্তি (মহাৰ. ২৬০) এৰমাদিনা নযেন অনুঞ্ঞাতত্তা নানাভেসজ্জানি লভিংসু.

পরিযাযামিসম্পি ভগৰতোযেৰ সন্তকং. ভগৰতা হি কথিতত্তা যেৰ জানন্তি – ‘‘সম্পত্তিভৰং পত্থেন্তো দানং দত্ৰা সীলং…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা অনুক্কমেন পরিযাযামিসং দিব্বসম্পত্তিং মনুস্সসম্পত্তিং পটিলভতী’’তি. তদেৰ, যস্মা নিপ্পরিযাযধম্মোপি পরিযাযধম্মোপি নিপ্পরিযাযামিসম্পি পরিযাযামিসম্পি ভগৰতোযেৰ সন্তকং, তস্মা তত্থ অত্তনো সামিভাৰং দস্সেন্তো আহ – ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথ মা আমিসদাযাদা’’তি.

যো ময্হং সন্তকো দুৰিধোপি ধম্মো, তস্স দাযাদা ভৰথ. যঞ্চ খো এতং ময্হমেৰ সন্তকং আমিসং, তস্স দাযাদা মা ভৰথ. ধম্মকোট্ঠাসস্সেৰ সামিনো ভৰথ, মা আমিসকোট্ঠাসস্স. যো হি জিনসাসনে পব্বজিত্ৰা পচ্চযপরমো ৰিহরতি চতূসু তণ্হুপ্পাদেসু সন্দিস্সমানো নিক্খিত্তধুরো ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তিযং, অযং আমিসদাযাদো নাম. তাদিসা মা ভৰথ. যো পন অনুঞ্ঞাতপচ্চযেসু অপ্পিচ্ছতাদীনি নিস্সায পটিসঙ্খা সেৰমানো পটিপত্তিপরমো ৰিহরতি চতূসু অরিযৰংসেসু সন্দিস্সমানো, অযং ধম্মদাযাদো নাম. তাদিসা ভৰথাতি ৰুত্তং হোতি.

ইদানি যেসং তত্থ এতদহোসি, ভৰিস্সতি ৰা অনাগতমদ্ধানং ‘‘কিং নু খো ভগৰা সাৰকানং অলাভত্থিকো এৰমাহা’’তি, তেসং অতিপণীতলাভত্থিকো অহং এৰং ৰদামীতি দস্সেতুমাহ অত্থি মে তুম্হেসু…পে… নো আমিসদাযাদাতি.

তস্সাযমত্থো – অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা অনুদ্দযা হিতেসিতা, কেন নু খো কারণেন কেন উপাযেন সাৰকা ধম্মদাযাদা অস্সু ধম্মকোট্ঠাসসামিনো, নো আমিসদাযাদাতি. অযং পন অধিপ্পাযো, পস্সতি কির ভগৰা আমিসগরুকানং আমিসে উপক্খলিতানং অতীতকালে তাৰ কপিলস্স ভিক্খুনো, ‘‘সঙ্ঘাটিপি আদিত্তা হোতী’’তিআদিনা (পারা. ২৩০; সং. নি. ২.২১৮) নযেন আগতপাপভিক্খুভিক্খুনীসিক্খমানাদীনঞ্চ অনেকসতানং অপাযপরিপূরণত্তং অত্তনো সাসনে পব্বজিতানঞ্চ দেৰদত্তাদীনং. ধম্মগরুকানং পন সারিপুত্তমোগ্গল্লানমহাকস্সপাদীনং অভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাদিগুণপ্পটিলাভং. তস্মা তেসং অপাযা পরিমুত্তিং সব্বগুণসম্পত্তিঞ্চ ইচ্ছন্তো আহ – ‘‘অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা কিন্তি মে সাৰকা ধম্মদাযাদা ভৰেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’’তি. পচ্চযগরুকো চ চতুপরিসন্তরে কূটকহাপণো ৰিয নিব্বুতঙ্গারো ৰিয চ নিত্তেজো নিপ্পভো হোতি. ততো ৰিৰত্তিতচিত্তো ধম্মগরুকো তেজৰা সীহোৰ অভিভুয্যচারী, তস্মাপি এৰমাহ – ‘‘অত্থি মে…পে… নো আমিসদাযাদা’’তি.

এৰং ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথ, মা আমিসদাযাদা’’তি ইদং অনুকম্পায পণীততরং লাভং ইচ্ছন্তেন ৰুত্তং, নো অলাভত্থিকেনাতি সাৰেত্ৰা ইদানি ইমস্স ওৰাদস্স অকরণে আদীনৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘তুম্হে চ মে, ভিক্খৰে…পে… নো ধম্মদাযাদা’’তি. তত্থ তুম্হেপি তেন আদিযা ভৰেয্যাথাতি তুম্হেপি তেন আমিসদাযাদভাৰেন নো ধম্মদাযাদভাৰেন আদিযা ভৰেয্যাথ. অপদিসিতব্বা ৰিসুং কাতব্বা ৰৰত্থপেতব্বা, ৰিঞ্ঞূহি গারয্হা ভৰেয্যাথাতি ৰুত্তং হোতি. কিন্তি? আমিসদাযাদা সত্থুসাৰকা ৰিহরন্তি, নো ধম্মদাযাদাতি.

অহম্পি তেন আদিযো ভৰেয্যন্তি অহম্পি তেন তুম্হাকং আমিসদাযাদভাৰেন নো ধম্মদাযাদভাৰেন গারয্হো ভৰেয্যং. কিন্তি? আমিস…পে… দাযাদাতি. ইদং ভগৰা তেসং অতীৰ মুদুকরণত্থমাহ. অযঞ্হি এত্থ অধিপ্পাযো – সচে, ভিক্খৰে, তুম্হে আমিসলোলা চরিস্সথ, তত্থ ৰিঞ্ঞূ মং গরহিস্সন্তি ‘‘কথঞ্হি নাম সব্বঞ্ঞূ সমানো অত্তনো সাৰকে ধম্মদাযাদে নো আমিসদাযাদে কাতুং ন সক্কোতী’’তি. সেয্যথাপি নাম অনাকপ্পসম্পন্নে ভিক্খূ দিস্ৰা আচরিযুপজ্ঝাযে গরহন্তি ‘‘কস্সিমে সদ্ধিৰিহারিকা, কস্সন্তেৰাসিকা’’তি; সেয্যথা ৰা পন কুলকুমারকে ৰা কুলকুমারিকাযো ৰা দুস্সীলে পাপধম্মে দিস্ৰা মাতাপিতরো গরহন্তি ‘‘কস্সিমে পুত্তা, কস্স ধীতরো’’তি; এৰমেৰ মং ৰিঞ্ঞূ গরহিস্সন্তি ‘‘কথঞ্হি নাম সব্বঞ্ঞূ সমানো অত্তনো সাৰকে ধম্মদাযাদে নো আমিসদাযাদে কাতুং ন সক্কোতী’’তি.

এৰং ইমস্স ওৰাদস্স অকরণে আদীনৰং দস্সেত্ৰা করণে আনিসংসং দস্সেন্তো তুম্হে চ মেতিআদিমাহ. তত্থ অহম্পি তেন ন আদিযো ভৰেয্যন্তি সেয্যথাপি নাম ৰত্তপরিপূরকে দহরভিক্খূ উদ্দেসপরিপুচ্ছাসম্পন্নে ৰস্সসতিকত্থেরে ৰিয আকপ্পসম্পন্নে দিস্ৰা, কস্স সদ্ধিৰিহারিকা, কস্সন্তেৰাসিকাতি, অসুকস্সাতি, ‘‘পতিরূপং থেরস্স, পটিবলো ৰত ওৰদিতুং অনুসাসিতু’’ন্তি আচরিযুপজ্ঝাযা ন আদিযা ন গারয্হা ভৰন্তি, এৰমেৰ অহম্পি তেন তুম্হাকং ধম্মদাযাদভাৰেন নো আমিসদাযাদভাৰেন কস্স সাৰকা নালকপটিপদং তুৰট্টকপটিপদং চন্দূপমপটিপদং রথৰিনীতপটিপদং মহাগোসিঙ্গসালপটিপদং মহাসুঞ্ঞতপটিপদং পটিপন্না চতুপচ্চযসন্তোসভাৰনারামঅরিযৰংসেসু সক্খিভূতা পচ্চযগেধতো ৰিৰত্তমানসা অব্ভা মুত্তচন্দসমা ৰিহরন্তীতি; ‘‘সমণস্স গোতমস্সা’’তি ৰুত্তে ‘‘সব্বঞ্ঞূ ৰত ভগৰা, অসক্খি ৰত সাৰকে আমিসদাযাদপটিপদং ছড্ডাপেত্ৰা ধম্মদাযাদপটিপত্তিপূরকে কাতু’’ন্তি ৰিঞ্ঞূনং ন আদিযো ন গারয্হো ভৰেয্যন্তি. এৰমিমস্মিং পদে অধিপ্পাযং ঞত্ৰা সেসং কণ্হপক্খে ৰুত্তনযপচ্চনীকেন ৰেদিতব্বং. এৰং ইমস্স ওৰাদস্স করণে আনিসংসং দস্সেত্ৰা ইদানি তং ওৰাদং নিয্যাতেন্তো আহ – ‘‘তস্মা তিহ মে, ভিক্খৰে…পে… নো আমিসদাযাদা’’তি.

৩০. এৰমিমং ওৰাদং নিয্যাতেত্ৰা ইদানি তস্সা ধম্মদাযাদপটিপত্তিযা পরিপূরকারিং থোমেতুং ইধাহং, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. ভগৰতো হি থোমনং সুত্ৰাপি হোন্তিযেৰ তদত্থায পটিপজ্জিতারো.

তত্থ ইধাতি নিপাতপদমেতং. ভুত্তাৰীতি ভুত্তৰা, কতভত্তকিচ্চোতি ৰুত্তং হোতি. পৰারিতোতি যাৰদত্থপৰারণায পৰারিতো, যাৰদত্থং ভুঞ্জিত্ৰা পটিক্খিত্তভোজনো তিত্তোৰাতি ৰুত্তং হোতি. চতুব্বিধা হি পৰারণা ৰস্সংৰুট্ঠপৰারণা পচ্চযপৰারণা অনতিরিত্তপৰারণা যাৰদত্থপৰারণাতি. তত্থ, ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে, ৰস্সংৰুট্ঠানং ভিক্খূনং তীহি ঠানেহি পৰারেতু’’ন্তি (মহাৰ. ২০৯) অযং ৰস্সংৰুট্ঠপৰারণা. ‘‘ইচ্ছামহং, ভন্তে, সঙ্ঘং চতুমাসং ভেসজ্জেন পৰারেতু’’ন্তি (পাচি. ৩০৩) চ ‘‘অঞ্ঞত্র পুনপৰারণায অঞ্ঞত্র নিচ্চপৰারণাযা’’তি (পাচি. ৩০৭) চ অযং পচ্চযপৰারণা. ‘‘পৰারিতো নাম অসনং পঞ্ঞাযতি, ভোজনং পঞ্ঞাযতি, হত্থপাসে ঠিতো অভিহরতি, পটিক্খেপো পঞ্ঞাযতি, এসো পৰারিতো নামা’’তি (পাচি. ২৩৯) অযং অনতিরিত্তপৰারণা. ‘‘পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসী’’তি (দী. নি. ১.২৯৭, ৩৫৮) অযং যাৰদত্থপৰারণা. অযমিধ অধিপ্পেতা. তেন ৰুত্তং ‘‘পৰারিতোতি যাৰদত্থপৰারণায পৰারিতো’’তি.

পরিপুণ্ণোতি ভোজনেন পরিপুণ্ণো. পরিযোসিতোতি পরিযোসিতভোজনো, উত্তরপদলোপো দট্ঠব্বো. যাৰতকং ভুঞ্জিতব্বং, তাৰতকং ভুত্তং হোতি, অৰসিতা মে ভোজনকিরিযাতি অত্থো. সুহিতোতি ধাতো, জিঘচ্ছাদুক্খাভাৰেন ৰা সুখিতোতি ৰুত্তং হোতি. যাৰদত্থোতি যাৰতকো মে ভোজনেন অত্থো, সো সব্বো পত্তোতি. এত্থ চ পুরিমানং তিণ্ণং পচ্ছিমানি সাধকানি. যো হি পরিযোসিতো, সো ভুত্তাৰী হোতি. যো চ সুহিতো, সো যাৰদত্থপৰারণায পৰারিতো. যো যাৰদত্থো, সো পরিপুণ্ণোতি. পুরিমানি ৰা পচ্ছিমানং. যস্মা হি ভুত্তাৰী, তস্মা পরিযোসিতো. যস্মা পৰারিতো, তস্মা সুহিতো. যস্মা পরিপুণ্ণো, তস্মা যাৰদত্থোতি. সব্বঞ্চেতং পরিকপ্পেত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

সিযাতি একংসে চ ৰিকপ্পনে চ. ‘‘পথৰীধাতু সিযা অজ্ঝত্তিকা, সিযা বাহিরা’’তি (ম. নি. ৩.৩৪৯) একংসে. ‘‘সিযা অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো আপত্তি ৰীতিক্কমো’’তি (ম. নি. ৩.৩৯) ৰিকপ্পনে. ইধ উভযম্পি ৰট্টতি. অতিরেকোৰ অতিরেকধম্মো. তথা ছড্ডনীয ধম্মো. অধিকো চ ছড্ডেতব্বো চ, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি কাতব্বোতি অত্থো. অথাতি তম্হি কালে. জিঘচ্ছাদুব্বল্যপরেতাতি জিঘচ্ছায চ দুব্বল্যেন চ পরেতা ফুট্ঠা অনুগতা চ অট্ঠপি দসপি দিৰসানি. তত্থ কেচি জিঘচ্ছিতাপি ন দুব্বলা হোন্তি, সক্কোন্তি জিঘচ্ছং সহিতুং. ইমে পন ন তাদিসাতি দস্সেতুং উভযমাহ. ত্যাহন্তি তে অহং. সচে আকঙ্খথাতি যদি ইচ্ছথ.

অপ্পহরিতেতি অপ্পরুল়্হহরিতে, যস্মিং ঠানে পিণ্ডপাতজ্ঝোত্থরণেন ৰিনস্সনধম্মানি তিণানি নত্থি, তস্মিন্তি অত্থো. তেন নিত্তিণঞ্চ মহাতিণগহনং চ, যত্থ সকটেনপি ছড্ডিতে পিণ্ডপাতে তিণানি ন ৰিনস্সন্তি, তঞ্চ ঠানং পরিগ্গহিতং হোতি. ভূতগামসিক্খাপদস্স হি অৰিকোপনত্থমেতং ৰুত্তং.

অপ্পাণকেতি নিপ্পাণকে পিণ্ডপাতজ্ঝোত্থরণেন মরিতব্বপাণকরহিতে ৰা মহাউদকক্খন্ধে. পরিত্তোদকে এৰ হি ভত্তপক্খেপেন আল়ুলিতে সুখুমপাণকা মরন্তি, ন মহাতল়াকাদীসূতি. পাণকানুরক্খণত্থঞ্হি এতং ৰুত্তং. ওপিলাপেস্সামীতি নিমুজ্জাপেস্সামি.

তত্রেকস্সাতি তেসু দ্ৰীসু একস্স. যো ইমং ধম্মদেসনং সুট্ঠু সুতৰা পুনপ্পুনং আৰজ্জেতি চ, তং সন্ধাযাহ ৰুত্তং খো পনেতন্তি. অযং ৰুত্ত-সদ্দো কেসোহারণেপি দিস্সতি ‘‘কাপটিকো মাণৰো দহরো ৰুত্তসিরো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪২৬). রোপিতেপি ‘‘যথা সারদিকং বীজং, খেত্তে ৰুত্তং ৰিরূহতী’’তিআদীসু (জা. ১.৩.৩১). কথিতেপি ‘‘ৰুত্তমিদং ভগৰতা, ৰুত্তমিদং অরহতা’’তিআদীসু. ইধ পন কথিতে দট্ঠব্বো. কথিতং খো পনেতন্তি অযঞ্হিস্স অত্থো. আমিসঞ্ঞতরন্তি চতুন্নং পচ্চযামিসানং অঞ্ঞতরং, একন্তি অত্থো. যদিদন্তি নিপাতো, সব্বলিঙ্গৰিভত্তিৰচনেসু তাদিসোৰ তত্থ তত্থ অত্থতো পরিণামেতব্বো. ইধ পনাস্স যো এসোতি অত্থো. যো এসো পিণ্ডপাতো নাম. ইদং আমিসঞ্ঞতরন্তি ৰুত্তং হোতি. যংনূনাহন্তি সাধু ৰতাহং. এৰন্তি যথা ইদানি ইমং খণং ৰীতিনামেমি, এৰমেৰ রত্তিন্দিৰং. ৰীতিনামেয্যন্তি খেপেয্যং অতিৰত্তাপেয্যং.

সো তং পিণ্ডপাতন্তি সো তং সদেৰকেন লোকেন সিরসা সম্পটিচ্ছিতব্বরূপং সুগতাতিরিত্তম্পি পিণ্ডপাতং অভুঞ্জিত্ৰা ধম্মদাযাদভাৰং আকঙ্খমানো আদিত্তসীসূপমং পচ্চৰেক্খিত্ৰা তেনেৰ জিঘচ্ছাদুব্বল্যেন এৰং তং রত্তিন্দিৰং ৰীতিনামেয্য.

অথ দুতিযস্সাতি ইমস্মিং পন ৰারে এস সঙ্খেপো, সচে সো ভিক্খু, যংনূনাহং…পে… ৰীতিনামেয্যন্তি চিন্তেন্তো এৰম্পি চিন্তেয্য, পব্বজিতেন খো ৰাল়মিগাকুলে অরঞ্ঞে ভেসজ্জং ৰিয পঞ্চকামগুণৰাল়াকুলে গামে পিণ্ডপাতোপি দুক্খং পরিযেসিতুং. অযং পন পিণ্ডপাতো ইতি পরিযেসনাদীনৰৰিমুত্তো চ সুগতাতিরিত্তো চাতি উভতো সুজাতখত্তিযকুমারো ৰিয হোতি, যেহি চ পঞ্চহি কারণেহি পিণ্ডপাতো ন পরিভুঞ্জিতব্বো হোতি. সেয্যথিদং, পুগ্গলং গরহিত্ৰা ন পরিভুঞ্জিতব্বো হোতি ‘‘অলজ্জিপুগ্গলস্স সন্তকো’’তি. অপরিসুদ্ধউপ্পত্তিতায ন পরিভুঞ্জিতব্বো হোতি ‘‘ভিক্খুনিপরিপাচনঅসন্তসম্ভাৰনুপ্পন্নো’’তি. সামিকানুকম্পায ন পরিভুঞ্জিতব্বো হোতি ‘‘পিণ্ডপাতসামিকো ভিক্খু জিঘচ্ছিতো’’তি. সো ধাতো তস্সেৰ অন্তেৰাসিকাদীসু অনুকম্পায ন পরিভুঞ্জিতব্বো হোতি ‘‘অন্তেৰাসিকা অঞ্ঞে ৰা তপ্পটিবদ্ধা জিঘচ্ছিতা’’তি, তেপি ধাতা সুহিতা, অপিচ খো অস্সদ্ধতায ন পরিভুঞ্জিতব্বো হোতি ‘‘পিণ্ডপাতসামিকো ভিক্খু অস্সদ্ধো’’তি. তেহি চ কারণেহি অযং ৰিমুত্তো. ভগৰা হি লজ্জীনং অগ্গো, পরিসুদ্ধুপ্পত্তিকো পিণ্ডপাতো, ভগৰা চ ধাতো সুহিতো, পচ্চাসীসকোপি অঞ্ঞো পুগ্গলো নত্থি, যে লোকে সদ্ধা, ভগৰা তেসং অগ্গোতি এৰং চিন্তেত্ৰা চ সো তং পিণ্ডপাতং ভুঞ্জিত্ৰা…পে… ৰীতিনামেয্য. এত্তাৰতা যোপি অভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করোতি, সোপি ভুঞ্জিতব্বকমেৰ পিণ্ডপাতং ন ভুত্তো হোতি. যোপি ভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করোতি, সোপি ভুঞ্জিতব্বকমেৰ ভুত্তো হোতি. নত্থি পিণ্ডপাতে ৰিসেসো. পুগ্গলে পন অত্থি ৰিসেসো. তস্মা তং দস্সেন্তো কিঞ্চাপি সোতিআদিমাহ.

তত্থ কিঞ্চাপীতি অনুজাননপ্পসংসনত্থে নিপাতো. কিং অনুজানাতি? তস্স ভিক্খুনো তং অনৰজ্জপরিভোগং. কিং পসংসতি? ভুত্ৰা সমণধম্মকরণং. ইদং ৰুত্তং হোতি যদিপি সো ভিক্খু এৰং ভুঞ্জিতব্বমেৰ ভুঞ্জিত্ৰা কাতব্বমেৰ করেয্য. অথ খো অসুযেৰ মে পুরিমো ভিক্খূতি যো পুরিমো ভিক্খু তম্পি পিণ্ডপাতং পটিক্খিপিত্ৰা সমণধম্মং করোতি, সোযেৰ মম দ্ৰীসু সূরেসু সূরতরো ৰিয দ্ৰীসু পণ্ডিতেসু পণ্ডিততরো ৰিয চ পুজ্জতরো চ পাসংসতরো চ, দুতিযভিক্খুতো অতিরেকেন পূজনীযো চ পসংসনীযো চাতি ৰুত্তং হোতি.

ইদানি তমত্থং কারণেন সাধেন্তো তং কিস্স হেতূতিআদিমাহ. তস্সত্থো, তত্থ সিযা তুম্হাকং, কস্মা সো ভিক্খু ভগৰতো পুজ্জতরো চ পাসংসতরো চাতি? তঞ্হি তস্সাতি যস্মা তং পিণ্ডপাতপটিক্খিপনং তস্স ভিক্খুনো দীঘরত্তং অপ্পিচ্ছতায…পে… ৰীরিযারম্ভায সংৰত্তিস্সতি. কথং? তস্স হি সচে অপরেন সমযেন পচ্চযেসু অত্রিচ্ছতা ৰা পাপিচ্ছতা ৰা মহিচ্ছতা ৰা উপ্পজ্জিস্সতি. ততো নং ইমিনা পিণ্ডপাতপটিক্খেপঙ্কুসেন নিৰারেস্সতি ‘‘অরে ত্ৰং সুগতাতিরিত্তম্পি পিণ্ডপাতং পটিক্খিপিত্ৰা ঈদিসং ইচ্ছং উপ্পাদেসী’’তি এৰং পচ্চৰেক্খমানো. এস নযো অসন্তুট্ঠিযা অসংলেখস্স চুপ্পন্নস্স নিৰারণে. এৰং তাৰস্স অপ্পিচ্ছতায সন্তুট্ঠিযা সংলেখায সংৰত্তিস্সতি.

সুভরতাযাতি এত্থ অযং সংৰণ্ণনা – ইধেকচ্চো অত্তনোপি উপট্ঠাকানম্পি দুব্ভরো হোতি দুপ্পোসো. একচ্চো অত্তনোপি উপট্ঠাকানম্পি সুভরো হোতি সুপোসো. কথং? যো হি অম্বিলাদীনি লদ্ধা অনম্বিলাদীনি পরিযেসতি, অঞ্ঞস্স ঘরে লদ্ধং অঞ্ঞস্স ঘরে ছড্ডেন্তো সব্বং গামং ৰিচরিত্ৰা রিত্তপত্তোৰ ৰিহারং পৰিসিত্ৰা নিপজ্জতি, অযং অত্তনো দুব্ভরো. যো পন সালিমংসোদনাদীনং পত্তে পূরেত্ৰা দিন্নেপি দুম্মুখভাৰং অনত্তমনভাৰমেৰ চ দস্সেতি, তেসং ৰা সম্মুখাৰ তং পিণ্ডপাতং ‘‘কিং তুম্হেহি দিন্ন’’ন্তি অপসাদেন্তো সামণেরগহট্ঠাদীনম্পি দেতি, অযং উপট্ঠাকানং দুব্ভরো. এতং দিস্ৰা মনুস্সা দূরতো পরিৰজ্জন্তি দুব্ভরো ভিক্খু ন সক্কা পোসিতুন্তি. যো পন যংকিঞ্চি লূখং ৰা পণীতং ৰা লদ্ধা তুট্ঠচিত্তোৰ ভুঞ্জিত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা অত্তনো কম্মং করোতি, অযং অত্তনো সুভরো. যো চ পরেসম্পি অপ্পং ৰা বহুং ৰা লূখং ৰা পণীতং ৰা দানং অহীল়েত্ৰা অত্তমনো ৰিপ্পসন্নমুখো হুত্ৰা তেসং সম্মুখাৰ পরিভুঞ্জিত্ৰা যাতি, অযং উপট্ঠাকানং সুভরো. এতং দিস্ৰা মনুস্সা অতিৰিয ৰিস্সত্থা হোন্তি – ‘‘অম্হাকং ভদন্তো সুভরো থোকেনপি তুস্সতি, মযমেৰ নং পোসিস্সামা’’তি পটিঞ্ঞং কত্ৰা পোসেন্তি.

তত্থ সচে অপরেন সমযেন অস্স অত্তনো ৰা উপট্ঠাকানং ৰা দুব্ভরতানযেন চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি. ততো নং ইমিনা পিণ্ডপাতপটিক্খেপঙ্কুসেন নিৰারেস্সতি – ‘‘অরে ত্ৰং সুগতাতিরিত্তম্পি পিণ্ডপাতং পটিক্খিপিত্ৰা ঈদিসং চিত্তং উপ্পাদেসী’’তি এৰং পচ্চৰেক্খমানো, এৰমস্স সুভরতায সংৰত্তিস্সতি. সচে পনস্স কোসজ্জং উপ্পজ্জিস্সতি, তম্পি এতেনেৰঙ্কুসেন নিৰারেস্সতি – ‘‘অরে ত্ৰং নাম তদা সুগতাতিরিত্তম্পি পিণ্ডপাতং পটিক্খিপিত্ৰা তথা জিঘচ্ছাদুব্বল্যপরেতোপি সমণধম্মং কত্ৰা অজ্জ কোসজ্জমনুযুঞ্জসী’’তি এৰং পচ্চৰেক্খমানো, এৰমস্স ৰীরিযারম্ভায সংৰত্তিস্সতি. এৰমস্স ইদং পিণ্ডপাতপটিক্খিপনং দীঘরত্তং অপ্পিচ্ছতায…পে… ৰীরিযারম্ভায সংৰত্তিস্সতি. এৰমস্সিমে পঞ্চ গুণা পরিপূরা দস কথাৰত্থূনি পরিপূরেস্সন্তি.

কথং? অত্র হি পাল়িযংযেৰ অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিতাৰীরিযারম্ভৰসেন তীণি আগতানি, সেসানি সল্লেখেন সঙ্গহিতানি. ইদঞ্হি সব্বকথাৰত্থূনং নামমেৰ, যদিদং সল্লেখো. যথাহ – ‘‘যা চ খো অযং, আনন্দ, কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৰিনীৰরণসপ্পাযা একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. সেয্যথিদং, অপ্পিচ্ছকথা’’তি (ম. নি. ৩.১৮৯, ১৯২) ৰিত্থারো. এৰং ইমে পঞ্চ গুণা পরিপূরা দস কথাৰত্থূনি পরিপূরেস্সন্তি. দস কথাৰত্থূনি পরিপূরানি তিস্সো সিক্খা পরিপূরেস্সন্তি.

কথং? এতেসু হি অপ্পিচ্ছকথা সন্তোসকথা অসংসগ্গকথা সীলকথাতি ইমা চতস্সো কথা অধিসীলসিক্খাসঙ্গহিতাযেৰ. পৰিৰেককথা ৰীরিযারম্ভকথা সমাধিকথাতি ইমা তিস্সো অধিচিত্তসিক্খসঙ্গহিতা. পঞ্ঞাকথা ৰিমুত্তিকথা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনকথাতি ইমা তিস্সো অধিপঞ্ঞাসিক্খাসঙ্গহিতাতি. এৰং দস কথাৰত্থূনি পরিপূরানি তিস্সো সিক্খা পরিপূরেস্সন্তি. তিস্সো সিক্খা পরিপূরা পঞ্চ অসেক্খধম্মক্খন্ধে পরিপূরেস্সন্তি.

কথং? পরিপূরা হি অধিসীলসিক্খা অসেক্খো সীলক্খন্ধোযেৰ হোতি, অধিচিত্তসিক্খা অসেক্খো সমাধিক্খন্ধো, অধিপঞ্ঞাসিক্খা অসেক্খা পঞ্ঞা-ৰিমুত্তি-ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধা এৰাতি এৰং তিস্সো সিক্খা পরিপূরা পঞ্চ অসেক্খধম্মক্খন্ধে পরিপূরেস্সন্তি. পঞ্চ ধম্মক্খন্ধা পরিপূরা অমতং নিব্বানং পরিপূরেস্সন্তি. সেয্যথাপি উপরিপব্বতে পাৰুস্সকো মহামেঘো অভিৰুট্ঠো পব্বতকন্দরসরসাখা পরিপূরেতি. তা পরিপূরা কুসোব্ভে, কুসোব্ভা মহাসোব্ভে, মহাসোব্ভা কুন্নদিযো, কুন্নদিযো মহানদিযো, মহানদিযো মহাসমুদ্দসাগরং পরিপূরেন্তি; এৰমেৰ তস্স ভিক্খুনো ইমে পঞ্চ গুণা পরিপূরা দস কথাৰত্থুনি আদিং কত্ৰা যাৰ অমতং নিব্বানং পরিপূরেস্সন্তি. এৰমযং ভিক্খু ধম্মদাযাদপটিপদং পটিপন্নো পরমধম্মদাযাদং লভতীতি এতমত্থং সম্পস্সমানো ভগৰা ‘‘তং কিস্স হেতু তঞ্হি তস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো’’তিআদিমাহ.

এৰং তস্স ভিক্খুনো পুজ্জতরপাসংসতরভাৰং কারণেন সাধেত্ৰা ইদানি তে ভিক্খূ তথত্তায সন্নিযোজেন্তো তস্মা তিহ মে ভিক্খৰেতিআদিমাহ. কিং ৰুত্তং হোতি, যস্মা যো তং পিণ্ডপাতং ভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করেয্য, সো ইমেহি পঞ্চহি মূলগুণেহি পরিবাহিরো. যো পন অভুঞ্জিত্ৰা করেয্য, সো ইমেসং ভাগী হোতি – ‘‘তস্মা তিহ মে, ভিক্খৰে…পে… নো আমিসদাযাদা’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰাতি ইদং নিদানপরিযোসানতো পভুতি যাৰ নো আমিসদাযাদাতি সুত্তপ্পদেসং ভগৰা অৰোচ. ইদং ৰত্ৰান সুগতোতি ইদঞ্চ সুত্তপ্পদেসং ৰত্ৰাৰ সোভনায পটিপদায গতত্তা সুগতোতি সঙ্খং পত্তোযেৰ ভগৰা. উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পাৰিসী পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনতো উট্ঠহিত্ৰা ৰিহারং অত্তনো মহাগন্ধকুটিং পাৰিসি অসম্ভিন্নায এৰ পরিসায. কস্মা ধম্মথোমনত্থং.

বুদ্ধা কির অপরিনিট্ঠিতায দেসনায ৰিহারং পৰিসন্তা দ্ৰীহি কারণেহি পৰিসন্তি পুগ্গলথোমনত্থং ৰা ধম্মথোমনত্থং ৰা. পুগ্গলথোমনত্থং পৰিসন্তো এৰং চিন্তেসি – ‘‘ইমং মযা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিট্ঠং, ৰিত্থারেন অৰিভত্তং, ধম্মপটিগ্গাহকা ভিক্খূ উগ্গহেত্ৰা আনন্দং ৰা কচ্চানং ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সন্তি, তে ময্হং ঞাণেন সংসন্দেত্ৰা কথেস্সন্তি, ততো ধম্মপটিগ্গাহকা পুন মং পুচ্ছিস্সন্তি, তেসং অহং সুকথিতং, ভিক্খৰে, আনন্দেন সুকথিতং কচ্চানেন, মং চেপি তুম্হে এতমত্থং পুচ্ছেয্যাথ, অহম্পি নং এৰমেৰ ব্যাকরেয্যন্তি এৰং তে পুগ্গলে থোমেস্সামি, ততো তেসু গারৰং জনেত্ৰা ভিক্খূ উপসঙ্কমিস্সন্তি, তেপি ভিক্খূ অত্থে চ ধম্মে চ নিযোজেস্সন্তি, তে তেহি নিযোজিতা তিস্সো সিক্খা পরিপূরেন্তা দুক্খস্সন্তং করিস্সন্তী’’তি.

ধম্মথোমনত্থং পৰিসন্তো এৰং চিন্তেসি, যথা ইধেৰ চিন্তেসি – ‘‘মযি ৰিহারং পৰিট্ঠে তমেৰ আমিসদাযাদং গরহন্তো ধম্মদাযাদঞ্চ থোমেন্তো ইমিস্সংযেৰ পরিসতি নিসিন্নো সারিপুত্তো ধম্মং দেসেস্সতি, এৰং দ্ৰিন্নম্পি অম্হাকং একজ্ঝাসযায মতিযা দেসিতা অযং দেসনা অগ্গা চ গরুকা চ ভৰিস্সতি পাসাণচ্ছত্তসদিসা. চতুরোঘনিত্থরণট্ঠেন তিত্থে ঠপিতা নাৰা ৰিয মগ্গগমনট্ঠেন চতুযুত্তআজঞ্ঞরথো ৰিয চ ভৰিস্সতি. যথা চ ‘এৰং করোন্তস্স অযং দণ্ডো’তি পরিসতি আণং ঠপেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পাসাদং আরুল়্হে রাজিনি তত্থেৰ নিসিন্নো সেনাপতি তং রঞ্ঞা ঠপিতং আণং পৰত্তেতি; এৰম্পি মযা ঠপিতং দেসনং ইমিস্সংযেৰ পরিসতি নিসিন্নো সারিপুত্তো থোমেত্ৰা দেসেস্সতি, এৰং দ্ৰিন্নম্পি অম্হাকং মতিযা দেসিতা অযং দেসনা বলৰতরা মজ্ঝন্হিকসূরিযো ৰিয পজ্জলিস্সতী’’তি. এৰমিধ ধম্মথোমনত্থং উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পাৰিসি.

ঈদিসেসু চ ঠানেসু ভগৰা নিসিন্নাসনেযেৰ অন্তরহিতো চিত্তগতিযা ৰিহারং পৰিসতীতি ৰেদিতব্বো. যদি হি কাযগতিযা গচ্ছেয্য, সব্বা পরিসা ভগৰন্তং পরিৰারেত্ৰা গচ্ছেয্য, সা একৰারং ভিন্না পুন দুস্সন্নিপাতা ভৰেয্যাতি ভগৰা চিত্তগতিযা এৰ পাৰিসি.

৩১. এৰং পৰিট্ঠে পন ভগৰতি ভগৰতো অধিপ্পাযানুরূপং তং ধম্মং থোমেতুকামো তত্র খো আযস্মা সারিপুত্তো…পে…এতদৰোচ. তত্থ আযস্মাতি পিযৰচনমেতং. সারিপুত্তোতি তস্স থেরস্স নামং, তঞ্চ খো মাতিতো, ন পিতিতো. রূপসারিযা হি ব্রাহ্মণিযা সো পুত্তো, তস্মা সারিপুত্তোতি ৰুচ্চতি. অচিরপক্কন্তস্সাতি পক্কন্তস্স সতো নচিরেন. আৰুসো, ভিক্খৰেতি এত্থ পন বুদ্ধা ভগৰন্তো সাৰকে আলপন্তা ভিক্খৰেতি আলপন্তি. সাৰকা পন বুদ্ধেহি সদিসা মা হোমাতি আৰুসোতি পঠমং ৰত্ৰা পচ্ছা ভিক্খৰেতি ভণন্তি. বুদ্ধেহি চ আলপিতো ভিক্খুসঙ্ঘো ভদন্তেতি পটিৰচনং দেতি, সাৰকেহি আৰুসোতি.

কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসোতি এত্থ কিত্তাৰতাতি পরিচ্ছেদৰচনং, কিত্তকেনাতি ৰুত্তং হোতি. নুকারো পুচ্ছাযং. খোকারো নিপাতমত্তং. সত্থু পৰিৰিত্তস্স ৰিহরতোতি, তীহি ৰিৰেকেহি কাযচিত্তউপধিৰিৰেকেহি সত্থুনো ৰিহরন্তস্স. ৰিৰেকং নানুসিক্খন্তীতি তিণ্ণং ৰিৰেকানং অঞ্ঞতরম্পি নানুসিক্খন্তি, আমিসদাযাদাৰ হোন্তীতি ইমমত্থং আযস্মা সারিপুত্তো ভিক্খূ পুচ্ছি. এস নযো সুক্কপক্খেপি.

এৰং ৰুত্তে তমত্থং সোতুকামা ভিক্খূ দূরতোপি খোতিআদিমাহংসু. তত্থ দূরতোপীতি তিরোরট্ঠতোপি তিরোজনপদতোপি অনেকযোজনগণনতোপীতি ৰুত্তং হোতি. সন্তিকেতি সমীপে. অঞ্ঞাতুন্তি জানিতুং বুজ্ঝিতুং. আযস্মন্তংযেৰ সারিপুত্তং পটিভাতূতি আযস্মতোযেৰ সারিপুত্তস্স ভাগো হোতু, আযস্মা পন সারিপুত্তো অত্তনো ভাগং কত্ৰা ৰিভজতূতি ৰুত্তং হোতি. আযস্মতো হি ভাগো যদিদং অত্থক্খানং, অম্হাকং পন সৰনং ভাগোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো, এৰং সদ্দলক্খণেন সমেতি. কেচি পন ভণন্তি ‘‘পটিভাতূতি দিস্সতূ’’তি. অপরে ‘‘উপট্ঠাতূ’’তি. ধারেস্সন্তীতি উগ্গহেস্সন্তি পরিযাপুণিস্সন্তি. ততো নেসং কথেতুকামো থেরো তেন হীতিআদিমাহ. তত্থ তেনাতি কারণৰচনং. হিকারো নিপাতো. যস্মা সোতুকামাত্থ, যস্মা চ ময্হং ভারং আরোপযিত্থ, তস্মা সুণাথাতি ৰুত্তং হোতি. তেপি ভিক্খূ থেরস্স ৰচনং সম্পটিচ্ছিংসু, তেনাহ ‘‘এৰমাৰুসোতি…পে…পচ্চস্সোসু’’ন্তি.

অথ নেসং, আমিসদাযাদং গরহন্তেন ভগৰতা ‘‘তুম্হেপি তেন আদিযা ভৰেয্যাথা’’তি একেনেৰাকারেন ৰুত্তমত্থং তীহি আকারেহি দস্সেন্তো আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ – ‘‘ইধাৰুসো, সত্থু পৰিৰিত্তস্স ৰিহরতো…পে… এত্তাৰতা খো, আৰুসো, সত্থু পৰিৰিত্তস্স ৰিহরতো সাৰকা ৰিৰেকং নানুসিক্খন্তী’’তি.

এত্তাৰতা যঞ্চ ভগৰা আমিসদাযাদপটিপদং গরহন্তো ‘‘তুম্হেপি তেন আদিযা ভৰেয্যাথা’’তি আহ, যঞ্চ অত্তনা পুচ্ছং পুচ্ছি ‘‘কিত্তাৰতা নু খো…পে… নানুসিক্খন্তী’’তি, তস্স ৰিত্থারতো অত্থো সুৰিভত্তো হোতি. সো চ খো ভগৰতো আদিযভাৰং অনামসিত্ৰাৰ. ভগৰতোযেৰ হি যুত্তং সাৰকে অনুগ্গণ্হন্তস্স ‘‘অহম্পি তেন আদিযো ভৰিস্সামী’’তি ৰত্তুং, ন সাৰকানং. এস নযো সুক্কপক্খেপি, অযং তাৰেত্থ অনুসন্ধিক্কমযোজনা.

অযং পনত্থৰণ্ণনা ইধাতি ইমস্মিং সাসনে, সত্থু পৰিৰিত্তস্সাতি সত্থুনো তীহি ৰিৰেকেহি অচ্চন্তপৰিৰিত্তস্স. ৰিৰেকং নানুসিক্খন্তীতি কাযৰিৰেকং নানুসিক্খন্তি, ন পরিপূরেন্তীতি ৰুত্তং হোতি. যদি পন তিৰিধং ৰিৰেকং সন্ধায ৰদেয্য, পুচ্ছায অৰিসেসো সিযা. ব্যাকরণপক্খো হি অযং. তস্মা ইমিনা পদেন কাযৰিৰেকং, ‘‘যেসঞ্চ ধম্মান’’ন্তিআদিনা চিত্তৰিৰেকং, ‘‘বাহুলিকা’’তিআদিনা উপধিৰিৰেকঞ্চ দস্সেতীতি এৰমেত্থ সঙ্খেপতো অত্থো ৰেদিতব্বো.

যেসঞ্চ ধম্মানন্তি লোভাদযো সন্ধাযাহ, যে পরতো ‘‘তত্রাৰুসো লোভো চ পাপকো’’তিআদিনা নযেন ৰক্খতি. নপ্পজহন্তীতি ন পরিচ্চজন্তি, চিত্তৰিৰেকং ন পরিপূরেন্তীতি ৰুত্তং হোতি. বাহুলিকাতি চীৰরাদিবাহুল্লায পটিপন্না. সাসনং সিথিলং গণ্হন্তীতি সাথলিকা. ওক্কমনে পুব্বঙ্গমাতি এত্থ ওক্কমনং ৰুচ্চন্তি অৰগমনট্ঠেন পঞ্চ নীৰরণানি, তেন পঞ্চনীৰরণপুব্বঙ্গমাতি ৰুত্তং হোতি. পৰিৰেকেতি উপধিৰিৰেকে নিব্বানে. নিক্খিত্তধুরাতি ওরোপিতধুরা, তদধিগমায আরম্ভম্পি অকুরুমানাতি, এত্তাৰতা উপধিৰিৰেকং ন পরিপূরেন্তীতি ৰুত্তং হোতি.

এত্তাৰতা অনিযমেনেৰ ৰত্ৰা ইদানি দেসনং নিযমেন্তো ‘‘তত্রাৰুসো’’তিআদিমাহ. কস্মা? সাৰকা ‘‘তীহি ঠানেহী’’তি এৰঞ্হি অনিযমেত্ৰাৰ ৰুচ্চমানে ‘‘কম্পি মঞ্ঞে ভণতি, ন অম্হে’’তি উদাসিনাপি হোন্তি. ‘‘থেরা নৰা মজ্ঝিমা’’তি এৰং পন নিযমেত্ৰা ৰুচ্চমানে অম্হে ভণতীতি আদরং করোন্তি. যথা রঞ্ঞা ‘‘অমচ্চেহি নগরৰীথিযো সোধেতব্বা’’তি ৰুত্তেপি ‘‘কেন নু খো সোধেতব্বা’’তি মঞ্ঞমানা ন সোধেন্তি, অত্তনো অত্তনো ঘরদ্ৰারং সোধেতব্বন্তি পন ভেরিযা নিক্খন্তায সব্বে মুহুত্তেন সোধেন্তি চ অলঙ্করোন্তি চ, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং.

তত্থ তত্রাতি তেসু সাৰকেসু. থেরাতি দসৰস্সে উপাদায ৰুচ্চন্তি. তীহি ঠানেহীতি তীহি কারণেহি. অযঞ্হি ঠানসদ্দো ইস্সরিযট্ঠিতিখণকারণেসু দিস্সতি. ‘‘কিং পনাযস্মা দেৰানমিন্দো কম্মং কত্ৰা ইমং ঠানং পত্তো’’তিআদীসু হি ইস্সরিযে দিস্সতি. ‘‘ঠানকুসলো হোতি অক্খণৰেধী’’তিআদীসু ঠিতিযং. ‘‘ঠানসোৰেতং তথাগতং পটিভাতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৮৭) খণে. ‘‘ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো’’তিআদীসু (ৰিভ. ৮০৯; ম. নি. ১.১৪৮) কারণে. ইধ পন কারণেযেৰ. কারণঞ্হি যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি তদাযত্তৰুত্তিভাৰেন, তস্মা ঠানন্তি ৰুচ্চতি.

ইমিনা পঠমেন ঠানেন থেরা ভিক্খূ গারয্হাতি এত্থ গারয্হাতি গরহিতব্বা. থেরা নাম সমানা অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি ন উপেন্তি, গামন্তসেনাসনং ন মুঞ্চন্তি, সঙ্গণিকারামতং ৰড্ঢেন্তা ৰিহরন্তি, কাযৰিৰেকম্পি ন পরিপূরেন্তি, নৰমজ্ঝিমকালে কীদিসা অহেসুন্তি এৰং নিন্দিতব্বা হোন্তি, ইমং নিন্দং আৰুসো লভন্তীতি দস্সেতি. দুতিযেন ঠানেনাতি এত্থাপি ইমে নাম আৰুসো থেরাপি সমানা যেসং ধম্মানং সত্থা পহানমাহ, তে লোভাদিধম্মে ন জহন্তি, অচ্ছরাসঙ্ঘাতমত্তম্পি একমন্তং নিসীদিত্ৰা চিত্তেকগ্গতং ন লভন্তি, নৰমজ্ঝিমকালে কীদিসা অহেসুন্তি এৰং নিন্দিতব্বা হোন্তি, ইমং নিন্দং আৰুসো লভন্তীতি দস্সেতীতি এৰং যোজনা কাতব্বা. ততিযেন ঠানেনাতি এত্থাপি ইমে নামাৰুসো, থেরাপি সমানা ইতরীতরেন ন যাপেন্তি, চীৰরপত্তসেনাসনপূতিকাযমণ্ডনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি উপধিৰিৰেকং অপূরযমানা, নৰমজ্ঝিমকালে কীদিসা অহেসুন্তি এৰং নিন্দিতব্বা হোন্তি, ইমং নিন্দং, আৰুসো, লভন্তীতি দস্সেতীতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. এস নযো মজ্ঝিমনৰৰারেসু.

অযং পন ৰিসেসো. মজ্ঝিমাতি পঞ্চৰস্সে উপাদায যাৰ নৰ ৰস্সা ৰুচ্চন্তি. নৰাতি ঊনপঞ্চৰস্সা ৰুচ্চন্তি. যথা চ তত্থ নৰমজ্ঝিমকালে কীদিসা অহেসুন্তি ৰুত্তং, এৰমিধ নৰকালে কীদিসা অহেসুং, থেরকালে কীদিসা ভৰিস্সন্তি, মজ্ঝিমথেরকালে কীদিসা ভৰিস্সন্তীতি ৰত্ৰা যোজেতব্বং.

৩২. ইমস্মিঞ্চ কণ্হপক্খে ৰুত্তপচ্চনীকনযেন সুক্কপক্খে অত্থো ৰেদিতব্বো. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো. ইমে ৰত থেরাপি সমানা যোজনপরম্পরায অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি সেৰন্তি, গামন্তসেনাসনং উপগন্তুং যুত্তকালেপি ন উপগচ্ছন্তি, এৰং জিণ্ণসরীরাপি আরদ্ধৰীরিযা পচ্চযদাযকানং পসাদং জনেন্তি, নৰমজ্ঝিমকালে কীদিসা অহেসুন্তি ইমিনা পঠমেন ঠানেন থেরা পাসংসা ভৰন্তি, পসংসং লভন্তি. লোভাদযো পহায চিত্তৰিৰেকং পূরেন্তি, অযম্পি মহাথেরো সদ্ধিৰিহারিকঅন্তেৰাসিকপরিৰারিতো হুত্ৰা নিসীদিতুং যুত্তকালেপি ঈদিসেপি ৰযে ৰত্তমানে ভত্তকিচ্চং কত্ৰা পৰিট্ঠো সাযং নিক্খমতি, সাযং পৰিট্ঠো পাতো নিক্খমতি, কসিণপরিকম্মং করোতি, সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, মগ্গফলানি অধিগচ্ছতি, সব্বথাপি চিত্তৰিৰেকং পূরেতীতি ইমিনা দুতিযেন ঠানেন থেরা ভিক্খূ পাসংসা ভৰন্তি, পসংসং লভন্তি. যস্মিং কালে থেরস্স পট্টদুকূলকোসেয্যাদীনি সুখসম্ফস্সানি লহুচীৰরাদীনি যুত্তানি, তস্মিম্পি নাম কালে অযং মহাথেরো পংসুকূলানি ধারেতি, অসিথিলং সাসনং গহেত্ৰা ৰিগতনীৰরণো ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা উপধিৰিৰেকং পরিপূরযমানো ৰিহরতি, নৰমজ্ঝিমকালে কীদিসো অহোসীতি ইমিনা ততিযেন ঠানেন থেরা পাসংসা ভৰন্তি, পসংসং লভন্তীতি. এস নযো মজ্ঝিমনৰৰারেসু.

৩৩. তত্রাৰুসোতি কো অনুসন্ধি, এৰং নৰহাকারেহি আমিসদাযাদপটিপদং গরহন্তো, নৰহি ধম্মদাযাদপটিপদং থোমেন্তো, অট্ঠারসহাকারেহি দেসনং নিট্ঠাপেত্ৰা, যে তে ‘‘যেসঞ্চ ধম্মানং সত্থা পহানমাহ, তে চ ধম্মে ন পজহন্তী’’তি এৰং পহাতব্বধম্মা ৰুত্তা. তে সরূপতো ‘‘ইমে তে’’তি দস্সেতুমিদং ‘‘তত্রাৰুসো, লোভো চা’’তিআদিমাহ, অযং অনুসন্ধি.

অপিচ হেট্ঠা পরিযাযেনেৰ ধম্মো কথিতো. আমিসং পন পরিযাযেনপি নিপ্পরিযাযেনপি কথিতং. ইদানি নিপ্পরিযাযধম্মং লোকুত্তরমগ্গং কথেতুমিদমাহ. অযং পেত্থ অনুসন্ধি.

তত্থ তত্রাতি অতীতদেসনানিদস্সনং, ‘‘সত্থু পৰিৰিত্তস্স ৰিহরতো সাৰকা ৰিৰেকং নানুসিক্খন্তী’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তদেসনাযন্তি ৰুত্তং হোতি. লোভো চ পাপকো, দোসো চ পাপকোতি ইমে দ্ৰে ধম্মা পাপকা লামকা, ইমে পহাতব্বাতি দস্সেতি. তত্থ লুব্ভনলক্খণো লোভো. দুস্সনলক্খণো দোসো. তেসু লোভো আমিসদাযাদস্স পচ্চযানং লাভে হোতি, দোসো অলাভে. লোভেন অলদ্ধং পত্থেতি, দোসেন অলভন্তো ৰিঘাতৰা হোতি. লোভো চ দেয্যধম্মে হোতি, দোসো অদাযকে ৰা অমনুঞ্ঞদাযকে ৰা. লোভেন নৰতণ্হামূলকে ধম্মে পরিপূরেতি, দোসেন পঞ্চ মচ্ছরিযানি.

ইদানি তেসং পহানূপাযং দস্সেন্তো লোভস্স চ পহানাযাতিআদিমাহ. তস্সত্থো, তস্স পন পাপকস্স লোভস্স চ দোসস্স চ পহানায. অত্থি মজ্ঝিমা পটিপদাতি মগ্গং সন্ধায ইদং ৰুত্তং. মগ্গো হি লোভো একো অন্তো, দোসো একো অন্তোতি এতে দ্ৰে অন্তে ন উপেতি, ন উপগচ্ছতি, ৰিমুত্তো এতেহি অন্তেহি, তস্মা ‘‘মজ্ঝিমা পটিপদা’’তি ৰুচ্চতি. এতেসং মজ্ঝে ভৰত্তা ‘‘মজ্ঝিমা, পটিপজ্জিতব্বতো চ পটিপদাতি. তথা কামসুখল্লিকানুযোগো একো অন্তো, অত্তকিলমথানুযোগো একো অন্তো, সস্সতং একো অন্তো, উচ্ছেদো একো অন্তোতি পুরিমনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং.

চক্খুকরণীতিআদীহি পন তমেৰ পটিপদং থোমেতি. সা হি সচ্চানং দস্সনায সংৰত্ততি দস্সনপরিণাযকট্ঠেনাতি চক্খুকরণী. সচ্চানং ঞাণায সংৰত্ততি ৰিদিতকরণট্ঠেনাতি ঞাণকরণী. রাগাদীনঞ্চ ৰূপসমনতো উপসমায সংৰত্ততি. চতুন্নম্পি সচ্চানং অভিঞ্ঞেয্যভাৰদস্সনতো অভিঞ্ঞায সংৰত্ততি. সম্বোধোতি মগ্গো, তস্সত্থায সংৰত্তনতো সম্বোধায সংৰত্ততি. মগ্গোযেৰ হি মগ্গত্থায সংৰত্ততি মগ্গেন কাতব্বকিচ্চকরণতো. নিব্বানং নাম অপ্পচ্চযং তস্স পন সচ্ছিকিরিযায পচ্চক্খকম্মায সংৰত্তনতো নিব্বানায সংৰত্ততীতি ৰুচ্চতি. অযমেত্থ সারো. ইতো অঞ্ঞথা ৰণ্ণনা পপঞ্চা.

ইদানি তং মজ্ঝিমং পটিপদং সরূপতো দস্সেতুকামো ‘‘কতমা চ সা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অযমেৰা’’তিআদিনা নযেন ৰিস্সজ্জেতি.

তত্থ অযমেৰাতি অৰধারণৰচনং, অঞ্ঞমগ্গপ্পটিসেধনত্থং, বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং সাধারণভাৰদস্সনত্থঞ্চ. ৰুত্তঞ্চেতং ‘‘এসেৰ মগ্গো নত্থঞ্ঞো দস্সনস্স ৰিসুদ্ধিযা’’তি (ধ. প. ২৭৪). স্ৰাযং কিলেসানং আরকত্তাপি অরিযো. অরিপহানায সংৰত্ততীতিপি অরিযেন দেসিতোতিপি অরিযভাৰপ্পটিলাভায সংৰত্ততীতিপি অরিযো. অট্ঠহি অঙ্গেহি উপেতত্তা অট্ঠঙ্গিকো, ন চ অঙ্গৰিনিমুত্তো পঞ্চঙ্গিকতূরিযাদীনি ৰিয. কিলেসে মারেন্তো গচ্ছতি, মগ্গতি ৰা নিব্বানং, মগ্গীযতি ৰা নিব্বানত্থিকেহি, গম্মতি ৰা তেহি পটিপজ্জীযতীতি মগ্গো. সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স কতমো সো ইতি চেতি অত্থো, কতমানি ৰা তানি অট্ঠঙ্গানীতি. একমেকঞ্হি অঙ্গং মগ্গোযেৰ. যথাহ ‘‘সম্মাদিট্ঠি মগ্গো চেৰ হেতু চা’’তি (ধ. স. ১০৩৯). পোরাণাপি ভণন্তি – ‘‘দস্সনমগ্গো সম্মাদিট্ঠি, অভিনিরোপনমগ্গো সম্মাসঙ্কপ্পো…পে… অৰিক্খেপমগ্গো সম্মাসমাধী’’তি.

সম্মাদিট্ঠাদীসু চেতেসু সম্মা দস্সনলক্খণা সম্মাদিট্ঠি. সম্মা অভিনিরোপনলক্খণো সম্মাসঙ্কপ্পো. সম্মা পরিগ্গহলক্খণা সম্মাৰাচা. সম্মা সমুট্ঠানলক্খণো সম্মাকম্মন্তো. সম্মা ৰোদানলক্খণো সম্মাআজীৰো. সম্মা পগ্গহলক্খণো সম্মাৰাযামো. সম্মা উপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি. সম্মা সমাধানলক্খণো সম্মাসমাধি. নিব্বচনম্পি নেসং সম্মা পস্সতীতি সম্মাদিট্ঠীতি এতেনেৰ নযেন ৰেদিতব্বং.

তত্থ সম্মাদিট্ঠি উপ্পজ্জমানা মিচ্ছাদিট্ঠিং তপ্পচ্চনীযকিলেসে চ অৰিজ্জঞ্চ পজহতি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ পস্সতি, তে চ খো অসম্মোহতো, নো আরম্মণতো, তস্মা ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৰুচ্চতি.

সম্মাসঙ্কপ্পো মিচ্ছাসঙ্কপ্পং তপ্পচ্চনীযকিলেসে চ পজহতি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ সম্মা অভিনিরোপেতি, তস্মা ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পো’’তি ৰুচ্চতি.

সম্মাৰাচা মিচ্ছাৰাচং তপ্পচ্চনীযকিলেসে চ পজহতি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ সম্মা পরিগ্গণ্হাতি, তস্মা ‘‘সম্মাৰাচা’’তি ৰুচ্চতি.

সম্মাকম্মন্তো মিচ্ছাকম্মন্তং তপ্পচ্চনীযকিলেসে চ পজহতি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ সম্মা সমুট্ঠাপেতি, তস্মা ‘‘সম্মাকম্মন্তো’’তি ৰুচ্চতি.

সম্মাআজীৰো মিচ্ছাআজীৰং তপ্পচ্চনীযকিলেসে চ পজহতি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ সম্মা ৰোদাপেতি, তস্মা ‘‘সম্মাআজীৰো’’তি ৰুচ্চতি.

সম্মাৰাযামো মিচ্ছাৰাযামং তপ্পচ্চনীযকিলেসে চ কোসজ্জঞ্চ পজহতি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ সম্মা পগ্গণ্হাতি, তস্মা ‘‘সম্মাৰাযামো’’তি ৰুচ্চতি.

সম্মাসতি মিচ্ছাসতিং তপ্পচ্চনীযকিলেসে চ পজহতি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ সম্মা উপট্ঠাপেতি, তস্মা ‘‘সম্মাসতী’’তি ৰুচ্চতি.

সম্মাসমাধি মিচ্ছাসমাধিং তপ্পচ্চনীযকিলেসে চ উদ্ধচ্চঞ্চ পজহতি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ সম্মা সমাধিযতি, তস্মা ‘‘সম্মাসমাধী’’তি ৰুচ্চতি.

ইদানি অযং খো সা, আৰুসোতি তমেৰ পটিপদং নিগমেন্তো আহ. তস্সত্থো, য্ৰাযং চত্তারোপি লোকুত্তরমগ্গে একতো কত্ৰা কথিতো ‘‘অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’, অযং খো সা, আৰুসো…পে… নিব্বানায সংৰত্ততীতি.

এৰং পহাতব্বধম্মেসু লোভদোসে তপ্পহানুপাযঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি অঞ্ঞেপি পহাতব্বধম্মে তেসং পহানুপাযঞ্চ দস্সেন্তো তত্রাৰুসো, কোধো চাতিআদিমাহ. তত্থ কুজ্ঝনলক্খণো কোধো, চণ্ডিক্কলক্খণো ৰা, আঘাতকরণরসো, দুস্সনপচ্চুপট্ঠানো. উপনন্ধনলক্খণো উপনাহো, ৰের অপ্পটিনিস্সজ্জনরসো, কোধানুপবন্ধভাৰপচ্চুপট্ঠানো. ৰুত্তঞ্চেতং – ‘‘পুব্বকালে কোধো, অপরকালে উপনাহো’’তিআদি (ৰিভ. ৮৯১).

পরগুণমক্খনলক্খণো মক্খো, তেসং ৰিনাসনরসো, তদৰচ্ছাদনপচ্চুপট্ঠানো. যুগগ্গাহলক্খণো পল়াসো, পরগুণেহি অত্তনো গুণানং সমীকরণরসো, পরেসং গুণপ্পমাণেন উপট্ঠানপচ্চুপট্ঠানো.

পরসম্পত্তিখীযনলক্খণা ইস্সা, তস্সা অক্খমনলক্খণা ৰা, তত্থ অনভিরতিরসা, ততো ৰিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানা. অত্তনো সম্পত্তিনিগূহনলক্খণং মচ্ছেরং, অত্তনো সম্পত্তিযা পরেহি সাধারণভাৰঅসুখাযনরসং, সঙ্কোচনপচ্চুপট্ঠানং.

কতপাপপটিচ্ছাদনলক্খণা মাযা, তস্স নিগূহনরসা, তদাৰরণপচ্চুপট্ঠানা. অত্তনো অৰিজ্জমানগুণপকাসনলক্খণং সাঠেয্যং, তেসং সমুদাহরণরসং, সরীরাকারেহিপি তেসং ৰিভূতকরণপচ্চুপট্ঠানং.

চিত্তস্স উদ্ধুমাতভাৰলক্খণো থম্ভো, অপ্পতিস্সযৰুত্তিরসো, অমদ্দৰতাপচ্চুপট্ঠানো. করণুত্তরিযলক্খণো সারম্ভো, ৰিপচ্চনীকতারসো, অগারৰপচ্চুপট্ঠানো.

উণ্ণতিলক্খণো মানো, অহংকাররসো, উদ্ধুমাতভাৰপচ্চুপট্ঠানো. অব্ভুণ্ণতিলক্খণো অতিমানো, অতিৰিয অহঙ্কাররসো. অচ্চুদ্ধুমাতভাৰপচ্চুপট্ঠানো.

মত্তভাৰলক্খণো মদো, মদগ্গাহণরসো, উম্মাদপচ্চুপট্ঠানো. পঞ্চসু কামগুণেসু চিত্তৰোস্সগ্গলক্খণো পমাদো, ৰোস্সগ্গানুপ্পদানরসো, সতিৰিপ্পৰাসপচ্চুপট্ঠানোতি এৰং ইমেসং ধম্মানং লক্খণাদীনি ৰেদিতব্বানি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ‘‘তত্থ কতমো কোধো’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৮৯১) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

ৰিসেসতো চেত্থ আমিসদাযাদো অত্তনা অলভন্তো অঞ্ঞস্স লাভিনো কুজ্ঝতি, তস্স সকিং উপ্পন্নো কোধো কোধোযেৰ, ততুত্তরি উপনাহো. সো এৰং কুদ্ধো উপনয্হন্তো চ সন্তেপি অঞ্ঞস্স লাভিনো গুণে মক্খেতি, অহম্পি তাদিসোতি চ যুগগ্গাহং গণ্হাতি, অযমস্স মক্খো চ পল়াসো চ, এৰং মক্খী পল়াসী তস্স লাভসক্কারাদীসু কিং ইমস্স ইমিনাতি ইস্সতি পদুস্সতি, অযমস্স ইস্সা. সচে পনস্স কাচি সম্পত্তি হোতি, তস্সা তেন সাধারণভাৰং ন সহতি, ইদমস্স মচ্ছেরং. লাভহেতু খো পন অত্তনো সন্তেপি দোসে পটিচ্ছাদেতি, অযমস্স মাযা. অসন্তেপি গুণে পকাসেতি. ইদমস্স সাঠেয্যং. সো এৰং পটিপন্নো সচে যথাধিপ্পাযং লাভং লভতি, তেন থদ্ধো হোতি অমুদুচিত্তো, নযিদং এৰং কাতব্বন্তি ওৰদিতুং অসক্কুণেয্যো, অযমস্স থম্ভো. সচে পন নং কোচি কিঞ্চি ৰদতি ‘‘নযিদং এৰং কাতব্ব’’ন্তি, তেন সারদ্ধচিত্তো হোতি ভাকুটিকমুখো ‘‘কো মে ত্ৰ’’ন্তি পসয্হ ভাণী, অযমস্স সারম্ভো. ততো থম্ভেন ‘‘অহমেৰ সেয্যো’’তি অত্তানং মঞ্ঞন্তো মানী হোতি. সারম্ভেন ‘‘কে ইমে’’তি পরে অতিমঞ্ঞন্তো অতিমানী, অযমস্স মানো চ অতিমানো চ. সো তেহি মানাতিমানেহি জাতিমদাদিঅনেকরূপং মদং জনেতি. মত্তো সমানো কামগুণাদিভেদেসু ৰত্থূসু পমজ্জতি, অযমস্স মদো চ পমাদো চাতি.

এৰং আমিসদাযাদো অপরিমুত্তো হোতি ইমেহি পাপকেহি ধম্মেহি অঞ্ঞেহি চ এৰরূপেহি. এৰং তাৰেত্থ পহাতব্বধম্মা ৰেদিতব্বা. পহানুপাযো পাঠতো চ অত্থতো চ সব্বত্থ নিব্বিসেসোযেৰ.

ঞাণপরিচযপাটৰত্থং পনেত্থ অযং ভেদো চ কমো চ ভাৰনানযো চ ৰেদিতব্বো. তত্থ ভেদো তাৰ, অযঞ্হি মজ্ঝিমা পটিপদা কদাচি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো হোতি, কদাচি সত্তঙ্গিকো. অযঞ্হি লোকুত্তরপঠমজ্ঝানৰসেন উপ্পজ্জমানো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো হোতি, অৰসেসজ্ঝানৰসেন সত্তঙ্গিকো. উক্কট্ঠনিদ্দেসতো পনিধ অট্ঠঙ্গিকোতি ৰুত্তো. ইতো পরঞ্হি মগ্গঙ্গং নত্থি. এৰং তাৰেত্থ ভেদো ৰেদিতব্বো.

যস্মা পন সব্বকুসলানং সম্মাদিট্ঠি সেট্ঠা, যথাহ ‘‘পঞ্ঞা হি সেট্ঠা কুসলা ৰদন্তী’’তি (জা. ২.১৭.৮১). কুসলৰারে চ পুব্বঙ্গমা, যথাহ ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, সম্মাদিট্ঠি পুব্বঙ্গমা হোতি, সম্মাদিট্ঠিং সম্মাদিট্ঠীতি পজানাতি, মিচ্ছাদিট্ঠিং মিচ্ছাদিট্ঠীতি পজানাতী’’তি (ম. নি. ৩.১৩৬) ৰিত্থারো. যথা চাহ ‘‘ৰিজ্জা চ খো, ভিক্খৰে, পুব্বঙ্গমা কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা’’তি. তপ্পভৰাভিনিব্বত্তানি সেসঙ্গানি, যথাহ ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতি…পে… সম্মাসতিস্স সম্মাসমাধি পহোতী’’তি (ম. নি. ৩.১৪১). তস্মা ইমিনা কমেন এতানি অঙ্গানি ৰুত্তানীতি এৰমেত্থ কমো ৰেদিতব্বো.

ভাৰনানযোতি কোচি সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰেতি, কোচি ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং. কথং? ইধেকচ্চো পঠমং উপচারসমাধিং ৰা অপ্পনাসমাধিং ৰা উপ্পাদেতি, অযং সমথো; সো তঞ্চ তংসম্পযুত্তে চ ধম্মে অনিচ্চাদীহি ৰিপস্সতি, অযং ৰিপস্সনা. ইতি পঠমং সমথো, পচ্ছা ৰিপস্সনা. তেন ৰুচ্চতি ‘‘সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰেতী’’তি. তস্স সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰযতো মগ্গো সঞ্জাযতি, সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি, তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি, এৰং সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰেতি.

ইধ পনেকচ্চো ৰুত্তপ্পকারং সমথং অনুপ্পাদেত্ৰাৰ পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অনিচ্চাদীহি ৰিপস্সতি, অযং ৰিপস্সনা. তস্স ৰিপস্সনাপারিপূরিযা তত্থ জাতানং ধম্মানং ৰোস্সগ্গারম্মণতো উপ্পজ্জতি চিত্তস্স একগ্গতা, অযং সমথো. ইতি পঠমং ৰিপস্সনা পচ্ছা সমথো. তেন ৰুচ্চতি ‘‘ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰেতী’’তি. তস্স ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰযতো মগ্গো সঞ্জাযতি, সো তং মগ্গং আসেৰতি…পে… বহুলীকরোতি, তস্স তং মগ্গং আসেৰতো…পে… অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি (অ. নি. ৪.১৭০; পটি. ম. ২.১), এৰং ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰেতি.

সমথপুব্বঙ্গমং পন ৰিপস্সনং ভাৰযতোপি ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰযতোপি লোকুত্তরমগ্গক্খণে সমথৰিপস্সনা যুগনদ্ধাৰ হোন্তি. এৰমেত্থ ভাৰনানযো ৰেদিতব্বোতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ধম্মদাযাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.